Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3362 857055 852722 2026-05-25T12:16:30Z ~2026-31207-64 104894 /* */ 857055 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Дашдоржийн Нацагдорж <br/> <big>{{МонголЮникод|ᠳᠠᠰᠢᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ<br/>ᠨᠠᠴᠤᠭᠳᠣᠷᠵᠢ}}</big> | зураг = Natsagdorj.jpg‎ | хэмжээ = 200px | жинхэнэ нэр = | нууц нэр = | төрсөн огноо = {{birth date|1906|11|17|df=y}} | төрсөн газар = Төв аймгийн Баяндэлгэр сумын Гүн Галуутай гэдэг газар | нас барсан огноо = {{death date and age|1936|7|13|1906|11|17|df=y}} | нас барсан газар = | мэргэжил = Зохиолч, яруу найрагч, орчуулагч | гарал үүсэл = Tайж | яс үндэс = Халх | иргэний харъяалал = Монгол улс | боловсрол = Бага насандаа гэрийн боловсрол эзэмшиж, 1925-1926 онд ЗХУ-ын Ленинград хотноо Улс төрийн академид, 1926-1928 онд Германы Берлиний их сургуулийн Лайпциг хотноо сэтгүүлийн ангид тус тус суралцсан байна. | төрөл = Шүлэг, үргэлжилсэн үг, тууж, өгүүлэг, жүжгийн зохиол | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = | гарын үсэг = | вэбсайт = }} [[Зураг:Daschdordschiin Natsagdordsch.jpg|thumb|245px|Улаанбаатар хот дахь их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөө]] [[Боржигин|Боржигон]] oвогт '''Дашдоржийн''' '''Нацагдорж''' ([[1906 он]]ы [[11 сарын 17|арваннэгдүгээр сарын 17]]-нд төрсөн, [[1937 он]]ы [[7 сарын 13|долоодугаар сарын 13]]-нд нас барсан) нь [[Монгол|Монголын]] орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгчдийн нэг, зохиолч, [[яруу найрагч]] байв. == Намтар == Д. Нацагдорж нь 1906 онд хуучин [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] [[Дархан чин вангийн хошуу]], өнөөгийн [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Баяндэлгэр сум (Төв)|Баяндэлгэр сумын]] нутаг [[Гүн Галуутай]] гэдэг газар ядуу тайж [[Цэрэндоржийн Дашдорж|Цэрэндоржийн Дашдоржийн]] гэрт төржээ. 1911 онд Д.Нацагдоржийн өвөг эцэг Цэрэндорж (дөтгөөр зэргийн [[тайж]]) нэг үе харьяат хошууны захирагч яваад нас барж эцэг Ц.Дашдорж Цэргийн яаманд бичээч болсон. Их зохиолчийг 1913 онд долоон настай байхад эх Цоомойн Пагма нь бие барсан тул тэрээр эцэг Дашдоржийн эвээлд гэрээрээ өсөж 1914 онд нийслэл [[Хүрээ]] рүү шилжин нүүж суурьших болжээ. Д.Нацагдоржийн эцэг [[Цэрэндоржийн Дашдорж]] 1926-1927 онд БНМАУ-ын Цагдан сэргийлэх газрын даргаар томилогдон ажиллаж байсан баримт байдаг. 1915 онд Хүрээнд ирээд эцэг нь түүнийг 9 нас хүрмэгц [[Их хүрээний Алтангэрэл]] гэдэг хүнд шавь оруулан бичиг заалгажээ. Энэ үед Д.Нацагдорж монгол бичгээр тодорхой уншиж, сайн бичдэг болсон бөгөөд эртний сургаал бичиг болох «Зүрхэн тольт», «Элдэв тайлбар толь бичиг», «Хав муур хулгана гурвын үлгэр», «Хоёр загалын тууж», «Оюун түлхүүр» зэрэг монгол хэл, уран  зохиолын түүхтэй холбогдох ном дэвтрүүдийг үзэн судалж ертөнцийг харах, амьдралыг танин мэдэж эхэлсэн байна. 1918 онд ''' '''Дархан чин ван хошууны хүн ам, мал хөрөнгийн тооллогын дансанд эцэг Ц.Дашдоржийн ам бүл хүн амын дансанд- Ц.Дашдоржийг нас 34, хөвгүүн Нацагдорж нас 13, өрх нэг, ам хоёр, адуу, тэмээ үгүй, 4 үхэр, 21 хоньтой гэж бүртгэгдсэн байна. 1918 оны сүүлчээр Д.Нацагдорж Цэргийн яамнаа бичээчийн албан хаажээ. [[1921]] онд [[Ардын хувьсгал]] ялсны дараа нийгэм улс төрийн ажилд идэвхтэй оролцож, хувьсгалт шинэ соёл урлагийн ажилд чармайн зүтгэж байв. 1921 оноос тэрээр Цэргийн яаманд бичээч, жанжин [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатарын]] гарын туслах түшмэл, Цэргийн зөвлөлийн нарийн бичгийн даргын алба хашиж байжээ. 1922 оны 4-р сард Монгол Ардын Намд гишүүнээр элсч, Намын Төв Хороонд туслах түшмэлээр батлагдаж зохион байгуулах хэлтэст ажиллаж байгаад уг хэлтсийн эрхлэгч болсон. 1922 оны 5-р сард Д.Нацагдорж, намын даалгавараар [[«Уриа» сонин|«Уриа» сонинд]] Цэргийн явдлын яамны тухай мэдээ сурвалжлага байнга өгч байх, «сурвалжлагч»-аар томилогдов. 1922 оны 8-р сараас Монгол Ардын Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргын туслах. 1922 оны 10-р сараас цэргийн сурган боловсруулах хэлтсийн сурган гэгээрүүлэх тасгийн даргын ажлыг хавсарч байжээ. 1923 оны 3-р сард Монгол Ардын Намын Төв Хорооны Бүгд хурлаар Намын Төв Хорооны орлогч гишүүн, мөн оны 6-р сард Намын Төв Хорооны 11-р Бүгд хурлаар Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргаар сонгогдсон байна. 1923 оны 7-р сард Монгол Ардын Намын 2-р Их хурлаар Намын Төв Хорооны гишүүн, тэргүүлэгч гишүүн бөгөөд Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргаар сонгогдож байжээ. 1923 оны 9-р сараас 1924 оны 4-р сар хүртэл Д.Нацагдорж Дотоодыг хамгаалах газарт комиссар байсан. 1924 оны 2-р сарын 5-нд Монголын Ардыг гэгээрүүлэх яам байгуулагдаж [[«Ардын цэрэг» сонин]] анх буй болов. Улс орны батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэх, цэрэг дайчдыг сурган хүмүүжүүлэхэд бэеэ даасан тогтмол хэвлэл чухал болохыг харгалзан үзэж, МАХН-ын Төв Хороо, Засгийн газрын хамтарсан хурлын шийдвэрээр Бүх цэргийн зөвлөлөөс эрхлэн «Ардын цэрэг» сонинг энэ өдрөөс эхлэн долоо хоногт нэг удаа хэвлэн гаргахаар тогтож сонины эрхлэгчээр тэр үед Бүх цэргийн зөвлөлд алба хааж байсан Н.Жамбаа, Д.Нацагдорж нарыг томилжээ. [[1924]] онд 18 настай Д.Нацагдорж Улсын Анхдугаар Их Хурлын зохион байгуулалтын ажилд оролцож мөн оноос Д.Нацагдорж [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|МХЗЭ]]-ийн Төв Хорооны хоёрдугаар нарийн бичгийн даргын ажлыг хавсран гүйцэтгэж байсан ажээ. 1925 оноос Д. Нацагдорж [[«Ардын цэрэг» сонин]]<nowiki/>ы эрхлэгчээр ажиллаж, Бүх Монголын Пионерийн байгууллагын Товчооны дарга хийж байсан. === Хилийн чанадад суралцсан нь=== 1923 оны 7-р сарын 24-нд тусгай комиссын боловсруулан нийтэлсэн "Эдийн засгийн үндсэн бодлого"-ын 16-р зүйлд аж үйлдвэр, техник, технологийн арга ажиллагаанд суралцсан дунд, тусгай, дээд түвшний үндэсний боловсон хүчинг гадаадын аль нэг улсад бэлтгэн сургахаас өөр аргагүй болсныг хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Ямагт сурч боловсрохын төлөө шамдаж ирсэн Д.Нацагдорж нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Ленинград]] хотод Н.Г.Толмачевын нэрэмжит Цэргийн улс төрийн академид 1925 оны намар явж суралцаад 1926 оны зун чөлөөгөөр орон нутагтаа буцаж иржээ. Ардын Засгийн газраас [[Герман]] улсын холбогдох албаны хүмүүстэй ярилцаж тохиролцсоны дагуу 1926 оны 9-р сарын 11-ны өдөр намын Төв хорооны Зохион байгуулах зөвлөлийн 24 дүгээр хурлаас Д.Нацагдорж, [[Дамдины Пагмадулам]], Пунцаг, Лувсанчүлтэм, Санжаа, Бат-Очир нарын зургаан хүнийг Герман улсад явуулж сургах шийдвэр гарсан байна. Ийнхүү тэр үед [[Герман]], [[Франц]] улс дахь сурагчдын тоо нийтдээ 44 хүрсэн байна. Д.Нацагдорж нь 1926 оны 10-р сарын 17-нд Улаанбаатараас морин тэргээр гарч умард хил даваад Улаан-Үдээс галт тэргээр [[Москва]] ороод цаашаа Ленинград орсон байна. Ленинградаас усан онгоцоор Германы [[Штенин боомт]] хүрч галт тэргээр Берлин орж байжээ ("Улаанбаатараас Берлин хүртэл" найраглал). 1929 оны хавар хүртэл [[Берлин]], [[Лайпциг]] хотуудад хэл бичиг, сонин, сэтгүүл, дорно дахин, ерөнхий эрдэмд суралцан орос зөвлөлтийн болон дэлхийн сонгодог зохиолчид, эрдэмтэн мэргэдийн бүтээлтэй эх хэлээр нь танилцжээ. === Эх нутагтаа эргэж ирсэн нь === Д. Нацагдорж 1929 оны хавар эх орондоо буцаж ирээд нэг жил Улаанбаатар хотын Төмрийн үйлдвэрт орчуулагч, 1930 оны хавраас 1931 оны 1-р сар хүртэл "[[Залуучуудын үнэн сонин|Залуучуудын үнэн" сонинд]] утга зохиолын ажилтан, 1931 оны 1-р сараас Шинжлэх ухааны хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан, 1934 оноос мөн хүрээлэнд түүхийн ба дуун ухааны тасгийн эрхлэгч, 1937 оны 3-р сарын сүүлчээс Төв театрт мэргэжлийн зохиолчоор ажиллаж байжээ. 1931 оны 12- сарын 31-нд Д.Нацагдорж нь хэсэг нөхдийн хамт шинэ жилийг угтаж ёсолсныг нь шалтгаан болгон Д.Нацагдорж, орос хэлний орчуулагч Лооройсамбуу, Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн гэрэл зургийн мэргэжилтэн Гомбожав, Комбинатын инженер Хурлаат, орос эхнэрийнхээ хамт, Намнандорж орос эхнэрийнхээ хамт, Гаалин мөн орос эхнэрийнхээ хамт… Т. Нацагдорж, Гомбо, бас Намдаг нарыг баривчилсан байна. 1932 оны 5 дугаар сарын 18-нд Д.Нацагдоржийг баривчлан хорьж, мөрдөн байцааж эхэлжээ (бүтэн 6 сар гянданд хоригдсон байна). 1931-32 оны үед орос эмэгтэй [[Нина Чистякова]]<nowiki/>тай (1909 онд төрсөн) нэг гэрт оржээ (Орос нутаг буцаад 10 жилийн дараа 1948 онд Д. Нацагдоржид охиныхоо тухай захиа бичсэн байдаг). 1934 оны 3-р сарын 22-нд Д. Нацагдорж Н.Чистякова нарын охин [[Нацагдоржийн Ананда Шири|Нацагдорж Ананда-Шири]] Улаанбаатар хотноо мэндэлжээ. 1935 оны 12-р сард Д.Нацагдоржийн орос эхнэр Н.Чистякова охин Ананда-Ширийгээ дагуулаад ЗХУ-ын Ленинградын зүг замын унаанд дайгдан явжээ. 1936 оны 11-р сарын 7-нд Шинжлэх ухааны Түүхийн болоод Дуун ухааны (Хэлбичгийн) тасгийн эрхлэгчийг хавсарч байсан Д.Нацагдоржийг гэрэл зургийн лабораториос гэрэл зургийн цаас зураг буулгахаар авсныг далимдуулан Хүрээлэнгээс удаа дараа алдсан эд юмсын хулгайд сэрдэн гүтгэж, түүнийг хоёр удаа баривчлан хориод мөрдөн байцааж эхэлжээ. 1937 оны 3-р сараас Төв театрт мэргэжлийн зохиолчоор ажиллажээ. 1937 оны 4-р сард Зохих дээд байгууллага, түүний хүсэлтийг хүлээн авч ЗХУ-д суралцахын зэрэгцээ эмчлүүлэхийг зөвшөөрсөн шийдвэр гарчээ. 1937 оны 7-р сарын 13-нд Монголын шинэ үеийн утга зохиолыг үндэслэгч, суут зохиолч Дашдоржийн Нацагдорж уран бүтээлийнхээ ид цэцэглэлтийн үед насан эцэслэснийг «Шинэ толь» сэтгүүлд товч мэдээлсэн байна. МАХН-ын Төв Хорооны ухуулагч, орчуулагч бөгөөд Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн Утга зохиолын тасгийн эрхлэгч байсан [[Эвэгийн Хөхдэй]] сэтгэл зориг гарган “Шинэ толь” сонинд “Алдарт зохиолч Нацагдорж” хэмээн эмгэнэлийн өгүүлэл бичин хэвлүүлсэн байна. “Энэ 27 оны 7 сарын 13-ны өдөр манай улсын үндэсний нэгэн сайн залуу оюутан бөгөөд алдарт уран зохиолч Нацагдоржийн бие наснаас нөгчиж, манай уран зохиолчдын жагсаалаас гарав...” хэмээгээд Д. Нацагдоржийн намтрыг товчхон дурдсаныхаа дараа “Нөхөр Нацагдоржийн бие өөрийн сүүлчийн амьсгалыг төгстөл оролдож хийсэн ажлын гол нь хэмээвээс монгол хэл бичиг ба утга зохиолыг хөгжүүлэн дэлгэрүүлэхийн тул үнэн санаа тавин зүтгэж явсан бөгөөд түүний бүх зохиолуудыг үзвээс үнэнхүү өөрийн улсын үндэсний шинж байдалтайн дээр манай ардын аман зохиолыг үндсэн суурь болгож, түүний баялаг үг гайхамшигт найруулгыг ашиглаж шинэ үе лугаа болбож чадсан буюу...” гэж Э.Хөхдэй дүгнэсэн байна. 1937 оны 7 сарын 13-нд бөмбөгөр ногоон театрын урд шургааган хашаа түшээд Дашдоржийн Нацагдоржийн өвөр дээрээ мөнгөн аяга тавиад бурхан зүг одсон гэдэг. Мөнгөн аяганд нь борооны ус дүүрсэн ч гэдэг ам яриа бий. == Уран бүтээл == Д. Нацагдорж [[ЗХУ]] /1926/ болон [[Герман|Германд]] /1926-1929 онд/ хэдэн жил суралцаж, өрнөдийн соёлын шилдэг өв сантай гүнзгий танилцжээ. Тэрээр Элдэв-Очир, Очир, Сайн санаат, Үзэг гэх мэт олон нууц нэрээр бичиж байсан байна. * "[[Ушаандар]]", "[[Сандо амбаны харгис явдал]]" [[жүжиг]] *"Нуугдсан эрдэнэ" (1930) дуурь *"Их авхай" *"Монгол ардын суут" *"Би биш" (1934) жүжиг * "[[Учиртай гурван толгой|Учиртай 3 толгой]]" [[дуурь|(1934 он)]] аялгуут жүжиг *"[[Хуучин хүү]]"(1930) *"[[Цагаан сар ба хар нулимс]]"(1932) *"[[Харанхуй хад]]"(1930) *"Үзэгдээгүй юм"(1933)зэрэг [[өгүүллэг|өгүүллэгүүдээрээ]] алдаршжээ. * [["Миний хэнз хурга" шүлэг|"Миний хэнз хурга"]](1933) *“[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]”(1933) * “[[Дөрвөн цаг (Нацагдоржийн шүлэг)|Дөрвөн цаг]]”(1934), * “Од”, * “Нар аа”, * “Сар аа” шүлэг, * “[[Ламбугайн нулимс (өгүүллэг)|Ламбугайн нулимс]]”(1930) * “Харанхуй хад”, * “[["Шувуун саарал" шүлэг|Шувуун саарал]]”, * “Хөдөө талын үзэсгэлэн” өгүүллэг(1931), * “Ондоо хүмүүжил” зэрэг олон бүтээл туурвижээ. Түүний бүтээлүүд "Учиртай гурван толгой"-1934 онд, Зохиолын түүвэр-1955 онд, алдарт "[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]"-1963 онд, Ламбагуайн нулимс-1976 онд Шувуун саарал нэртэйгээр хэвлэгдэж байжээ. === Орчуулга === Д.Нацагдорж голчлон Орос, Герман хэлнээс орчуулан хэвлүүлэх ажил эрхэлж байв. Герман хэлнээс Вильгелм Хауф (1802-1827)-ын “Бяцхан Мука”, [[Эдгар Аллан По|Эдгар Аллан Погийн]] “Алтан цох” (The Golden Bug), 1931 онд [[Карл Маркс|К.Марксын]] “Капитал” зохиолын I ботийн “Таваар ба мөнгө” хэсгийг, 1933-1934 онд Г.Е.Грумм Грижмайлогийн “Монголын түүх”-ийг хэсэгчлэн, “Марко Пологийн тэмдэглэл”-ийг Франц эхээс нь товчлон “Их хааны ордонд” нэртэйгээр Герман хэлэнд буулгасан профессор Альбертийн орчуулгыг 1930 оны 11 сард монголчлон дуусгасан ажээ. Тэгвэл Орос хэлнээс [[Александр Пушкин|А.С.Пушкины]] “Анчар” (1828-1936), “Хоригдол”(1936) (Узник-1822), “Хэрээ хэрээний зүг ниснэ” (1936) (Ворон летит к ворону 1828), “Сэрэхүй” (1936) (Пробуждение 1816), “Газар далай хоёр” (1936) (Земля и море 1821) зэрэг шүлгүүд, “Буудалцсан нь” (Выстрел), [[Антон Павлович Чехов|Антон Чеховын]] “Төрөлх орноо хайрлагч” (Патриот своего отечества) зэрэг зохиолыг орчуулжээ. Мөн “Өвлийн зам”, “Гилбэрийн хатан” /М.Баянзул. Монголын уран зохиолын ном зүйн тойм. I УБ., 1966.130./ (Пиковая дама), “Их Петрийн араб”, Б.Ринчен, М.Гомбожав нартай хамтран “Белкиний туужууд”, Б.Ринчентэй [[Ги де Мопассан|Ги де Мопассаны]] туужуудаас (“Аглагч” гэх мэт) монголчилж байжээ гэдгийг түүх эрдэмтэн А.Очир Г.Дашням нар тэмдэглэсэн байна. Түүнчлэн Д.Покотиловын “Мин улсын үеийн Дорнот Монголчуудын түүх” (1930), [[Иван Яковлевич Коростовец|Иван Кростовецын]] “Чингис хаанаас Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улс хүртэл” номын зарим бүлгийг, Н.П.Шастинагийн “Абиссиний тухай өгүүлэл болон бусад өгүүллийг орчуулан хэвлүүлж байсан юм /Д.Цэдэв. Д.Нацагдорж. Бүрэн зохиол I УБ., 2006.23./. Д.Нацагдоржийн уран зохиолын орчуулгын чанарын талаар С.Галсан, К.Н.Яцковская /Г.Жамсранжав Шинэ замаар УБ., 1978.97./ нарын эрдэмтэд маш өндрөөр үнэлэн утгын яруу, уянгын давхцал зэргийг бахдан тэмдэглэсэн бол А.Шархүү, Р.Гүрбазар, Ш.Нацагдорж нар орчуулгын сод авьяастай хүн гэсэн саналд нэгдсэн нь бий. Учир нь Д.Нацагдорж шүлэг орчуулахдаа уг эхийн санааг гүйцэт буулгахыг эрмэлзэж хорей, ямбыг чанд баримтлан яруу найргийн хэмнэлийг хадгалахыг хичээж байсан нь дэлхийн сонгодог зохиолыг орчуулахад монгол хэлнийхээ шүлэглэх тогтсон ёсыг хэрхэн дүйцүүлэх талаар хийж байсан анхны бүтээлч оролдлого гэж болохоор байдаг. * [[Александр Сергеевич Пушкин|А.С.Пушкиний]] "[[Гилбэрийн хатан]]", "[[Буудалцсан нь]]" * [[Эдгар По|Эдгар Погийн]] "[[Алтан цох]]" гэх мэт хэдэн зохиолуудыг [[орос хэл|орос]], [[герман хэл|герман хэлнээс]] уйгагүй анх орчуулжээ. * Мөн оросын болоод дэлхийн сонгомол [https://ilibrary.ru/text/660/p.1/index.html А.С.Пушкиний “Анчар”], “Хоригдол”, “Хэрээ хэрээний зүг ниснэ”, “Сэрэхүй”, “Газар, далай хоёр”, “Гилбэрийн хатан”, “Буудалцсан нь”, * [[Ги де Мопассан|Ги де Мопассаны]] “Аглагч”, * [[Эдгар Аллан По|Эдгар По]]гийн “Алтан цох”[https://e-nom.mn/book?bid=1179] зэрэг зохиолуудтай монгол уншигчдыг анх танилцуулжээ.   Д. Нацагдоржийн зохиол гадаадын олон хэлнээ орчуулагдсаны гадна түүвэр зохиол нь [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]], [[Энэтхэг]], [[Герман]] зэрэг олон оронд хэвлэгджээ. == Дурсгалд == 2016 онд Д.Нацагдоржийн мэндэлсний 110 жилийн ойг тохиолдуулан их зохиолчийн амьдрал, уран бүтээлээс сэдэвлэсэн Зохиолч [[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазарын]] зохиосон “[[Жаргаагүй нар]]” түүхэн жүжиг тайзнаа тавьсан байна. {{DEFAULTSORT:Нацагдорж, Дашдоржийн}} [[Ангилал:Дашдоржийн Нацагдорж| ]] [[Ангилал:Алтан ургийнхан]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын сурвалжит язгууртан]] [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монгол хэл рүү орчуулагч]] [[Ангилал:Орос хэлнээс орчуулагч]] [[Ангилал:Түшээт хан аймгийн хүн]] [[Ангилал:Төвийнхөн]] [[Ангилал:Баяндэлгэрийн (Төв) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1906 онд төрсөн]] [[Ангилал:1937 онд өнгөрсөн]] ft3uejd3mxeyog9mqlkd75gzc74loqw 0 3429 857083 834359 2026-05-26T04:22:47Z Avirmed Batsaikhan 53733 857083 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн | овогнэр = Миеэгомбын Энхболд | зураг = Miyeegombyn Enkbold in 2017 (cropped).png | тайлбар = | алба1 = {{MNG}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга | ээлж1 = 2016.07.05 — 2019.01.29 | өмнөх1 = [[Зандаахүүгийн Энхболд]] | дараах1 = [[Гомбожавын Занданшатар]] | алба2 = {{MNG}} Улсын [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | ээлж2 = 2006.01.25 — 2007.11.22 (2 жил) | өмнөх2 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] | дараах2 = [[Санжаагийн Баяр]] | алба3 = {{MNG}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүн]] | ээлж3 = 2005 он—2020 он (15 жил) | алба4 = [[Улаанбаатар|Нийслэлийн засаг дарга]] | ээлж4 = 1999 — 2005 он (6 жил) | өмнөх4 = [[Жанлавын Наранцацралт]] | дараах4 = [[Цогтын Батбаяр]] | алба5 = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Намын дарга]] | ээлж5 = 2005—2007 он (2 жил) | өмнөх5 = [[Намбарын Энхбаяр]] | дараах5 = [[Санжаагийн Баяр]] | алба6 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын дарга]] | ээлж6 = 2013—2017 он | өмнөх6 = [[Өлзийсайханы Энхтүвшин]] | дараах6 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | төрсөногноо = {{birth date and age|1964|7|19}} | төрсөнгазар = [[Монгол Улс]], [[Улаанбаатар]] | улсорон = {{MNG}} | намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам]] | сургууль = [[Монгол Улсын Их Сургууль]] | гэрбүл = эцэг [[Гомбын Миеэгомбо]] | ажилүйл = улс төрч, эдийн засагч | алдарцол = }} '''Миеэгомбын Энхболд''' ([[1964 он]]ы [[7 сарын 19|7-р сарын 19]]-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) нь [[Монгол Улс|Монголын]] [[улс төр]]ч юм. Тэрээр 2006 оноос 2007 хүртэл [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайдаар]] ажилласан бөгөөд 2007 оны 12-р сараас 2012 оны 8-р сар хүртэл [[Шадар Сайд]]аар ажиллажээ. 2005 оноос 2007 онд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын даргаар, 2008 оноос Улсын Их Хурлын гишүүн, дэд даргаар ажиллаж байв. Тэрээр 2013 оноос хойш [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ыг тэргүүлж 2016 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд намаа удирдан ялалт байгуулж, улмаар Улсын Их Хурлын даргаар ажиллаж байсан ч нам доторх зөрчилдөөний улмаас 2017 онд намын дарга, 2019 онд Улсын Их Хурлын даргын албан тушаалаасаа буусан. Ерөнхийлөгчийн 2017 оны сонгуульд намаасаа нэр дэвшин өрсөлдсөн ч Ардчилсан намын нэр дэвшигч [[Халтмаагийн Баттулга]]д ялагдсан. == Намтар == === Бага нас === Тэрээр [[1964]] онд [[Гомбын Миеэгомбо|Гомбын Миеэгомбын]] хүү болж [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн. 1982 онд Нийслэлийн 10 жилийн [[1 дүгээр сургууль|1 дүгээр дунд сургууль]], 1987 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийг]] төлөвлөгч-эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн. [[Эдийн засаг|Эдийн засгийн]] ухааны магистр. === Ажил === 1987-1989 онд Улаанбаатар хотын АДХГЗ-ны харьяа Аж Ахуй Үйлчилгээний Удирдах Газарт [[эдийн засаг]]ч, 1989-1991 онд Нийтийн аж ахуйн үйлчилгээний яаманд мэргэжилтэн, 1991-1992 онд Улаанбаатар хотын АДХГЗ-ны Ахуйн үйлчилгээний хэлтсийн дарга, 1992-1996 онд [[Чингэлтэй дүүрэг|Чингэлтэй дүүргийн]] Засаг даргын орлогч, 1996-1998 онд тус дүүргийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга, 1999-2006 онд [[Засаг дарга|Нийслэлийн Засаг дарга]] бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч, 2006-2007 онд Монгол Улсын [[Ерөнхий сайд]], 2007-2012 онд Монгол Улсын шадар сайд, [[Улсын Онцгой Комисс|Улсын Онцгой Комиссын дарга]], 2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын дэд даргаар тус тус ажиллаж байв. Мөн эдгээр үндсэн үүрэгт ажлуудтай хавсран хэд хэдэн сонгуульт ажлуудыг гүйцэтгэж байв. 1999-2005, 2008-2012 онд [[Үндэсний их баяр наадмын зохион байгуулах хороо]]ны даргаар 11 жил ажилласан. Энэ хугацаанд хурдан морины уралдаан нь Яармагийн дэнжид болдог байсныг болиулж, монгол даншиг наадам болдог байсан түүхт Хүй мандлын дэнжид шилжүүлж авто замыг өргөтгөн сайжруулах, шинээр зам, талбай засах, хурдан морины гарааны шинэ төхөөрөмж нэвтрүүлэх, уралдааны морьд, унаач хүүхдүүдийг даатгалд хамруулах, хамгаалалтын хувцас хэрэгслээр хангуулах, наадамчин олны тав тухыг хангах, наадамд амжилт үзүүлсэн бөхчүүд, харваачид, уяачид, унаач хүүхдүүдийн бай шагналыг тэдний хөдөлмөр зүтгэлтэй уялдуулан нэмэгдүүлэх, цолны шинэчлэл хийх зэрэг арга хэмжээ авч хэрэгжүүлсэн. [[Монголын Үндэсний Олимпын Хороо|Үндэсний Олимпын Хорооны]] гишүүнээр ажиллаж байх хугацаандаа 2008, 2012 оны [[Олимп]]ын их наадамд оролцох Монгол Улсын шигшээ багийн санхүүжилтийн асуудлыг шийдвэрлэх, тамирчдын ахуй хангамж, бэлтгэл хангах нөхцөл байдлыг сайжруулах тал дээр онцгой анхааран, олимпын багийг ахлаж ажилласанаар эдгээр хоёр олимпын их наадамд манай улсын баг тамирчид маш амжилттай оролцсон. 2010 оноос Монголын морин спорт, уяачдын холбооны [[Монголын Морин Спорт Уяачдын Холбоо]] (ММСУХ) ерөнхийлөгчөөр сонгогдон ажиллаж байна. Энэ хугацаанд ММСУХ-г [[Азийн морин уралдааны холбоо]]нд гишүүнээр элсүүлэх ажлыг зохион байгуулж гадаад харилцааг сайжруулах тал дээр онцгой анхааран ажилласан. Мөн уяачдыг үнэмлэхжүүлж тэмдэгтэй болгох, тэдний хөдөлмөр зүтгэлийг төр засгаар үнэлүүлэх Тод манлай уяач Д. Даваахүү уяачдаас анхлан 2013 онд Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар цол хүртсэн, унаач хүүхдүүдийг спортын зэрэг цолооор шагнах 2010 онд 8 унаач хүүхдэд анх удаа спортын дэд мастер цол олгосон, салбар хороодын ажлыг идэвхжүүлэх улс, бүсийн чанартай томоохон уралдаануудыг Засгийн газрын тогтоолоор зохион байгуулдаг болж цэгцэлсэн, хүүхэдгүй морийг тав ухрааж барих, монгол морь, эрлийз морьдыг тусад нь уралдуулах зэрэг ажлуудыг санаачлан зохион байгуулсан. 2013 оны 8-р сарын 9, 10-нд Хүй мандлын дэнжид МОНГОЛ МОРЬ-3000 хурдан морины уралдаан, Түмэн морьтны жагсаалыг амжилттай зохион байгуулж 4249 хурдан морь уралдаж, 11125 морьтон жагссан [[Гиннесийн дээд амжилтын ном]]д бүртгүүлсэн. === Улаанбаатар хотын засаг дарга === М.Энхболд нь нийслэлийн Засаг дарга байх үед хууль бусаар олгогдсон газар болон барилгын зөвшөөрлүүд олширсон. === Монгол Ардын Хувьсгалт Намын дарга === 2005 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Монгол Ардын Хувьсгалт Намаас нэр дэвшин өрсөлдсөн [[Намбарын Энхбаяр|Н. Энхбаяр]] ялсан тул намаасаа түдгэлзсэн байна. Сонгуулийн дараа 2005 оны 6-р сард МАХН-ын 24-р Их хурал хуралдаж намын шинэ даргыг сонгох болоход түүний нэрийг Н.Энхбаяр санал болгон дэвшүүллээ. Мөн [[Цэндийн Нямдорж|Ц. Нямдорж]], [[Чүлтэмийн Улаан|Ч. Улаан]], [[Санжаагийн Баяр|С. Баяр]] нарыг хуралд оролцогчид дотроос нэр дэвшүүлсэн боловч Ц.Нямдорж, Ч.Улаан нар нэрээ татаж авснаар намын даргын төлөөх өрсөлдөөнд С.Баяр, М.Энхболд тунаж үлдсэн юм. Өрсөлдөөн тун ширүүн болж М. Энхболд 50,25 хувиар буюу 29 хүний саналаар ялалт байгуулан Монгол Ардын Хувьсгалт Намын даргаар сонгогджээ <ref>{{cite web | url=http://www.mongolnews.mn/unuudur.php?n=802 | title=АХ намын дvнсгэр мөрөнд цөн тvрлээ | accessdate=2005-06-20 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Тэрээр намын даргаар 2 жил орчим хугацаанд ажилласан бөгөөд энэ хугацаанд тус намд олон жигүүр хөдөлгөөн, шинэчлэгч бүлгүүд бий болж, намын шинэчлэл, дотоод ардчиллын тухай ярих болжээ. Эдгээр хөдөлгөөнүүдийн шахалт шаардлагаар намын ээлжит бус их хурлыг хуралдуулахаар болсон юм. Ингээд МАХН-ын 25-р их хурал 2007 оны 10-р сарын 22-30-ны хооронд болж, намын даргын төлөө С. Баяр, М. Энхболд нар дахин өрсөлдөн энэ удаа С. Баяр 56,6 хувийн саналаар ялжээ. Ийнхүү Монголын ууган улстөрийн хүчин, улс төрийн хамгийн том нам болох Монгол Ардын Хувьсгалт Намын дотор шинэчлэл өөрчлөлтийн уур амььсгал орж, нэг хүнийг дээдлэн хуучин захиргааны аргаар удирддаг арга барилыг өөрчлөхөөр зориглон оролдсон төвөгтэй хэцүү ажил нь тухайн үеийн улс төрийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан М.Энхболдыг өөрийг нь намын дарга улмаар Ерөнхий сайдын үүрэгт ажлаас огцроход хүргэсэн юм. === УИХ-ын гишүүн === 2005 оны намар УИХ-ын сонгуулийн 65-р тойрогт нөхөн [[сонгууль]] хийх боллоо. Шалтгаан нь мөн л урьд сонгогдсон гишүүн нь Монгол улсын ерөнхийлөгч болсон явдал байв. Энэ сонгуульд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]аас шинэ дарга нь, [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намаас]] тухайн үеийн ерөнхий сайд [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц. Элбэгдорж]] нар нэрээ дэвшүүлэв. Гэвч Монгол Ардын Хувьсгалт Намын зүгээс АН-ын нэр дэвшигч Ц. Элбэгдорж нэрээ татахгүй бол засгийн газрыг нь огцруулна хэмээн ил далдаар шахалт үзүүлэх болов. Ингээд Ц. Элбэгдоржийн нэрийг нөхөн сонгуулиас татуулж, үүнийхээ хариуд Их Эвслийн Засгийн газрыг [[Улсын Их Хурал|УИХ-ын]] ээлжит сонгууль хүртэл МАХН-Эх Орон Ардчилал эвслийн хооронд байгуулсан гэрээний дагуу ажиллуулах нөхцөлтэй гэрээ байгуулав. Ийнхүү М.Энхболд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдов. 2008, 2012, 2016 оны УИХ-ын сонгуульд М. Энхболд [[Төв аймаг]]т УИХ-ын 14-р тойрогт нэр дэвшин дахин сонгогдсон. === Монгол Улсын Ерөнхий Сайд === Хэдий Ардчилсан нам гэрээний дагуу өөрийн нэр дэвшигчийн нэрийг нөхөн сонгуулиас татуулсан боловч 2006 оны 1 сард МАХН, УИХ дахь Ардчилсан намын [[Мэндсайханы Энхсайхан]] тэргүүтэй цөөн гишүүд, [[Эх Орон Нам]], [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Бүгд Найрамдах Нам]], [[Ард Түмний Нам|Ард Түмний Намд]] Засгийн газарт суудал амлаж байж Ц. Элбэгдоржийн тэргүүлсэн Засгийн газрыг огцруулж, М. Энхболдыг Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар сонгож, "Үндэсний эв нэгдлийн" хэмээх тодотголтой шинэ Засгийн газраа бүрдүүлсэн юм. МАХН-ын 25-р их хурлаар түүнийг намын дарга болон ерөнхий сайдаас огцруулах шийдвэр гарчээ. Тэрээр өөрийг нь залгамжилсан [[Санжаагийн Баяр]], мөн дараагийн [[Сүхбаатарын Батболд]]ын Засгийн газарт Шадар сайдаар ажиллаж байв. ===2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгууль=== Тэрээр Ардчилсан Намаас нэр дэвшсэн [[Халтмаагийн Баттулга|Халтмаагийн Баттулгатай]] өрсөлдөн хоёр дахь шатны сонгуулиар 41,16% санал авч ялагдсан. == Шагналууд == : 1999 онд "[[Алтан гадас одон|Алтангадас]]" одон : 2002 онд Монголын Залуучуудын Холбооны “Next stop” наадмын Оны шилдэг залуу, : 2002 онд МАСЗХ-ны “Алтан сарнай” шагнал, : 2004 онд "[[Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон]]" : 2005 онд МАН-ын "Эх орны төлөө" одон, : 2005 онд Сөүл хотын Хүндэт иргэн, : 2005 онд Улаанбаатар хотын Хүндэт иргэн, : 2006 онд Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн хүндэт медаль, : 2008 онд Төв аймгийн Хүндэт иргэн, : 2011 онд МАН-ын Тусгаар тогтнолын одон, : 2014 онд Монгол Улсын “Манлай уяач” цол : 2014 онд "[[Сүхбаатарын одон]]"-гоор тус тус шагнуулжээ. == Зүүлт == <references/> {{commonscat}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он =2006 оны 1 сарын 25 - 2007 оны 11 сарын 22 |дараа =[[Санжаагийн Баяр]] }} {{Залгамжлал |өмнө =[[Зандаахүүгийн Энхболд]] |албан_тушаал =[[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] |он =2016 оны 7 сарын 5 - 2019 оны 1 сарын 29 |дараа =[[Гомбожавын Занданшатар]] }} {{end}} {{NaviBlock |Монгол Улсын Ерөнхий Сайд |Улсын Их Хурлын дарга |2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд |Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга }} {{DEFAULTSORT:Энхболд, Миеэгомбын}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]] [[Ангилал:Улаанбаатарын засаг дарга]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Сөүлийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Төв аймгийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1964 онд төрсөн]] 2ujvwieeatujs1my19yrpo04yjs2l91 0 12392 857107 596669 2026-05-26T11:19:20Z BolorBobo 35167 857107 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|6 сарын}} '''6 сарын 21''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 172 дахь ([[өндөр жил]] бол 173 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 193 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 1307 - Юань гүрний хаан ширээнд Хайсан Хүлэг суужээ. * 1532 - Сенгокүгийн үе: Японы хамгийн нөлөө бүхий даймио Нобүнага Ода өөрийн жанжин болох Мицүхиде Акечиг ёс сахилга зөрчсөн гэж үзэн харакири хийхэд хүргэжээ. * 1621 - Цагаан уулын тулалдааны улмаар Прага хотын хуучиын хотын талбайд Чехийн язгуур угсааны 27 ноёныг цаазаар авав. * 1749 - Канадын Нова Скотиа мужид Халифакс хотыг байгуулав. * 1788 - Нью-Хэмпшир муж АНУ-ын Үндсэн хуулийг соёрхон баталсан ес дэх муж болжээ. * 1791 - Францын хувьсгалын үеэр XVI Людовик хаан болон гэр бүлийнхэн нь Варенн руу дүрвэж эхлэв. * 1798 - Британийн арми Винегар Хиллийн тулаанд Ирландын босогчдыг буулган авав. * 1824 - Грекийн тусгаар тогтнолын дайн: Египетийн тэнгисийн цэрэг Эгийн тэнгисийн тулаанд Псара хотыг эзлэн авчээ. * 1848 - Валлахын хувьсгалын үеэр Йон Хелиаде Радулеску, Кристан Телл нар Ислазын тунхаглал гаргаж, шинэ бүгд найрамдах Засгийн газар байгуулахаар болжээ. * 1898 - АНУ Гуам арлыг Испаниас булаан эзлэв. АНУ-ын тэнгисийн цэргийн хоёр ч хөлөг онгоцноос хэд, хэдэн удаа гал нээхэд Испанийн гарнизон мэндчилгээ гэж ойлгон цэргийн ямар ч арга хэмжээ аваагүй нь ийм үр дүнд хүргэжээ. * [[1900]] - Итехуаны бослого Манж Чин гүрний хатан Циши АНУ, Британи, Герман, Франц, Япон улсад дайн зарлав. * [[1915]] - АНУ-ын Дээд шүүх хар арьстнуудын санал өгөх эрхийг үгүйсгэсэн заалтыг хүчингүй болгожээ. * 1921 - Ирландын Ноккроги тосгоныг Британийн цэргүүд галдан шатаав. * 1930 - Франц улсад цэргийн албыг нэг жилийн хугацаатай заавал хаах хууль үйлчилж эхлэв. * 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Итали улс Францы руу довтлох ажиллагааг эхлүүлжээ. Даан ч амжилтад хүрээгүй юм. * 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Итали, Германы арми Ливийн Тобрук хотыг эзэлж, холбоотны 33 мянган цэргийг олзолжээ. * 1952 - Филиппиний Худалдааны сургуулийг хуулийн дагуу Худалдааны коллеж болгон өөрчилжээ. Хожим энэ сургууль Политехникийн их сургууль болсон юм. * 1957 - Канадын Засгийн газрын танхимд Эллен Фейрклоу багтсан нь тус улсын түүхэнд сайдын суудалд суусан анхны эмэгтэй болсон юм. * 1963 - Ромын папаар Кардинал Жованни Баттиста Монтини сонгогдож, сахилын нэрээ VI Павел болгожээ. * 1964 - АНУ-ын Миссисипи мужийн Нешоба тойрогт хүнийн эрхийн гурван ажилтны амь насанд Ку Клукс Кланы гишүүд халдав. * 1978 - Аргентин улсын улстөрч Эвита Пероны амьдралаас сэдэвлэсэн "Эвита" нэртэй дуулалт жүжгийг Тим райс, Эндрью Уеббер нарын тавилтаар Лондон хотноо нээлтээ хийв. * 1982 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Рональд Рейганы амь насанд халдахыг завдсан Жон Хинклиг гэгчийг солиоролд гүн автсан гэж үзэн цагаатгав. * 2000 - Их Британид ижил хүйстнүүдийг "сурталчлах"-ыг хориглосон Орон нутгийн засаг захиргааны тухай хуулийн 28-р хэсгийг хүчингүйд тооцов. Мөн Шотландад ийм төрлийн хуулийн тухайлсан заалтыг хүчингүй болгожээ. * 2001 - АНУ-ын Виржиниа мужийн Александриа хотноо хуралдсан Холбоотны шүүх хуралдаанаар 1996 онд Саудын Арабын Хобар цамхагийг бөмбөгдөхөд амиа алдсан Америкийн армийн 17 цэргийн үхэлд Саудын Арабын 13, Ливаны нэг иргэнийг буруутай гэж үзэв. * 2004 - "SpaceShipOne" компани сансрын нислэгийг хувийн санхүүжилтээр үйлдсэн анхны компани болов. * 2006 - Дэлхийн ван гарагийн шинээр илэрсэн хоёр дагуулыг Никс, Гидра гэж нэрлэхээр болжээ. * 2009 - Данийн Гренланд арал өөртөө засах эрхтэй болов. * 2025 - Бразилийн Санта Катарина мужийн Прайа Гранде хотод агаарын бөмбөлөгт гал авалцаж, зорчиж байсан 21 хүнээс 8 нь амиа алджээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1002 - Ромын пап IX Лео (1054 онд нас барсан) * 1732 - Нэрт хөгжмийн зохиолч Йоханн Себастьян Бахын тав дахь хүү, хөгжмийн зохиолч Йоханн Кристоф Фридрих Бах (1791 онд нас барсан) * 1774 - АНУ-ын зургаа дахь Дэд ерөнхийлөгч Даниел Д.Томпкинс (1825 онд нас барсан) * 1850 - АНУ-ын Хөвгүүдийн скаутыг үндэслэгчдийн нэг Даниел Картер Бийрд (1941 онд нас барсан) * 1857 - Алдарт "Dr.Pepper" ундааг үндэслэгч, эм зүйч Чарльз Албертон (1941 онд нас барсан) * 1881 - Оросын авангард зураач Наталия Гончарова (1962 онд нас барсан) * 1889 - 1912 оны олимпод хоёр алтан медаль хүртсэн Америкийн гүйгч Ральф Крейг (1972 онд нас барсан) * [[1914]] - Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Уиллиам Викрей (1996 онд нас барсан) * 1918 - АНУ-ын мэргэжлийн бейсболлын "Дэлхийн цуврал"-д таван удаа түрүүлсэн Эдди Лопат (1992 онд нас барсан) * 1921 - Академийн наадам, "Алтан бөмбөрцөг", "Тони"-гийн наадмын шагналт Америкийн нэрт жүжигчин Жюди Холлидей (1965 онд нас барсан) == Энэ өдөр нас барагсад == == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|21 June|6 сарын 21}} [[Ангилал:Өдөр|0621]] [[Ангилал:Зургаадугаар сарын өдөр|#21]] 9l3uhszul4fyp5ncr9ma57t1os801jo 857108 857107 2026-05-26T11:19:51Z BolorBobo 35167 857108 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|6 сарын}} '''6 сарын 21''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 172 дахь ([[өндөр жил]] бол 173 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 193 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 1307 - Юань гүрний хаан ширээнд Хайсан Хүлэг суужээ. * 1532 - Сенгокүгийн үе: Японы хамгийн нөлөө бүхий даймио Нобүнага Ода өөрийн жанжин болох Мицүхиде Акечиг ёс сахилга зөрчсөн гэж үзэн харакири хийхэд хүргэжээ. * 1621 - Цагаан уулын тулалдааны улмаар Прага хотын хуучиын хотын талбайд Чехийн язгуур угсааны 27 ноёныг цаазаар авав. * 1749 - Канадын Нова Скотиа мужид Халифакс хотыг байгуулав. * 1788 - Нью-Хэмпшир муж АНУ-ын Үндсэн хуулийг соёрхон баталсан ес дэх муж болжээ. * 1791 - Францын хувьсгалын үеэр XVI Людовик хаан болон гэр бүлийнхэн нь Варенн руу дүрвэж эхлэв. * 1798 - Британийн арми Винегар Хиллийн тулаанд Ирландын босогчдыг буулган авав. * 1824 - Грекийн тусгаар тогтнолын дайн: Египетийн тэнгисийн цэрэг Эгийн тэнгисийн тулаанд Псара хотыг эзлэн авчээ. * 1848 - Валлахын хувьсгалын үеэр Йон Хелиаде Радулеску, Кристан Телл нар Ислазын тунхаглал гаргаж, шинэ бүгд найрамдах Засгийн газар байгуулахаар болжээ. * 1898 - АНУ Гуам арлыг Испаниас булаан эзлэв. АНУ-ын тэнгисийн цэргийн хоёр ч хөлөг онгоцноос хэд, хэдэн удаа гал нээхэд Испанийн гарнизон мэндчилгээ гэж ойлгон цэргийн ямар ч арга хэмжээ аваагүй нь ийм үр дүнд хүргэжээ. * [[1900]] - Итехуаны бослого Манж Чин гүрний хатан Циши АНУ, Британи, Герман, Франц, Япон улсад дайн зарлав. * [[1915]] - АНУ-ын Дээд шүүх хар арьстнуудын санал өгөх эрхийг үгүйсгэсэн заалтыг хүчингүй болгожээ. * 1921 - Ирландын Ноккроги тосгоныг Британийн цэргүүд галдан шатаав. * 1930 - Франц улсад цэргийн албыг нэг жилийн хугацаатай заавал хаах хууль үйлчилж эхлэв. * 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Итали улс Францы руу довтлох ажиллагааг эхлүүлжээ. Даан ч амжилтад хүрээгүй юм. * 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Итали, Германы арми Ливийн Тобрук хотыг эзэлж, холбоотны 33 мянган цэргийг олзолжээ. * 1952 - Филиппиний Худалдааны сургуулийг хуулийн дагуу Худалдааны коллеж болгон өөрчилжээ. Хожим энэ сургууль Политехникийн их сургууль болсон юм. * 1957 - Канадын Засгийн газрын танхимд Эллен Фейрклоу багтсан нь тус улсын түүхэнд сайдын суудалд суусан анхны эмэгтэй болсон юм. * 1963 - Ромын папаар Кардинал Жованни Баттиста Монтини сонгогдож, сахилын нэрээ VI Павел болгожээ. * 1964 - АНУ-ын Миссисипи мужийн Нешоба тойрогт хүнийн эрхийн гурван ажилтны амь насанд Ку Клукс Кланы гишүүд халдав. * 1978 - Аргентин улсын улстөрч Эвита Пероны амьдралаас сэдэвлэсэн "Эвита" нэртэй дуулалт жүжгийг Тим райс, Эндрью Уеббер нарын тавилтаар Лондон хотноо нээлтээ хийв. * 1982 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Рональд Рейганы амь насанд халдахыг завдсан Жон Хинклиг гэгчийг солиоролд гүн автсан гэж үзэн цагаатгав. * 2000 - Их Британид ижил хүйстнүүдийг "сурталчлах"-ыг хориглосон Орон нутгийн засаг захиргааны тухай хуулийн 28-р хэсгийг хүчингүйд тооцов. Мөн Шотландад ийм төрлийн хуулийн тухайлсан заалтыг хүчингүй болгожээ. * 2001 - АНУ-ын Виржиниа мужийн Александриа хотноо хуралдсан Холбоотны шүүх хуралдаанаар 1996 онд Саудын Арабын Хобар цамхагийг бөмбөгдөхөд амиа алдсан Америкийн армийн 17 цэргийн үхэлд Саудын Арабын 13, Ливаны нэг иргэнийг буруутай гэж үзэв. * 2004 - "SpaceShipOne" компани сансрын нислэгийг хувийн санхүүжилтээр үйлдсэн анхны компани болов. * 2006 - Дэлхийн ван гарагийн шинээр илэрсэн хоёр дагуулыг Никс, Гидра гэж нэрлэхээр болжээ. * 2009 - Данийн Гренланд арал өөртөө засах эрхтэй болов. * 2025 - Бразилийн Санта Катарина мужийн Прайа Гранде хотод агаарын бөмбөлөгт гал авалцаж, зорчиж байсан 21 хүнээс 8 нь амиа алджээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1002 - Ромын пап IX Лео (1054 онд нас барсан) * 1732 - Нэрт хөгжмийн зохиолч Йоханн Себастьян Бахын тав дахь хүү, хөгжмийн зохиолч Йоханн Кристоф Фридрих Бах (1791 онд нас барсан) * 1774 - АНУ-ын зургаа дахь Дэд ерөнхийлөгч Даниел Д.Томпкинс (1825 онд нас барсан) * 1850 - АНУ-ын Хөвгүүдийн скаутыг үндэслэгчдийн нэг Даниел Картер Бийрд (1941 онд нас барсан) * 1857 - Алдарт "Dr.Pepper" ундааг үндэслэгч, эм зүйч Чарльз Албертон (1941 онд нас барсан) * 1881 - Оросын авангард зураач Наталия Гончарова (1962 онд нас барсан) * 1889 - 1912 оны олимпод хоёр алтан медаль хүртсэн Америкийн гүйгч Ральф Крейг (1972 онд нас барсан) * [[1914]] - Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Уиллиам Викрей (1996 онд нас барсан) * 1918 - АНУ-ын мэргэжлийн бейсболлын "Дэлхийн цуврал"-д таван удаа түрүүлсэн Эдди Лопат (1992 онд нас барсан) * 1921 - Академийн наадам, "Алтан бөмбөрцөг", "Тони"-гийн наадмын шагналт Америкийн нэрт жүжигчин Жюди Холлидей (1965 онд нас барсан) == Энэ өдөр нас барагсад == == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|21 June|6 сарын 21}} [[Ангилал:Өдөр|0621]] [[Ангилал:Зургаадугаар сарын өдөр|#21]] 4qxfxqlk5x71aol5imaro3xnizmr7go 0 14809 857064 813986 2026-05-25T20:37:46Z Enkhsaihan2005 64429 857064 wikitext text/x-wiki {{short description|Сербийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Белград | native_name = {{lang|sr-Cyrl|Београд}}<br />{{lang|sr-Latn|Beograd}} | native_name_lang = sr | settlement_type = [[Нийслэл]] | official_name = Белград хот<br />{{lang|sr-Cyrl|Град Београд}}<br />{{lang|sr-Latn|Grad Beograd}} | anthem = {{lang|sr-Cyrl|Химна Београду}}<br />{{lang|sr-Latn|Himna Beogradu}}<br />{{lang|mn|"Белградын дуулал"}} | other_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/3/2/2 | total_width = 280 | align = center | caption_align = center | image1 = Panorama Belgrad.jpg | caption1 = [[Гэгээн Савагийн сүм]] харагдах Белградын панорама | image2 = Belgrad2006parlament.jpg | caption2 = [[Үндэсний Ассамблейн Ордон, Белград|Үндэсний Ассамблейн Ордон]] | image3 = Novi Dvor (1).JPG | caption3 = [[Нови двор|Нови Двор]] | image4 = Avalski toranj u Beogradu 2022.jpg | caption4 = [[Авала цамхаг]] | image5 = Belgrade Tower.jpg | caption5 = [[Белград цамхаг]] | image6 = Kula_Gardoš_(Kula_Sibinjanin_Janka).jpg | caption6 = [[Гардош цамхаг]] | image7 = Zindan kapija i most.jpg | caption7 = [[Белградын цайз]] | image8 = DJI 0387-12.jpg | caption8 = [[Нэр нь үл мэдэгдэх баатрын хөшөө]] }} | image_flag = Flag of Belgrade.svg | flag_link = Белградын далбаа | flag_size = | image_seal = | image_shield = Small Coat of Arms Belgrade.svg | shield_link = Белградын сүлд | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = Белградын интерактив газрын зураг | pushpin_map_caption = Серби дэх байршил##Европ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | pushpin_map = Серби#Европ | coordinates = {{coord|44|49|04|N|20|27|25|E|region:RS|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Серби}} | subdivision_type1 = [[Сербийн засаг захиргааны хуваарь|Хот]] | subdivision_type2 = [[Сербийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name1 = Белград | subdivision_name2 = [[#Хотын захиргаа|17]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭӨ 279 оноос өмнө ([[Сингидунум]])<ref>{{cite web |url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=201172 |title=Ancient Period |publisher=Белград хот |date=2000-10-05 |access-date=2026-05-25 |archive-date=2012-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216090323/http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=201172 |url-status=live }}</ref> | governing_body = [[Белград хотын чуулган]] | government_type = | leader_party = | leader_title = [[Белград хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Александар Шапич]] | leader_title2 = [[Сербийн улс төрийн намын жагсаалт|Эрх баригч&nbsp;нам]] | leader_name2 = [[Сербийн Дэвшилтэт Нам|SNS]]–[[Сербийн Социалист Нам|SPS]] | area_footnotes = <ref name="zavod za statistiku grada beograda" /> | area_magnitude = | area_total_km2 = 389.12 | area_urban_km2 = 506.14 | area_metro_km2 = 3234.96 | area_metro_sq_mi = | area_rank = | elevation_footnotes = <ref name="zavod za statistiku grada beograda" /> | elevation_m = 117 | elevation_ft = 384 | population_as_of = 2022 | population_metro = 1,682,720<ref name="Municipalities and regions of the Republic of Serbia 2025">{{Cite report |url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2025/Pdf/G202513052.pdf |title=ОПШТИНЕ И РЕГИОНИ У РЕПУБЛИЦИ СРБИЈИ 2025: Подаци по општинама и градовима |trans-title=Бүгд Найрамдах Серби Улсын 2025 оны хотын захиргаа, бүс нутаг|work=ОПШТИНЕ И РЕГИОНИ У РЕПУБЛИЦИ СРБИЈИ 2025 |trans-work=Бүгд Найрамдах Серби Улсын 2025 оны хотын захиргаа, бүс нутаг |first=N/A |last=N/A|location=Белград |publisher=Републички завод за статистику [Бүгд Найрамдах Серби Улсын Статистикийн Алба] |date=2025-12-25 |access-date=2026-05-25}}</ref>{{rp|p=18}} | population_urban = 1,298,661<ref name="census22-age-sex">{{Cite report |url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2023/Pdf/G20234003.pdf |title=СТАРОСТ И ПОЛ: Подаци по насељима |trans-title=AGE AND SEX: Data by settlements |work=Попис становништва, домаћинстава и станова 2022. године |trans-work=2022 оны хүн ам, өрх, орон сууцны тооллого |first=Миладин |last=Ковачевич |location=Белград |publisher=Републички завод за статистику [Бүгд Найрамдах Серби Улсын Статистикийн Алба] |date=2023 |isbn=978-86-6161-230-5 |access-date=2026-05-25 |archive-date=2023-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525103423/https://publikacije.stat.gov.rs/G2023/pdf/G20234003.pdf |url-status=live }}</ref><!--I can't find the number 1298661 anywhere in this document. It's possible that it's the result of summing urban areas.--> | population_total = 1,197,714<ref name="census22-ethnicity">{{Cite report |url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2023/Pdf/G20234001.pdf |title=НАЦИОНАЛНА ПРИПАДНОСТ: Подаци по општинама и градовима |trans-title=ҮНДЭС ЯСТАН: Хотын захиргаа, суурин газруудын мэдээлэл |work=Попис становништва, домаћинстава и станова 2022. године |trans-work=2022 оны хүн ам, өрх, орон сууцны тооллого |first=Миладин |last=Ковачевич |location=Белград |publisher=Републички завод за статистику [Бүгд Найрамдах Серби Улсын Статистикийн Алба] |date=April 2023 |isbn=978-86-6161-228-2 |access-date=2026-05-25 |archive-date=2023-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629092047/https://publikacije.stat.gov.rs/G2023/pdf/G20234001.pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|p=38}} | population_density_km2 = 3,078 | population_density_urban_km2 = 2,565 | population_density_metro_km2 = 520 | population_demonym = Белградчууд ([[Монгол хэл|mn]])<br>Београђанин (Beograđanin) (эр) <br> Београђанка (Beograđanka) (эм) ([[Серби хэл|sr]]) | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref name="BelgradeGDP24">{{Cite|title=Регионални бруто домаћи производ, 2024.|publisher=Republički zavod za statistiku Srbije|url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2025/Html/G20251324.html|access-date=2026-02-28}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = [[Америк доллар|$]]38.9 тэрбум | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = $23,114 | blank1_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank1_info_sec1 = 0.877<ref>{{cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/ |title=Sub-national HDI – Subnational HDI – Global Data Lab |website=globaldatalab.org |access-date=2026-05-25 |archive-date=2019-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190314102820/https://globaldatalab.org/shdi/shdi/ |url-status=live }}</ref><br />{{color|#090|маш өндөр}} | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 11000 | area_code = +381(0)11 | area_code_type = [[Серби дэх утасны дугаар|Бүс нутгийн код]] | registration_plate = [[Сербийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|BG]] | iso_code = [[ISO 3166-2:RS#Хот ба тойрог|RS-00]] | website = {{URL|http://www.beograd.rs|beograd.rs}} | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +01:00 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +02:00 | blank_name_sec1 = Олон улсын нисэх буудал | blank_info_sec1 = [[Белград Никола Тесла нисэх онгоцны буудал]] (BEG) }} '''Белград''' ({{lang-sr|Београд}}) нь [[Серби]] улсын [[нийслэл]] бөгөөд улсынхаа хамгийн том хот юм. Тус хот нь [[Сава гол]], [[Дунай мөрөн]] хэмээх олон улсын чанартай 2 том гол мөрний уулзварт, Төв Европын [[Паннонийн тэгш өндөрлөг]], өмнөд Европын [[Балканы хойг]]ийн зааг дээр оршино. 1,710,000 (2007 оны байдлаар)<ref name="zis">{{cite web|url=https://zis.beograd.gov.rs/upload/G_2007E.pdf|format=pdf, link IE only|title=Statistical yearbook of Belgrade|chapter=Table 3.2|page=64|year=2007|publisher=Zavod za informatiku i statistiku Grada Beograda}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> оршин суугчтай Белград хот нь Зүүн Өмнөд Европт [[Стамбул]], [[Афин]], [[Бухарест]]ын дараа 4-т орох том хот болно. Хотын нэр нь серби хэлээр ''Цагаан хот'' хэмээх утгатай. [[Европ]]ын хамгийн эртний хотуудын нэг болох тус хотоос археологийн судалгаагаар МЭӨ 6-р мянганы үеийн суурингийн үлдэгдэл олджээ<ref name="discover">{{cite web|url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=320|title=Discover Belgrade|publisher=Official Website|accessdate=2009-05-05|archive-date=2009-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090518005044/http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=320|url-status=dead}}</ref>. Стратегийн хувьд чухал байрлалтай учраас түүхийнхээ туршид 115 удаа өрнө, дорны янз бүрийн армиудын тулалдааны талбар болж, 44 удаа сүйтгэгдэж байжээ<ref>{{cite web|url=http://www.independent.co.uk/travel/europe/belgrade-has-risen-from-the-ashes-to-become-the-balkans-party-city-1651037.html|title= Belgrade has risen from the ashes to become the Balkans' party city|publisher=Independent|author=Robert Nurden|date=2009-03-22|accessyear=2009|accessdate=12 сарын 8}}</ref>. Хотын газар нутаг нь Сербийн нийт нутгийн 3.6%-ийг эзлэх бөгөөд тус улсын хүн амын 24% нь оршин суудаг<ref name="mdata">{{cite web|title=2005 Municipal indicators of Republic of Serbia|url=http://webrzs.stat.gov.rs/axd/en/pok.php?god=2005|publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia|accessyear=2009|accessdate=12 сарын 8|archive-date=2009-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090212151318/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/en/pok.php?god=2005|url-status=dead}}</ref>. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width=auto |location=Белград (1991–2020, туйлын үе 1920–одоо) |metric first=y |single line=y |Jan record high C = 21.4 |Feb record high C = 23.9 |Mar record high C = 30.0 |Apr record high C = 32.4 |May record high C = 34.9 |Jun record high C = 38.7 |Jul record high C = 43.6 |Aug record high C = 41.8 |Sep record high C = 41.8 |Oct record high C = 34.7 |Nov record high C = 29.3 |Dec record high C = 22.7 |year record high C = 43.6 |Jan high C = 5.2 |Feb high C = 7.8 |Mar high C = 13.1 |Apr high C = 18.9 |May high C = 23.6 |Jun high C = 27.1 |Jul high C = 29.3 |Aug high C = 29.7 |Sep high C = 24.3 |Oct high C = 18.7 |Nov high C = 12.2 |Dec high C = 6.1 |year high C = 18.0 |Jan mean C = 1.9 |Feb mean C = 3.8 |Mar mean C = 8.3 |Apr mean C = 13.6 |May mean C = 18.2 |Jun mean C = 21.9 |Jul mean C = 23.8 |Aug mean C = 23.8 |Sep mean C = 18.5 |Oct mean C = 13.3 |Nov mean C = 8.1 |Dec mean C = 3.0 |year mean C = 13.2 |Jan low C = -0.7 |Feb low C = 0.6 |Mar low C = 4.2 |Apr low C = 8.8 |May low C = 13.2 |Jun low C = 16.7 |Jul low C = 18.4 |Aug low C = 18.5 |Sep low C = 14.1 |Oct low C = 9.4 |Nov low C = 5.1 |Dec low C = 0.5 |year low C = 9.1 |Jan record low C = -26.2 |Feb record low C = -25.5 |Mar record low C = -14.4 |Apr record low C = -6.1 |May record low C = -1.4 |Jun record low C = 4.6 |Jul record low C = 8.3 |Aug record low C = 6.7 |Sep record low C = 0.6 |Oct record low C = -6.9 |Nov record low C = -11.1 |Dec record low C = -19.3 |year record low C = -26.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 47.9 |Feb precipitation mm = 43.5 |Mar precipitation mm = 48.7 |Apr precipitation mm = 51.5 |May precipitation mm = 72.3 |Jun precipitation mm = 95.6 |Jul precipitation mm = 66.5 |Aug precipitation mm = 55.1 |Sep precipitation mm = 58.6 |Oct precipitation mm = 54.8 |Nov precipitation mm = 49.6 |Dec precipitation mm = 54.8 |year precipitation mm = 698.9 |Jan humidity = 77.9 |Feb humidity = 71.4 |Mar humidity = 62.7 |Apr humidity = 59.9 |May humidity = 61.9 |Jun humidity = 62.5 |Jul humidity = 59.8 |Aug humidity = 59.5 |Sep humidity = 65.8 |Oct humidity = 71.4 |Nov humidity = 75.1 |Dec humidity = 79.5 |year humidity = 67.3 |unit precipitation days = 0.1 мм |Jan precipitation days = 13.5 |Feb precipitation days = 12.3 |Mar precipitation days = 11.3 |Apr precipitation days = 12.4 |May precipitation days = 13.5 |Jun precipitation days = 12.2 |Jul precipitation days = 10.0 |Aug precipitation days = 8.4 |Sep precipitation days = 9.5 |Oct precipitation days = 10.5 |Nov precipitation days = 10.8 |Dec precipitation days = 13.8 |year precipitation days = 138.2 |Jan snow days = 9.7 |Feb snow days = 7.3 |Mar snow days = 4.2 |Apr snow days = 0.7 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.1 |Nov snow days = 3.0 |Dec snow days = 7.8 |year snow days = 32.8 |Jan sun = 70.7 |Feb sun = 96.2 |Mar sun = 146.7 |Apr sun = 186.7 |May sun = 224.7 |Jun sun = 253.9 |Jul sun = 278.8 |Aug sun = 262.6 |Sep sun = 192.6 |Oct sun = 155.0 |Nov sun = 92.1 |Dec sun = 60.3 |year sun = 2020.3 |Jan uv = 1 |Feb uv = 2 |Mar uv = 3 |Apr uv = 5 |May uv = 7 |Jun uv = 8 |Jul uv = 8 |Aug uv = 7 |Sep uv = 5 |Oct uv = 3 |Nov uv = 2 |Dec uv = 1 |source 1=Republic Hydrometeorological Service of Serbia<ref>{{cite web |url=https://www.hidmet.gov.rs/ciril/meteorologija/stanica_sr_beograd.php |title=Monthly and annual means, maximum and minimum values of meteorological elements for the period 1991–2020 |language=sr |publisher=Сербийн Бүгд Найрамдах Улсын Ус цаг уурын алба |access-date=2026-05-25 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415152549/https://www.hidmet.gov.rs/ciril/meteorologija/stanica_sr_beograd.php |url-status=live }}</ref> |source 2=Weather Atlas (UV),<ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/serbia/belgrade-climate |title=Belgrade, Serbia – Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en |access-date=2026-05-25 |archive-date=2019-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703202940/https://www.weather-atlas.com/en/serbia/belgrade-climate |url-status=live }}</ref> Meteo Climat (хамгийн их, бага үзүүлэлт)<ref>{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=361 |title=Station Belgrade–Triche |publisher=Meteo Climat |language=fr |access-date=2026-05-25 |archive-date=2021-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225061442/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=361 |url-status=live }}</ref> |date=2010 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Belgrade|Белград}} * [https://web.archive.org/web/20210429104539/http://www.beograd.rs/deutsch/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.tob.rs/ Белградын аялал жуулчлалын байгууллага] == Эшлэл == {{Reflist}} {{Хөтлөгч мөр Сербийн тойрог}} [[Ангилал:Белград| ]] [[Ангилал:Белград тойргийн суурин]] [[Ангилал:Дунай мөрний суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Сербийн хот]] [[Ангилал:Сербийн тойрог]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] 0tg4oxupi84mjr20ujmfj457evs2x1q 0 14844 857066 766815 2026-05-25T20:40:27Z Enkhsaihan2005 64429 857066 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Вологда мужийн хот}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин |mn_name=Вологда |ru_name=Вологда |image_skyline=Sophia panorama 2.jpg |image_caption=Вологда дахь Кремлийн талбай |coordinates = {{coord|59|13|N|39|54|E|display=inline,title}} |map_label_position=top |image_coa=Coat of Arms of Vologda (Vologda oblast) (1780).svg |image_flag=Flag of Vologda.svg |anthem= |anthem_ref= |holiday=6 сарын сүүлийн ням гараг |holiday_ref=<ref name="CharterI">Charter of Vologda, Chapter&nbsp;I</ref> |federal_subject=[[Вологда муж]] |federal_subject_ref=<ref name="Ref368" /> |adm_city_jur=Вологда [[холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн чанартай хот]] |adm_city_jur_ref=<ref name="Ref368" /> |adm_ctr_of1=[[Вологда муж]] |adm_ctr_of1_ref=<ref name="Ref368" /> |adm_ctr_of2=[[Вологдагийн район]] |adm_ctr_of2_ref=<ref name="OKATO" /> |inhabloc_cat=Хот |inhabloc_cat_ref=<ref name="Ref1013" /> |inhabloc_type= |inhabloc_type_ref= |urban_okrug_jur=Вологда хотын тойрог |urban_okrug_jur_ref=<ref name="VologdaOVologda_mun" /> |mun_admctr_of1=Вологда хотын район |mun_admctr_of1_ref=<ref name="VologdaOVologodskyD_mun">Law #1112-OZ</ref> |mun_admctr_of2=Вологда хотын тойрог |mun_admctr_of2_ref=<ref name="VologdaOVologda_mun" /> |leader_title=Тэргүүн |leader_title_ref=<ref name="CharterV">Charter of Vologda, Chapter&nbsp;V</ref> |leader_name=[[Сергей Воропанов]] |leader_name_ref=<ref name="Head">Official website of the Administration of the City of Vologda. {{Webarchiv|url=http://vologda-portal.ru/oficialnaya_vologda/index.php?SECTION_ID=199 |wayback=20121029063333 |text=Yevgeny Borisovich Shulepov, City Head |archiv-bot=2024-01-10 11:03:42 InternetArchiveBot }} {{in lang|ru}}</ref> |representative_body=[[Вологда хотын дум|Хотын дум]] |representative_body_ref=<ref name="CharterV" /> <!----STATISTICS----> |area_of_what= |area_as_of= |area_km2=116 |area_km2_ref=<ref name="mojgorod">Mojgorod.ru. [http://www.mojgorod.ru/vologod_obl/vologda/ Entry on Vologda] {{in lang|ru}}</ref> |pop_2010census=301755 |pop_2010census_rank=63-т |pop_2010census_ref=<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> |pop_density= |pop_density_as_of= |pop_density_ref= |pop_latest= |pop_latest_date= |pop_latest_ref= <!----HISTORY----> |established_date=1147 |established_title=Анх дурдагдан |established_date_ref= |current_cat_date= |current_cat_date_ref= |prev_name1= |prev_name1_date= |prev_name1_ref= <!----MISCELLANEA----> |postal_codes=[[Орос дахь шуудангийн код#Бүс 1|160000-160530]] |postal_codes_ref=<ref name="PostCode">{{cite web|url=http://info.russianpost.ru/database/ops.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20061212001823/http://info.russianpost.ru/database/ops.html|url-status=dead|archive-date=December 12, 2006|title=List of postal codes|publisher=[[Russian Post]]|language=ru|access-date=December 17, 2011}}</ref> |dialing_codes=8172 |dialing_codes_ref=<ref>{{cite web|url= http://kody.su/telcodes/russia/vologda|script-title= ru:Телефонный код города Вологда|publisher= kody.su|language= ru|access-date= December 17, 2011}}</ref> |website=http://vologda-portal.ru/en/ }} '''Вологда''' ({{lang-ru|Во́логда}}) нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Вологда муж]]ийн засаг захиргааны төв [[хот]] юм. Хүн ам нь [[2008]] оны байдлаар 286,158. Тус хот дундуур урсах [[Вологда гол]]ын нэрээр нэрлэгдсэн бөгөөд Вологда гэдэг нь [[Угро-Фин]] гаралтай үг юм. == Түүх == Энэ хавийн газар нутагт сүүлчийн [[мөстлөгийн үе]]ийн өмнө, өөрөөр хэлбэл 25.000 жилийн өмнө хүн суурьшин амьдарч байсан аж. Археологичид хуучин [[чулуун зэвсгийн үе]]ийн эд өлгийн зүйлс олсон байдаг. 2000 жилийн өмнөөс финландын овог, аймгууд энд хавиар суурьших болсон ба тэднээс өнөөдөр хотын баруун хойд талд нь орших өөр захиргааны нэгжид 6000 орчим [[вепсүүд]] үлдсэн байдаг байна. 5-р зуунд [[слав]]чууд суурьшиж эхлээд, 8-р зуунаас эхлэн анхны хотууд болох [[Белозерск]], Вологда, [[Их Устюг|Великий Устюг]] бий болсон байх хэмээн үздэг. Белозерск нь хамгийн эртний хот бөгөөд 862 оны баримтад анx удаа дурдсан байдаг ба түүний дараахан [[Их Новгород|Новгород]] хотыг өөр баримтад дурдсан байдаг аж. Аль 988 онд [[Киев]]ийн төрийн шашин байсан [[христийн шашин]] 11, 12-р зуунд энэ бүсэд ч бас хүрч ирэв. Вологда хотын тухай анх 1147 онд он цагийн хэлхээсэнд дурджээ. 13-р зуунаас эхлэн шашны номлогчид Вологда хотод хүчтэй дэлгэрэв. Маш олон хийдүүд баригдаж эхэлсэн (үүний нэг нь [[Кирилло-Белозерскийн хийд]] нь Оросын хамгийн том хийд) ба ялангуяа Оросын умард хэсгээр барьж байсан нь слав бус гаралтай иргэдийг ч христийн шашнаас холдох бий гэсэн болгоомжлол байв. === Хүн амын өсөлт === {| class="wikitable" ! Он ! Хүн ам ! Он ! Хүн ам |- | 1825 || 9.699 || 1959 || 139.137 |- | 1856 || 14.159 || 1970 || 177.751 |- | 1897 || 27.705 || 1979 || 236.537 |- | 1917 || 69.664 || 1989 || 282.802 |- | 1926 || 57.976 || 2002 || 293.046 |- | 1939 || 95.314 || 2010 || 301.755 |} <small>''Зүүлт:'' 1897, 1926–2010 онуудын хүн амын тооллогын мэдээ</small> == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Вологда (1991–2020, туйлын үе 1844–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 5.3 |Feb record high C = 5.6 |Mar record high C = 16.4 |Apr record high C = 26.8 |May record high C = 31.1 |Jun record high C = 34.9 |Jul record high C = 34.5 |Aug record high C = 36.4 |Sep record high C = 28.8 |Oct record high C = 22.8 |Nov record high C = 13.5 |Dec record high C = 8.5 |year record high C = 36.4 |Jan high C = -6.7 |Feb high C = -5.4 |Mar high C = 0.6 |Apr high C = 9.2 |May high C = 17.2 |Jun high C = 21.2 |Jul high C = 23.6 |Aug high C = 20.8 |Sep high C = 14.6 |Oct high C = 6.6 |Nov high C = -0.8 |Dec high C = -4.6 |year high C = 8.0 |Jan mean C = -11.2 |Feb mean C = -10.3 |Mar mean C = -3.8 |Apr mean C = 3.4 |May mean C = 10.9 |Jun mean C = 15.5 |Jul mean C = 16.5 |Aug mean C = 16.2 |Sep mean C = 10.1 |Oct mean C = 0.3 |Nov mean C = -4.9 |Dec mean C = -9.7 |year mean C = 3.5 |Jan low C = -13.3 |Feb low C = -12.9 |Mar low C = -8.2 |Apr low C = -1.0 |May low C = 5.1 |Jun low C = 9.5 |Jul low C = 12.1 |Aug low C = 10.1 |Sep low C = 6.0 |Oct low C = 1.0 |Nov low C = -5.3 |Dec low C = -10.2 |year low C = -0.6 |Jan record low C = -47.1 |Feb record low C = -43.2 |Mar record low C = -34.9 |Apr record low C = -25.6 |May record low C = -9.1 |Jun record low C = -3.1 |Jul record low C = 1.2 |Aug record low C = -1.4 |Sep record low C = -8.6 |Oct record low C = -20.0 |Nov record low C = -34.1 |Dec record low C = -45.2 |year record low C = -47.1 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 36 |Feb precipitation mm = 29 |Mar precipitation mm = 27 |Apr precipitation mm = 29 |May precipitation mm = 48 |Jun precipitation mm = 63 |Jul precipitation mm = 74 |Aug precipitation mm = 71 |Sep precipitation mm = 55 |Oct precipitation mm = 54 |Nov precipitation mm = 46 |Dec precipitation mm = 38 |year precipitation mm = 570 |Jan snow depth cm = 28 |Feb snow depth cm = 38 |Mar snow depth cm = 36 |Apr snow depth cm = 5 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 1 |Nov snow depth cm = 6 |Dec snow depth cm = 18 |year snow depth cm = 38 |Jan humidity = 86 |Feb humidity = 83 |Mar humidity = 78 |Apr humidity = 71 |May humidity = 65 |Jun humidity = 73 |Jul humidity = 76 |Aug humidity = 81 |Sep humidity = 84 |Oct humidity = 87 |Nov humidity = 88 |Dec humidity = 87 |year humidity = 80 |Jan rain days = 6 |Feb rain days = 5 |Mar rain days = 8 |Apr rain days = 14 |May rain days = 17 |Jun rain days = 18 |Jul rain days = 16 |Aug rain days = 18 |Sep rain days = 19 |Oct rain days = 18 |Nov rain days = 12 |Dec rain days = 7 |year rain days = 158 |Jan snow days = 28 |Feb snow days = 25 |Mar snow days = 19 |Apr snow days = 9 |May snow days = 3 |Jun snow days = 0.2 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0.03 |Sep snow days = 1 |Oct snow days = 10 |Nov snow days = 22 |Dec snow days = 28 |year snow days = 145 |Jan sun = 29.1 |Feb sun = 63.3 |Mar sun = 133.3 |Apr sun = 192.9 |May sun = 266.3 |Jun sun = 282.2 |Jul sun = 284.0 |Aug sun = 215.3 |Sep sun = 126.1 |Oct sun = 60.6 |Nov sun = 26.7 |Dec sun = 14.2 |year sun = | source 1 = Pogoda.ru.net<ref>{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/27037.htm | title = Погода и Климат – Климат Вологда | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru | access-date = 2026-05-25}}</ref> | source 2 = [[NOAA]]<ref name = NOAA> {{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/Vologda_27037.csv | title = Volgoda Climate Normals 1991–2020 | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-05-25}}</ref> |date=August 2010 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Vologda|Вологда}} * [https://web.archive.org/web/20100221155225/http://vologda-portal.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Вологда мужийн суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:1147 онд байгуулагдсан]] nfrhqb0klwb8zqdu5k3po0r2yhajpnx 857069 857066 2026-05-25T20:42:13Z Enkhsaihan2005 64429 857069 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Вологда мужийн хот}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин |mn_name=Вологда |ru_name= |image_skyline=Sophia panorama 2.jpg |image_caption=Вологда дахь Кремлийн талбай |coordinates = {{coord|59|13|N|39|54|E|display=inline,title}} |map_label_position=top |image_coa=Coat of Arms of Vologda (Vologda oblast) (1780).svg |image_flag=Flag of Vologda.svg |anthem= |anthem_ref= |holiday=6 сарын сүүлийн ням гараг |holiday_ref=<ref name="CharterI">Charter of Vologda, Chapter&nbsp;I</ref> |federal_subject=[[Вологда муж]] |federal_subject_ref=<ref name="Ref368" /> |adm_city_jur=Вологда [[холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн чанартай хот]] |adm_city_jur_ref=<ref name="Ref368" /> |adm_ctr_of1=[[Вологда муж]] |adm_ctr_of1_ref=<ref name="Ref368" /> |adm_ctr_of2=[[Вологдагийн район]] |adm_ctr_of2_ref=<ref name="OKATO" /> |inhabloc_cat=Хот |inhabloc_cat_ref=<ref name="Ref1013" /> |inhabloc_type= |inhabloc_type_ref= |urban_okrug_jur=Вологда хотын тойрог |urban_okrug_jur_ref=<ref name="VologdaOVologda_mun" /> |mun_admctr_of1=Вологда хотын район |mun_admctr_of1_ref=<ref name="VologdaOVologodskyD_mun">Law #1112-OZ</ref> |mun_admctr_of2=Вологда хотын тойрог |mun_admctr_of2_ref=<ref name="VologdaOVologda_mun" /> |leader_title=Тэргүүн |leader_title_ref=<ref name="CharterV">Charter of Vologda, Chapter&nbsp;V</ref> |leader_name=[[Сергей Воропанов]] |leader_name_ref=<ref name="Head">Official website of the Administration of the City of Vologda. {{Webarchiv|url=http://vologda-portal.ru/oficialnaya_vologda/index.php?SECTION_ID=199 |wayback=20121029063333 |text=Yevgeny Borisovich Shulepov, City Head |archiv-bot=2024-01-10 11:03:42 InternetArchiveBot }} {{in lang|ru}}</ref> |representative_body=[[Вологда хотын дум|Хотын дум]] |representative_body_ref=<ref name="CharterV" /> <!----STATISTICS----> |area_of_what= |area_as_of= |area_km2=116 |area_km2_ref=<ref name="mojgorod">Mojgorod.ru. [http://www.mojgorod.ru/vologod_obl/vologda/ Entry on Vologda] {{in lang|ru}}</ref> |pop_2010census=301755 |pop_2010census_rank=63-т |pop_2010census_ref=<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> |pop_density= |pop_density_as_of= |pop_density_ref= |pop_latest= |pop_latest_date= |pop_latest_ref= <!----HISTORY----> |established_date=1147 |established_title=Анх дурдагдан |established_date_ref= |current_cat_date= |current_cat_date_ref= |prev_name1= |prev_name1_date= |prev_name1_ref= <!----MISCELLANEA----> |postal_codes=[[Орос дахь шуудангийн код#Бүс 1|160000-160530]] |postal_codes_ref=<ref name="PostCode">{{cite web|url=http://info.russianpost.ru/database/ops.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20061212001823/http://info.russianpost.ru/database/ops.html|url-status=dead|archive-date=December 12, 2006|title=List of postal codes|publisher=[[Russian Post]]|language=ru|access-date=December 17, 2011}}</ref> |dialing_codes=8172 |dialing_codes_ref=<ref>{{cite web|url= http://kody.su/telcodes/russia/vologda|script-title= ru:Телефонный код города Вологда|publisher= kody.su|language= ru|access-date= December 17, 2011}}</ref> |website=http://vologda-portal.ru/en/ }} '''Вологда''' ({{lang-ru|Во́логда}}) нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Вологда муж]]ийн засаг захиргааны төв [[хот]] юм. Хүн ам нь [[2008]] оны байдлаар 286,158. Тус хот дундуур урсах [[Вологда гол]]ын нэрээр нэрлэгдсэн бөгөөд Вологда гэдэг нь [[Угро-Фин]] гаралтай үг юм. == Түүх == Энэ хавийн газар нутагт сүүлчийн [[мөстлөгийн үе]]ийн өмнө, өөрөөр хэлбэл 25.000 жилийн өмнө хүн суурьшин амьдарч байсан аж. Археологичид хуучин [[чулуун зэвсгийн үе]]ийн эд өлгийн зүйлс олсон байдаг. 2000 жилийн өмнөөс финландын овог, аймгууд энд хавиар суурьших болсон ба тэднээс өнөөдөр хотын баруун хойд талд нь орших өөр захиргааны нэгжид 6000 орчим [[вепсүүд]] үлдсэн байдаг байна. 5-р зуунд [[слав]]чууд суурьшиж эхлээд, 8-р зуунаас эхлэн анхны хотууд болох [[Белозерск]], Вологда, [[Их Устюг|Великий Устюг]] бий болсон байх хэмээн үздэг. Белозерск нь хамгийн эртний хот бөгөөд 862 оны баримтад анx удаа дурдсан байдаг ба түүний дараахан [[Их Новгород|Новгород]] хотыг өөр баримтад дурдсан байдаг аж. Аль 988 онд [[Киев]]ийн төрийн шашин байсан [[христийн шашин]] 11, 12-р зуунд энэ бүсэд ч бас хүрч ирэв. Вологда хотын тухай анх 1147 онд он цагийн хэлхээсэнд дурджээ. 13-р зуунаас эхлэн шашны номлогчид Вологда хотод хүчтэй дэлгэрэв. Маш олон хийдүүд баригдаж эхэлсэн (үүний нэг нь [[Кирилло-Белозерскийн хийд]] нь Оросын хамгийн том хийд) ба ялангуяа Оросын умард хэсгээр барьж байсан нь слав бус гаралтай иргэдийг ч христийн шашнаас холдох бий гэсэн болгоомжлол байв. === Хүн амын өсөлт === {| class="wikitable" ! Он ! Хүн ам ! Он ! Хүн ам |- | 1825 || 9.699 || 1959 || 139.137 |- | 1856 || 14.159 || 1970 || 177.751 |- | 1897 || 27.705 || 1979 || 236.537 |- | 1917 || 69.664 || 1989 || 282.802 |- | 1926 || 57.976 || 2002 || 293.046 |- | 1939 || 95.314 || 2010 || 301.755 |} <small>''Зүүлт:'' 1897, 1926–2010 онуудын хүн амын тооллогын мэдээ</small> == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Вологда (1991–2020, туйлын үе 1844–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 5.3 |Feb record high C = 5.6 |Mar record high C = 16.4 |Apr record high C = 26.8 |May record high C = 31.1 |Jun record high C = 34.9 |Jul record high C = 34.5 |Aug record high C = 36.4 |Sep record high C = 28.8 |Oct record high C = 22.8 |Nov record high C = 13.5 |Dec record high C = 8.5 |year record high C = 36.4 |Jan high C = -6.7 |Feb high C = -5.4 |Mar high C = 0.6 |Apr high C = 9.2 |May high C = 17.2 |Jun high C = 21.2 |Jul high C = 23.6 |Aug high C = 20.8 |Sep high C = 14.6 |Oct high C = 6.6 |Nov high C = -0.8 |Dec high C = -4.6 |year high C = 8.0 |Jan mean C = -11.2 |Feb mean C = -10.3 |Mar mean C = -3.8 |Apr mean C = 3.4 |May mean C = 10.9 |Jun mean C = 15.5 |Jul mean C = 16.5 |Aug mean C = 16.2 |Sep mean C = 10.1 |Oct mean C = 0.3 |Nov mean C = -4.9 |Dec mean C = -9.7 |year mean C = 3.5 |Jan low C = -13.3 |Feb low C = -12.9 |Mar low C = -8.2 |Apr low C = -1.0 |May low C = 5.1 |Jun low C = 9.5 |Jul low C = 12.1 |Aug low C = 10.1 |Sep low C = 6.0 |Oct low C = 1.0 |Nov low C = -5.3 |Dec low C = -10.2 |year low C = -0.6 |Jan record low C = -47.1 |Feb record low C = -43.2 |Mar record low C = -34.9 |Apr record low C = -25.6 |May record low C = -9.1 |Jun record low C = -3.1 |Jul record low C = 1.2 |Aug record low C = -1.4 |Sep record low C = -8.6 |Oct record low C = -20.0 |Nov record low C = -34.1 |Dec record low C = -45.2 |year record low C = -47.1 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 36 |Feb precipitation mm = 29 |Mar precipitation mm = 27 |Apr precipitation mm = 29 |May precipitation mm = 48 |Jun precipitation mm = 63 |Jul precipitation mm = 74 |Aug precipitation mm = 71 |Sep precipitation mm = 55 |Oct precipitation mm = 54 |Nov precipitation mm = 46 |Dec precipitation mm = 38 |year precipitation mm = 570 |Jan snow depth cm = 28 |Feb snow depth cm = 38 |Mar snow depth cm = 36 |Apr snow depth cm = 5 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 1 |Nov snow depth cm = 6 |Dec snow depth cm = 18 |year snow depth cm = 38 |Jan humidity = 86 |Feb humidity = 83 |Mar humidity = 78 |Apr humidity = 71 |May humidity = 65 |Jun humidity = 73 |Jul humidity = 76 |Aug humidity = 81 |Sep humidity = 84 |Oct humidity = 87 |Nov humidity = 88 |Dec humidity = 87 |year humidity = 80 |Jan rain days = 6 |Feb rain days = 5 |Mar rain days = 8 |Apr rain days = 14 |May rain days = 17 |Jun rain days = 18 |Jul rain days = 16 |Aug rain days = 18 |Sep rain days = 19 |Oct rain days = 18 |Nov rain days = 12 |Dec rain days = 7 |year rain days = 158 |Jan snow days = 28 |Feb snow days = 25 |Mar snow days = 19 |Apr snow days = 9 |May snow days = 3 |Jun snow days = 0.2 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0.03 |Sep snow days = 1 |Oct snow days = 10 |Nov snow days = 22 |Dec snow days = 28 |year snow days = 145 |Jan sun = 29.1 |Feb sun = 63.3 |Mar sun = 133.3 |Apr sun = 192.9 |May sun = 266.3 |Jun sun = 282.2 |Jul sun = 284.0 |Aug sun = 215.3 |Sep sun = 126.1 |Oct sun = 60.6 |Nov sun = 26.7 |Dec sun = 14.2 |year sun = | source 1 = Pogoda.ru.net<ref>{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/27037.htm | title = Погода и Климат – Климат Вологда | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru | access-date = 2026-05-25}}</ref> | source 2 = [[NOAA]]<ref name = NOAA> {{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/Vologda_27037.csv | title = Volgoda Climate Normals 1991–2020 | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-05-25}}</ref> |date=August 2010 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Vologda|Вологда}} * [https://web.archive.org/web/20100221155225/http://vologda-portal.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Вологда мужийн суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:1147 онд байгуулагдсан]] dj8ska8y9g2ozmh9s6451dw7uy1owro 0 14961 857067 800105 2026-05-25T20:41:55Z Enkhsaihan2005 64429 857067 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Тула мужийн хот}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Тула | ru_name = Тула | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | loc_name3 = | loc_lang3 = | loc_name4 = | loc_lang4 = | other_name = | other_lang = | image_skyline = Tula collage 2.jpg | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Орос Тула муж#Европын Орос#Европ | coordinates = {{coord|54|12|N|37|37|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Tula.svg | image_coa = Coat of arms of Tula.svg | anthem = | anthem_ref = | holiday = | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Тула муж]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref144"/> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Тула [[Холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|мужийн харьяанд байдаг хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref144"/> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = [[Тула муж]] | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref144"/> | adm_ctr_of2 = Тула мужийн харьяанд байдаг хот | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref144"/> | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref144"/> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Тула хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref900"/> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Тула хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref900"/> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = <ref>{{Cite web|url=http://myslo.ru/news/politics/novim-merom-tuli-stal-uriy-tskipuri|title = Новым мэром Тулы стал Юрий Цкипури|date = September 29, 2014}}</ref> | leader_name = [[Ольга Слюсарева]] | leader_name_ref = <ref>{{Cite web|url=https://myslo.ru/news/tula/2019-09-27-merom-tuly-stala-olimpijskaya-chempionka-ol-ga-slyusareva|title = Мэром Тулы стала олимпийская чемпионка Ольга Слюсарева|date = 27 September 2019}}</ref> | representative_body = [[Тула хотын дум|Хотын дум]] | representative_body_ref = <ref>{{Webarchiv|url=http://cityduma.tula.ru/ |wayback=20201109065426 |text=Official website of the Tula City Duma |archiv-bot=2024-10-05 12:30:15 InternetArchiveBot }} {{in lang|ru}}</ref> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 153.52 | area_km2_ref = <ref name="Genplan">{{Cite web |url=http://www.tula.ru/administration/info/investors/300/general_plan/GP_9.php |title=Генеральный план города Тулы |access-date=2024-01-20 |archive-date=2013-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731124255/http://www.tula.ru/administration/info/investors/300/general_plan/GP_9.php |url-status=dead }}</ref> | pop_2010census = 501169 | pop_2010census_rank = 37-д | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1146 | established_title = Анх дурдагдсан | established_date_ref = <ref name="tokarev">{{cite news|last1=Tokarev|first1=Kirill|title=Tula: Loved by Tolstoy, hated by Lenin|url=http://in.rbth.com/articles/2011/10/04/tula_loved_by_tolstoy_hated_by_lenin_13075|access-date=31 August 2016|work=Russia & India Report|publisher=Russia Beyond the Headlines|date=4 October 2011|language=en-IN|archive-date=10 Гуравдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170310154027/http://in.rbth.com/articles/2011/10/04/tula_loved_by_tolstoy_hated_by_lenin_13075|url-status=dead}}</ref> | current_cat_date = | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 300000–300999 | postal_codes_ref = <ref>{{Cite web |url=http://www.ruspostindex.ru/71/1.html |title=Почтовые индексы России |access-date=2024-01-20 |archive-date=2016-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161203044114/http://www.ruspostindex.ru/71/1.html |url-status=dead }}</ref> | dialing_codes = 4872 | dialing_codes_ref = <ref>[http://codes.delovoigorod.ru/tula/center/ Деловой город: Телефонный код Тулы]</ref> | website = http://www.tula.ru }} '''Тула''' ({{lang-ru|Ту́ла}}) нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Европ]]ын хэсэгт, нийслэл [[Москва]]гаас урагш 193 км-т, [[Упа гол]]ын эрэгт оршдог хот юм. [[Тула муж]]ийн төв тус хотод 2002 оны тооллогоор 481,216 оршин суугч амьдарч байжээ. [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[баатар-хот]] цолтой. == Үзэсгэлэн == <gallery> Зураг:Tula asv2019-09 img12 Kremlin Ivanovskaya Tower.jpg|Кремлийн хана Зураг:Tula asv2019-09 img09 Kremlin Odoevsky Gate.jpg|Кремлийн цамхаг Зураг:Tula asv2019-09 img06 Kremlin aerial view.jpg|Цогчин дуган Зураг:Tula museum.jpg|Зэвсгийн музей Зураг:Mosvokzal-tula.jpg|Москвагийн төмөр замын өртөө Зураг:Tula asv2019-09 img25 Kazanskaya Embankment.jpg|Зэвсгийн үйлдвэр Зураг:Cityhouse-tula.jpg|Хотын дум Зураг:Upa-river.jpg|Тула хотын дундуур урсах Упа гол </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Тула (1991–2020, туйлын үе 1897–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 7.0 |Feb record high C = 7.3 |Mar record high C = 19.0 |Apr record high C = 29.0 |May record high C = 33.2 |Jun record high C = 35.0 |Jul record high C = 39.0 |Aug record high C = 39.2 |Sep record high C = 30.2 |Oct record high C = 24.3 |Nov record high C = 17.8 |Dec record high C = 9.3 |year record high C = 39.2 |Jan high C = -4.2 |Feb high C = -3.4 |Mar high C = 2.5 |Apr high C = 11.9 |May high C = 19.6 |Jun high C = 22.8 |Jul high C = 25.1 |Aug high C = 23.6 |Sep high C = 17.3 |Oct high C = 9.6 |Nov high C = 1.6 |Dec high C = -2.7 |year high C = 10.3 |Jan mean C = -6.9 |Feb mean C = -6.7 |Mar mean C = -1.5 |Apr mean C = 6.8 |May mean C = 13.8 |Jun mean C = 17.2 |Jul mean C = 19.5 |Aug mean C = 17.7 |Sep mean C = 12.0 |Oct mean C = 5.8 |Nov mean C = -0.8 |Dec mean C = -5.0 |year mean C = 6.0 |Jan low C = -9.7 |Feb low C = -10.1 |Mar low C = -5.3 |Apr low C = 1.8 |May low C = 7.9 |Jun low C = 11.6 |Jul low C = 14.0 |Aug low C = 12.2 |Sep low C = 7.4 |Oct low C = 2.5 |Nov low C = -3.1 |Dec low C = -7.5 |year low C = 1.8 |Jan record low C = -42.0 |Feb record low C = -38.0 |Mar record low C = -32.2 |Apr record low C = -19.0 |May record low C = -4.3 |Jun record low C = 1.9 |Jul record low C = 4.0 |Aug record low C = -1.1 |Sep record low C = -6.8 |Oct record low C = -13.0 |Nov record low C = -26.3 |Dec record low C = -37.0 |year record low C = -42.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 43 |Feb precipitation mm = 38 |Mar precipitation mm = 35 |Apr precipitation mm = 40 |May precipitation mm = 48 |Jun precipitation mm = 76 |Jul precipitation mm = 77 |Aug precipitation mm = 60 |Sep precipitation mm = 57 |Oct precipitation mm = 55 |Nov precipitation mm = 41 |Dec precipitation mm = 45 |year precipitation mm = 615 |Jan snow depth cm = 18 |Feb snow depth cm = 29 |Mar snow depth cm = 23 |Apr snow depth cm = 2 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 3 |Dec snow depth cm = 10 |year snow depth cm = 29 |Jan rain days = 5 |Feb rain days = 5 |Mar rain days = 6 |Apr rain days = 12 |May rain days = 13 |Jun rain days = 16 |Jul rain days = 15 |Aug rain days = 13 |Sep rain days = 13 |Oct rain days = 15 |Nov rain days = 12 |Dec rain days = 6 |year rain days = 131 |Jan snow days = 21 |Feb snow days = 22 |Mar snow days = 15 |Apr snow days = 4 |May snow days = 0.2 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0.3 |Oct snow days = 4 |Nov snow days = 13 |Dec snow days = 21 |year snow days = 101 |Jan humidity = 85 |Feb humidity = 82 |Mar humidity = 76 |Apr humidity = 67 |May humidity = 64 |Jun humidity = 70 |Jul humidity = 72 |Aug humidity = 74 |Sep humidity = 78 |Oct humidity = 82 |Nov humidity = 86 |Dec humidity = 86 |year humidity = 77 |Jan sun = 37.2 |Feb sun = 72.8 |Mar sun = 142.6 |Apr sun = 207.0 |May sun = 285.2 |Jun sun = 279.0 |Jul sun = 294.5 |Aug sun = 279.0 |Sep sun = 180.0 |Oct sun = 93.0 |Nov sun = 36.0 |Dec sun = 31.0 |year sun = 1937.3 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/27719.htm | title = Weather and Climate-The Climate of Tula | access-date = 2026-05-25 | publisher = Погода и климат | language = ru}}</ref> |source 2 = Climatebase (нар, 1959–2011)<ref>{{cite web | url = http://climatebase.ru/station/27719/?lang=en | title = Tula Climate Normals | access-date = 2026-05-25 | publisher = Climatebase}}</ref> |date=2011 }} == Цахим холбоос == {{commons|Tula|Тула}} * [https://web.archive.org/web/20201230095100/http://www.tula.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Лениний одон шагналтан|!]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Тула| ]] [[Ангилал:Тула мужийн суурин]] [[Ангилал:1146 онд байгуулагдсан]] m29n9cg3syr9y28xa0smftqtpms8xqf 857068 857067 2026-05-25T20:42:04Z Enkhsaihan2005 64429 857068 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Тула мужийн хот}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Тула | ru_name = | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | loc_name3 = | loc_lang3 = | loc_name4 = | loc_lang4 = | other_name = | other_lang = | image_skyline = Tula collage 2.jpg | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Орос Тула муж#Европын Орос#Европ | coordinates = {{coord|54|12|N|37|37|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Tula.svg | image_coa = Coat of arms of Tula.svg | anthem = | anthem_ref = | holiday = | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Тула муж]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref144"/> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Тула [[Холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|мужийн харьяанд байдаг хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref144"/> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = [[Тула муж]] | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref144"/> | adm_ctr_of2 = Тула мужийн харьяанд байдаг хот | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref144"/> | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref144"/> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Тула хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref900"/> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Тула хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref900"/> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = <ref>{{Cite web|url=http://myslo.ru/news/politics/novim-merom-tuli-stal-uriy-tskipuri|title = Новым мэром Тулы стал Юрий Цкипури|date = September 29, 2014}}</ref> | leader_name = [[Ольга Слюсарева]] | leader_name_ref = <ref>{{Cite web|url=https://myslo.ru/news/tula/2019-09-27-merom-tuly-stala-olimpijskaya-chempionka-ol-ga-slyusareva|title = Мэром Тулы стала олимпийская чемпионка Ольга Слюсарева|date = 27 September 2019}}</ref> | representative_body = [[Тула хотын дум|Хотын дум]] | representative_body_ref = <ref>{{Webarchiv|url=http://cityduma.tula.ru/ |wayback=20201109065426 |text=Official website of the Tula City Duma |archiv-bot=2024-10-05 12:30:15 InternetArchiveBot }} {{in lang|ru}}</ref> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 153.52 | area_km2_ref = <ref name="Genplan">{{Cite web |url=http://www.tula.ru/administration/info/investors/300/general_plan/GP_9.php |title=Генеральный план города Тулы |access-date=2024-01-20 |archive-date=2013-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731124255/http://www.tula.ru/administration/info/investors/300/general_plan/GP_9.php |url-status=dead }}</ref> | pop_2010census = 501169 | pop_2010census_rank = 37-д | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1146 | established_title = Анх дурдагдсан | established_date_ref = <ref name="tokarev">{{cite news|last1=Tokarev|first1=Kirill|title=Tula: Loved by Tolstoy, hated by Lenin|url=http://in.rbth.com/articles/2011/10/04/tula_loved_by_tolstoy_hated_by_lenin_13075|access-date=31 August 2016|work=Russia & India Report|publisher=Russia Beyond the Headlines|date=4 October 2011|language=en-IN|archive-date=10 Гуравдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170310154027/http://in.rbth.com/articles/2011/10/04/tula_loved_by_tolstoy_hated_by_lenin_13075|url-status=dead}}</ref> | current_cat_date = | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 300000–300999 | postal_codes_ref = <ref>{{Cite web |url=http://www.ruspostindex.ru/71/1.html |title=Почтовые индексы России |access-date=2024-01-20 |archive-date=2016-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161203044114/http://www.ruspostindex.ru/71/1.html |url-status=dead }}</ref> | dialing_codes = 4872 | dialing_codes_ref = <ref>[http://codes.delovoigorod.ru/tula/center/ Деловой город: Телефонный код Тулы]</ref> | website = http://www.tula.ru }} '''Тула''' ({{lang-ru|Ту́ла}}) нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Европ]]ын хэсэгт, нийслэл [[Москва]]гаас урагш 193 км-т, [[Упа гол]]ын эрэгт оршдог хот юм. [[Тула муж]]ийн төв тус хотод 2002 оны тооллогоор 481,216 оршин суугч амьдарч байжээ. [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[баатар-хот]] цолтой. == Үзэсгэлэн == <gallery> Зураг:Tula asv2019-09 img12 Kremlin Ivanovskaya Tower.jpg|Кремлийн хана Зураг:Tula asv2019-09 img09 Kremlin Odoevsky Gate.jpg|Кремлийн цамхаг Зураг:Tula asv2019-09 img06 Kremlin aerial view.jpg|Цогчин дуган Зураг:Tula museum.jpg|Зэвсгийн музей Зураг:Mosvokzal-tula.jpg|Москвагийн төмөр замын өртөө Зураг:Tula asv2019-09 img25 Kazanskaya Embankment.jpg|Зэвсгийн үйлдвэр Зураг:Cityhouse-tula.jpg|Хотын дум Зураг:Upa-river.jpg|Тула хотын дундуур урсах Упа гол </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Тула (1991–2020, туйлын үе 1897–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 7.0 |Feb record high C = 7.3 |Mar record high C = 19.0 |Apr record high C = 29.0 |May record high C = 33.2 |Jun record high C = 35.0 |Jul record high C = 39.0 |Aug record high C = 39.2 |Sep record high C = 30.2 |Oct record high C = 24.3 |Nov record high C = 17.8 |Dec record high C = 9.3 |year record high C = 39.2 |Jan high C = -4.2 |Feb high C = -3.4 |Mar high C = 2.5 |Apr high C = 11.9 |May high C = 19.6 |Jun high C = 22.8 |Jul high C = 25.1 |Aug high C = 23.6 |Sep high C = 17.3 |Oct high C = 9.6 |Nov high C = 1.6 |Dec high C = -2.7 |year high C = 10.3 |Jan mean C = -6.9 |Feb mean C = -6.7 |Mar mean C = -1.5 |Apr mean C = 6.8 |May mean C = 13.8 |Jun mean C = 17.2 |Jul mean C = 19.5 |Aug mean C = 17.7 |Sep mean C = 12.0 |Oct mean C = 5.8 |Nov mean C = -0.8 |Dec mean C = -5.0 |year mean C = 6.0 |Jan low C = -9.7 |Feb low C = -10.1 |Mar low C = -5.3 |Apr low C = 1.8 |May low C = 7.9 |Jun low C = 11.6 |Jul low C = 14.0 |Aug low C = 12.2 |Sep low C = 7.4 |Oct low C = 2.5 |Nov low C = -3.1 |Dec low C = -7.5 |year low C = 1.8 |Jan record low C = -42.0 |Feb record low C = -38.0 |Mar record low C = -32.2 |Apr record low C = -19.0 |May record low C = -4.3 |Jun record low C = 1.9 |Jul record low C = 4.0 |Aug record low C = -1.1 |Sep record low C = -6.8 |Oct record low C = -13.0 |Nov record low C = -26.3 |Dec record low C = -37.0 |year record low C = -42.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 43 |Feb precipitation mm = 38 |Mar precipitation mm = 35 |Apr precipitation mm = 40 |May precipitation mm = 48 |Jun precipitation mm = 76 |Jul precipitation mm = 77 |Aug precipitation mm = 60 |Sep precipitation mm = 57 |Oct precipitation mm = 55 |Nov precipitation mm = 41 |Dec precipitation mm = 45 |year precipitation mm = 615 |Jan snow depth cm = 18 |Feb snow depth cm = 29 |Mar snow depth cm = 23 |Apr snow depth cm = 2 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 3 |Dec snow depth cm = 10 |year snow depth cm = 29 |Jan rain days = 5 |Feb rain days = 5 |Mar rain days = 6 |Apr rain days = 12 |May rain days = 13 |Jun rain days = 16 |Jul rain days = 15 |Aug rain days = 13 |Sep rain days = 13 |Oct rain days = 15 |Nov rain days = 12 |Dec rain days = 6 |year rain days = 131 |Jan snow days = 21 |Feb snow days = 22 |Mar snow days = 15 |Apr snow days = 4 |May snow days = 0.2 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0.3 |Oct snow days = 4 |Nov snow days = 13 |Dec snow days = 21 |year snow days = 101 |Jan humidity = 85 |Feb humidity = 82 |Mar humidity = 76 |Apr humidity = 67 |May humidity = 64 |Jun humidity = 70 |Jul humidity = 72 |Aug humidity = 74 |Sep humidity = 78 |Oct humidity = 82 |Nov humidity = 86 |Dec humidity = 86 |year humidity = 77 |Jan sun = 37.2 |Feb sun = 72.8 |Mar sun = 142.6 |Apr sun = 207.0 |May sun = 285.2 |Jun sun = 279.0 |Jul sun = 294.5 |Aug sun = 279.0 |Sep sun = 180.0 |Oct sun = 93.0 |Nov sun = 36.0 |Dec sun = 31.0 |year sun = 1937.3 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/27719.htm | title = Weather and Climate-The Climate of Tula | access-date = 2026-05-25 | publisher = Погода и климат | language = ru}}</ref> |source 2 = Climatebase (нар, 1959–2011)<ref>{{cite web | url = http://climatebase.ru/station/27719/?lang=en | title = Tula Climate Normals | access-date = 2026-05-25 | publisher = Climatebase}}</ref> |date=2011 }} == Цахим холбоос == {{commons|Tula|Тула}} * [https://web.archive.org/web/20201230095100/http://www.tula.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Лениний одон шагналтан|!]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Тула| ]] [[Ангилал:Тула мужийн суурин]] [[Ангилал:1146 онд байгуулагдсан]] jy05j6zbwyma6b84tp94vkgq5e9il5a 0 15812 857060 820671 2026-05-25T14:35:16Z ~2026-21144-89 103741 857060 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tsagaan_idee_olon.jpg‎|thumb]] '''Цагаан идээ / Сүү цагаа''' нь [[Монголчууд]]ын [[Таван хошуу мал|таван хошуу малынхаа]] [[сүү]], [[гүүний саам]]<nowiki/>ыг төрөл бүрийн аргаар боловсруулан хийсэн янз бүрийн хүнсний сүүн бүтээгдэхүүнийг хэлнэ. [[Монгол идээ зоог]] буюу Монголчуудын идээ зоогт цагаан идээ нэн тэргүүнд ордог. == Төрөл ангилал == Таван хошуу малын [[сүү]] тус бүр онцлог шинж чанартай. Тус бүр онцгой амт, үнэртэй [[сүүн бүтээгдэхүүн]] буюу цагаан идээ/сүү цагаа боловсруулдаг. [[Хонь]], [[ямаа]]ны сүүгээр [[тараг]] бүрж, [[цай]] сүлж, [[ааруул]] хийдэг. Цагаа идээний гол түүхий эд сүүг ерөнхийд нь хоёр ангилна. Үүнд: * Таван хошуу малын сүү * Бусад мал амьтны сүү Цагаан идээг ерөнхийд нь дараах байдлаар ангилна. Үүнд: * [[Сүү]] * [[Хярам]] * [[Өрөм]] * [[Хольсон тос]] * [[Айраг]] * [[Хоормог]] * [[Тараг]] * [[Аарц]] * [[Ааруул]], хурууд * [[Ээдэм]] * [[Бяслаг]] * [[Ээзгий]] * [[Шар тос]] * Цагаан тос * Бор тос * Мэхээртэй тос * Мойлтой тос * Ээзгийтэй тос * [[Шар сүү]]. * [[Цөцгийн тос]]. * Зөөхий. == Таван хошуу малын сүү == Сүүг таван хошуу малаар ангилна. Үүнд: # Ямааны сүү # Хонины сүү # Үнээний сүү # Гүүний сүү # [[Ингэний сүү]] === Ямааны сүү === Монголчууд хүүхдийн нэмэлт тэжээлд эхлээд ямааны сүүгээр угждаг уламжлалтай. Ямааны сүү нь шингэн цэхэрлэг өнгөтэй. Химийн найрлага, тэжээллэг чанараараа үнээний сүүтэй ойролцоо. Шингэн тослог багатай, сүлрэх нь хониныхоос арай дутуу. Ямааны сүү нь хөнгөн сэрүүн чанартай тул хижиг өвчин, амьсгал давхцалт, цусны өвчин, шарын халуун зэрэгт сайн. Таван цулыг шимшүүлж, тамирыг тэжээн хий огшуулалт, ходоодны өвчин ба бөөрний өрөвслийг эмнэх чадвартай. Уургийн хэмжээ нь үнээний сүүнээс бага болохоор голдуу айраг, тараг исгэхэд сайн эх, түүхий эд болдог. Ямааны сүүгээр бяслаг, ааруул, ээзгий хийнэ. === Хонины сүү === Тослог ихтэй, өтгөн, чихэрлэг, сүлрэх чанараараа илүү. Хонины сүүг чанартай гэж үздэг. Хонины сүү нь хий дарах боловч зүрхний өвчин, шар ус, амьсгал амаргүй болох зэрэг өвчин үүсгэнэ. Хонины сүү нь үнээний сүүнээс 1.5-2 дахин илүү тос уургийн агууламжтай, хүчиллэг их тул гашилж бүрэлдэх нь харьцангуй удаан байдаг. Хонины сүү 1л нь 2 л үнэний сүүтэй тэнцэнэ. Хонины сүүгээр бяслаг хийх, тараг бүрэх, айраг исгэх, архи нэрэх, ээзгий, ааруул хийх, шар тос авах ба өрөм хураах зэрэг уураглаг идээ үйлдэхэд тохиромжтой. Монгол нэг хонь нь хоногт дундажаар 250 мл сүү өгдөг ч, олноор нь саадаг. === Үнээний сүү === Сүүнийхээ гарцаар сарлагаас илүү боловч бусад малын сүүнээс шингэн, тослог нь хонь, ямааны сүүнээс багавтар, чихэрлэг багатай. Шим тэжээллэг, илчлэг чанараар тэгш сайн учир өдөр тутмын хоол, цайнд маш тохиромжтой гэж үздэг. Үнээний сүүний шим төгөлдөр тул, уушгины архаг өвчинг арилгана. Зарим тохиолдолд  гэдэс дотрыг цэвэрлэх, хортой эм танг даруулж уухад үнээний сүү цэвэр, түүхий сүү илүү тохиромжтой. Монгол улаан үхрийн халуун сүүгээр чийг бам, ядаргаа, сульдаа, дотрын элдэв хууч өвчнүүдийг анагаан эмчилдэг. Үнээний сүүний тараг, аарц маш өвөрмөц сайхан амттай байдаг тул монголчуудын хамгийн дуртай хоол болдог. Энэ малын сүү нь монголчуудын цагаан идээний хэрэглээний дийлэнх хэсгийг эзэлдэг. Үнээний сүүнээс [[өрөм]], цөцгийн тос гаргаж, [[ааруул]] тавьж, [[бяслаг]] шахаж, [[тараг]] бүрж иддэг. Сүүн бүтээгдэхүүн нь [[Кальци|кальциар]] баялаг учир хүүхдийн өсөлт хөгжилтөнд сайн, [[ааруул]] нь шүдний бат бэх чанарыг сайжруулдаг, шүд цоорох өвчнөөс сэргийлдэг учир монголчууд хүнсэндээ өргөн хэрэглэж ирсэн юм. === Гүүний сүү === Гүүний сүү нь шим тэжээлээр элбэг, халуун чанартай бөгөөд исгэлэн шорволог амттай. Гүүний сүүгээр голдуу айраг хийдэг. Нэг литр айраг хүний биеийн С аминдэмийн хоногийн хэрэгцээг хангаж чадна. Өтгөн, шингэний хувьд монгол үнээний сүүтэй ойролцоо, тосны хувь багавтар, харин чихэрлэг нэлээд их тул гүүний сүүгээр цай сүлдэггүй, боловсруулж цагаан идээ хийдэггүй. === Ингэний сүү === Ингэний сүүг боловсруулж цагаан идээ хийх нь харьцангуй бага. Ингэний сүүгээр "Ингэний сүүн ундаа" болон бяслаг, цагаан тос, шар тос, ааруул, өрөм хийж айраг исгэж авахаас гадна аарц зэрэг бүтээгдэхүүн боловсруулж болдог. Ингэний хурууд цагаан өнгөтэй, догшин биш зөөлөн амттай болдог. == Бусад мал амьтны сүү == Монгол орны байгаль цаг уур, аймаг нутгийн бүс бүсчлэлээс хамаарч бусад мал амьтны сүүг хэрэглэдэг. Үүнд * Сарлагийн сүү * Цаа бугын сүү === Сарлагийн сүү === Хурц чанартай, тослогийн хувьд бусад малын сүүнээс хавьгүй их, чихэрлэг, сүлрэх нь хонь, ямааны сүүнээс ялимгүй дутуу. Сарлагийн сүү хий дарах боловч бадгана, шар өвчин үүсгэнэ. Сарлагийн сүүний өрөм нь бараг 2 хуруу зузаан /3-4 см/ арвин байдаг. Түүнийг хайлуулж, шар тос эсвэл тэр чигт нь гүзээнд савлаж агааргүй болтол нягтруулан дагтаршуулж исэлдүүлэн цагаан тос хийнэ. Сэрүүн, сүүдэр газар хатааж хадгална. Гурван жил хадгалсан сарлагийн [[шар тос]] нь эмэнд тооцогддог. Сарлагийн сүүний тараг нь маш нягт бүрэлдэлттэй элэг мэт болдог тул шим тэжээл өндөр, элдэв чийг бамын эсрэг үйлчилгээтэй болно. Ийм учраас сарлагийн сүүний тараг нь монголчуудын хамгийн дуртай идээ юм. === [[Цаа буга|Цаа бугын]] сүү === Цаа бугын сүүг гашилган бяслаг хийх бөгөөд ингэснээр гадны орнуудад хийдэг Пармезан бяслагтай төстэй болно. Цаа бугын сүү өтгөн, тослог өндөртэй байна. ==Хийх арга== Сүүн бүтээгдэхүүн хийх буюу Цагаан идээ боловсруулах арга нь Монголчуудад өнө эртнээс өвлөгдөн ирсэн байдаг. === Сүү, хярам === Сүү хөөрүүлэх нь цагаан идээ боловсруулах үйл явцны анхдугаар шат юм. Буцалсан усан дээр, усны 30% сүү нэмж буцалгаж [[хярам]] хийж зуны цагт амны цангаа тайлдаг. ==== Сүү хөөрүүлэх ==== Хонь, ямаа болон үнээний сүүг саасны дараа саванд цөцгий тогтохоос өмнө зууханд дээр тавьж бэлтгэсэн тогоонд хийж зөөлөн галаар өрдөнө. Тогоонд бага зэрэг ус хийвэл тогооны ёроол сүүнд түлэгдэхээс сэргийлнэ. == Өрөм == Өрөм нь хөөрүүлсэн сүүний тослогт хэсгийг загсааж зарцааж авсан цагаан идээ юм. Сарлагийн сүү тослог ихтэй тул зузаан өрөм гардаг. === Өрөм тогтоох === Өрөм тогтоохын тулд аяганы тал усанд амны халбага гурил хийж сайтар хутгах ба сүүг дөвийх үед хийж, сүүн дээр хөөс тогттол зөөлөн самарна. Сайтар хөргөөд тогооны буюу савны амсраа дагуулж хусуураар зөөлөн зүсээд эвхэж авдаг. == Айраг == Гүүний сүүгээр [[айраг]] исгэнэ. Гашуувтар исгэлэн амттай, цагаан өнгөтэй үйлчлэлтэй идээ ундаа юм. === Айраг исгэх === Эхийн сүүг орлож чадах төрөл бүрийн [[амин дэм]]ээр баялаг [[гүүний сүү]]г төрөл бүрийн өвчин анагаах, дархлааг сайжруулахад нэг сайн гэж өргөн хэрэглэдэг. Гүүний сүүгээр [[айраг]], цэгээ исгэдэг. == Тараг == Тараг нь [[Сүү|сүүнд]] хөрөнгө хольж исгэсэн цагаан идээ юм. === Тараг бүрэх === Хөөрүүлсэн сүүг зөөлөн галаар бүлээсгэнэ. Тараг хийх хөрөнгө буюу тараг (эсвэл тусгай исгэгч) 2л сүүгээр тараг бүрэхэд 4 амны халбага тараг хийхээр тооцоно. Харин үйлдвэрийн тарагаар бүрэх бол тараг харьцангуй их ордог гэдгийг тооцох хэрэгтэй. Сайтар хутгасан хөрөнгийг сүүнд хийж хөөсөртөл самраад халуун бүлээн болмогц таглаад, хучиж амраагаад 2 цагийн дараа хучлагыг авна. == Ээзгий == Ээзгий нь сүүг ээдүүлж, ээдмийг хатааж хийдэг цагаан идээ юм. === Ээзгий шэргээх === Ээзгий шэргээхийн тулд тогоонд ээдсэн сүүгээ зөөлөн гал дээр шар сүүг нь ээдэмдээ шингэтэл буцалгана. Хонь, ямааны сүү өтгөн учраас ээдэм унахдаа сайн байдаг. Тогоондоо байн байн хутгаж түлэгдэхээс сэргийлж шаргаана. == Аарц == Аарц нь тарагнаас гаргаж авдаг ааруулын түүхий эд болсон цагаан идээ юм. Шүүсэн аарц гэдэг нь аарцыг шар сүүгүй болтол шүүгээд гарсныг хэлнэ. Шүүсэн аарцыг бөөрөнхийлөн хөлдөөх юмуу, бог малын гүзээнд цутгаж хөлдөөдөг. === Цагаа, аарц буцалгах === Тарагийг зөөлөн галаар өрдөж буцалгах ба сайтар хутгах хэрэгтэй. Буцалгах явцад хутгаагүйн улмаас аарц биржгэр болдог бөгөөд удаан буцалгавал бөөгнөрч шар ус ихтэй болдог тул дөнгөж буцалгаад авна. == Ааруул == Ааруул нь аарцнаас шүүж, хатааж гаргаж авдаг цагаан идээ юм. === Ааруул хийх === Буцалгасан аарцыг аарцны уутанд хийж тавиурнаас өлгөж хонуулаад, аарцаа ууттай нь тавцан дээр тавьж хүнд зүйлээр даруулна. Хангалттай шар сүү нь шүүгдэж, хэвэнд орсон үед ааруул тавих аарц бэлэн болно. Ааруул тавихдаа аарцаа уутнаас гарган бага зэрэг сүүтэй базаж, тэгшилж нарийн утсаар тасдах эсвэл хүссэн хэмжээгээр зүсэж модон тавцан, самбар дээр тавьж хатаана. Чихэртэй ааруул хийх бол аарцаа саванд хийж бага зэрэг сүүгээр шингэлээд, элсэн чихэр хийж холиод төрөл бүрийн хэвэнд оруулан хийж болно.   == Цай сүлэх == Монгол идээ зоог буюу Монголчуудын идээ зоогт цай хожуу орж ирсэн ч сүүтэй цай буюу цай сүлэх ёс бий. Гүүний сүү, ингэний сүүгээр цай сүлдэггүй, харин айраг, хоормог исгэнэ. * Ямааны сүүгээр цай сүлэхэд хамгийн сайн. * Үнээний сүүгээр цай сүлрэх чанараараа бусад малынхаас дутуу. * Цаа бугын сүүгээр цай сүлэхэд сайн. == Гадаад холбоос == [https://web.archive.org/web/20200919213822/http://touristinfocenter.mn/cate16_more.aspx?ItemID=101 Цагаан идээ] [http://eagle.mn/r/14789 Цагаан идээний гайхамшиг] [https://web.archive.org/web/20190723131759/http://www.unen.mn/a/88952 Цагаан идээ хүний биеийн эд, эсийг сэргээдэг] [[Ангилал:Монгол хоол]] [[Ангилал:Цагаан идээ| ]] or7i0vmbl5obsopbnpw9tprw36urqy6 857061 857060 2026-05-25T14:37:22Z ~2026-21144-89 103741 857061 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tsagaan_idee_olon.jpg‎|thumb]]/[[Файл:Сүү_цагаа_olon.jpg‎|thumb]] '''Цагаан идээ / Сүү цагаа''' нь [[Монголчууд]]ын [[Таван хошуу мал|таван хошуу малынхаа]] [[сүү]], [[гүүний саам]]<nowiki/>ыг төрөл бүрийн аргаар боловсруулан хийсэн янз бүрийн хүнсний сүүн бүтээгдэхүүнийг хэлнэ. [[Монгол идээ зоог]] буюу Монголчуудын идээ зоогт цагаан идээ нэн тэргүүнд ордог. == Төрөл ангилал == Таван хошуу малын [[сүү]] тус бүр онцлог шинж чанартай. Тус бүр онцгой амт, үнэртэй [[сүүн бүтээгдэхүүн]] буюу цагаан идээ/сүү цагаа боловсруулдаг. [[Хонь]], [[ямаа]]ны сүүгээр [[тараг]] бүрж, [[цай]] сүлж, [[ааруул]] хийдэг. Цагаа идээний гол түүхий эд сүүг ерөнхийд нь хоёр ангилна. Үүнд: * Таван хошуу малын сүү * Бусад мал амьтны сүү Цагаан идээг ерөнхийд нь дараах байдлаар ангилна. Үүнд: * [[Сүү]] * [[Хярам]] * [[Өрөм]] * [[Хольсон тос]] * [[Айраг]] * [[Хоормог]] * [[Тараг]] * [[Аарц]] * [[Ааруул]], хурууд * [[Ээдэм]] * [[Бяслаг]] * [[Ээзгий]] * [[Шар тос]] * Цагаан тос * Бор тос * Мэхээртэй тос * Мойлтой тос * Ээзгийтэй тос * [[Шар сүү]]. * [[Цөцгийн тос]]. * Зөөхий. == Таван хошуу малын сүү == Сүүг таван хошуу малаар ангилна. Үүнд: # Ямааны сүү # Хонины сүү # Үнээний сүү # Гүүний сүү # [[Ингэний сүү]] === Ямааны сүү === Монголчууд хүүхдийн нэмэлт тэжээлд эхлээд ямааны сүүгээр угждаг уламжлалтай. Ямааны сүү нь шингэн цэхэрлэг өнгөтэй. Химийн найрлага, тэжээллэг чанараараа үнээний сүүтэй ойролцоо. Шингэн тослог багатай, сүлрэх нь хониныхоос арай дутуу. Ямааны сүү нь хөнгөн сэрүүн чанартай тул хижиг өвчин, амьсгал давхцалт, цусны өвчин, шарын халуун зэрэгт сайн. Таван цулыг шимшүүлж, тамирыг тэжээн хий огшуулалт, ходоодны өвчин ба бөөрний өрөвслийг эмнэх чадвартай. Уургийн хэмжээ нь үнээний сүүнээс бага болохоор голдуу айраг, тараг исгэхэд сайн эх, түүхий эд болдог. Ямааны сүүгээр бяслаг, ааруул, ээзгий хийнэ. === Хонины сүү === Тослог ихтэй, өтгөн, чихэрлэг, сүлрэх чанараараа илүү. Хонины сүүг чанартай гэж үздэг. Хонины сүү нь хий дарах боловч зүрхний өвчин, шар ус, амьсгал амаргүй болох зэрэг өвчин үүсгэнэ. Хонины сүү нь үнээний сүүнээс 1.5-2 дахин илүү тос уургийн агууламжтай, хүчиллэг их тул гашилж бүрэлдэх нь харьцангуй удаан байдаг. Хонины сүү 1л нь 2 л үнэний сүүтэй тэнцэнэ. Хонины сүүгээр бяслаг хийх, тараг бүрэх, айраг исгэх, архи нэрэх, ээзгий, ааруул хийх, шар тос авах ба өрөм хураах зэрэг уураглаг идээ үйлдэхэд тохиромжтой. Монгол нэг хонь нь хоногт дундажаар 250 мл сүү өгдөг ч, олноор нь саадаг. === Үнээний сүү === Сүүнийхээ гарцаар сарлагаас илүү боловч бусад малын сүүнээс шингэн, тослог нь хонь, ямааны сүүнээс багавтар, чихэрлэг багатай. Шим тэжээллэг, илчлэг чанараар тэгш сайн учир өдөр тутмын хоол, цайнд маш тохиромжтой гэж үздэг. Үнээний сүүний шим төгөлдөр тул, уушгины архаг өвчинг арилгана. Зарим тохиолдолд  гэдэс дотрыг цэвэрлэх, хортой эм танг даруулж уухад үнээний сүү цэвэр, түүхий сүү илүү тохиромжтой. Монгол улаан үхрийн халуун сүүгээр чийг бам, ядаргаа, сульдаа, дотрын элдэв хууч өвчнүүдийг анагаан эмчилдэг. Үнээний сүүний тараг, аарц маш өвөрмөц сайхан амттай байдаг тул монголчуудын хамгийн дуртай хоол болдог. Энэ малын сүү нь монголчуудын цагаан идээний хэрэглээний дийлэнх хэсгийг эзэлдэг. Үнээний сүүнээс [[өрөм]], цөцгийн тос гаргаж, [[ааруул]] тавьж, [[бяслаг]] шахаж, [[тараг]] бүрж иддэг. Сүүн бүтээгдэхүүн нь [[Кальци|кальциар]] баялаг учир хүүхдийн өсөлт хөгжилтөнд сайн, [[ааруул]] нь шүдний бат бэх чанарыг сайжруулдаг, шүд цоорох өвчнөөс сэргийлдэг учир монголчууд хүнсэндээ өргөн хэрэглэж ирсэн юм. === Гүүний сүү === Гүүний сүү нь шим тэжээлээр элбэг, халуун чанартай бөгөөд исгэлэн шорволог амттай. Гүүний сүүгээр голдуу айраг хийдэг. Нэг литр айраг хүний биеийн С аминдэмийн хоногийн хэрэгцээг хангаж чадна. Өтгөн, шингэний хувьд монгол үнээний сүүтэй ойролцоо, тосны хувь багавтар, харин чихэрлэг нэлээд их тул гүүний сүүгээр цай сүлдэггүй, боловсруулж цагаан идээ хийдэггүй. === Ингэний сүү === Ингэний сүүг боловсруулж цагаан идээ хийх нь харьцангуй бага. Ингэний сүүгээр "Ингэний сүүн ундаа" болон бяслаг, цагаан тос, шар тос, ааруул, өрөм хийж айраг исгэж авахаас гадна аарц зэрэг бүтээгдэхүүн боловсруулж болдог. Ингэний хурууд цагаан өнгөтэй, догшин биш зөөлөн амттай болдог. == Бусад мал амьтны сүү == Монгол орны байгаль цаг уур, аймаг нутгийн бүс бүсчлэлээс хамаарч бусад мал амьтны сүүг хэрэглэдэг. Үүнд * Сарлагийн сүү * Цаа бугын сүү === Сарлагийн сүү === Хурц чанартай, тослогийн хувьд бусад малын сүүнээс хавьгүй их, чихэрлэг, сүлрэх нь хонь, ямааны сүүнээс ялимгүй дутуу. Сарлагийн сүү хий дарах боловч бадгана, шар өвчин үүсгэнэ. Сарлагийн сүүний өрөм нь бараг 2 хуруу зузаан /3-4 см/ арвин байдаг. Түүнийг хайлуулж, шар тос эсвэл тэр чигт нь гүзээнд савлаж агааргүй болтол нягтруулан дагтаршуулж исэлдүүлэн цагаан тос хийнэ. Сэрүүн, сүүдэр газар хатааж хадгална. Гурван жил хадгалсан сарлагийн [[шар тос]] нь эмэнд тооцогддог. Сарлагийн сүүний тараг нь маш нягт бүрэлдэлттэй элэг мэт болдог тул шим тэжээл өндөр, элдэв чийг бамын эсрэг үйлчилгээтэй болно. Ийм учраас сарлагийн сүүний тараг нь монголчуудын хамгийн дуртай идээ юм. === [[Цаа буга|Цаа бугын]] сүү === Цаа бугын сүүг гашилган бяслаг хийх бөгөөд ингэснээр гадны орнуудад хийдэг Пармезан бяслагтай төстэй болно. Цаа бугын сүү өтгөн, тослог өндөртэй байна. ==Хийх арга== Сүүн бүтээгдэхүүн хийх буюу Цагаан идээ боловсруулах арга нь Монголчуудад өнө эртнээс өвлөгдөн ирсэн байдаг. === Сүү, хярам === Сүү хөөрүүлэх нь цагаан идээ боловсруулах үйл явцны анхдугаар шат юм. Буцалсан усан дээр, усны 30% сүү нэмж буцалгаж [[хярам]] хийж зуны цагт амны цангаа тайлдаг. ==== Сүү хөөрүүлэх ==== Хонь, ямаа болон үнээний сүүг саасны дараа саванд цөцгий тогтохоос өмнө зууханд дээр тавьж бэлтгэсэн тогоонд хийж зөөлөн галаар өрдөнө. Тогоонд бага зэрэг ус хийвэл тогооны ёроол сүүнд түлэгдэхээс сэргийлнэ. == Өрөм == Өрөм нь хөөрүүлсэн сүүний тослогт хэсгийг загсааж зарцааж авсан цагаан идээ юм. Сарлагийн сүү тослог ихтэй тул зузаан өрөм гардаг. === Өрөм тогтоох === Өрөм тогтоохын тулд аяганы тал усанд амны халбага гурил хийж сайтар хутгах ба сүүг дөвийх үед хийж, сүүн дээр хөөс тогттол зөөлөн самарна. Сайтар хөргөөд тогооны буюу савны амсраа дагуулж хусуураар зөөлөн зүсээд эвхэж авдаг. == Айраг == Гүүний сүүгээр [[айраг]] исгэнэ. Гашуувтар исгэлэн амттай, цагаан өнгөтэй үйлчлэлтэй идээ ундаа юм. === Айраг исгэх === Эхийн сүүг орлож чадах төрөл бүрийн [[амин дэм]]ээр баялаг [[гүүний сүү]]г төрөл бүрийн өвчин анагаах, дархлааг сайжруулахад нэг сайн гэж өргөн хэрэглэдэг. Гүүний сүүгээр [[айраг]], цэгээ исгэдэг. == Тараг == Тараг нь [[Сүү|сүүнд]] хөрөнгө хольж исгэсэн цагаан идээ юм. === Тараг бүрэх === Хөөрүүлсэн сүүг зөөлөн галаар бүлээсгэнэ. Тараг хийх хөрөнгө буюу тараг (эсвэл тусгай исгэгч) 2л сүүгээр тараг бүрэхэд 4 амны халбага тараг хийхээр тооцоно. Харин үйлдвэрийн тарагаар бүрэх бол тараг харьцангуй их ордог гэдгийг тооцох хэрэгтэй. Сайтар хутгасан хөрөнгийг сүүнд хийж хөөсөртөл самраад халуун бүлээн болмогц таглаад, хучиж амраагаад 2 цагийн дараа хучлагыг авна. == Ээзгий == Ээзгий нь сүүг ээдүүлж, ээдмийг хатааж хийдэг цагаан идээ юм. === Ээзгий шэргээх === Ээзгий шэргээхийн тулд тогоонд ээдсэн сүүгээ зөөлөн гал дээр шар сүүг нь ээдэмдээ шингэтэл буцалгана. Хонь, ямааны сүү өтгөн учраас ээдэм унахдаа сайн байдаг. Тогоондоо байн байн хутгаж түлэгдэхээс сэргийлж шаргаана. == Аарц == Аарц нь тарагнаас гаргаж авдаг ааруулын түүхий эд болсон цагаан идээ юм. Шүүсэн аарц гэдэг нь аарцыг шар сүүгүй болтол шүүгээд гарсныг хэлнэ. Шүүсэн аарцыг бөөрөнхийлөн хөлдөөх юмуу, бог малын гүзээнд цутгаж хөлдөөдөг. === Цагаа, аарц буцалгах === Тарагийг зөөлөн галаар өрдөж буцалгах ба сайтар хутгах хэрэгтэй. Буцалгах явцад хутгаагүйн улмаас аарц биржгэр болдог бөгөөд удаан буцалгавал бөөгнөрч шар ус ихтэй болдог тул дөнгөж буцалгаад авна. == Ааруул == Ааруул нь аарцнаас шүүж, хатааж гаргаж авдаг цагаан идээ юм. === Ааруул хийх === Буцалгасан аарцыг аарцны уутанд хийж тавиурнаас өлгөж хонуулаад, аарцаа ууттай нь тавцан дээр тавьж хүнд зүйлээр даруулна. Хангалттай шар сүү нь шүүгдэж, хэвэнд орсон үед ааруул тавих аарц бэлэн болно. Ааруул тавихдаа аарцаа уутнаас гарган бага зэрэг сүүтэй базаж, тэгшилж нарийн утсаар тасдах эсвэл хүссэн хэмжээгээр зүсэж модон тавцан, самбар дээр тавьж хатаана. Чихэртэй ааруул хийх бол аарцаа саванд хийж бага зэрэг сүүгээр шингэлээд, элсэн чихэр хийж холиод төрөл бүрийн хэвэнд оруулан хийж болно.   == Цай сүлэх == Монгол идээ зоог буюу Монголчуудын идээ зоогт цай хожуу орж ирсэн ч сүүтэй цай буюу цай сүлэх ёс бий. Гүүний сүү, ингэний сүүгээр цай сүлдэггүй, харин айраг, хоормог исгэнэ. * Ямааны сүүгээр цай сүлэхэд хамгийн сайн. * Үнээний сүүгээр цай сүлрэх чанараараа бусад малынхаас дутуу. * Цаа бугын сүүгээр цай сүлэхэд сайн. == Гадаад холбоос == [https://web.archive.org/web/20200919213822/http://touristinfocenter.mn/cate16_more.aspx?ItemID=101 Цагаан идээ] [http://eagle.mn/r/14789 Цагаан идээний гайхамшиг] [https://web.archive.org/web/20190723131759/http://www.unen.mn/a/88952 Цагаан идээ хүний биеийн эд, эсийг сэргээдэг] [[Ангилал:Монгол хоол]] [[Ангилал:Цагаан идээ| ]] k23io72ih9944oon0o0wixm0unncbcf 0 16327 857095 856378 2026-05-26T10:17:53Z BolorBobo 35167 857095 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|5 сарын}} '''5 сарын 16''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 136 дахь ([[өндөр жил]] бол 137 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 229 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 946 - Японы 61 дахь эзэн хаан Сүзакү эрх мэдлээ төрсөн дүү Мүракамид шилжүүлэв. * 1204 - Флондерсын их гүн IX Болдуин Константинополийн Латин эзэнт гүрний анхны хаан болжээ. * 1527 - Медичигийн гэр бүл Флонренцийн эрх мэдлийг эргүүлэн авснаар Флонренцийн Бүгд найрамдах улс хоёр удаагаа бүрэлдэв. * 1568 - Шотландын хатан хаан Мери Англи руу дүрвэжээ. * 1584 - Испанийн колони болох Филиппинийн зургаа дахь Ерөнхийлөн захирагчаар Сантиаго де Вера томилогджээ. * 1770 - Францын хожмын хаан 15 настай Луи-Август 14 настай Мери Антуаннеттай ураг барилдав. * 1811 - Хойгийн дайн: Испани, Португал, Их Британийн эвсэл Албуерагийн тулаанд Францын цэргийн хүчийг бут цохив. * 1812 - Хаант Оросын Фельдмаршал [[Михаил Илларионович Кутузов|Михаил Кутузов]] Бухарестын гэрээнд гарын үсэг зурснаас Орос-Туркийн дайн дууссан юм. Харин Бессараби орчим нутаг Оросын мэдэлд очсон билээ. * 1822 - Грекийн хувьсгал: Туркийн цэргийн хүч Грекийн Сули хотод хяналтаа тогтоов. * 1866 - [[АНУ-ын Конгресс]] никель зоосон мөнгө гүйлгээнд нэвтрүүлэх тогтоол баталжээ. Никель зоосон мөнгөн тэмдэгтийн найрлагийн 25 хувийг никель, 75 хувийг зэс эзлэхээр тогтоолд тусгасан юм. * 1868 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Эндрю Жексон|Эндрю Жексоныг]] албан тушаалаас нь огцруулах эсэхийг Конгресс хэлэлцэж ганцхан саналын зөрүүгээр хэргийг хэрэгсэхгүй болгож, албан тушаалыг нь хэвээр үлдээжээ. * 1877 - Франц улсын улс төрийн тогтолцоо бүхэлдээ хямралд өртөв. Бүгд найрамдахчууд болон Язгуур угсааныханы хооронд засаглалын төлөөх ширүүн тэмцэл Францын гурав дахь Бүгд найрамдах улсыг бүхэлд нь ганхуулсан юм. * 1888 - Словени гаралтай Америк физикч [[Никола Тесла]] цахилгааны хүчдэлийг ашиглан цахилгаан шон босгон илүү хол зайд түгээх боломжтойг тогтоон олон нийтэд танилцуулав. * 1916 - Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн Хаант улс, Францын гурав дахь Бүгд найрамдах улс хооронд хуучин Османы харьяалалд багтаж байсан Ирак, Сирийн газар нутгийг хуваан захирах дайны цагийн нууц гэрээ байгуулжээ. * 1920 - Ромын пап XV Бенедикт Францын эрх чөлөөний тэмцэгч [[Жанна д’Арк|Жанна д'Аркыг]] гэгээнтнээр өргөмжлөв. * 1929 - АНУ-ын Калифорни мужийн [[Лос-Анжелес]] хотод кино урлагийн шилдгүүдийг шалгаруулах Академийн наадам буюу Оскарын наадам анх удаагаа зохиогджээ. Анхны наадмын шилдэг киногоор "Даль Жигүүр" кино шалгарсан юм. * 1951 - Иргэний агаарын тээврийн анхны төлөвлөгөөт нислэг АНУ-ын Нью-Йорк хотын Айдлуайлдын нисэх буудал /одоогийн Жон Ф.Кеннедигийн нисэх буудал/-аас Лондон хотын Хитроу нисэх буудал руу хөөрөв. Анхны төлөвлөгөөт нислэгийг Израилийн "Эль Аль Израил" компани гүйцэтгэсэн юм. * 1960 - АНУ-ын Калифорни мужийн [[Малибу]] хотын Хьюсын судалгааны лабораторид нэрт эрдэмтэн Теодор Майман оптикын лазерыг анх удаагаа амжилттай туршив. *1961 - [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 118 дугаар зарлигаар Шинжлэх ухааны академи байгуулав. * 1961 - Өмнөд Солонгост цэргийн эргэлт хийсэн [[Паг Жон-хи]] Ерөнхийлөгчөөр сонгогдож Өмнөд Солонгосын хоёр дахь Бүгд найрамдах улс байгуулагджээ. * 1966 - [[Хятадын Коммунист Нам|БНХАУ-ын Коммунист нам]] "Тавдугаар сарын 16-ны тунхаг" хэрэгжиж байгааг зарласнаар [[БНХАУ-ын Соёлын хувьсгал|Соёлын хувьсгал]] албан ёсоор эхэлсэн юм. * 1969 - Венера сансрын хөтөлбөр: Сугар гарагийг судлах зорилготой ЗХУ-ын "Венера 5" хөлөг амжилттай хөөрөв. * 1974 - Югославын холбооны улсын удирдагч [[Иосип Броз Тито|Иосип Броз Титог]] мөнхийн Ерөнхийлөгч хэмээн өргөмжилжээ. * 1988 - Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн Хаант улсын Хатан хаан [[II Элизабет]] АНУ-ын Конгресст үг хэлэв. Ингэснээр АНУ-ын Конгресст үг хэлсэн Их Британийн анхны төрийн тэргүүн болсон юм. * 1997 - Заир буюу одоогийн Конго улсын Ерөнхийлөгч Мобуту Сесе Секо цэргийн эргэлтийн улмаас эх орноосоо дүрвэн гарав. * 2003 - Мароккогийн хаант улсын нийслэл [[Касабланка]] хотод террорист халдлага болж 33 энгийн иргэн амиа алдан 100 гаруй хүн хүнд шархдав. * 2005 - Кувейтын хаант улсад эмэгтэйчүүдийн эрхийг улс төрийн хүрээнд хангах хуулийн төслийг Үндэсний Ассемблей хэлэлцэн 35-23 харьцаагаар батлав. * 2011 - АНУ-ын Кеннедигийн нэрэмжит Сансар судлалын төвөөс "Шаттл" сансрын хөтөлбөрийн хүрээнд "Эндевор" хөлөг сүүлийн нислэгээ үйлджээ. * 2014 - Кенийн нийслэл [[Найроби]] хотын Гикомба худалдааны төвд хоёр ч удаагийн дэлбэрэлт болж 12 хүн амь насаа алдав. * 2026 - Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Учрал Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч Х.Нямбаатарыг огцруулж буйгаа зарлав. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1606 - Дэлхийн анагаах ухааны түүхэнд чихний дүлийрлийг анхлан судалсан Английн эмч Жон Бюлвер (1656 онд нас барсан) * 1611 - Ромын пап XI Иннокент (1689 онд нас барсан) * 1718 - Математикийн ухааны түүхэнд онолын ном гаргаж, томъёогоо дэвшүүлсэн анхны эмэгтэй эрдэмтэн, Италийн математикч Мариа Гаетана Агнеси (1799 онд нас барсан) * 1801 - АНУ-ын 24 дэх Төрийн нарийн бичгийн дарга Уиллиам Х.Сьюард (1872 онд нас барсан) * 1804 - АНУ-ын нутаг дэвсгэрт анх удаагаа цэцэрлэг байгуулсан, сурган хүмүүжүүлэгч Элизабет Палмер Пийбади (1894 онд нас барсан) * 1824 - АНУ-ын 22 дахь Төрийн нарийн бичгийн дарга Левай П.Мортон (1920 онд нас барсан) * 1831 - Дуу цацруулах төхөөрөмж буюу микрофоныг хамтран зохион бүтээлцсэн Америкийн эрдэмтэн Девид Эдуард Хьюс ([[1900]] онд нас барсан) * 1845 - Нобелийн шагналт Францын зоологич Эли Метчинкофф (1916 онд нас барсан) * 1883 - Туркийн гурав дахь Ерөнхийлөгч Целал Байар (1986 онд нас барсан) * [[1905]] - Академийн наадам, "[[Алтан бөмбөрцөг]]" наадам, Британийн тайз, дэлгэцийн академийн шагналт, Холливудын шилдэг эрэгтэй жүжигчний нэг Хенри Фонд (1982 онд нас барсан) * [[1907]] - Олимпын наадмын аварга, Ирландын халхалттай гүйгч Боб Тисдалл (2004 онд нас барсан) * [[1913]] - Греммийн наадмын гурван удаагийн шагналт, [[Жааз хөгжим|жааз хөгжимчин]] Вүүди Херман (1987 онд нас барсан) * 1916 - Израилийн дөрөв дэх Ерөнхийлөгч Эфрайм Катцир (2009 онд нас барсан) * 1923 - Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Мертон Миллер (2000 онд нас барсан) * 1924 - Гамби улсын анхны Ерөнхийлөгч Дауда Жавара * 1944 - "Агаарын Шорон", "Машетт" киноны од Денни Трехо * 1950 - Нобелийн шагналт Германы физикч Гиорг Бедхорц * 1953 - "Жеймс Бонд" цувралаараа алдаршсан жүжигчин [[Пирс Броснан]] ** Мэргэжлийн сүмо бөхийн 55 дахь Ёкозүна Китаноуми Тошимицү (2015 онд нас барсан) * 1955 - Олимпын дөрвөн алт, хоёр мөнгө, Дэлхийн аваргын хоёр алт, дөрвөн мөнгөн медальт Зөвлөлтийн гимнастикч Ольга Корбут * 1957 - Олимпын аварга Америкийн марафонч Жоан Бенойт * 1966 - Греммийн таван удаагийн шагналт, Гиннесийн дэлхийн дээд амжилтыг есөн төрөлд эзэмшигч Америкийн нэрт дуучин Жанет Жексон * 1969 - Олимпын гурван алт, нэг мөнгөн медальт Америкийн ойрын зайн гүйгч Стив Льюс * 1981 - Португалийн хөлбөмбөгч [[Рикардо Кошта]] * 1986 - "Мэлхий нинжа", "Трансформерс" киноны од Америкийн жүжигчин Меган Фокс * 1991 - Болгарын талбайн теннисч Григор Дмитров * 1993 - Олимпын нэг алт, хоёр мөнгөн медаль, Дэлхийн аваргын долоон алт, таван мөнгө, хоёр хүрэл медальт Норвегийн биатлонч Йоханнес Тингнес Бо == Нас барсан алдартнууд == * 290 - Жин гүрний хаан Ву (236 онд төрсөн) * 1891 - Румынь улсын 14 дэх Ерөнхий сайд Йон С.Братиану (1821 онд төрсөн) * 1920 - АНУ-ын 22 дахь Дэд Ерөнхийлөгч Левай П.Мортон (1824 онд төрсөн) * 1938 - Алдарт "Алтан хаалга" гүүрийн загварыг гаргалцсан Жозеф Страусс (1870 онд төрсөн) * 1947 - Нобелийн шагналт Английн биохимич Фредерик Гоуленд Хопкинс (1861 онд төрсөн) * 1956 - "Рийз" хавчуургатай жигнэмэгийг зохион бүтээгч Х.Б.Рийз (1876 онд төрсөн) * 1977 - Мали улсын анхны Ерөнхийлөгч Модибо Кейта ([[1915]] онд төрсөн) * 1990 - "Маппетс" хүүхэлдэйн цувралыг зохион бүтээгч Жим Хенсон (1936 онд төрсөн) * 2003 - Спортын менежментийн алдарт "IMG" компанийг үндэслэгч Марк МакКормак (1930 онд төрсөн) * 2012 - "Go-Go" хөгжмийн урсгалыг үндэслэгч Чак Браун (1936 онд төрсөн) * 2013 - Нобелийн шагналт Швейцарийн физикч Хайнрих Рорер (1933 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{IRQ}} Бөөнөөр хоморголон устгах үзлийн эсрэг өдөр * {{MYS}} Багш нарын өдөр ---- {{Commonscat|16 May|5 сарын 16}} [[Ангилал:Өдөр|0516]] [[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|16]] 1lamu77b5nytn2onqczrijg5e1t30li 0 16349 857078 819852 2026-05-26T00:03:35Z Dostojewskij 30144 Анатоли Карпов ➯ [[Анатолий Карпов]] 857078 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|5 сарын}} '''5 сарын 23''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 143 дахь ([[өндөр жил]] бол 144 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 222 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 1430 - Бургундийн удирдсан армийнханд [[Жанна д’Арк|Жанна д'Арк]] баригдсан. * 1498 - Италийн [[Флоренцийн Бүгд найрамдах улс|Флоренцийн Бүгд найрамдах улсын]] захирагч асан Жироламо Савонаролаг олны өмнө шатаав. * 1568 - Нассаугийн гүн Луи-гаар удирдуулсан Голландын босогчид Аренбергийн гүн Жеан де Лигньед ялагдав. Ингэснээр наян жилийн дайн дэгдсэн билээ. * 1609 - Британийн колони Виржини мужийн газар нутгийг хоёр дахь удаагаа шинэчлэн тогтоов. * 1788 - [[АНУ-ын Үндсэн хууль|АНУ-ын Үндсэн хуулийг]] хүлээн зөвшөөрсөн [[Өмнөд Каролина]] АНУ-ын найм дахь муж болжээ. * 1829 - Австрийн эзэнт гүрний [[Вена]] хотод хөгжимчин Сайрил Демиан аккордион зохион бүтээж патентыг нь авчээ. * 1846 - Мексик-Америкийн дайн: Мексикийн Ерөнхийлөгч Мариано Паредес АНУ-д албан бусаар дайн зарлав. * 1863 - Саксонийн хаант улсын [[Лайпциг]] хотод Германы хөдөлмөрчдийн ерөнхий холбоо байгуулагдсан нь одоогийн Социаль демократ намын үндэс суурь болов. * [[1907]] - [[Финланд]] улсад хоёр танхимтай парламент анхны чуулганаа нээжээ. * [[1911]] - [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотын]] номын санг нийтийн эзэмшилд шилжүүлэв. * [[1915]] - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Сөргөлдөгч талд хүчин зүтгэж байсан Итали улс Лондонгийн гэрээгээр холбоотон болов. * 1932 - Бразилийн дарангуйлагч Гетулиу Варгасын засаглалыг эсэргүүцсэн дөрвөн оюутанг олны нүдэн дээр буудан хороожээ. Үүнээс хэдхэн долоо хоногийн дараа Бразилийн Үндсэн хуулийн хувьсгал эхэлсэн билээ. * 1934 - Америкийн түүхэн дэх хамгийн зартай, харгис дээрэмчид болох Бонни болон Клайд нарыг [[Луизиана]] мужийн Бьенвиль Париш хотод цагдаа нар устган хөнөөв. * 1945 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Нацистын Германы СС-ын тэргүүн Хайнрих Гиммлер хор ууж гэр бүлийнхээ хамт амиа хорложээ. * 1948 - АНУ-аас [[Израил]] улсад суугаа Ерөнхий консул Томас К.Уассоны амь насыг [[Йерусалим]] хотод хороожээ. * 1949 - [[Хүйтэн дайн]]: Германыг эзэлсэн барууны улсууд "Суурь хууль"-ийг баталж, [[Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс|Холбооны Бүгд Найрамдах Герман улсыг]] байгуулжээ. * 1951 - [[Төвөдийг чөлөөлөх энхийн гэрээ|Төвөдийг чөлөөлөх энхийн гэрээн]]<nowiki/>д БНХАУ, Төвд улс гарын үсэг зурав. * 1960 - Чилийн эргийн дагуу газар хөдөлсний улмаас цүнами үүсэж АНУ-ын [[Хавай]] мужийн Хило хотын 61 хүн амь насаа алджээ. * 1992 - Италийн зохион байгуулалттай гэмт хэргийн бүлэглэлтэй хүчтэй тэмцэгч Жиованни Фалконыг Сицили хотын Капачи хотод эхнэр, гурван бие хамгаалагчийнх нь хамт хороов. * 1995 - Дэлхийн алдарт үйлдлийн хэл гэгдэх "Жава" хэрэглээнд нэвтэрчээ. * 1998 - [[Умард Ирланд|Умард Ирландын]] иргэд өөртөө засах эрхтэй болох эсэх санал хураалтад оролцож, 75 хувь нь "тийм" гэж хариулжээ. * 2002 - [[Исланд]] улсад хуралдсан уур амьсгалын өөрчлөлтийн эсрэг "Киотогийн протокол"-ын төслийг 55 улс дэмжив. * 2006 - [[Аляска]] мужид орших Кливленд [[галт уул]] дэлбэрэв. * 2014 - АНУ-ын [[Калифорни]] мужийн их сургуулийн хотхонд зэвсэглэсэн этгээд халдсаны улмаас долоон хүн амиа алдан, 14 хүн гэмтжээ. * 2016 - Йемений [[Аден]] хотод хоёр ч удаагийн дэлбэрэлт болж 45 цэргийн алба хаагч амиа алджээ. ** Сирийн эрэг дагуух Жабле, Тартус хотуудад найман удаагийн дэлбэрэлтийн улмаас 84 хүн амиа алдаж, 200 хүн бэртжээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1052 - Францын хаан [[I Филип]] (1108 онд нас барсан) * 1834 - Данийн зураач Карл Блох (1890 онд нас барсан) * 1864 - Олимпын мөнгөн медальт Америкийн туялзуур сэлэмч Уиллиам Оконнор (1939 онд нас барсан) * 1865 - Бразилын 11 дэх Ерөнхийлөгч Эпитасио Пессоа (1942 онд нас барсан) * 1883 - Америкийн нэрт жүжигчин, Академийн анхны наадмыг хөтөлсөн Даглас Фейрбэнкс (1939 онд нас барсан) * 1891 - [[Нобелийн шагналтнуудын нэрс|Нобелийн шагналт]] Шведийн зохиолч Пар Лагерквист (1974 онд нас барсан) * [[1908]] - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Бон Бардийн (1991 онд нас барсан) * 1925 - Нобелийн шагналт Америкийн биологич Жошуа Лэдерберг (2008 онд нас барсан) * 1933 - Британийн суут жүжигчин Жоан Коллинс * 1943 - [[Соломоны арлууд]] улсын анхны Ерөнхий сайд Петер Кэнилориа (2016 онд нас барсан) * 1949 - [[Перу]] улсын 93 дахь Ерөнхийлөгч Алан Гарсиа (2019 онд нас барсан) * 1951 - Дэлхийн ауга шатарчдын нэг Оросын шатарчин [[Анатолий Карпов]] ** Грекийн 185 дахь Ерөнхий сайд Антонис Самарас * 1973 - Америкийн дуучин Максвелл * 1980 - Грекийн хөлбөмбөгч Теофанис Гекас * 1984 - Португалийн хөлбөмбөгч Уга Алмейда * 1988 - Италийн хөлбөмбөгч Ангело Огбонна * 1991 - "Евровижн" тэмцээний тэргүүн байрын шагналт Германы дуучин Лена * 1998 - Дэлхийн мөнгө, хүрэл медальт, Азийн хошой аварга Бахрейны гүйгч Сальва Эйд Насер == Нас барсан алдартнууд == * 230 - Ромын пап I Урбан (төрсөн огноо тодорхойгүй) * 1370 - Их Монгол Улсын хаан [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] (1320 онд төрсөн) * [[1906]] - Норвегийн яруу найрагч Хенрик Ибсен (1828 онд төрсөн) * 1937 - Америкийн анхны саятан, "Стандарт Ойл" компани болон Рокефеллерын их сургуулийг үндэслэгч [[Жон Рокфеллер|Жон Д.Рокефеллер]] (1839 онд төрсөн) * 1960 - Неон гэрлийг зохион бүтээгч Францын инженер Жоржес Клод (1870 онд төрсөн) * 1991 - Бельгийн хаант улсын 50 дахь Ерөнхий сайд Жеан ван Хутте ([[1907]] онд төрсөн) * 2009 - Өмнөд Солонгосын ес дэх Ерөнхийлөгч Ро Мүү Хён (1946 онд төрсөн) * 2015 - Америкийн математикч, Нобелийн эдийн засгийн шагналт Жон Форбес Неш (1928 онд төрсөн) * 2017 - [[Жеймс Бонд|Жеймс Бондын]] дүрээр алдаршсан Британийн жүжигчин [[Рожер Мур]] (1927 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{GER}} Үндсэн хуулийн өдөр * {{JAM}} Хөдөлмөрийн өдөр * {{MEX}} Оюутны өдөр * Олон улсын яст мэлхийний өдөр ---- {{Commonscat|23 May|5 сарын 23}} [[Ангилал:Өдөр|0523]] [[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|23]] n4guqswrjx666coc3753a9igydrxhum 0 16352 857096 857034 2026-05-26T10:25:16Z BolorBobo 35167 857096 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|5 сарын}} '''5 сарын 26''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 146 дахь ([[өндөр жил]] бол 147 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 219 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * МЭ 17 - Суут жанжин Германикус Германы Черушки, Чатти ванлигуудыг булаан эзэлснээ [[Ром]] хотод ёслол төгөлдөр тэмдэглэв. * 451 - Арменийн босогчид Сасанидын эзэнт гүрэнтэй тулалдав. Сасанидын эзэнт гүрэн ялалт байгуулсан шашны эрх чөлөөг нь хэвээр үлдээжээ. * 946 - Английн хаан I Эдмундыг Гэгээн Августины өдрөөр амь насыг нь хороов. * 1293 - Японы Камакүра хотод 7.1 магнитудын хүчтэй [[Газар хөдлөлт|газар хөдөлж]] 23 мянган хүн амиа алджээ. * 1538 - Женевийн захиргаа Жон Калвин болон түүний дагагсдыг нутгаасаа хөөв. Калвин дагагсадтайгаа [[Страсбург|Страсбургт]] гурван жил бүгжээ. * 1637 - Английн эзлэн түрэмгийлэгч Жон Месоноор удирдуулсан цэргүүд одоогийн [[Коннектикут]] мужийн нэгэн тосгонд халдан нутгийн уугуул 500 иргэнийг хороов. * 1770 - Хаант Оросын дэмжлэгтэй Грекийн босогчид [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] эсрэг бослого дэгдээв. Тулаанд Грекчүүд хүнд ялагдал хүлээсэн билээ. * 1805 - Францын эзэн хаан [[Наполеон Бонапарт]] [[Милан|Миланы]] сүмд өөрийгөө Бүх Италийн хаан хэмээн зарлав. * 1821 - Османы эзэнт гүрний эсрэг Грекийн босогчид Пелопоннесийн сенат гэгчийг байгуулжээ. * 1822 - Норвегийн Гру сүмд гал гарсны улмаас 116 хүн амиа алджээ. Энэ нь Норвегийн түүхэнд тохиосон хамгийн хөнөөлт түймэр байсан юм. * 1830 - [[АНУ-ын Конгресс]] Ерөнхийлөгч [[Эндрю Жексон|Эндрю Жексоны]] боловсруулсан уугуул иргэдэд газар оноох хуулийг баталжээ. * 1864 - Одоогийн [[Монтана]] муж АНУ-д нэгдэв. * 1865 - [[Америкийн иргэний дайн]]: Эх газрын армийн генерал Эдмунд Кирби Смитээр удирдуулсан цэргүүд Техасын Галвестон хотод бууж өгчээ. * 1868 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Эндрю Жонсон (Ерөнхийлөгч)|Эндрю Жонсонд]] итгэл үзүүлэх эсэхээр санал хурааж ердөө нэг хүний саналын илүүгээр авч үлдэв. * 1879 - Хаант Орос, Их Британийн хооронд Гандамакын гэрээ байгуулагдаж, Афганийн улс байгуулагдах эхээ тавьсан юм. * 1887 - [[Канадын Номхон далайн төмөр зам]] үндсэн шугам зорчигдод нээгдсэн байна. * 1896 - Хаант Оросын сүүлийн эзэн хаан [[II Николай]] хаан ширээнд суув. ** Америкийн санхүүч Чарльз Дау "Дау Жонесын аж үйлдвэрийн дундаж"-ийг хэвлүүлжээ. * 1897 - Ирландын зохиолч Брем Стокерын "Дракула" зохиол худалдаанд гарав. * [[1900]] - Мянган өдрийн дайн: Колумбын консерватив нам, Либерал намынхаа эсрэг сонгуулийн дүнг эсэргүүцэн зэвсэгт мөргөлдөөн дэгдээв. * [[1908]] - Ойрх Дорнодод анх удаагаа газрын тосны илэрц тогтоогдов. Персийн баруун өмнөд хэсэгт орших Масед Солэйман хотод цооног илэрч төд удалгүй Англи-Персийн хөрөнгө оруулалттай газрын тосны компани байгуулагдсан билээ. * 1918 - Бүгд найрамдах ардчилсан [[Гүрж]] улс байгуулагдав. * 1923 - "Ла Манш" 24 цагийн автомашины уралдаан анх удаагаа зохиогджээ. * 1928 - ФИФА-гийн хурлаар Хөлбөмбөгийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг 4 жилд 1 удаа явуулж байх шийдвэр гарчээ. * 1938 - АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимд анх удаагаа Америк биш иргэдийн асуудал эрхэлсэн байнгын хороо байгуулагдаж, хуралдаанаа зарлажээ. * 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Динамо ажиллагаа: Францын умард хэсгийн Данкөрк хотод Холбоотны цэргийн хүч томоохон дайралт хийжээ. * 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Ливийн төлөөх Газалагийн тулаан эхэлжээ. * 1948 - [[АНУ-ын Конгресс]] Холбооны иргэний агаарын тээвэр байгуулах тухай хууль батлав. * 1966 - Британийн Гайана Их Британиас салан тусгаарлаж, [[Гайана]] улс байгуулагджээ. * 1968 - [[Исланд]] улс замын хөдөлгөөний дүрмээ зүүн гараас, баруун гарт шилжүүлэв. * 1969 - Аполло сансрын хөтөлбөр: Аполло 10 хөлөг саран дээр хүн газардуулж болох эсэхийг ажиглаж задгай сансарт найм хоног ажилласны эцэст эх дэлхийдээ газарджээ. * 1970 - ЗХУ-ын [[Ту-144]] хөлөг анх удаа арилжааны нислэг үйлдэв. * 1972 - АНУ, ЗХУ-ын хооронд [[Баллистик пуужин|Баллистик пуужинг]] устгах гэрээ байгуулав. * 1980 - "Союз-36" хөлөг хөөрч Унгарын анхны сансрын нисгэгч [[Берталан Фаркаш]] сансарт ниссэн байна. * 1981 - Италийн Засгийн газрын гишүүд фримэсоны нийгэмлэгт элссэн гэх шуугиантай холбогдуулан Ерөнхий сайд Арнальдо Форлани Засгийн газраа тараасан юм. * 1983 - [[Япон тэнгис|Япон тэнгист]] 7.8 магнитудын хүчтэй газар хөдөлсний улмаас [[Цунами|цүнами]] үүсэж Хоншү мужид 100 хүн амиа алдав. * 1986 - [[Европын Зөвлөл]] хуралдаж Европын холбооны далбааг батлав. * 1991 - [[Гүрж]] ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнээс гарснаас хойш анх удаагаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль явуулж анхны Ерөнхийлөгчөөр [[Звиад Гамсахурдиа]] сонгогджээ. ** Тайландын Пу Той үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнд Лауда агаарын тээврийн 004 нислэг осолдож 223 хүн амиа алджээ. * 1993 - Алжирын сэтгүүлч Тахар Жаүтын амь насанд исламистууд халдав. Тэрээр 6-р сарын эхээр эмнэлэгт амиа алджээ. * 1998 - Австралийн Засгийн газар Үндэсний уучлалын өдөр болгон зарлажээ. * 2004 - Америкийн армийн чөлөөндөө гарсан офицер Терри Николсыг хүн амины 161 хэрэгт буруутай гэж үзэн ял оноожээ. * 2008 - [[Хятад|БНХАУ]]-ын дорно, өрнө хэсэгт их хэмжээний [[үер]] бууж 148 хүн амиа алдан, 1.3 сая хүн ямар нэг хэмжээгээр хохиров. * 2014 - Энэтхэгийн 15 дахь Ерөнхий сайдаар томилогдсон Нарендра Моди тангараг өргөв. * 2020 - Өмнөх өдөр нь АНУ-ын Миннесота мужийн Миннеаполис хотод цагаан арьст цагдаагийн ажилтнууд хар арьст Жорж Флойдыг баривчлах үедээ зүй бус харьцан амь насыг нь хороосныг эсэргүүцсэн жагсаал АНУ-ын өнцөг булан бүрд өрнөлөө. * 2025 - Английн Премьер лигт түрүүлсэн Ливерпүүл клубийн хөгжөөн дэмжигчид аваргын баярын парад тэмдэглэх үеэр шахцалдаан болж 65 хүн хүнд, хөнгөн ямар нэгэн хэмжээгээр бэртэж гэмтэв. * 2026 - НИТХ-ын ээлжит бус хуралдаанаар Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчид Б.Пүрэвдагвыг томилох тухай хэлэлцэв. НИТХ ээлжит бус хуралдаанд нийт 39 төлөөлөгч оролцож, 92.3% саналаар Б.Пүрэвдагвыг Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар захирагч болгохыг дэмжжээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1556 - Османы султан (1595—1603) III Мехмед (1603 онд нас барсан). * 1887 - Бирмийн хоёр дахь Ерөнхийлөгч Ба У (1963 онд нас барсан) * 1895 - Америкийн нэрт зурагчин Дороте Ланж (1965 онд нас барсан) * [[1907]] - Академийн шагналт, Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит Эрх чөлөөний одонт нэрт жүжигчин Жон Уейн (1979 онд нас барсан) * [[1908]] - Вьетнамын анхны Ерөнхий сайд Нгуен Нгок То (1976 онд нас барсан) * [[1909]] - Мексикийн 48 дахь Ерөнхийлөгч Адольфо Лопез Матеос (1969 онд нас барсан) * [[1912]] - Унгарын 46 дахь Ерөнхий сайд [[Янош Кадар]] (1989 онд нас барсан) * [[1913]] - Английн нэрт жүжигчин Петер Кашинг (1994 онд нас барсан) ** Олимпын аварга, дэлхийн хошой аварга Германы хүндийн өргөгч Йосеф Мангер (1991 онд нас барсан) * 1958 - Олимпын хүрэл, дэлхийн мөнгөн медальт Финландын халхалттай гүйгч Арто Бригарр * 1960 - Олимпын аварга Австралын хүндийн өргөгч Дийн Лакин ** Олимпын мөнгө, Европын аварга Литвын зээрэнцэг шидэгч Ромас Убартас * 1966 - "[[Харри Поттер]]", "Хааны айлдвар" зэрэг киногоороо алдаршсан Английн жүжигчин Элена Бонхэм Картер * 1968 - Данийн угсаа залгамжлах хунтайж Фредерик * 1974 - Олимпын аварга, мөнгөн медальт, дэлхийн есөн алт, найман мөнгөн медальт, европын 12 алт, 10 алтан медальт Шведийн усанд сэлэгч Ларс Фроландер * 1977 - Италийн хөлбөмбөгч Лука Тони * 1979 - Олимпын мөнгө, хүрэл медальт, дэлхийн аварга, дэлхийн танхимын долоон удаагийн аварга ОХУ-ын гүйгч Наталья Назарова * 1988 - Дэлхийн аварга Австралийн зээрэнцэг шидэгч Дэни Стивенс == Нас барсан алдартнууд == * 946 - Английн хаан I Эдмунд (921 онд төрсөн) * 1969 - Нисэх онгоцны Локхэд компанийг үндэслэгч Аллан Хейнэс Локхэд (1889 онд төрсөн) * 2002 - Олимпын алт, мөнгө, хүрэл медальт Этиопын гүйгч Мамо Вольд (1932 онд төрсөн) * 2008 - Академийн наадмын шагналт нэрт найруулагч [[Сидни Поллак]] (1934 онд төрсөн) * 2017 - Америкийн улс төр судлаач [[Збигнев Бжезински]] (1928 онд төрсөн). == Тэмдэглэлт өдөр == * {{DNK}} Угсаа залгамжлах хунтайжийн өдөр * {{GEO}} Тусгаар тогтнолын өдөр * {{GUY}} Тусгаар тогтнолын өдөр * {{POL}} Ээжүүдийн өдөр * {{AUS}} Үндэсний уучлалын өдөр ---- {{Commonscat|26 May|5 сарын 26}} [[Ангилал:Өдөр|0526]] [[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|26]] 7jhajo7o2u3cyn1l50hf2wyr7elzfk7 0 16353 857103 616437 2026-05-26T11:09:06Z Avirmed Batsaikhan 53733 857103 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|5 сарын}} '''5 сарын 27''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 147 дахь ([[өндөр жил]] бол 148 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 218 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 1153 - Шотландын хаан ширээнд IV Малколм суужээ. * 1199 - Английн хаан ширээнд Жон суув. * 1644 - Манжийн ханхүү Дөргөнөөр удирдуулсан арми Шун гүрний хаан Ли Зичений цэргүүдийг Шанхайн тулаанд бут цохив. Ингэснээр Манжууд нийслэл Бээжин хотноо саадгүй нэвтэрсэн билээ. * 1703 - Оросын эзэн хаан [[I Пётр]] өнөөгийн [[Санкт-Петербург]] хотыг үндэслэн байгуулав. * 1799 - Швейцарийн Винтертур хотод Австрийн цэргийн хүч Францад ялагдал хүлээжээ. * 1813 - 1812 оны дайн: Канад-Америкийн хамтарсан цэргийн хүч Жорж боомтыг эзлэн авав. * 1863 - Америкийн иргэний дайн: Эх газрын арми Хадсон боомтын бүслэлтийн эхний чухал дайралтаа эхлүүлэв. * 1883 - Оросын хаан ширээнд [[III Александр]] суужээ. * 1896 - [[Иллиной]] болон Миссури мужид F4 зэрэглэлийн хүчтэй шуурга шуурч 255 хүн амиа алдсан байна. Тухайн үед уг шуурга 2.9 тэрбум ам.долларын эдийн засгийн хохирол учруулсан юм. * [[1905]] - Орос-Японы дайн: Цүшимагийн тулаан эхэлжээ. * 1916 - АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Вудро Вилсон]] дайны дараа [[Үндэстнүүдийн Лиг]] байгуулахыг уриалжээ. * 1919 - NC-4 загварын нисэх онгоц анх удаагаа [[Атлантын далай|Атлантын далайг]] дамнасан нислэг үйлдэв. * 1927 - "Форд Мотор" компани "Т" загвараа шинэчлэн сайжруулж, А загвараа үйлдвэрлэж эхлэв. * 1930 - Тухайн цаг үеийнхээ дэлхийн хамгийн өндөр барилга болох "Крайслер" цамхаг АНУ-ын Нью-Йорк хотод ашиглалтад оров. Алдарт Крайслер компанийн эзэмшдэг уг цамхаг 319 метрийн өндөр юм. * 1935 - АНУ-ын Дээд шүүх Үндэсний аж үйлдвэрийг сэргээн босгох тухай хуулийн зарим заалт Үндсэн хууль зөрчсөн гэж үзжээ. * 1937 - АНУ-ын алдарт "Алтан хаалга" гүүр Калифорни мужид ашиглалтад оржээ. Энэ гүүр Калифорни мужийн [[Сан-Франциско]] хотыг Марин тойрогтоо усан дээгүүр холбосон юм. * 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Британийн армийн Норфолкийн анги нэгтгэх Ле Парадис хотод Германы цэргүүдэд бууж өгөв. [[Нацист Герман|Нацистын Германы]] цэргүүд тэднийг бүгдийг нь буудан хороох тушаал буулгасан ч азаар хоёр нь эсэн мэнд зугтаж чаджээ. * 1941 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт|Франклин Д.Рүзвельт]] тодорхойгүй хугацаагаар онц байдал зарлалаа. ** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Умард Атлантын тэнгист Нацистын Германы томоохон байлдааны онгоц "Бисмарк" тулалдааны үеэр живжээ. Хөлгийн багийн 2100 хүн бүгд амиа алдсан юм. * 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: [[Праг]] хотот эргэн хяналтаа тогтоох Нацистын Германы "Антропойп" ажиллагаа амжилтгүй болов. Тулаанд Морави-Богемын захирагчийн албаны дэд дарга Райнхард Хайдрих хүнд шархдаж, 8 хоногийн дараа амьсгал хураажээ. * 1958 - АНУ-ын Нисэх хүчний зэвсэглэлд "F-4 Phantom" хоёр онгоц авчээ. * 1960 - Турк улсад [[цэргийн эргэлт]] болж Ерөнхийлөгч Челал Байарыг түлхэн унагав. Улмаар тус улсад ардчилсан засаглал тогтжээ. * 1965 - [[Вьетнамын дайн]]: Америкийн нисэх хүчин Умард Вьетнамын "Үндэсний чөлөөлөх фронт"-ыг устгах анхны дайралтаа хийв. * 1967 - Австралийн Засгийн газар уугуул австраличуудын эрхийг сэргээн, хүн амын тооллогод албан ёсоор бүртгэж байхаар болжээ. * 1971 - Пакистаны цэргүүд Бенгалын Хиндичүүдийг хоморголон устгах ажиллагаа зохион байгуулав. Энэ үеэр 200 энгийн иргэн амиа алджээ. * 1975 - Их Британийн түүхэнд хамгийн хөнөөлт авто замын осол болов. Британийн Хойд Йоркшайр хотод Грассингтоны ойролцоо Дибблес гүүрэн дээр авто осол болж 33 хүн амиа алджээ. * 1984 - Дунай болон Хар тэнгисийг холбосон усан хоолой ашиглалтад оров. Нээлтийн ёслолд Румын улсын удирдагч [[Николае Чаушеску]] оролцжээ. Усан хоолойн барилгын ажил 1950-иад онд эхэлсэн билээ. * 1994 - [[Александр Солженицын]] 20 жил цөллөгдсөний эцэст Орост эргэж ирсэн. * 1996 - Чеченийн анхны дайн: ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]] Чеченийн босогчидтой уулзаж гал зогсоох тухай ярилцжээ. * 1998 - Оклахома хотын бөмбөгдөлт: Оклахома хотод бөмбөг дэлбэлж алан хядах ажиллагаа зохион байгуулсан хэргээр Майкл Фортьер гэгчид 12 жилийн хорих ял, 200 мянган ам.долларын торгууль ногдуулав. * 2001 - Филиппин улсын Палаван арлын амралтын газар исламист групп болох Абу Шайафын дайчид 50 гаруй хүн барьцаалав. Барьцааны хүмүүсийг суллах ажиллагаа бараг жил гаруй үргэлжилж 2002 оны зургаадугаар сард дууссан билээ. * 2006 - Индонезийн Ява аралд 6.4 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 5700 хүн амиа алдан, 37 мянган хүн гэмтэж, бэртжээ. * 2016 - Барак Обама Хирошимагийн энх тайвны цэцэрлэгт зочилсон АНУ-ын анхны Ерөнхийлөгч болжээ. * 2018 - АНУ-ын Мэрилэнд мужийн Патапско, Эллиот тойрогт орон сууцны нэг давхраар татах ус түрэн орж ирэв. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1794 - Америкийн төмөр замын магнат Корнелиус Вандербильт (1877 онд нас барсан) * 1860 - Португалийн долоо дахь Ерөнхийлөгч Мануэл Тешера Гомеш (1941 онд нас барсан) * 1876 - Польшийн нэрт зохиолч, сэтгүүлч [[Фердинанд Оссендовский|Фердинанд Антони Оссендовски]] (1945 онд нас барсан) * 1897 - Нобелийн шагналт Английн физикч Жон Коккрофт (1967 онд нас барсан) * [[1911]] - АНУ-ын 38 дахь Дэд ерөнхийлөгч Хюберт Хөмфри (1978 онд нас барсан) * 1918 - Япон улсын 45 дахь Ерөнхий сайд [[Накасонэ Ясүхиро]] * 1922 - Английн тайз, дэлгэцийн нэрт жүжигчин Кристофер Лий (2015 онд нас барсан) * 1923 - АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга, [[Нобелийн энхтайвны шагнал|Нобелийн Энхтайвны шагналт]] улстөрч [[Хэнри Киссинжер]] * 1924 - Венесуэлийн Ерөнхийлөгч Жайме Лусинчи (2014 онд нас барсан) * 1956 - Италийн кино найруулагч Жузеппе Торнатор * 1961 - Дэлхийн хошой мөнгөн медальт Бразилын гүйгч Хосе Луйз Барбоса * 1963 - Олимпын мөнгө, хошой хүрэл медальт, Дэлхийн гурван удаагийн аварга Швейцарийн альпын цаначин Мариа Валлисер * 1967 - Английн нэрт хөлбөмбөгч Пол Гаскойн * 1971 - "Төгс оюун ухаан", "Уимблдон" киноны од Английн жүжигчин Пол Беттани * 1977 - Олимпын хүрэл, африк тивийн гурван удаагийн аварга Алжирын өндөрийн харайгч Абдеррахман Хаммад * 1981 - Шведийн хөлбөмбөгч Йохан Эльмандер * 1985 - Испанийн хөлбөмбөгч Роберто Сольдадо * 1987 - Кот Дивуарын хөлбөмбөгч Жервиньо ** Олимпын гурван алт, хоёр мөнгө, нэг хүрэл, Дэлхийн 20 алт, зургаан мөнгө, нэг хүрэл, Европын таван алт, гурван мөнгө, нэг хүрэл медальт Чехийн гүйлтийн тэшигч Мартина Сабликова * 1992 - Олимпын хүрэл, дэлхийн хошой хүрэл медальт Канадын гүйгч Аарон Браун == Нас барсан алдартнууд == * 1840 - Италийн алдарт уран хийлч, хөгжмийн зохиолч [[Николло Паганини|Никколо Паганини]] (1782 онд төрсөн) * [[1910]] - Нобелийн шагналт Германы физикч [[Роберт Кох]] (1843 онд төрсөн) * 1918 - Японы мэргэжлийн сүмо бөхийн 18 дахь ёкозүна Озүцү Манэмон (1869 онд төрсөн) * 1943 - Шинэ Зеландын 21 дэх Ерөнхий сайд Гордон Коатес (1878 онд төрсөн) * 1949 - "Риплейн итгэмээргүй зүйлсийн цуглуулга" санг үндэслэгч, зураач Роберт Риплей (1890 онд төрсөн) * 1964 - Энэтхэгийн анхны Ерөнхий сайд [[Жавахарлал Неру]] (1889 онд төрсөн) * 1971 - Италийн хөлбөмбөгч Армандо Пиччи (1935 онд төрсөн) * 1987 - Нобелийн шагналт Америкийн биохимич Жон Ховард Нортроп (1891 онд төрсөн) * 1988 - Нобелийн шагналт Германы физикч Эрнст Руска ([[1906]] онд төрсөн) * 2007 - Халуун уурын бөмбөлөг зохион бүтээгч Эд Йост (1919 онд төрсөн) * 2009 - Нобелийн эдийн засгийн шагналт Америкийн эдийн засагч Клайв Грэнжер (1934 онд төрсөн) * 2013 - Мали улсын Ерөнхий сайд Абдулайэ Секу Соу (1931 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{NIC}} Зэвсэгт хүчний өдөр * {{NGA}} Хүүхдийн өдөр * {{BOL}} Ээжүүдийн өдөр * {{JPN}} Далай тэнгисийн өдөр ---- {{Commonscat|27 May|5 сарын 27}} [[Ангилал:Өдөр|0527]] [[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|27]] 9hpgjw0f5y23b9fsqd6r0rnm64vsybv 0 18471 857062 856927 2026-05-25T15:39:26Z ZxZx987 96383 857062 wikitext text/x-wiki {{short description|Чингис хааны үр удам}} {{Инфобокс хаан | name = {{ubl|Аригбуха | {{MongolUnicode|ᠠᠷᠢᠭᠪᠦᠬᠡ}} }} | title = [[Монголын эзэнт гүрэн|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан]]{{efn|[[Монголын эзэнт гүрний хуваагдал|Эзэнт гүрний хуваагдлаас]] үүдэлтэй нэрлэсэн}} | image = Ariq Böke.jpg | caption = 1596 оны гар бичмэлд Ариг Бөхийн дүрслэл | succession = Монголын эзэнт гүрний Их хаан | reign = {{nowrap|1260 оны 6 сарын 8<ref>{{Cite book|author=[[屠寄]]|editor=|title=《蒙兀兒史記‧卷第七十四‧列傳第五十六‧阿里不哥》|location=[[Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]|publisher=|date=|pages=|ISBN=|accessdate=|url=|language=zh|quote=及聞忽必烈汗已立，四月乙丑，亦告天即位於和林西額垤兒水上。}}</ref> – 1264 оны 8 сарын 21}} | coronation = | predecessor = [[Мөнх хаан]] | successor = [[Хубилай хаан]] | full name = [[Төрсөн нэр]]: {{lang|mn-cyrl|Аригбөх}} ({{lang|mn-latn|italic=no|Arigböh}})| | issue = [[Юбугур]], [[Мэлигтөмөр]], Тамачи, [[Найрбуха]], Халухан Ахай, Нэгүдэр ахай, Номгон Ахай | spouse = {{ubl|[[Илчигмиш хатан]] | Хутухт хатан | Хүтлү хатан | Ирау-гуй хатан |Ашитай хатан}} | royal house = [[Боржигин]] | father = [[Тулуй]] | mother = [[Сорхагтани Бэхи]] | birth_date = {{Circa|1219}} | birth_place = [[Монголын эзэнт гүрэн]] | death_date = {{death year and age|1266|1219}} | death_place = | place of burial = | religion = [[Тэнгэр шүтлэг]] }} '''Аригбуха'''<ref>Түүний нэрийг '''Гильом де Рубрук санваартаны Дорно этгээдэд зорчсон минь''' гэх '''аян тэмдэглэл'''ийн 44-р бүлэгт '''Arabuccha''' (Арабукха), Ц.Сүрэнхорлоо гуйан орчуулсан '''Судрын чуулганы''' 2 ботийн Толуй хааны хүүрнэл, Мөнх хааны хүүрнэл, Хубилай хааны тухай бүлгүүдэд '''Аригбуха, Юань улсын сударт''' '''阿里不哥(a li bu ge)''' гэж бичсэн байна.</ref> ({{mongolUnicode|ᠠᠷᠢᠭᠪᠦᠬᠡ}}, 1219-1266) бол [[Их Монгол Улс]]ын 5 дахь их хаан юм. Аригбуха нь [[Чингис хаан]]ы отгон хүү [[Тулуй]]н хүү юм. Түүний эх нь [[Хэрэйд]]ийн [[Тоорил хан|Ван ханы]] дүү [[Жаха Хамбу]]гийн охин [[Сорхагтани Бэки]] байжээ. Аригбөх 1260-1264 оны үед [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] хааны сууринд суужээ. Тэрээр өөрийн ах [[Хубилай хаан|Хубилайтай]] хийсэн тэмцэлд хүчин мөхөсдөж, арга буюу Хубилайд хааны хаш тамга, сүлд зэргийг өгч бууж өгсөн юм. 1266 онд Аригбуха Хубилай хааны харгалзаанд байж байгаад нас баржээ. == Бага нас == Тухайн үед түүний ах [[Мөнх хаан|Мөнх]] ба [[Хубилай]] өмнөд болон баруун Азид байлдаж байх үед уугуул эзэмшил нутагт амьдарч байжээ. == Хаан ширээний төлөөх тэмцэл == Мөнх хааныг 1259 онд нас барсны дараа хаан ширээний төлөөх тэмцэл эхэлжээ. Ах нарынхаа эзгүйд Аригбуха хаан суудалд сонгогдож , түүнийг тэр үеийн сайдууд болон Мөнх хааны гэр бүл, зарим алтан ургийн ноёдууд дэмжиж байв. Аригбухийг хаан өргөмжлөхөд Хархорумд Их хуралдай 20 хоног хуралдуулж, олонх хан хөвгүүд, угсааны ноёд, нөлөө бүхий сайд, жанжин нарыг оролцуулжээ. Аригбухаг монголын хаан ширээнд суух бэлтгэл хийж буй тухай мэдээг Хубилай сонсмогц яаравчлан Кайпин /хожмын Шанду/ хотод билгийн 1260 оны 3-р сарын 24-нд буюу аргын 1260 оны 5-р сарын 6-нд нэгэн Их хуралдай зарлан хуралдуулж, өөрийгөө Монголын зүй ёсны Их хаан хэмээн өргөмжилсөн байна. Тэр үед Хубилай 44 настай байжээ. Дараа нь Аригбөх билгийн улирлын 4-р сарын сүүлчээр аргын тооллын 1260 оны 5-р сарын 12-ноос 6-р сар хүртэл Орхон голын эхэнд бас ноёдын Их хуралдайг хуралдуулж, өөрийгөө монголын албан ёсны Их хаан гэж зарлав. Ингэж 1260 онд Их Монгол улсад хоёр хуралдай хурж, хоёр хаан сууж, хоёр нийслэл гарсан билээ. Ийнхүү Хубилай ганцхан өдөр Их хуралдай-г зарлан хурсан бол, Аригбөх хууль ёсны дагуу Хархорумд 20 гаруй хоног хуралдсан ажээ. Аригбөх, Хубилай ах дүү хоёрын хаан ширээний төлөө тэмцэл чухамхүү ингэж эхлээд удсангүй цус урсгасан зэвсэгт мөргөлдөөн болон хувирчээ. Мөнх хааны хатан тэргүүтэй олонхи монгол ноёд Их хуралдайг уламжлалт газар хуралдуулсан Аригбөхийн талыг идэвхитэй дэмжсэн байна. Хубилайн хувьд бол монгол улсын хаан ширээ залгах ёсыг зөрчиж алт, мөнгө, эд бараанд татагдсан өөрийн талын хэсэг монгол ноёдыг Кайпин-Шандуд аваачин ёс бус хуралдай зарлан хуралдуулж, өөрийгөө хаан ширээнд өргөмжилсөн юм. Хубилай монголын хаан ширээг булаан авахаар дүү Аригбөхийн эсрэг тэмцэхдээ, Кайпин хотыг монгол гүрний нийслэл хэмээн зарлаад Хархорумтай өрсөлдүүлэн тавьжээ. Нөгөө талаар Аригбөхтэй дайтах нь гарцаагүй хэрэг гэдгийг мэдэж, нууцаар цэргийн хүч сэлбэн байжээ. Аригбөх төр улсынхаа уламжлалт ёс журмыг үл хайхран хувийн эрх ашиг хичээсэн ахынхаа эсрэг арга буюу зэвсэгт тэмцэл хийхэд хүрсэн ажээ. Хубилайд Тулуйн угсааны Хадан мэтийн ноёд цэргийн хүчээр идэвхитэй тусалсанаас гадна хятадын цэргийн ихээхэн хүч Аригбөхийн эсрэг дайнд шууд гар бие оролцожээ.1260 оны намар Аригбөх, Аландар нар тэргүүтэй цэргийн хүч хоёр хуваагдан, Кайпин хот тийш айсуйг Хубилай сонсмогц тэдний эсрэг хоёр замын их цэргийг угтан гаргажээ. Хоёр замын цэргийг Хубилай, Хадан нар удирджээ. Эхлээд Хадан, Аландар нарын цэрэг монголын их говийн өмнө захад ширүүн тулалдан, Аландарын тал ялагдлаж өөрөө алагджээ. Аригбөх, Хубилай нарын удирдсан цэргийн гол хүч мөн л монголын говийн өмнөд этгээдэд тулалдаж Аригбөх ялагдаж ухарсан байна. Хубилай Аригбөхийн цэргийг Орхон, Туулын савд хүртэл мөрдөн цохиж, Хархорумыг эрхэндээ оруулан авч Есүнгэ ноёноор удирдуулсан хэсэг цэргийг тэнд сахиулан суулгаад цэргийнхээ гол хүчийг авч Кайпин хотруу буцжээ. Хубилай ийнхүү яаравчлан буцсан явдал дүү Аригбөхөд дахин дайн хийх боломж хүч байхгүй гэж бодсоноос гадна Өмнөд Сүн улсыг бүр мөсөн байлдан дагуулах аян дайнтай холбоотой байжээ. Түүнээс гадна ер нь Хубилай угаас Хархорумд гүрний нийслэлийг урьдын адил төвлөрүүлж болохгүй гэж үзээд, шинэ барьсан Кайпин хотыг түр нийслэл болгож улмаар Бээжингээр нийслэллэх алсын зорилго тавьжээ. Хубилайн цэргийн гол хүч Хархорумаас явсан тэр сиймхийг Аригбөх ашиглаж, 1261 оны зун, намрын улиралд өөрийн хүчийг сэлбэн зузаатгах ажлыг сэм хийж цэргээ сургуулилж, агт морио амрааж, дахин байлдах бэлтгэлтэй болжээ. Ингээд Есүнгэ ноёны цэргийг довтлон бут цохиод Хархорумыг буцаан авчээ. Аригбөх 1261 оны өвлийн эхэн сарын орчмоор бүх цэргийнхээ хүчийг авч дахин Кайпин руу чиглэн хөдөлж Хубилайг хоёрдахь удаагаа довтолжээ. Аригбөхийн довтлон айсуйг Хубилай сонсмогц Өмнөд Сүн улсыг байлдах хэргээ арга буюу түр зогсоож цэргийнхээ гол хүчийг авч, Аригбөхтэй байлдахаар умард зүг яаравчлан хөдөлжээ. 1261 оны өвөл монголын говь нутгын заагт ах дүү хоёрын цэрэг дахин хүч сөрөн хэдэн өдөр үргэлжилсэн ширүүн тулалдаан хйисний эцэст Аригбөхийн тал ялагдаж ухран буцсан байна. Ингэж Аригбөхийн тал хоёр дахь удаагаа шийдвэрлэх тулалдаанд ялагдаж, үлэмжийн хохирол хүлээжээ. Үүнээс хойш бас Аригбөх аар саар довтолгоо удаа дараа хийсэн боловч тэр бүхэн амжилт олсонгүй. == Бууж өгсөн нь == Хятад ба [[Цагаадайн улс]]ын зүгээс [[Хархорум]]д нэвтрэн орох худалдааны замыг [[Хубилай|'''Хубилай''']] хааснаас болж Аригбөхийн талын цэрэг ард, хоол ундаар гачигдах зэрэг элдвийн бэрхшээлд тулгарчээ. Иймээс цэргийнхээ хүчийг дахин нөхөн сэлбэхэд үнэхээр хүнд болжээ. Мөн [[Цагаадайн улс|'''Цагаадайн улсын''']] '''[[Алгуй|Алгуй хан]]''' урваж Хубилайн талд оржээ. Тэрээр тэнгэр уулын хавийн монголчуудад нэр хүнд олсон байжээ. Энэ учраас Аригбөх монголын баруун талаас хүч дэмжлэг олохоор Хархорумыг түр орхин Алтайн уулсыг давж, Илийн хөндийд хүрчээ. Гэвч удаа дараагын дайн байлдааны хор хөнөөлөөр зүдрэх, ядрахын туйлд хүрсэн Аригбөхийн цэрэг зам зуураа аргагүйн эрхэнд дээрэм тонуул ч хийхэд хүрсэн зэргээс тэр нутгийн ард олны дэмжлэгийг гүйцэд олсонгүй. Аригбөх Алтайг давж Алгуйтай хэдэн удаа байлдаж зугатуулсан байна. Тэр зуур Аригбөх Илийн хөндий дэх нутгийн хүн ардыг бас зовоож, ялангуяа тэнгэр ууланд үлдсэн Алгуйн харъяат монгол цэрэг, даргыг хүйс тэмтрэн хядаж, олны дургүйцлийг хүргэсэн ба мөн түүний цэрэг дотор ч санал сэтгэл алдагдах гарч нилээд хэсэг нь Хубилайд дагаар орсон байна. Аригбөх цаашид тэмцлээ үргэжлүүлэх бололцоогүй болж 1264 онд Хубилайд бууж өгчээ. Чухам ингэж ах дүү хоёрын хоорондын зэвсэгт мөргөлдөөн дууссан боловч монголын хаан ширээний төлөөх тэмцэл зогсоогүй, уул тэмцлийг Хайду ноён толгойлон үргэлжлүүлжээ. Аригбөхийг Шанду хотод очиж бууж өгсний дараа Хубилай түүнийг дуудан уулзаж, Ах дүү хоёрын хэн нь хаан суух ёстой юм бэ ? гэж ихэмсэгээр асуухад, Аригбөх "Миний ёсоор бол би суух ёстой, одоо чи суужээ" гэж хариулсан байдаг. Хубилай дүүгийн амийг хэлтрүүлж,бүтэн жил нүдэнд нь үзэгдэхгүйгээр шийтгэсэн ба түүнтэй талцан хамт явсан ноёдыг алтан ураг-ийн дотор хагарал тэмцэл гаргасан хэрэгт холбогдуулан, хатуу ширүүн цээрлүүлэн шийтгэж олонхийг нь цаазаар авчээ. Аригбөх 1266 онд хүнд өвчнөөр нас баржээ. Аригбөх, Хубилай нарын хооронд өрнөсөн дайн дажин бол хаан ширээний төлөөх тэмцэл байсан боловч бодит байдлаараа Аригбөхийн тэмцэл нь улс гүрний төвийг монголд хэвээр байлгаж, монгол нутгийг урьдын адил гүрний төв нутаг хэвээр байлган үлдээхэд чиглэгдсэн байжээ. == Гэр бүл == Өвөг эцэг: [[Чингис хаан]] Эмэг эх: [[Бөртэ үжин]] Эцэг: [[Тулуй|Тулуй ноён]] Эх: [[Сорхагтани Бэхи|Сорхогтани бэхи]] ==== Ах дүүс ==== # [[Мөнх хаан]] # [[Хубилай хаан]] # [[Хүлэгү хан]] # [[Есүбух гүнж|Есүбуха]] гүнж # [[Думуган]] гүнж ==== Хатад, хөвгүүд ==== ===== Хатад ===== # '''Илжигмиш хатан''' (Ойрад аймгаас сурвалжтай<ref>Рашид аддин "Судрын чуулган" УБ., 2002. Хоёрдугаар боть. 228 дахь тал орос хэлнээс орчуулж, зүүлт, тайлбар хадсан Ц.Сүрэнхорлоо. </ref>) # '''Хутухт хатан''' (Найман аймгийн Хүчүгүр омгийнх<ref>Рашид аддин "Судрын чуулган" УБ., 2002. Хоёрдугаар боть. 228 дахь тал орос хэлнээс орчуулж, зүүлт, тайлбар хадсан Ц.Сүрэнхорлоо.</ref>, Халухан, Нэгүдэр нарыг төрүүлсэн.) # '''Хүтлү хатан''' (Хонгират аймгийн хүн<ref>Рашид аддин "Судрын чуулган" УБ., 2002. Хоёрдугаар боть. 228-229 дахь тал орос хэлнээс орчуулж, зүүлт, тайлбар хадсан Ц.Сүрэнхорлоо.</ref>, хүүхэдгүй) # '''Ирау-гуй''' (Барулас аймгаас гаралтай татвар эм, Найру бухаг төрүүлсэн.) # '''Ашитай''' (Хонгират аймгийнх, Тамачийг төрүүлсэн.<ref>Рашид аддин "Судрын чуулган" УБ., 2002. Хоёрдугаар боть. 229 дэх тал. орос хэлнээс орчуулж, зүүлт, тайлбар хадсан Ц.Сүрэнхорлоо.</ref>) ===== Хүүхэд ===== # '''[[Ёмухур|Юбугур]]''' (Явган) # '''[[Мэлигтөмөр]]''' (Минлигтөмөр) # '''Хутуг''' # '''[[Тамачи]]''' # '''[[Найрубуха]]''' (Нялхбух) # '''Халухан ахай''' ([[Баяд|Баяуд]] аймгийн Татахтай хүргэнд өгсөн.) # '''Нэгүдэр ('''Мөнхтөмөртэй сүй тавьсан''')''' # '''Камтай''' # '''Номгон''' ([[Ойрад|Ойрадын]] Чапар хүргэнд өгсөн) == Эшлэл == * Морис Россаби <<Монголчуудын их гүрний алтан зуун>> {{Reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө= [[Мөнх хаан]] |дараа= [[Хубилай хаан]] |он= 1260-1264 |албан_тушаал= [[Монгол хаад#Их Монгол улс|Их Монгол Улсын Далай Их Хаан]] }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Каймиш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Аригбуха хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Их хаан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1219 онд төрсөн]] [[Ангилал:1266 онд өнгөрсөн]] 6248rvtmm2qjope15ro9n8iompo2m6w 0 22076 857098 844616 2026-05-26T10:28:12Z BolorBobo 35167 857098 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 2''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 275 дахь ([[өндөр жил]] бол 276 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 90 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1535 — Францын судлаач [[Жак Картье]] Хочелагд бууж [[Монреал]] гэж нэрлэжээ. * 1552 — Оросын "Догшин" хэмэх [[IV Иван]] хаан Казань хотыг эзлэж [[Казанийн ханлиг|Казанийн ханлигийг]] Хаант Орост нэгтгэв. * 1870 — [[Ром]] хот нэгдсэн Итали улсын нийслэл болов. * 1958 — [[Гвиней]] улс Францаас тусгаар тогтносноо зарлан тунхаглажээ. * 2023 - Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч Д.Сумъяабазар "Ногоон автобус"-ны дуулианаас шалтгаалан өөрийн хүсэлтээр албан тушаалаасаа огцрох өргөдлөө өгөв. == Энэ өдөр төрөгсөд == *1869 - [[Махатма Ганди]] (1948 онд нас барсан) Энэтхэгийн үндэсний эрх чөлөөний удирдагч. *1954 - [[Халтарын Билэгжаргал]] (2008 онд нас барсан) Монгол Улсын Төрийн соёрхолт, хөгжмийн зохиолч. == Энэ өдөр нас барагсад == *1974 ― [[Василий Шукшин]] (1929 онд төрсөн) Зөвлөлтийн алдартай зохиолч, кино жүжигчин болон найруулагч, кино зохиолч. *1998 - [[Санжаасүрэнгийн Зориг]] (1962 онд төрсөн) Монгол Улсын улс төрч, ардчилсан хувьсгалын удирдагчдын нэг. == Тэмдэглэлт баярууд == == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадны холбоос == {{Commonscat|2 October|10 сарын 2}} [[Ангилал:Өдөр|1002]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#02]] 12zf0m9qmyv7pb4my6gmjqlew5g59or 0 22087 857099 833159 2026-05-26T10:31:35Z BolorBobo 35167 857099 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 12''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 285 дахь ([[өндөр жил]] бол 286 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 80 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * МЭӨ 782 — урартын хаан I Аргишти [[Ереван]] хотыг үндэслэсэн байна. * МЭӨ 539 — персийн цэргүүд [[Вавилони|Вавилоныг]] эзлэн авсан. * 1775 — АНУ-ын Усан цэргийн хүчин байгуулагдсан өдөр. * 1822 — Бразил Португали улсаас тусгаар тогтнолоо зарлаж I Педру тус Бразийлийн эзэнт улсын эзэн хаанаар өргөмжлөгдсөн. * 1901 — Теодор Рузвельт АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн байнгын оршин суух газрыг албан ёсоор Цагаан ордон гэж нэр өгсөн. * 1924 - Украины бүрэлдэхүүнд Молдавын Зөвлөлт Автономит Бүгд Найрамдах улс байгуулагдав. * 2014 - Монгол Улс-ОХУ-ын иргэд харилцан визгүй зорчиж эхлэв. * 2016 - Ерөнхий сайд Ж.Эрдэнэбат Япон улсад айлчилж, Ерөнхий сайд Шинзо Абетай албан ёсны хэлэлцээ хийв. * 2023 - НИТХ-ын ээлжит бус хуралдаанаар Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчаар Х.Нямбаатарыг томилох асуудлыг хэлэлцэв. НИТХ-ын ээлжит бус хуралдаанд оролцогсдын 78.57% саналаар Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчаар Х.Нямбаатаарыг сонгожээ. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1935 — Лучано Паваротти (2007 онд нас барсан) италийн дуурийн дуучин (тенор), «[[Грэммийн шагнал|Грэмми]]<nowiki/>» болон бусад шагналтан. == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == * 1924 — [[Анатоль Франс]] (1844 онд төрсөн) францын зохиолч, 1921 оны [[Нобелийн шагнал|Нобелийн шагналтан]]. ---- {{Commonscat|12 October|10 сарын 12}} [[Ангилал:Өдөр|1012]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#12]] qlxv8q09r2gzvr3km4bxrma9fn2h46u 857100 857099 2026-05-26T10:32:25Z BolorBobo 35167 857100 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 12''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 285 дахь ([[өндөр жил]] бол 286 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 80 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * МЭӨ 782 — урартын хаан I Аргишти [[Ереван]] хотыг үндэслэсэн байна. * МЭӨ 539 — персийн цэргүүд [[Вавилони|Вавилоныг]] эзлэн авсан. * 1775 — АНУ-ын Усан цэргийн хүчин байгуулагдсан өдөр. * 1822 — Бразил Португали улсаас тусгаар тогтнолоо зарлаж I Педру тус Бразийлийн эзэнт улсын эзэн хаанаар өргөмжлөгдсөн. * 1901 — Теодор Рузвельт АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн байнгын оршин суух газрыг албан ёсоор Цагаан ордон гэж нэр өгсөн. * 1924 - Украины бүрэлдэхүүнд Молдавын Зөвлөлт Автономит Бүгд Найрамдах улс байгуулагдав. * 2014 - Монгол Улс-ОХУ-ын иргэд харилцан визгүй зорчиж эхлэв. * 2016 - Ерөнхий сайд Ж.Эрдэнэбат Япон улсад айлчилж, Ерөнхий сайд Абе Шинзотой албан ёсны хэлэлцээ хийв. * 2023 - НИТХ-ын ээлжит бус хуралдаанаар Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчаар Х.Нямбаатарыг томилох асуудлыг хэлэлцэв. НИТХ-ын ээлжит бус хуралдаанд оролцогсдын 78.57% саналаар Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчаар Х.Нямбаатаарыг сонгожээ. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1935 — Лучано Паваротти (2007 онд нас барсан) италийн дуурийн дуучин (тенор), «[[Грэммийн шагнал|Грэмми]]<nowiki/>» болон бусад шагналтан. == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == * 1924 — [[Анатоль Франс]] (1844 онд төрсөн) францын зохиолч, 1921 оны [[Нобелийн шагнал|Нобелийн шагналтан]]. ---- {{Commonscat|12 October|10 сарын 12}} [[Ангилал:Өдөр|1012]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#12]] 8e6p09k6yo5jizzj9t6x35oaxhkmwl8 0 24343 857102 840748 2026-05-26T11:03:54Z Megzer 20491 857102 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name =Засагт хаан<br/>{{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title =Монголын хаан | image =Tumen Zasagt khan.jpg | image_size = | caption = | succession = [[Умард Юань улсын хаадын жагсаалт|Умард Юань улсын хаан]] | reign =1558–1592 | coronation = | full name =Түмэн | predecessor =[[Дарайсүн Гүдэн хаан]] | successor =[[Буян сэцэн хаан]] | spouse = | issue = | house =[[Боржигин]] | dynasty =[[Умард Юань]] | father =Дарайсүн Гүдэн хаан | mother = | birth_date =1539 | birth_place =[[Монгол]], Цахар түмэн | death_date ={{death year and age|1592|1539}} | death_place =Монгол, Цахар түмэн | date of burial = | place of burial = | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] |}} '''Түмэн Засагт хаан''' хэмээн алдаршсан, [[Дарайсүн Гүдэн|Дарайсүн Гүдэн хаан]]ы ууган хүү тэрбээр [[1539]] оны шаргачин гахай жилд төрсөн бөлгөө. Түмэн Засагт хаан нь бутралын үеийн бага хаадын нэг бөгөөд [[Монгол]] гүрнийг захиран суудаг байжээ. == Улс төрийн үйл ажиллагаа == Түүнийг хаан ширээнд сууж байх хугацаанд монголчуудын эв нэгдэл дахин нэг сэргэсэн билээ. Тэрээр [[1558 он|1558]] оноос [[1592]] он хүртэл хаан ширээнд суусан ба эхэн үедээ тэрээр [[Урианхай]] болон [[Дархад]]уудыг өөртөө элсүүлж чадсан бөгөөд энэ зуур түүний цусан төрлийн хамаатнууд болох [[Абтай хан]] болон [[Хутагтай сэцэн хунтайж]] нар нь [[Дөрвөн Ойрад]]ыг нэгтгэсэн нь Монголын эв нэгдэл дахин нэгэн удаа бага зэрэг сэргэхэд нөлөөлсөн. [[Мин улс|Умард Хятадыг]] дайлаар мордож байх үедээ Түмэн Хаан, Халх Жарудын [[Субухай|Субухай үйзэн]] нарын цэрэг Ляодуны хотуудыг дайлж байсан. Үүний дүнд нэгэн үе Мин улстай худалдаа наймаа хийхэд хүргэж байжээ. 1576 оноос Алтан хан болон бусад ноёд Төвдтэй холбоо тогтоож монголчуудад [[Төвөд]] нутгийн [[Шарын шашин|шар малгайтны шашныг]] дэлгэрүүлэхийг дэмжиж энэ үед Түмэн хаан, Хөх нуурт очсоноор Говийн өмнөд хэсэгт шарын шашныг төрийн шашин болгожээ. Үүнээс улбаалаад 1580-аад оны үед Халх Монголд, 1590-1600 - аад оны үеэс Ойрад Монголд түгэн дэлгэрэхийн эхлэл суурийг тавьсан байдаг. Түмэн хаан, засаглалынхаа үед дараах арга хэмжээг явуулжээ. * Шинэ засаг цаазыг зохион явуулж, засаг цаазыг чангатагасан * Төв засгийн газарыг байгуулж, зургаан түмнээс нөлөө бүхий ноёдыг суулгаж, жил бүр хуралдан нутаг бүрийн асуудлыг шийдэх болсон * Мин улстай хийх худалдааг чухалчлан эе найр, цэрэг дайны аргыг хослуулснаар эдийн засгийн байдлын талаар сэргэж эхэлсэн. * Цахар түмнийг авч зүүнээс барууншлан Шилийн голын орчимд шилжин сууж, төвлөрөх болсон. Энэ нь хожим Цахарын хаан гэж дуудагдахад хүрсэн. * Төрд үл захирагдах байдлын эсрэг хандаж, цэргийн хүчийг татан төвлөрүүлэхийг чармайх болсон Түмэн хаан нь засаг цаазыг чангалж, ёс журамыг сайжруулсан тул түүхэнд '''Засагт хаан''' гэж алдаршив. Тэр [[1592]] оны хар луу жил тэнгэрт хальжээ. == Гэр бүл == '''Эцэг''': [[Дарайсүн Гүдэн|Дарайсүн хаан]] '''Хатан:''' Нэр тодорхойгүй, [[Харчин|Харчины]] Чинбаатарын охин. Хожим нь [[Доян харуул|Доян урианхайн]] Жанан ноён булааж авсан.{{sfn|Урангуа|2015|pp=102}} '''Хөвүүд:''' # [[Буян сэцэн хаан]] # Байшинхор тайж # Зайсан тайж # Мангуу тайж # Үйзэн тайж # Эсэ тайж # Сонин тайж # Тайгун тайж # Боди тайж # Сагрул тайж # Санжа орчи тайж # Дүүрэн тайж # Энх тайж '''Охин''' # Нэр тодорхойгүй охин: [[Доян харуул|Доянь урианхайн]] Хутуг шигүшийн ач Даха ноёны хүү Матахад хатан болгож өгсөн.{{sfn|Гэсэр|2019|pp=47}} {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Дарайсүн Гүдэн хаан]] | албан_тушаал = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Монголын их хаан]] | дараа = [[Буян сэцэн хаан]] | он = [[1558]]-[[1592]] }} {{end}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном зүй== * {{Cite journal |last=Б |first=Гэсэр |date=2019 |title=Орочу шигүши ба Хутуг шигүш хоёрын Доянь Урианхай аймагтай холбогдох асуудалд |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5562 |journal=Historia Mongolarum (МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг) |volume=18}} * {{Cite book |last=Н |first=Урангуа |title=Мин улсын түүх: Татарын шастир, Ойрадын шастир, Урианхайн гурван харуул |publisher=Битпресс |year=2015 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:16-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1592 онд өнгөрсөн]] kf2mmfkvxylk1lp2xdp5xa7jfuafbte 857104 857102 2026-05-26T11:09:41Z Megzer 20491 857104 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name =Засагт хаан<br/>{{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title =Монголын хаан | image =Tumen Zasagt khan.jpg | image_size = | caption = | succession = [[Умард Юань улсын хаадын жагсаалт|Умард Юань улсын хаан]] | reign =1558–1592 | coronation = | full name =Түмэн | predecessor =[[Дарайсүн Гүдэн хаан]] | successor =[[Буян сэцэн хаан]] | spouse = | issue = | house =[[Боржигин]] | dynasty =[[Умард Юань]] | father =Дарайсүн Гүдэн хаан | mother = | birth_date =1539 | birth_place =[[Монгол]], Цахар түмэн | death_date ={{death year and age|1592|1539}} | death_place =Монгол, Цахар түмэн | date of burial = | place of burial = | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] |}} '''Түмэн Засагт хаан''' хэмээн алдаршсан, [[Дарайсүн Гүдэн|Дарайсүн Гүдэн хаан]]ы ууган хүү тэрбээр [[1539]] оны шаргачин гахай жилд төрсөн бөлгөө. Түмэн Засагт хаан нь бутралын үеийн бага хаадын нэг бөгөөд [[Монгол]] гүрнийг захиран суудаг байжээ. == Улс төрийн үйл ажиллагаа == Түүнийг хаан ширээнд сууж байх хугацаанд монголчуудын эв нэгдэл дахин нэг сэргэсэн билээ. Тэрээр [[1558 он|1558]] оноос [[1592]] он хүртэл хаан ширээнд суусан ба эхэн үедээ тэрээр [[Урианхай]] болон [[Дархад]]уудыг өөртөө элсүүлж чадсан бөгөөд энэ зуур түүний цусан төрлийн хамаатнууд болох [[Абтай хан]] болон [[Хутагтай сэцэн хунтайж]] нар нь [[Дөрвөн Ойрад]]ыг нэгтгэсэн нь Монголын эв нэгдэл дахин нэгэн удаа бага зэрэг сэргэхэд нөлөөлсөн. [[Мин улс|Умард Хятадыг]] дайлаар мордож байх үедээ Түмэн Хаан, Халх Жарудын [[Субухай|Субухай үйзэн]] нарын цэрэг Ляодуны хотуудыг дайлж байсан. Үүний дүнд нэгэн үе Мин улстай худалдаа наймаа хийхэд хүргэж байжээ. 1576 оноос Алтан хан болон бусад ноёд Төвдтэй холбоо тогтоож монголчуудад [[Төвөд]] нутгийн [[Шарын шашин|шар малгайтны шашныг]] дэлгэрүүлэхийг дэмжиж энэ үед Түмэн хаан, Хөх нуурт очсоноор Говийн өмнөд хэсэгт шарын шашныг төрийн шашин болгожээ. Үүнээс улбаалаад 1580-аад оны үед Халх Монголд, 1590-1600 - аад оны үеэс Ойрад Монголд түгэн дэлгэрэхийн эхлэл суурийг тавьсан байдаг. Түмэн хаан, засаглалынхаа үед дараах арга хэмжээг явуулжээ. * Шинэ засаг цаазыг зохион явуулж, засаг цаазыг чангатагасан * Төв засгийн газарыг байгуулж, зургаан түмнээс нөлөө бүхий ноёдыг суулгаж, жил бүр хуралдан нутаг бүрийн асуудлыг шийдэх болсон * Мин улстай хийх худалдааг чухалчлан эе найр, цэрэг дайны аргыг хослуулснаар эдийн засгийн байдлын талаар сэргэж эхэлсэн. * Цахар түмнийг авч зүүнээс барууншлан Шилийн голын орчимд шилжин сууж, төвлөрөх болсон. Энэ нь хожим Цахарын хаан гэж дуудагдахад хүрсэн. * Төрд үл захирагдах байдлын эсрэг хандаж, цэргийн хүчийг татан төвлөрүүлэхийг чармайх болсон Түмэн хаан нь засаг цаазыг чангалж, ёс журамыг сайжруулсан тул түүхэнд '''Засагт хаан''' гэж алдаршив. Тэр [[1592]] оны хар луу жил тэнгэрт хальжээ. == Гэр бүл == '''Эцэг''': [[Дарайсүн Гүдэн|Дарайсүн хаан]] '''Хатан:''' Нэр тодорхойгүй, [[Харчин|Харчины]] Зайсанхур Чинбаатарын охин. Хожим нь [[Доян харуул|Доян урианхайн]] Жанан ноён булааж авсан.{{sfn|Урангуа|2015|pp=102}} '''Хөвүүд:''' # [[Буян сэцэн хаан]] # Байшинхор тайж # Зайсан тайж # Мангуу тайж # Үйзэн тайж # Эсэ тайж # Сонин тайж # Тайгун тайж # Боди тайж # Сагрул тайж # Санжа орчи тайж # Дүүрэн тайж # Энх тайж '''Охин''' # Нэр тодорхойгүй охин: [[Доян харуул|Доянь урианхайн]] Хутуг шигүшийн ач Даха ноёны хүү Матахад хатан болгож өгсөн.{{sfn|Гэсэр|2019|pp=47}} {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Дарайсүн Гүдэн хаан]] | албан_тушаал = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Монголын их хаан]] | дараа = [[Буян сэцэн хаан]] | он = [[1558]]-[[1592]] }} {{end}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном зүй== * {{Cite journal |last=Б |first=Гэсэр |date=2019 |title=Орочу шигүши ба Хутуг шигүш хоёрын Доянь Урианхай аймагтай холбогдох асуудалд |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5562 |journal=Historia Mongolarum (МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг) |volume=18}} * {{Cite book |last=Н |first=Урангуа |title=Мин улсын түүх: Татарын шастир, Ойрадын шастир, Урианхайн гурван харуул |publisher=Битпресс |year=2015 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:16-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1592 онд өнгөрсөн]] 1dx5lek1863ppeudjz02oayou8wlo0a 0 35603 857057 782880 2026-05-25T13:49:54Z ~2026-31211-17 104899 857057 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Коло Туре | image = | image_size = | caption = | fullname = Коло Хабиб Туре<ref>{{cite web|title=List of Players|url=http://www.cafonline.com/userfiles/file/Comp/CAN2013/The%20list%20of%2016finals_not_confirmed.pdf|publisher=Confederation of African Football (CAF)|accessdate=24 January 2013|format=PDF}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1981|3|19|df=y}} | birth_place = [[Кот-д'Ивуар]], [[Буаке]] | height = 1.83 м<ref>{{cite web |url=http://www.liverpoolfc.com/team/first-team/player/kolo-toure |title=Kolo Toure |publisher=liverpoolfc.com |accessdate=13 March 2014}}</ref> | position = [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|төвийн арын хамгаалагч]] | currentclub = [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] | clubnumber = 4 | youthyears1 = 1994–2002|youthclubs1 = [[АСЕК Мимозас]] | years1 = 2002–2009 |clubs1 = [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] |caps1 = 225 |goals1 = 9 | years2 = 2009–2013 |clubs2 = [[Манчестер Сити]] |caps2 = 82 |goals2 = 2 | years3 = 2013–2026 |clubs3 = [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] |caps3 = 20 |goals3 = 0 | nationalyears1 = 2000–2026 |nationalteam1 = [[Кот-д'Ивуарын хөлбөмбөгийн шигшээ|Кот-д'Ивуар]] |nationalcaps1 = 107 |nationalgoals1 = 6 | pcupdate = 2014 оны 4 сарын 6 | ntupdate = 2014 оны 3 сарын 5 }} '''Коло Хабиб Туре''' ({{lang-fr|Kolo Habib Touré}}, ''[[1981]] оны [[3 сарын 19|гуравдугаар сарын 19-нд]] [[Буаке]] хотод төрсөн'') — [[Кот-д'Ивуар]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] болон [[Кот-д'Ивуарын хөлбөмбөгийн шигшээ|Кот-д'Ивуарын шигшээд]] [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагчаар]] тоглодог. Түүний ах [[Манчестер Сити]] багийн [[Яя Туре]] билээ. == Амжилт == ;Мимозас * Кот-д'Ивуарын аварга: 2001, 2002 ;Арсенал * [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] аварга: [[2003-04 оны Премьер лиг|2003-2004]] * [[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цомын]] аварга: 2002, 2003, 2005 * Английн супер цомын аварга: 2002, 2004 ;Манчестер Сити * [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] аварга: [[2011-12 оны Премьер лиг|2011-2012]] * Английн цомын аварга: 2011 * Английн супер цомын аварга: 2012 ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Холбоос== {{Commonscat|Kolo Touré|Коло Туре}} *{{soccerbase|id=27346|name=Коло Туре}} {{Ливерпүүл багийн бүрэлдэхүүн}} {{2006 оны ДАШТ-д Английн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2010 оны ДАШТ-д Английн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Туре, Коло}} [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Кот-д'Ивуарын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:АСЕК Мимозас багийн тоглогч]] [[Ангилал:Арсенал багийн тоглогч]] [[Ангилал:Манчестер Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ливерпүүл багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Кот-д'Ивуарын хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн Африкийн аварга]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Кот-д'Ивуарын хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Сэргээшийн тохиолдол хөлбөмбөгт]] [[Ангилал:Сэргээш Кот-д'Ивуарт]] [[Ангилал:Ивуарчууд]] [[Ангилал:1981 онд төрсөн]] 6xefpza4vgt4dopxy6fe8uxq9t07r0o 0 50796 857081 849607 2026-05-26T03:26:01Z Well very well 104911 most probably fake -- see [[ru:ВП:Форум/Общий#Голос царя Николая II]] for more details 857081 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Short description|1894-1917 онуудад Оросын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = II Николай | image = Mikola II (cropped)-2.jpg | caption = II Николай 1912 онд | succession = [[Оросын эзэн хаан]] | reign = 1894 оны 11 сарын 1 – {{Nowrap|1917 оны 3 сарын 15}} | coronation = 1896 оны 5 сарын 26 | cor-type = [[II Николайн титэм зүүх ёслол|Титэм зүүх ёслол]] | predecessor = [[III Александр]] | successor = [[Хоёрдугаар сарын хувьсгал|''Хаант засаг халагдсан'']] | reg-type = {{Nowrap|Ерөнхий сайд}} | regent = ''[[Оросын засгийн газрын тэргүүний жагсаалт#Оросын эзэнт гүрэн (1726–1905)|Жагсаалт]]'' | spouse = {{Marriage|[[Александра Фёдоровна (II Николайн эхнэр)|Александра Фёдоровна]]|26 November 1894}} | issue = {{Plainlist| * [[Ольга Николаевна (их гүнж)|Ольга Николаевна]] * [[Татьяна Николаевна (их гүнж)|Татьяна Николаевна]] * [[Мария Николаевна (их гүнж)|Мария Николаевна]] * [[Анастасия Николаевна]] * [[Алексей Николаевич]]}} | full name = Николай Александрович Романов | house = [[Романов-Хольштайн-Готторп]] | father = [[III Александр]] | mother = [[Мария Фёдоровна (III Александрын эхнэр)|Данийн Дагмар]] | birth_date = {{Birth date|1868|5|18}} | birth_place = [[Александрын ордон]], Царское Село, Орос | death_date = {{Death date and age|1918|7|17|1868|5|18}} | death_place = [[Ипатьевийн гэр]], Екатеринбург, Орос | death_cause = [[Бууны шарх]] ([[Романовын гэр бүлийн аллага|аллага]]) | burial_date = 1998 оны 7 сарын 17 | burial_place = [[Петр, Паулын цогчин дуган, Санкт-Петербург]] | religion = [[Оросын үнэн алдартны шашин]] | signature = Nicholas II Signature.svg }} '''II Николай''' ([[1868]]–[[1918]]) — [[1894]]–[[1918]] онд [[Оросын Хаант Улс]]ын төр барьсан [[Орос улс|Оросын]] сүүлчийн [[хаан]], [[Романов|Романовын удмын]] сүүлчийн залгамжлагч, [[Үнэн алдартны шашин|Үнэн алдартны шашны]] гэгээнтэн юм. ==Намтар== Оросын эзэн хаан [[III Александр]], хатан хаан Мариа Фёдоровна нарын ууган хүү Николай Александрович 1868 оны тавдугаар сарын 6-нд [[Нева мөрөн|Нева]] мөрний зүүн эрэгт орших Царское селод мэндэлжээ. [[1894]]–[[1917]] он хүртэл II Нико­лайг хаан ширээнд суух хугацаанд Оросын эдийн засаг эрчимтэй хөгжихийн зэрэгцээ нийгэм-улс төрийн зөрчил хурцдаж, хувьсгалт хөдөлгөөн өрнөж, 1905-1907, 1917 оны хувьсгалууд гарсан билээ. Гадаад бодлогодоо дорно зүгийг эзлэх бодлого явуулж, Европын гүрнүүдийн эвслүүдэд оролцож байв. Оросын эзэнт гүрэн Японтой дайтаж, дэлхийн нэгдүгээр дайнд оролцжээ. II Николай хааныг түүхчид эсрэг тэсрэгээр үнэлж иржээ. Олонх нь түүнийг улс төрийн хямралыг давж гарах чадвар дутсан гэж дүгнэсэн байдаг. Хаан ширээ залгамжлагч 13 жилийн турш нарийн боловсруул­сан хөтөлбөрийн дагуу гэрээрээ бо­ловсрол эзэмшжээ. Эхний 8 жил нь гимназийн өргөтгөсөн хөтөл­бө­рөөр улс төрийн түүх, Оросын уран зохиол, англи, герман, франц, хэлийг төгс эзэмшсэн байна. Дараагийн 5 жилд цэргийн үйл хэрэг, хууль зүй болон эдийн засгийн ухааны хичээл заалгасан байна. Николай хоёр жил Эзэн хааны Пре­ображенский хороонд бага офи­цер байсны дараа морин цэргийн хороо, их бууны ангид шилжсэн байна. 1892 оны наймдугаар сарын 6-нд хурандаа цолтой болжээ. Үүний зэрэгцээ төрийн үйл хэрэгтэй та­нилцаж, Төрийн зөвлөл болон Сайд нарын танхимын хуралдаанд оролц­дог байв. 1892 онд Николайг Транссибирийн төмөр зам байгуу­лах хорооны даргаар томилсон байна. Тэрбээр боловсролын хөтөл­бөрийн дагуу Оросын янз бүрийн мужуудаар эцгийнхээ хамт аялжээ. Боловсролын хөтөлбөр дуусах үед аав нь Алс Дорнод руу хийх аялалд нь зориулж, түүнд хөлөг онгоц гаргаж өгсөн байна. Николай бараа бологсдын хамт 9 сарын турш Грек, Египет, [[Энэтхэг]], Хятад, Японоор аялсны дараа, хуурай замаар Сибирийг гэтлэн Оросын нийслэлд эргэн иржээ. Японд бай­хад нь түүний аминд халдах гэж оролджээ. Николайн цусны тол­ботой цамц өдгөө Эрмитажийн музейд хадгалагддаг байна. Ийнхүү 23 нас хүрэхдээ Нико­лай янз бүрийн салбарт гүн мэдлэг эзэмшсэн нэгэн болов. 1984 оны арваннэгдүгээр сарын 14-ний өдөр Николай Германы гүнж Гессений Алисатай гэр бүл болжээ. Гэр бүл болсны дараа эхнэрийг нь загалмайлж, Александра Фёдоровна гэдэг нэр өгсөн байна. Николай хааны гэр бүл ихэвчлэн Александрын ордонд, зундаа Крым дахь Ливадын ордонд амьдардаг байв. Жилийн амралтаараа 14 хо­ног хугацаатай Финийн болон Балтийн тэнгисээр аялдаг байжээ. Тэрбээр уранзохиолын ном уншихын сацуу шинжлэх ухаан, ихэвчлэн түүхийн сэдэвтэй бүтээлүүдийг шимтэн уншдаг байв. Туркийн султанаас бэлгэнд ирүүлдэг иштэй тамхийг татдаг байж. Мөн гэрэл зураг сонирхон, кино үзэх дуртай байжээ. Тэрбээр 9 настайгаасаа эхлэн өдрийн тэмдэглэл хөтөлсөн байна. Түүний 1882-1918 онуудад бичсэн тэмдэглэл өнөөг хүртэл хадгалагдан үлджээ. Никалай хаан ширээнээ 1896 оны тавдугаар сарын 14-ний өдөр заларчээ. Тэр ондоо Европоор аялан Франц-Иосиф, II Вильгельм, [[Викториа (Их Британийн хатан хаан)|хатан хаан Викториа]] нартай уулзсан байна. Аяллынхаа эцэст холбоотон Францын Парис хотод иржээ. 1897 онд явуулсан хүн амын тооллогоор Оросын эзэнт гүрний хүн ам 125 сая байв. Тэдний 84 сая нь орос хэлийг төрөлх хэлээ гэж мэдүүлжээ. Нийт хүн амын 21 хувь нь бичиг үсэг тайлагдсан байснаас 10-19 настнууд 30 хувийг эзэлж байв. Мөн тэр жилдээ мөнгөний шинэчлэлт хийж, рублийн алттай жиших стандартыг тогтоожээ. Ажиллах хүчний асуудалд хамгийн их анхаарлаа төвлөрүүлж байв. 100 давсан ажилтантай үйлдвэрт үнэгүй эмнэлгийн үйлчилгээ үзүүлдэг байжээ. 1897 оны зургадугаар сард ажлын цагийг хязгаарлах тухай хууль гарч, жирийн жирийн өдрүүдэд ажлын өдрийн дээд хязгаар 11,5 цагаас хэтрэхгүй байх, бямба гараг болон баярын өмнөх өдрүүдэд, мөн шөнийн ажлыг оруулаад 10 цагаас илүүгүй байхаар тогтоожээ. 1863 оны Польшийн бослогын улмаас баруун зүгийн нутгийн польш гаралтай газрын эздээс авч байсан тусгай татварыг хүчингүй болгов. 1900 оны зургадугаар сарын 12-ны өдрийн зарлигаар Сибирьт цөлдөг шийтгэлийг хүчингүй болгожээ. Николайн хаанчлалын жилүүдэд Оросын эдийн засаг өндөр хурдацтай хөгжиж байлаа. 1885-1913 онуудад ХАА-н үйлдвэрлэл жилд дунджаар 2 хувиар, аж үйлдвэрлэлийн өсөлтийн хурд 4,5-5 хувиар өсч байжээ. 1894 онд Донбасст 4,8 сая тонн нүүрс олборлож байсан бол 1913 он гэхэд 24 сая тоннд хүрсэн байна. Баку, Грозный, Эмбад газрын тос олборлож байв. Төмөр зам байгуулах ажлыг ч хурдацтай явуулж, 1913 он гэхэд Оросын төмөр замын нийт урт нь 70 км-ийг давжээ. Үүгээрээ Орос аль ч орноос давуу байсан бөгөөд зөвхөн АНУ-ын дараа орж байв. 19 дүгээр зууны эхний 10 жилд Орос аж үйлдвэрлэлтээрээ хоцрогдох болжээ. 1913 онд нэг хүн амд ногдох аж үйлдвэрийн үндсэн бүтээгдэхүүнээрээ Испанитай эн зэрэгцэж, хөдөлмөрийн бүтээмжээрээ Францаас гурав дахин, Их Британиас тав, АНУ-аас ес дахин хоцорч байв. Мөн нэг хүнд ногдох гадаад худалдааны хэмжээгээрээ [[Испани]], Португали, Туркийн дараа орж байжээ. 1898 онд Оросын эзэн хаан Европын орнуудын Засгийн газарт хандаж, бүх нийтийн энх тайвныг сахин хамгаалах, зэр зэвсгийн байнгын өсөлтөд хязгаарлалт тавих тухай хэлэлцээр байгуулах санал тавьжээ. 1899 онд Оросын эзэн хааны санаачилга, дэмжлэгээр Бүх дэлхийн энх тайвны анхдугаар бага хурал болж, энх тайвныг сахин хамгаалж, зэвсэг хорогдуулах асуудлыг хэлэлцжээ. Дараа нь Гаага дахь анхны шүүх болох Байнгын арбитражийн шүүхийг байгуулсан байна. 1900 онд II Николай хаан Япон, АНУ-ын цэргүүдийн хамт Хятадын бослогыг даржээ. Орос гүрэн Ляодуны хойгийг түрээслэн авч, Дорнод Хятадын төмөр замыг барьж, Манжуурт нэр нөлөө нь өсөх болсон нь 1904 онд Манжуурт санаархаж байсан Япон улсыг зэвсэгт халдлага хийхэд хүргэсэн байна. Орос, Японы дайн ингэж эхэлсэн түүхтэй. Хилийн Ялу голын тулалдааны дараа Оросын арми Мүгдэнг орхисон юм. Цусимад болсон тэнгисийн тулалдаанд Оросын усан цэргийн флот бут ниргүүлжээ. 1905 онд Портстумын энх тайвны гэрээний дагуу Орос улс Солонгосыг Японы нөлөөн дор байхыг хүлээн зөвшөөрч, Өмнөд Сахалин болон Порт- Артур, Дальний /Далянь/ хотууд оршдог Ляодуны хойгийг Японд өгөхөөр болсон юм. Орос, Японы дайнд ялагдаж, 1905-1907 оны хувьсгалын жилүүдийг нухчин дарсан хааны ордны тойрон хүрээлэлд хожим нь Распутин орж байдлыг улам хүндрүүлэх болсноос сэхээтнүүд, язгууртнуудын дунд эзэн хааны нэр хүнд ихэд унаж, түүгээр ч барахгүй монархистууд хүртэл II Николай хааныг өөр нэгэн Романоваар солих тухай яриа гаргах болжээ. Шинэчлэлт хийх шаардлагатай болсныг бүх давхаргынхан ойлгож байв. 1905 оны нэгдүгээр сарын 9-ний өдөр Петербург хотноо ажилчдын томоохон жагсаал болж, эзэн хаанд улс төр, нийгмийн шаардлагуудыг тавьжээ. Жагсагчид болон цэрэг цагдаа нарын хооронд мөргөлдөөн гарч олон хүн амь үрэгдсэн байна. Энэ үйл явдлыг хожим нь цуст ням гараг гэж нэрлэжээ. Улс орон даяар ажил хаяж, үндэстэн, ястнууд суудаг хязгаар нутгуудад ширүүн үйл явдлууд болж байв. Курляндад “Ойн ах дүү нар” хэмээгчид нутгийн герман гаралтай газрын эздийг хороож, Кавказад Армян, татаруудын дунд мөргөлдөөн гарч байв. Хувьсгалчид болон салан тусгаарлагчид Англи, Японоос зэр зэвсэг авч байв. Хэд хэдэн хотод бослого гарч байснаас хамгийн том нь Москвад болсон арванхоёрдугаар сарын бослого байлаа. Хэдхэн жилийн дотор хэдэн мянган түшмэл, офицер, цагдааг хороожээ. 1905 оны хоёрдугаар хагаст их, дээд болон шашны сургуулиудад хүртэл үймээн самуун гарч байв. II Николай хаан арга буюу эрх чөлөөт Үндсэн хуулиар засаглахад хүрэв. 1905 оны наймдугаар сарын 6-нд төрийн думыг байгуулах хууль, думд сонгох тухай журам хэв­лэгдэн гарчээ. Аравдугаар сарын 17-ны орой Николай хааны гарын үсэг зурсан тунхагт: Хүн амд хөдөлшгүй бат суурь бүхий ир­гэний эрх чөлөөг олгох, хувь хүний халдашгүй дархан байдал, санаа бодлоо чөлөөтэй илэрхий­лэх, хурал цуглаан хийх, холбоо байгуулах зэргийг зөвшөөрчээ. 1906 оны дөрөвдүгээр сарын 23-нд Оросын эзэнт гүрний Үндсэн хууль батлагдсан байна. Тунхаг гарснаас хойш 3 долоо хоногийн дараа хүний амь хөнөөснөөс бусад хоригдолд өршөөл үзүүлжээ. Сарын дараа хэвлэл мэдээллийн урьдчилсан хяналтыг зогсоосон байна. Тун­хаг хэвлэгдсэний дараа ажилт хаял­тууд зогсож, цэрэг армиуд эзэн хаандаа үнэнчээ харуулж, зэвсэгт бослогуудыг нухчин даржээ. 1912 он гэхэд Хятадад болсон хувьсгалын дараа Монгол Улс тус­гаар тогтнолоо сэргээж, Оросын ивээлд орох болов. Төрийн думын анхны хуралдаанаар хууль тог­тоох ажлыг тогтмолжуулж чадаа­гүй бө­гөөд депутатууд нь эзэн хаан­тай­гаа санал зөрөлдөж байжээ. Тэд Төрийн зөвлөлийг татан буулгах, хааныхны болон сүм хийд сангийн эдлэн газруудыг тариачдад хувааж өгөхийг хаанаасаа шаардаж байв. 1913 онд Орос орон хөх тариа, арвай, овьёос тариалалтаараа дэл­хийд тэргүүлж, улаан буудай тариа­лалтаараа Канад, АНУ-ын дараа гуравт, төмсөөрөө Франц, Герман, Авст­ри-Унгарын дараа дөрөвдү­гээрт орж байв. Орос улс дэлхийн ХАА-н экспортын тавны хоёрыг хан­гаж байлаа. 1905-1912 онуудад Оросын цэр­гийн арми шинэчлэгдэж, Цэргийн яамнаас тусгайд нь Жанжин штабын Ерөнхий газар болон Улсыг батлан хамгаалах зөвлөлийг байгуулж, цэр­гийн албаны хугацааг багасгажээ. Явган цэрэг, хээрийн их бууны 5 жилийн хугацааг 3, усан цэргийн 7 жилийг 5 жил хүртэл багасгаж, офи­церийн бүрэлдэхүүнийг залуу­жуулан, цэргүүдийн ахуй байдлыг сайжруулсан байна. 1910 онд эзэн хааны агаарын цэргийн флотыг байгуулжээ. 1914 оны наймдугаар сарын 1-ний өдөр Герман Орост дайн зарласнаар [[дэлхийн нэгдүгээр дайн]] эхлэв. Энэ дайн нь Орос орныг улс төр, эдийн засгийн гүн хямралд оруулжээ. Оросын капитализм дайны ачаал­лыг даалгүй урт хугацааны гүн хямралд орж, 1917 он гэхэд аж үйлдвэр, тээвэр, санхүү, улсын ардын аж ахуй задран сүйрэв. Хот тосгоны аж ахуйн хэлхээ хол­боо тасарч, улс орон өлсгөлөнд нэр­вэгдэж эхэлжээ. Распутан болон түүний тойрон хүрээлэгчдийн бу­сармаг үйлдлүүдээс болж Зас­гийн эрх баригчдын нэр хүнд унаж, нийгмийн зөрчил ихэсчээ. 1917 оны хоёрдугаар сарын 23-нд Петро­гра­дад бүх нийтийн ажил хаялт болж, Москвад цэргийн бослого гарав. Бослого гарсан шалтгаан нь гурил, талх тасарч, улс орныг хүнд байдлаас авч гарах чадваргүй болсон эрх баригчдад итгэл алдсанаас болжээ. 1917 оны гуравдугаар сарын 2-нд II Николай хаан ширээнээсээ огцорч, гэрийн хорионд оров. Түр Засгийн газрын шийдвэрээр Оросын эзэн хаан байсан Николайг гэр бүлийнхнийх нь хамт Тобольск хот руу цөлжээ. Большевикууд засгийн эрхэнд гарч, Романовынхныг Москвад авчран шүүх шийдвэр гаргасан байна. Энэ үед Дорнод фронтод цагаан армийнхан давшиж эхэлсэн тул хааныхныг Екатеринбург хотод яаралтай цаазлахаар шийдсэн аж. 1918 оны долдугаар сарын 16-наас 17-нд шилжих шөнө Оросын эзэн хаан Николай Александрович, эхнэр Александра Федоровна, охид Ольга, Татьяна, Мария, Анастасия, хүү Алексей, эмч Боткин, мөн сайн дураараа үлдсэн гурван зарцын хамт буудан хороосон байна. Үүнээс гадна хувьсгалаас хойш Орост үлдсэн байсан хааны хамаатан саданг бүгдийг устгажээ. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[III Александр]] |албан_тушаал =[[Оросын хаан]] |он =[[1894]]—[[1918]] |дараа = ''байхгүй'' }} {{end}} {{DEFAULTSORT:Николай, 02}} [[Ангилал:19-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:20-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:20-р зууны гэгээнтэн]] [[Ангилал:Оросын хаан]] [[Ангилал:Оросын царь]] [[Ангилал:Романов-Хольштайн-Готторп овог]] [[Ангилал:Орос-Японы дайны хүн]] [[Ангилал:Испанийн алтан нэхий хүлэг баатрын одон шагналтан]] [[Ангилал:Данеброг одонгийн их командлагч]] [[Ангилал:Эрдэнийн Очир одон шагналтан]] [[Ангилал:Санкт-Петербургийн хүн]] [[Ангилал:1868 онд төрсөн]] [[Ангилал:1918 онд өнгөрсөн]] it8nm8o12huxwr9lpg6kx3tpt7pmgaf 0 53777 857085 857028 2026-05-26T05:20:17Z ~2026-21131-87 103757 857085 wikitext text/x-wiki {{хянах}} [[Файл:Содномравдан.png|thumb|Засагт Хан Д.Содномравдан]] '''Доржпаламын Содномравдан''' нь (1867-1912) 1898-1912 оны хооронд '''[[Халх]]ын Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт Хан''' ор сууж байв. Тэрээр Засагт хан Цэрэндондовын Доржпаламын хоёрдугаар агь болон мэндэлжээ. Засагт хан Д.Содномравдан бол тухайн үедээ [[Халх]], Ойрд, Өвөрлөгч, Урианхай, Буриад, Хөх нуурын олон монгол ноёдын дотор асар өндөр нэр хүндтэй дээдэс байсан юм. Засагт хан Д.Содномравдан нь эцэг хан Цэрэндондовын Доржпаламын хамтаар (мөн өвөг эцэг хан Манибазарын Цэрэндондов) Монгол Улсаа туурга тусгаар болгоход бүх амьдралаа зориулсан бөгөөд энэхүү бодлого, үйл ажиллагааныхаа хүрээнд Орос, Англи, Япон, Буриад, Төвөдийн нөлөө бүхий хүмүүстэй холбоо тогтоон ажиллаж, бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан, богино хугацаанд олон талт байдлаар нэн амжилттай ажиллаж, 1911 онд Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулах бүх зохион байгуулалтыг гардан хэрэгжүүлсэн их гавьяатан билээ. Манж Чин гүрний Гуансюйгийн 24 дүгээр онд буюу 1898 онд (Гуансюй 24-р он) Засагт хангийн хэргэмийг Манжийн хааны зарлигаар Доржпаламын Содномравдан залгамжилжээ. Манжийн хаан 1908 онд Гуансюй хаан нас барж, Цыси хатан нас барсаны дараа нь 1909 онд 2 настай Пу И буюу Сюаньтун хааны үед Чин улсын сүүлчийн шинэчлэлийн бодлогын үр дүнд бий болсон 资政院 Зөвлөх Парламент маягийн байгууллага байгуулагдсан байдаг. Манжийн хааны зарлигаар Сюаньтунгийн 2 дугаар онд буюу 1910 онд Засагт Хан П.Содномравданг Халхыг төлөөлсөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон байдаг нь “Чин Ши Гао” (清史稿, “Чин улсын түүхийн ноорог”) нь Чин улсын (Qing dynasty) түүхийн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байна. '''Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулж богино хугацаанд олон талт байдлаар монголоо тусгаарлах бодлогыг нэн амжилттай хэрэгжүүлж ажиллах үндсийг тавьсан байна.''' '''Засагт Хан П.Содномравдангийн Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулахад оруулсан үүрэг роль, түүхийн үнэ цэнэтэй баримтууд''' Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. Тухайлбал, “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. '''1898 онд Цэрэндондовын Доржпалам хан өөрийн хан ширээгээ том хүү Д.Цэрэнгомбожавт бус, бага хүү Д.Содномравданд залгамжлуулсан.''' Харин том хүүгээ Арын хийдэд тойн лам болгожээ. Арын хүрээ нь Засагт хааны алтан ургийн тойн лам нар байдаг, хаалттай хийд байсан бөгөөд Хан Тайширын оройд буй Их Хоригийг хариуцан тайдаг байсан. Зөвхөн алтан ургийн тойн лам нар хийдэд байдаг, гаднын лам оруулдаггүй хатуу журамтай байжээ.<ref name="Baasankhuu">{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}</ref> Дашинчилэн хэмээх номын нэртэй энэхүү бунхан овоог дээр цагт Засагт ханы хүрээнийхэн буюу Арын хүрээнийхэн, Засагт ханууд тахиж тайдаг, тайлга тахилгын үеэр тэргүүн зэргийн тайжаас дээших язгууртнууд (алтан ургийн тайж нар зөвхөн тэргүүн зэргийн тайж байдаг), гэлэнгээс дээших санваартнууд л гардаг хоригтой, мөн Засагт хануудыг энэхүү голлох бунхны өвөрт оршоодог байсан гэдэг. Алтай хотын баруугаар сүндэрлэх Хантайшир уулын нэгэн ноён оргил бүхий дүнхгэр нурууг Шарилын нуруу, нутгийн ардууд заримдаа Овоон нуруу ч гэх билээ. Энэ нуруу Алтай хотоос 20 гаруй км, Жаргалан сумын дундах зайд бий. Энэ нурууны орой дээрх онго тахилгатай дөрвөлжилсөн бунхан овоо байх ба түүний ээвэр бэлд 6 томоохон бунхан, мөн нэлээд хэдэн багавтар булш байдаг. Хантайширын нурууг Их эзэн Чингис хааны онгон тахилгатай холбоотой болох тухай хэд хэдэн домог бий. Их хааны онгоныг урд зүгээс залж энэ нуруунд оршоохдоо тэрхүү онгоны харуул хамгаалалт болгон зүүн зүгээс эртний сурвалжит аймгуудаас нүүлгэн авчирч, тэмдэг эдгэртэл уг онгоны харуул хамгаалалт байдалтайгаар нутагшуулсан гэсэн домог бий. Тэдгээр нүүдэллэж ирсэн (Бэсүд) овогтнууд Хантайширын нурууг тойрсон байдалтайгаар он удаанаар нутаглаж иржээ. '''<u>Хаад, Ноёдын хэрэглэх Фүс</u>''' Фүс нь Манж Чингийн үеэс улбаатай Богд Хаант Улсын үе хүртэл Ноёдын хэргэмийг илэрхийлэх Хүрмэн дээр хаддаг байсан элдэв зүйлийн амьтны дүрсийг оёж хатгасан дөрвөлжин торгон тэмдэг юм. Чин Ван хүн хоёр эсрэг харсан, хоёр зөрүү харсан нийт дөрвөн Луут фүс хаддаг байсан бол Жүн Ван хүн дөрвөн зөрүү харсан Луут фүс хэрэглэдэг. Бэйл хүн 2 эсрэг харсан луу, Бэйс хүн хоёр зөрүү харсан Луу хаддаг байжээ. Богд хааны хувьд тэнгэр язгуурт угсаа гаралгүй ч улсын эзэн, шашны тэргүүний хувиар Хааны фүст алтан сёомбо, хорол хүрдийг авч хэрэглэхээр болсон гэдэг. ЭРТНЭЭС АЛТАН УРГИЙН ЦАГААН ЯСТ ХААДЫН ХУВЬД ЗӨВ ЭРГЭЛТТЭЙ ХАС ФҮС ХЭРЭГЛЭХ НЬ УЛСЫН ЭЗНИЙГ БЭЛГЭДДЭГ БА ХАЛХЫН ХАНГУУД ДОТРООС ЭРТНЭЭС ЦОР ГАНЦ ЗАСАГТ ХАН ХАС ФҮС ХЭРЭГЛЭХ ЭРХТЭЙ БАЙЖЭЭ. БУСАД ХАНГУУД БОГДЫН АДИЛ СОЁМБО ХЭРЭГЛЭЖ БАЙВ. Дээрх фото зурагт буй Засагт Хан Д.Содномравдангийн ёслолын хувцаснаас зөв эргэлттэй Хас Фүс хэрэглэсэн байгааг харж болно. Түүхийн фото зурагнуудаас Хас Фүс хэрэглэсэн Халхын хангууд байхгүйг анхаарах буй за. УЧИР НЬ АШХАЙ ДАРХАН ХУНТАЙЖИЙН УУГАН ХҮҮ ГЭДЭГ УТГААРАА ХАЛХЫН ХАНГУУД ДОТРООС ЗАСАГТ ХАН ТЭРГҮҮЛЭХ ЗЭРЭГТЭЙ ХАН БАЙСАН БА ЭРТНЭЭС УЛСЫН ЭЗЭН ГЭЖ ТООЦОЖ ИРСЭН АГУУЛГААР ХЭРЭГЛЭЖ БАЙЖЭЭ. Түүнчлэн Монголын Хан хэргэмтэй язгууртнууд ёслолын дээлэн дээрээ Ууж маягийн зүйл хэрэглэдэг байсан. Кинон дээрх Цогт хунтайж шиг, мөн Түшээт хан Цэрэндоржийн Насанцогтын хатантайгаа авхуулсан фото зурагт тийм ууж өмссөн байдаг, сүүлд төрт ёсны энэхүү түүхэн уламжлалыг дагаж Анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбат гуай Ерөнхийлөгчөөр сонгогдохдоо, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн эхийг батламжлахдаа уг дээлэн дээрээ Төрийн тэргүүний ууж өмсгөлийг өмссөн. =='''Угсаа гарал'''== Түүний дээд өвөг [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] нь [[Даян хаан]]ы 2 дахь их хатны бага хүү бөгөөд ах дүү дундаа хамгийн отгон нь байжээ. Жалайр хунтайж 1549 онд нас барсны дараа түүний 7 хүү тус бүрдээ Ар Халхын 7 отгийг хувааж авсан. Үүнээс түүний дээд өвөг [[Ноёнтой хатанбаатар]] [[Бэсүд]], [[Элжигин]] отгийг өмчилж, нэгэн хошуу болж Халхын баруун гарын бүрэлдэхүүнд багтжээ. 1580-аад оноос [[Ашихай дархан хунтайж]]ийн ач хүү [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж Засагт хан аймгийн үндсийг тавьсан. [[Чин улс]]ад Халхын 3 ханлиг дагаар орсны дараа 1732 оны хэрэг явдлаас хойш [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] тамга Ашихай дархан хунтайжийн удмаас [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой Хатанбаатар]]ын удмын Гэлэг-Ямпилд шилжсэн. Энэ нь 1924 он хүртэл үргэлжилсэн. Шууд удмыханаас үлдээгүй, үеэл үйзэн засгийн түшээ гүнгийн удмаас бий. Эхэн үедээ Халхын долоон хошууны баруун гарт 7 отгоос бүрдсэн 4 хошуу багтаж байгаад 1590-ээд оноос Лайхур анх хан болоход хан, жонон, хунтайжийн гурван отог болжээ. Энэ үеийн Халхын үйсэн цаазад Зүүн, Баруун гарыг "зургаан хошуу" гэж байсны учир үүнтэй холбоотой. Үүнийг бас "Манай баруун этгээдэд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]], Бэсүдийн Сэцэн жонон нар, зүүн этгээдэд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]],  [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]] бүлгээ" гэж тодорхойлсон Чахундорж хааны үг (1686 он) бий. Ийнхүү гурван гол хошуун дээр 1610-аад оноос [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарын]] удмын [[Элжигин|Элжигиний]] Бадам дайчин Хатанбаатар ноёны захирсан нэг хошуу нэмэгдэж 4 хошуутай болсон. Эдгээр дөрвөн хошуу захирсан ноёдыг "их ноёд" гэж нэрлээд, хошуу захирах ноёнд захирагдаж хувийн отгоо захирах ноёдыг "бага ноёд" гэдэг байсан. 1655 онд Элжигиний Хатанбаатар ноёны байр суурийг эвдэж бага ноён болгон, [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн ноёны]] удмын [[Сартуул|Сартуулын]] [[Хүндлэн тойн|Хүндлэн тойныг]] хошуу захирах их ноёны зэрэгт дэвшүүлж өөрчлөлт орсон. Энэ өөрчлөлтөөр Засагт хан аймгийн дотор өрнөсөн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэлийн эхлэж, энэ нь даамжирсаар Халх, Зүүнгарын хаант улс, Чин гүрнийг хамарсан ихээхэн үймээний эхлэл болсон. 1691 онд [[Манж Чин улс|Манжид]] дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдаж 1755 онд [[Хойт|Хойтын]] 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 [[хошуу]], 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ. 1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар [[Говь-Алтай|Говь Алтай]], [[Завхан]], [[Хөвсгөл]] аймаг, [[Баянхонгор]], [[Увс]], [[Ховд]] аймгуудын зарим сумд болсон байна. =='''Тусгаар улсын эзэн'''== [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ын үеийн ихэс дээдсийн давраажилт нь нэг талаас [[Алтан ураг]], нөгөө талаас хутагт, хувилгаадын дүр тодруулалтаас улбаатай. [[Богд хаан|Богд Живзундамба]] хутагт хааны хишиг тараах анхны “лүндэндээ аливаа цол хэргэм зэргийг хэвээр хэрэгжүүлж нийтээр дагатугай” гэж [[Чин улс|Манж Чин улс]]аас олгосон цол хэргэмийг хэрэгжүүлэхээр заасан. Дараа нь 1915 оноос “Монгол Улсын Хууль зүйлийн бичигт” хэргэм зэрэг залгамжлах хуучин зүйлийн заалтуудыг оруулсан бөгөөд энэ хэргийг Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яам [[Богд хаан]]ы зарлигийн дагуу хэрэгжүүлэх болсоныг заасан юм. Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны түшмэлийн хэлтэс нь олон [[ван]], [[тайж]], түшмэлийн зэрэг залгамжлах гэрийн үеийн дансыг хянаж байх үүрэгтэй байжээ. Засагт хан Д.Содномравдан нь [[Чин улс|Манж Чин улс]]ын үеийн олон Халх, Ойрд, Хөх нуур Дээд Монгол, Алтайн Урианхай, Өвөрлөгч 49 хошууны монгол ноёдын дунд өндөр нэр нөлөөтэй байсан. '''Сюаньтунгийн 2 дугаар онд буюу 1910 онд Манжийн хааны зарлигаар Засагт Хан П.Содномравданг халхыг төлөөлөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон.''' Засагт Хан П.Содномравдан Хааны Зөвлөх Парламентын гишүүнээр 资政院-д орсноор Манжийн төв засгийн бодлогод оролцох, нөлөөлөх боломжтой болсон. '''Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулсан.''' Ийм учраас шинэ хаан сонгохдоо эхлээд Засагт хан Доржпаламын Содномравданг Улсын хаан болгохыг хүссэн байдаг. Хамгийн сонирхолтой нь Түшээт хан Засагт ханаа өргөсөн явдал байдаг. Гэвч Д.Содномравдан хан татгалзаж байснаар дараагийн удаад [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж чин ван]], [[Да лам Цэрэнчимэд|Цэрэнчимэд]] да лам нар [[Түшээт хан Дашням|Түшээт хан Дэмчигдоржийн Дашням]]<nowiki/>ыг өргөмжлөх санал гаргасан ч бүтээгүй юм. Эцэстээ Засагт хан Д.Содномравданы бусад гурван хантайгаа зөвшилцөн өргөснөөр Жавзандамбын 8-р дүрийг Монгол Улсын Хаан болгожээ. Тусгаар тогтнолоо сэргээж, улсаа тунхаглан зарлаж, Богдыг хаан ширээнээ залах Хааны Алтан навчит алтан өргөмжлөл, алтан ялтас дээрх Хааны Алтан тунхаглалыг Засагт хан өргөсөн байдаг. Энэ алтан өргөмжлөл, алтан тунхаглал одоо Эрдэнэсийн санд хадгалагдаж буй.<ref name="Baasankhuu" /> Богд уулын Төр хурах, Шажин хурахын аманд хуралдсан ихэс ноёд, лам нарын нууц хуралдаанаас гаргасан тэмдэглэлт мэдээ бий. Энэ нь Монгол Улсаа тусгаарлахад шийдвэрлэх нөлөөтэй байсан гэгддэг [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж чин ван]], [[Да лам Цэрэнчимэд|Цэрэнчимэд]] да лам нар Түшээт ханыг хаан болгох санал гаргасныг няц дарж, хүлээн зөвшөөрүүлээгүй байна гэдэг бол шийдвэр гаргагч гол өөр хүн байсан нь нотлогдоно. Энэ хүн бол Улсаа туурга тусгаар болгох гол санаачилга гаргагч зохион байгуулагч зонхилогч эзэн дээдэс Засагт хан Доржпаламын Содномравдан байсан нь маргашгүй үнэн юм. 1904 онд Түшээт хан Цэрэндоржийн Насанцогтыг бие барсны дараа түүний үеэл дүү тайж Дэмчигдоржийн том хүүг буюу сул тайж [[Түшээт хан Дашням|Дэмчигдоржийн Дашням]]<nowiki/>ыг 19 настайд нь Түшээт ханыг залгамжлуулсан тул нөлөө сул байсан байж магадгүй. Монгол Улс байгуулагдахад [[Барга]] монголчууд, [[Шинжаан]] дахь Илийн хязгаарын 26 ойрад [[хошуу]], [[Дээд монголчууд|Дээд монголчуудын]] 26 хошууны 24 нь, [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] 49 хошууны 35 нь өргөх бичиг илгээн дагаар оржээ. Харин Өмнөд Монголын хятадажсан эзний шинэ торгууд, зүүн өмнөд хошуунууд Монголд дагаар ороогүй байна. Урианхайчууд бас дагаар орохоо өргөх бичгээр илгээсэн. Буриадын зарим ноёд бичиг өргөсөн байдаг. Товчхондоо 1911 онд бүх Монгол угсаатнууд тусгаар тогтносон Монгол Улсдаа нэгдэн орохоо мэдэгдсэн байдаг ба ийм үйл явдал Монголын түүхэнд урд хожид гараагүй. Цаашид ингэх түүхийн боломж дахин гарч ирэхгүй биз ээ. Эндээс харахад маш богино хугацаанд буюу 4 сарын дотор бүх монгол үндэстэн нэгэн зэрэг Олноо өргөгдсөн Хаант Монгол улс байгуулагдахад нэгдэн орохоо мэдэгдэж, өргөх бичгээ үндэстэн ястнуудаараа төлөөлөн гарын үсэг, тамгаа дарж Дагаар орох бичгээ Их Хүрээнд хүргүүлсэн гэдэг нь өмнө нь маш их урт хугацаанд хэлэлцэн зөвшилцөж бэлтгэсэн байсан нь харагддаг. Монголчууд олон зуун жилийн турш баруун зүүн өмнөд гээд хоорондоо талцан нэгдэж чадахгүй явж ирсэн байдлаа богино хугацаанд ойлголцож, нийлэн нэгдсэн нь Засагт хаан Д.Содномравданы ухаалаг, холч, уужим талбиун, удирдан манлайлагч бодлого, үйл ажиллагаа голлон нөлөөлсөн юм. Засагт хан Д.Содномравданы энэ түүхэн үнэ цээтэй үүргийг Монголын түүхэнд орхигдуулж ирсэн нь харамсалтай. Монгол Улсаа тунхаглаад удалгүй хорлогдсон болохоор Хаант улсаа байгуулахаас өмнө түүний хийсэн үйлдэл тэмдэглэгдэхгүй явж иржээ. Гол нь нэгдсэн улсын зохион байгуулалтыг Засагт ханыхан гурван үеэрээ урт хугацаанд зангидаж, төлөвлөж, удирдаж, зохион байгуулсан нөлөө бүхий удирдагч Засагт хан байхгүйгээр тусгаар тогтнох түвшинд хүрэх боломжгүй нь тодорхой. Тухайн үед арав гаран жил үргэлжилсэн маш олон газарт хүчтэйгээр зэрэг зэрэг өрнөсөн тэдгээр олон үйл явдлуудыг хяналтаасаа алдахгүй нэгтгэн зангидан удирдаж, арга зүй, санхүүжилт, зохион байгуулалтаар хангах хүн институцгүйгээр тэдгээр бүх үйл явдлыг зангидах боломжгүй. Тэр хүн бол Засагт хан Д.Содномравдан, түүний шадар албатууд, халх, өвөрлөгч ноёд байлаа. Засагт хан Д.Содномравданы энэ үйл хэрэгт Түшээт жүн ван Чагдаржав нэгэн мөрийн хүчээр тусалсан гэдэг. 1907 онд Богдын ордонд Засагт ханы оросын худалдаачдаас дамжуулан нууцаар авчруулсан зэр зэвсэг хураан нуух болсон баримт буй. Тэр үеэс халх, өвөрлөгч, барга, эх орончид сүлбээлэн бүлхэмдэж эхлэсэн. Тэр үүднээсээ Засагт ханы харьяаны Их Хүрээний Дашчойнбол дацангийн хэсэг лам нарын үүсгэсэн зодооны дараагаас удалгүй Халхын Их Хүрээний хэргийг түр хамаарах газар байгуулж Түшээт ван Чагдаржав удирдсан. Тэр утгаараа сүүлд хаан сонгох болоход Түшээт хан Д.Дашням, Түшээт хан аймгийн чуулган дарга Түшээт ван Чагдаржав нар анхлан Засагт хан Д.Содномравданг өргөсөн бизээ. Богдыг гол хүн байсан гэж төлөөлөн ойлгодог ч тухайн засаг захиргаа нийгмийн байгууллын хувьд шашны зүтгэлтэн төрийн хэрэгт оролцох боломж зөвхөн Их Хүрээгээр хязгаарлагдаж байсан. Өвөрмонголд шашны тэргүүн нь Жанжаа хутагт, ойрдод нэг, урианхай, буриадад Агваан Хайдав зэрэг тус тус шашны том төлөөлөл нь байж түүнийгээ дээдэлдэг байсан байхад Халхын Богдын нэр нөлөөгөөр бусад монголчууд дагасан гэвэл өрөөсгөл болно. Наад зах нь баяд, дөрвөдийн аймаг түүнд тулгуурлаагүй, Засагт ханд итгэж дагасан. Богд Их Хүрээнээс гадгашаа гарах бол Бээжингээс зөвшөөрөл авдаг тийм явцуу хүрээнд байсан. Харин Засагт хан Улиастайн Амбан, Жанжины газар, Халхын аймгуудын чуулган, жасааг бодитойгоор удирдах боломжтой, баруун талдаа алтай, урианхайн хязгаарыг хамаарч, Бээжинд төвлөн Монгол жургаанд жасаалдаг, Манжийн төрийн шийдвэр гаргах түвшний эрх мэдэл, мэдээлэлд ойр өвөрлөгч хорчин, харчин аймгийн ноёдуудтай ойр дотно харилцаатай, түүгээрээ дамжуулан өвөрмонгол урианхай ойрд дээд монголын том ноёдтой хэдэн үеэрээ холбоо харилцаа тогтоосон гэх мэт асар өргөн цар хүрээтэй олон талт хамтын ажиллагаатайгаар ажиллаж байсан. '''Засагт хан Д.Содномравдан, Хорчин аймгийн ноён Б.Гончигсүрэн чин ван, Бээжин дэх Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд Харчин аймгийн ноён В.Гүнсэнноров чин ван нарын холбоо сүлбээ, үүсгэл санаачилга, санхүүжилт, зохион байгуулалтгүйгээр 1911 оны хувьсгал гарах, ялах боломжгүй байсан нь түүхэн үнэн юм.''' Хамгийн гол шалтгаан нь Их гүрнүүдийн 1881 онд байгуулсан "Петрбургийн гэрээ"-нд зааснаар Манж Чингийн нутаг дэвсгэрийн бүсэд өөрсдийн нөлөөлөө хувааж авсан. Энэ гэрээ ёсоор Ар монгол, Баруун Монголыг Оросын нөлөөнд оруулж, түүндээ Төвөдийг нөлөөний бүсдээ татах ажлыг эртнээс төлөвлөгөөтэй зохион байгуулж ирсэн байх магадлалтай бөгөөд үүндээ Засагт ханыг талдаа татах байдлаар оролцуулж байсан байж болзошгүй харагддаг. Засагт хан Д.Содномравдан 1911 оны 10 дугаар сарын хятадын Учаны бослогын талаарх шуурхай мэдээг Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд Харчины В.Гүнсэнноров чин ван болон Манжийн хааны дотоод ордны Хааны Хиагийн захирагч Сайн ноён хан аймгийн Сайд Сэцэн чин ван Наянт нараас буухиа мэдээ авмагц "Манж гүрнийг хамгаалах 5000 цэрэг татна" гэж Улиастайн амбан, Манж жанжинд хамгийн эхлэн Засагт ханы хувиар мэдэгдэл хүргүүлж, дараа нь мөн Их Хүрээний Манж амбанд Халхын хануудын нэрийн өмнөөс Их Хүрээний хэргийг түр хамаарах сайд Түшээт ван Чагдаржаваар мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлага эхлүүлж, эс дэмжсэн хариу өгөхөд нь: тэгвэл Манж Чингийн явдал бидэнд хамаагүй болжээ, тийм учир тусгаарлаж, урьдын төрөө сэргээнэ гэсэн байдаг. Эзэнт гүрнийг юу хэлэх, юу хийхээ тодорхойлж амжаагүй байхад нь ийнхүү шийдвэр гаргасан нь урьдчилан боловсруулсан төлөвлөгөө хэрэгжсэн явдал байлаа. Улмаар хүрээнд 500-2000 цэрэг хурж, Хүрээ, Улиастайн Манжийн амбан, манж хятад цэргүүд аргагүй бууж өгч, Монгол нутгаас зайлсан. Улиастайн Манж жанжин бол 200 жилийн турш Халх 4 аймаг, Ховд, Урианхайн хязгаарын бүх хэргийг ерөнхийлөн захирах цэрэг, захиргааны гол албан тушаалтан байсан бөгөөд шууд Манж хаан болон Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яаманд л захирагддаг байв. Энэ үүднээсээ Засагт хан Д.Содномравдан 1912 оны нэгдүгээр сарын 21-нд хамгийн түрүүнд Улиастайн Манж жанжны газрыг гартаа оруулж авсан байна. Улиастай хотын Манж жанжин, сайд нар бууж өгч монголоос зайлан одсон. Улиастайн монгол амбан нь Засагт ханы Сартуул сэцэн Засгийн хошууны ноён жүн ван Жалцангомбоцэдэн-Иш байсан тул өөрийн дураар хөдлөхөд дэм болжээ. Нөгөөтэйгүүр Улиастайн монгол амбанаар нь Засагт ханы хорин хэдхэн настай цэл залуухан Сартуул ванг томилуулсан нь Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд В.Гүнсэнноров чин вангаас нөлөөлж, урдаас бэлтгэсэн төлөвлөгөөний нэг хэсэг нь байх магадлалтай харагддаг. Бээжинд суугаа Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд, Харчины В.Гүнсэнноров чин вангаас Манж Чингийн төрийг татан буулган Дундад Иргэн Улс зарлан тунхаглах товлосон өдрийн талаарх мэдээг хүлээн авсан Засагт хан Д.Содномравдан яаравчлан Халхын ханууд ноёд дээдэстэй тохиролцож Их Хүрээнд богино хугацаанд Богдыг хаанаар 1911 оны 12 сарын 29-нд өргөмжлөн, Монгол Улсаа тунхагласан бөлгөө. Монгол Улс тунхагласнаас хойш 2 өдрийн дараа Дундад Иргэн Улс байгуулагдснаа тунхагласан байдаг ба хятадаас өмнө улсаа байгуулснаа зарласан нь түүхийн болон олон улсын эрх зүйн хувьд асар чухал ач холбогдолтой үйл явдал болсон. Монголчууд үнэхээр олон талт шуурхай мэдээлэлтэй ажиллаж байсныг илтгэдэг. <u>'''Нөгөө талаасаа Дундад Иргэн Улс зарлан тунхаглах товлосон өдрийн талаарх мэдээг урдаас хүлээн авсан Засагт хан Д.Содномравдан яаравчлан Халхын ханууд ноёд дээдсүүдийг цаг хугацааны хайчаар шахамдуулан яаравчлуулан шийдвэр гаргуулаагүй бол Хэн нь Хаан суух талаар маргалдан тэмцэлдсээр түүхийн гашуун тавилангаа давтах байсан бөгөөд түүнээс сэргийлсэн Монгол Төрийн их бодлогтон дээдэс билээ.'''</u> Засагт хан Д.Содномравдан Богдоо 1911 оны 12 сарын 29-нд хаанд залах ёслол үйлдээд л Улиастай хотыг зорьсон байдаг. Шалтгаан нь Халх дахь Манжийн засаг захиргааны төв Улиастайн Манж жанжны газрын буулгаж авах нь хамгийн амин чухал стратегийн нүүдэл байв. Улмаар Засагт хан бараа бологчдын хамтаар өвлийн -40 градусын тэсгим хүйтэнд маш богино хугацаанд 1500 гаруй км зам мориор туулан нутгаа зорьж очсон. Улмаар эртнээс бэлдсэн бэлтгэлийнхээ дагуу Улсаа тунхагласнаас хойш 22 хоногийн дараа буюу 1912 оны 1 дүгээр сарын 21-ны өдөр Улиастайн Манж Жанжин сайд Аан И болон Манж Амбаны газрыг татан буулгаж, Монголоос хөөн явуулсан байдаг. Хөөн явуулаад Улиастайн эрхэлсэн сайдаар өөрийн итгэмжит хүн Засагт ханы Чин Ачит Засгийн хошууны ноён Гончигдамба бэйлийг тавьсан байна. '''1912 оны 1 дүгээр сарын 21-ны өдөр Улиастайн Манж жанжин сайд Аан И бууж өгч, Манж Жанжны газар татан буугдсанаар Халхад Манжийн засаг захиргаа, ноёрхол олон улсын хууль ёсоор де факто дуусгавар болсон юм.''' Түүний хажуугаар Засагт хан Д.Содномравдан баруун хязгаарын олон ноёд дээдсийг талдаа татах ажлыг зохион байгуулж байв. Мөн дүн өвлийн хүйтнээр тусгайлан өөрийг нь зорьж ирсэн Хаант Оросын Засгийн газрын биет төлөөлөгч бөгөөд Оросын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн эрхлэгч барон В.Л.Котвичийг 1912 оны 2 сарын 27-нд Засагт ханы хүрээ дэх өргөөндөө хүлээн авч уулзсан байдаг. В.Л.Котвич нь гадаад Монголыг тусгаарлах гол бодлогыг тодорхойлогч байсан юм. Мөн Ховдын Манж амбаны газрыг татан буулгахаар цэрэг татан төвлөрүүлэн дарж авахын тулд Улиастай хот болон өөрийн аймагтаа төвлөрөн асар завгүй ажилласан байдаг тул Их Хүрээний Богдын Засгийн бялуунаас хүртэхээр булаалдах цаг хугацааны боломж байгаагүй байх магадлалтай. Нөгөөтэйгүүр 5 яам байгуулахад Засагт ханыхаас суудал хуваарилагдаагүйгээс шалтгаалсан байж болзошгүй бөгөөд Их Хүрээ рүү Засагт ханыг буцаж ирэхгүй, 1912 оны Цагаан сараар ч ирж золгоогүй шалтаг заагаад байсан тул Богдын Дондогдулам хатан Засагт хан Д.Содномравданы хатан Жамсраны Цэсрэнг дуудан авчирч буцаахгүй 4 сар гаран дэргэдээ шадарлуулсан мэдээ байдаг. Улмаар Ховдыг чөлөөлөх цэрэг цуглуулахаар бүс нутгийн ноёдыг татан ятгаж, Дөрвөд, баяд хошуудын Түмэндэлгэржавын 700 цэрэг, Тагна урианхайн хошуудын Гомбодорж ноёны 300 цэрэг, Алтайн Урианхайн Ши бэйсийн 17 сумын 300 цэрэг, Засагт хан, Сайн ноёны хошуудын 400 цэрэг зэрэг цугларан Жалханз хутагт, Зоригт ван Наваанцэрэн, гүн Хатанбаатар Магсаржав, гүн Манлайбаатар Дамдинсүрэнд хариуцуулан баруун хязгаарын асуудал цэгцэрсэн тул аргагүй эрхэнд 1912 оны хавар Богдод дуудагдан Засагт хан Д.Содномравдан Их Хүрээнд морилсон байдаг ба хаанд бараалхаж очиж ирээд хоёр хонолгүй 5 сарын 8-нд хоронд хордсон байдалтайгаар таалал болсон. Улиастай хот Халх дахь Манжийн дарангуй цэргийн гол төв болж, тэнд Халх монголыг захирах манжийн төлөөний жанжин сайд сууж, хязгаар дахинд холбогдох чухал хэргийг шийтгэх, 4 аймгийн цэргийн бэлтгэлийн хэргийг захирах, өртөө харуулыг цагдах, оргодол, босуулуудыг байцаан барих зэрэг хэргийг товчлон захирах үүргийг гүйцэтгэж, гагцхүү Манжийн хаан ба Гадаад монголын төрийг засах явдлын яаманд захирагддаг, халх дахь манжийн цэргийн ба иргэний захиргааны дээд эрхийг барих төв байсан юм. Улиастайн Манж жанжны газар нь бас Хөвсгөл нуурын Урианхай, [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхайн]] хошууд, тэдний газар нутаг дээрхи өртөө, харуулуудыг болон Их Хүрээний Манж Амбан, Ховдын Манж Амбанг харъяалан захирдаг байлаа. Улиастайн жанжны дэргэд манж, монгол нэжгээд сайд суудаг байсныг хуувийн (зөвлөх) сайдууд, сүүлд амбан хэмээдэг байв. Их Хүрээний Манж амбан нь халхын 4 аймгийн хэргийг хамаардаггүй зөвхөн Богдын хүрээгээ хариуцсан албан тушаалтан байсан бөгөөд Улиастайн Манж жанжны газарт шууд харьяалагддаг байв. Ховдын Манж Амбан нь мөн Улиастайн Манж Жанжны газарт шууд харьяалагддаг байв. Улиастайн Манж Жанжин гагцхүү Манжийн Эзэн хаанд шууд захирагддаг байв. Манай түүхчид энэ зүйлийг ч мэдэхгүйгээр Их Хүрээний Сан до Амбангаар төлөөлүүлэн их олон түүх, зохиол бичдэгт нэн харамсалтай. Улиастайн Манж Жанжин сайдыг Манж Амбаныхаа удирдлагад байдаг албан тушаалтан байсан мэтээр тухайн үеийн засаг захиргааны хуваарилалтыг судлахгүйгээр кино хийж, зохиол бичсэн түүхийг гуйвуулсан ичгэвтэр явдлууд бий. Улиастай хот манжийн дарлалын үед Халхын 4 аймаг, Ховд, Алтай Урианхайн хязгаарын Нийслэл төв нь байж халх 4, ховдын хязгаарын аймгийн чуулганууд хуралддаг, жас нийлдэг хэрэг заргаа эцэслэн шийддэг төв байсан. Гэвч Их Хүрээ нь 1870-аад оноос хойш хятадын Цайны замын Орос руу дайран гардаг гол суурин газар болсон бөгөөд мөн Богд оршин суудаг, олон хөлийн худалдааны төвлөрсөн суурин газар байснаар өргөжин тэлж стратегийн чухал ач холбогдолтой төв болсон байна. Засагт хан Д.Содномравдан Манжаас салах нь ганц монгол үндэстний асуудал гэж хязгаарлалгүй Төвөдийн 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамцыг энэ үйл хэрэгтээ татан оролцуулж, Засагт ханы Дорлиг лхаарамба, буриад лам хамба Агваанаар дамжуулан халхад дүрвүүлэн авчирч 3 жил байлгаж байгаад буцаасан. 1912 онд Төвөд улс тусгаар тогтнолоо зарласан байдаг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц халхад очих болсон тухайгаа 1910 онд Энэтхэгт байхдаа тэмдэглэсэн нь байдаг бөгөөд Засагт ханы хүсэлт зуучлалаар оростой холбоо тогтоосон гэдэг. Халхын дөрвөн Ханы дэмжлэг авахгүйгээр Эзэн Чингис хааны алтан ургийн биш, харь төвөд хүнийг улсын хаан болгох санаачилга гаргах монгол хануудын харьяат монгол ноёд гэж ямар ч тохиолдолд байхгүй өндөр ёс суртахуунтай цаг үе байв. Сүүлд зохиосон түүхээр Сайн ноён хан санаачилж хаан болгосон гэдэг нь огт ор үндэслэлгүй бөгөөд Халхын эзэн Засагт хан, Түшээт ханы өмнүүр орж бусад ханууд дэг эвдэх ёсон эртнээс үгүй байсан. Тэр дундаа өөрийнх нь аймгийн харьяат хошууны ноён байсан Сайн ноёныхон тийм үйлдэл гаргах ёс суртахууны эрхгүй гэдгээ гүнээ ухамсарлан мэддэг байлаа. Түүнчлэн Халхын нэр нөлөөтэй Засагт хан, Түшээт хан нар дараалан 3 сарын зайтайгаар асар богино хугацаанд хорлогдож, цэл залуухан Сэцэн хан Цэрэндондовын Навааннэрэн туршлага дутаж байсан тул Сайн ноён хан Төгс-Очирын Намнансүрэн яалт ч үгүй төрийн жолоог татахаас аргагүй болсон байдаг. Богдыг хаан ширээнд суулгаад эхэн үедээ Халхын дөрвөн хан Богд хааны Тэргүүн шадар сайдаар томилогдсоноос өөр албан тушаал хашаагүй нь зөвшилцөл тохиролцооны ихээхэн зөв гаргалгаа байсан нь харагддаг. 1911 онд [[Жавзандамба хутагт]] болон Халхын дөрвөн Ханы нэр хамтарсан бичигтээ Гадаад монгол, Өвөр монгол, Барга, Ойрд, Урианхайн хязгаарыг багтаасан Их Монгол улсыг байгуулахдаа Орос улсаас тусламж авах, худалдааны зэрэг харилцаа тогтоох хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлсэн байна. Монголын төлөөлөгчдийг Орос улсын Гадаад явдлын яамны хэргийг түр эрхлэгч А.Нератов, Сайд нарын зөвлөлийн дарга [[Пётр Столыпин|П.А.Столыпин]], Оросын Эзэн хаан [[II Николай|II Николай хаан]] хүлээн авч уулзжээ. '''Оросын [[II Николай|II Николай хаан]]''' '''«Танай улс учиргүй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!»''' гэж зөвлөсөн гэдэг. = '''Засагт Хануудын улсаа тусгаар тогтнуулах бодлого''' = <u>'''Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан'''</u> нь Өвөрлөгч Харчин баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров [[Засагт хан Доржпалам|Чин вантай]], мөн Хорчины зүүн хошууны засаг, Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн нартай нягт хамтран Монгол Улсаа Манжаас тусгаарлах бодлого үе шаттай явуулж ирсэн бөгөөд тэрхүү бодлогын үрээр Халх, Ойрд, Хөх нуурын Монгол, Өвөрлөгч 49 хошууны монгол ноёдын дунд ихээхэн нэр нөлөөтэй болсон байв. Өвөрмонголын В.Гүнсэнноров Чин вангийн байгуулсан “Төвийг эрхэмлэгч” монгол сургуульд Засагт хан хошууныхаа монгол хүүхэд залуусыг явуулж сургаж байсан бөгөөд тэдний номын сан, хичээлийн хэрэгсэл, байр сууц, хоолны зардлыг Харчин вангийхан дааж байсан мэдээ хятад эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Манжийн хааны зарлигаар Сюаньтунгийн 2 дугаар онд буюу 1910 онд Засагт Хан П.Содномравданг Халхыг төлөөлсөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон байдаг нь “Чин Ши Гао” (清史稿, “Чин улсын түүхийн ноорог”) нь Чин улсын (Qing dynasty) түүхийн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байна. Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулж богино хугацаанд олон талт байдлаар монголоо тусгаарлах бодлогыг нэн амжилттай хэрэгжүүлж ажиллах үндсийг тавьсан байна. Энэ үеэс Өвөрлөгч Харчин баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров [[Засагт хан Доржпалам|Чин ван]], мөн Хорчины зүүн хошууны засаг, Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн нартай нягт хамтран Монгол Улсаа Манжаас тусгаарлах бодлого хэрэгжүүлж, монгол ноёдын холбоог бүлхэмдэн үүсгэн эхэлсэн байдаг. Харчин баруун хошууны Засаг Ванданнамжилын Гүнсэнноров их Чин ван Монгол, Төвөдийн жургааны ерөнхийлсөн сайдын тушаалд ажиллахдаа Хааны Зөвлөх Парламентын гишүүнээр ажиллаж байсан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдантай нягт холбоотой байж Ар Монголд 1911 онд үндэсний хувьсгал ялалтыг талархаж, Өвөр Монголын хошуудын ноёд язгууртанд ухуулах ажлыг эхлүүлж, нэр нөлөө, санхүүжилтээр дэмжиж байсан эх сурвалжууд олноор байдаг.       Тухайлбал, '''1911 оны Монголын эрх чөлөөний хөдөлгөөн үүсгэхэд Засагт хан Д.Содномравдантай үгсэн тохиролцсоноороо''' Манж Чингийн төрийн Бээжин дэх Монгол, Төвөдийн журганы ерөнхийлсөн сайд бөгөөд угтаа тухайн үед манжийн төрд бүх монгол үндэстнийг тэргүүлж байсан <u>'''Харчины баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров их Чин ван''' өөрийн итгэмжит албат '''Зостын чуулганы Харчин баруун хошууны түшмэл''' '''Баянтөмөрийн Хайсан гүнг, түүний том хүүгийн хамт өөрийнхөө төлөөний хүн болгон Халх Монгол руу явуулсан.'''</u> Мөн '''Хорчины зүүн хошууны Засаг ноён Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн өөрөө''' болон <u>'''Хорчины баруун хошууны Засаг ноён Б.Удай Засагт чин ванг, түүний хоёр дүү Сахалт лам Б.Бөхбаян, Хорчин хойд хошууны засаг ноён гүн Б.Раашминжүүр нарыг өөрийн төлөөний хүн болгон Халх руу явуулсан''' байдаг.</u> Сүүлд Харчины баруун хошууны цэргийн жанжин гүн Бавуужавыг халх руу явуулж цэргийн хэрэг эрхлэхэд туслалцуулсан. Хорчины зүүн хошууны Засаг ноён Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн Монгол Улсын Ерөнхий сайдын орлогч сайд, Удай Засагт чин ван Богд хаант улсын Цэргийн яамны дэд сайд, Зостын чуулганы Харчин баруун хошууны түшмэл Баянтөмөрийн Хайсан Чин зүтгэлт Улсад туслагч гүн цол хүртэж, Дотоод Хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэгч Яамны эрхэлсэн түшмэл болж, Б.Раашминжүүр гүн Гадаад яамны эрхэлсэн түшмэл болсон. Тэдгээр хүмүүс Монголд 1911 оны хувьсгал гарахад шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн. Хорчины баруун хошууны Засаг ноён Удай ван, Рашминжүүрийн хамт хятадын маршал Жан Золингийн орчин үеийн зэвсэглэлтэй 15 мянган их цэргийг удаа дараа бут цохисон байдаг. Харамсалтай нь Засагт хан Д.Содномравданг нэн харамсалтайгаар хорлож алсан явдалд болон халхын ноёдын увайгүй үйлдлээс болж өвөрлөгчдийн хамгийн нөлөө бүхий ноён Харчины В.Гүнсэнноров Чин ван сүүлд 1912 оны сүүлч гэхэд хятадын хувьсгалын удирдагч Сүнь Ят сений талд зогсож байв. Харчины В.Гүнсэнноров чин ван санаачлан өвөрлөгч 49 хошуудын 35 хошууны ноёдыг тэргүүлэн Богд хаант Монгол Улсад дагаар орох үйл хэргийг гардан удирдсан боловч, халхын ноёдын жалга довын эрх мэдэл булаалдсан явцуу эрх ашгаас болж цаашаа эргэсэн байдаг. '''1916 оны Цагаан сараар''' Монголын их урвагч, Хятадын эх оронч Ши Янь Шань буюу Гадаад явдлын яамны сайд, хичээнгүй гүн '''''<u>Балингийн Цэрэндорж Дундад иргэн улс Хятадын бүрэн эрхэт төлөөлөгч Чен Лу-тай наргиж суухдаа, Харчины сахалт лам Бөхбаяныг Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын үйл явдлыг анх өдөөн эхлүүлэгч этгээд хэмээн тодорхойлж, хэрэв Хайсан, Удай, Бөхбаян нар халхад ирээгүй бол яавч тусгаар тогтнолын хэрэг өрнөхгүй байсан юм гэж харуусан үглэж байжээ</u>'''.'' Яг тэр үед нь Ханддорж хорлогдож, Хайсан, Удай ван буцаагдаж байсан билээ. Сахалт лам Бөхбаян мөн урвагч дайснуудад хорлогдон, амь насаа харамсалтайгаар алджээ. Харин Алтайн хязгаарыг хамаарсан амбан байсан Торгуудын Балт ван Засагт ханы Нэгдсэн Монголыг тусгаар улс болгох бодлогод тээг болсон урвагч байсан нь үнэн бөгөөд түүний урвагч үйлдлээс болж Шинжаанаас салалгүй баруун хязгаар, баруун өмнөд хязгаар бие даасан засаг захиргааны нэгжгүй өнөөгийн нөхцөл байдалд орж, эцсийн дүндээ хуучны Зүүнгарын нутаг болон Хуучин Торгууд болон Эзний голын шинэ торгуудуудын төрлөх монгол нутагт монгол хүний мөргүй болж хятад, казахуудын төрлөх нутагт тооцогдох болжээ одоо. Торгуудын Балт ван Ойрадын улсыг байгуулах гэж байна гээд дөрвөдийн Баянт бэйс гэх мэт хүмүүсийг ашиглан хагалан бутаргах үйлдэл гаргаж, тухайн үедээ гоминданы засагт үнэнчээр зүтгэж, мөн японд тал алдалгүй зүтгэсэн байдаг. Түүхэнд буруу хүний эрх мэдэлд шунасан тэрхэн зуурын амин хувиа хичээсэн байдал түүхэнд ямар их гарз дагуулдаг жишээ энэ юм. <u>'''Засагт ханы Улсаа тусгаар тогтнуулах их үйлсэд Орос, Хятадын талаас монгол урвагч ноёдын оролцоотойгоор их саад хийсэн байдаг.'''</u> Оросууд Урианхайн амбан ноён Гомбодоржоор дамжуулж Тагна Туваг тусгаарлах гэж элдвээр оролдож, сүүлд Засагт ханыг хорлогдохоос яг өмнөхөн халимаг Дамбийжаа ламыг хоёр тэмээтэй ачаатай (олон гулдмай алт) оруулж ирж түйвээлгэх гэж оролдсон. Дамбийжаагийн балаг ардын хувьсгал хүртэл үргэлжилж Улаан оросын хатгаасаар Ардын хувьсгалын Шижээ гэх мэтэстэй нийлэлдэн баруун монголын БНАУ тунхаглах гэж хүртэл дөвчигнөж, Богдын захиас Жалханз хутагтын зөвлөгөөгөөр Д.Сүхбаатар жанжин оросуудыг сөрж, өрсөж Дамбийжааг устгаж дарж авсан байдаг. Хятадууд болохоор Торгуудын Балт ванг ашиглан Ойрдын улс байгуулна хэмээн баяд, дөрвөдийн аймгийн ноёдыг Баянт бэйс гэх мэтсийг талдаа татаж ашиглах гэж удаа дараа оролдож хорлох үйлдэл хийж ирсэн байдаг ба Засагт хан Д.Содномравдан тухай бүрд нь шийдвэртэйгээр тас цохиж байсан байдаг. Тухайлбал, Засагт ханы Алтан харуул овгийн харуул зангиудыг Горлосын Тогтох тайж нартай явуулж гэр бүлийн нь хамт бариулж авчирч, Эзний голын шинэ торгуудын ноёдод бас хатуухан жавтий хүртээж байж тэд савраа татсан байдаг. Тэгж шийдвэртэй арга хэмжээ авсны хүчинд 1911 онд Монгол улсаа тунхаглахад урианхайчууд, илийн ойрдын 26 хошуу, хуучин торгууд хошууд, баяд, дөрвөд аймаг нэгдэн дагаар орох бичгээ өргөн барьсан байдаг. Сүүлд Тувачууд бүүр болохоо байгаад ирэх үед Засагт ханы зарлигаар Засагт ханы Жалханз хутагтын өртөө гэж байгуулж Урианхайн хязгаараас шууд мэдээ ирдэг байдлаар зохион байгуулсан байна. Засагт ханы Жалханз хутагтын отогт хөвсгөл, тувагийн зарим хойд сумыг харьяалдаг байсан. Засагт хан Д.Содномравдан 1910 онд Халхын Нара Банчэн хутагтыг өөрийн шадар Дагвын Бат-Очир түшээ гүнгийн хамт Хорчины зүүн гарын хошууны Засаг, Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэн, Монгол, Төвдийн журганы ерөнхийлсөн сайд бөгөөд Харчин баруун хошууны Засаг В.Гүнсэнноров чин ван нартай уулзуулахаар өвөрмонголд очуулж ертөнцийн хамаг явдлыг хардаг хутагт ирж гэж бужигнуулж байсан мэдээ байдаг. Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэнгийн халхаас ирсэн зочидтой уулзах гэж Өвөр Монголын баян, ядуу, хөлтэй хөлгүй хамаг амьтан цуглаж өдөржин шөнөжин дугаарлан Нара Банчэн хутагтад хувь төөргөө үзүүлж байв. Нара Банчэн сүсэгтнүүдийн асуултанд заримдаа амаар хариулж, заримдаа дээлээ тайлан нуруугаа үзүүлэхэд нуруун дээр нь Монгол, Түвд үсгээр бичиг тодорч бүдгэрэн байсан нь бүр улс амьтныг бишрүүлж байж. Тэдний өвөрмонгол, Бээжинд очсон шалтгаан нь Манж Чин улсын дотоод нөхцөл байдлыг өөрийн биеэр үзэж танилцах, Бээжин дэх <u>Монгол ноёдын холбооны ноёдыг</u> ятган сэнхрүүлэх, тандах ажил байх учиртай. Манжийн төрөөс тэднийг сэжиглэн баривчилж магадгүй байгааг Бээжинд сууж Манжийн хааны дотоод хамгаалалтын хиагийн Захирагч ноёны алба хашиж байсан Халхын Наянт чин вангийн сэрэмжлүүлэн хэлснээр тэд яаран нутаг буцсан байдаг. Жилийн дараа Өвөр Монголын Хорчины зүүн гарын хошууны Засаг, Бинт их Чин ван Б.Гончигсүрэн Өвөрлөгч 49 хошууны олон ноёдоо оройлон Богд Хаант Монгол Улсад дагаар орох тухай бүх өвөрлөгч 35 хошуудын өргөх тамгатай бичгээ барин Хүрээнд ирж, Богд хаант Монгол Улсын Бүгд ерөнхийлөн захирах яамны дэд сайд буюу Ерөнхий сайдын орлогчоор томилогдсон билээ. Хорчин зүүн гарын Их Чин вангийнхан хэдэн үеэрээ Монголоо тусгаарлахад Засагт хануудтай хамтарсан байдаг. '''Д.Содномравдан ханы өвөг эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Манибазарын Цэрэндондов, мөн эцэг Засагт Хан Цэрэндондовын Доржпалам''' '''нар''' Манж дайчин гүрний үед Өвөрлөгч Хорчин зүүн гарын хошууны Засаг, Төрийн Их Чин ван Б.Сэнгэринчин, түүний хүү С.Буяннэмэх их чин вантай хамтран хятадуудын бослого, 8 гүрний их цэргийн дайралтыг зогсооход хүчин зүтгэсэн бөгөөд тэр үеэс Монголоо тусгаарлах бодлого явуулж эхэлсэн байдаг. Манж чингийн цэргийн эрхийг гартаа атгаж байсан Цэргийн их жанжин Б.Сэнгэринчин Их Чин Ван Оросын хаант улсаас зэр зэвсэг худалдан авахдаа өөрийн биеэр Халхад ирж, Засагт хан М.Цэрэндондовтой Хиагт орчим уулзсан нэгэн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн мэдээ байдаг. Тэрхүү уулзалтын дараагаас Манж чингийн төр хоёр ихэсэд олон дарамт учруулсан. Манжийн найман тугийн их цэргийн эрх мэдлийг өвөрмонгол ноён Сэнгэринчингээс салгахын түүс болсон байдаг. [[Чин улс|Чин улсын]] үед [[Төр гэрэлт]], [[Түгээмэл элбэгт]], [[Бүрэн засагч]] хаадад хүчин зүтгэж явсан цэргийн жанжин. Б.Сэнгэринчин Их Чин Ван тэрээр Хар тамхины хоёрдугаар дайны Балишаогийн тулалдаан болон [[Тайпингийн бослого|Тайпин]], Нианий бослогуудыг дарж, Англи, Францын армийг ялсан гавьяа байгуулснаараа алдаршсан. Түүнийг Англи, Францынхан “Сэм Коллинсон" гэж нэрээр дурдсан байдаг. '''Өвөг эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Манибазарын Цэрэндондовын үед''' Цагаан малгайтны (лалууд) бослогыг дарахад монголчуудаас хүн хүч дайчилсан бөгөөд түүнийг эсэргүүцэн 1880 онд Засагт хан Манибазарын Цэрэндондовын харьяат албат Онолтын цэргийн бослого Улиастайд гарсан байдаг. (Цэрэг Онолтын Улиастайн бослого- 1880 онд [[хятад]] дахь “'''Цагаан малгайтны бослого'''”-ыг даруулахаар [[Улиастай|Улиастайд]] цуглуулсан Монгол цэргүүд Онолтын удирдлага доор [[бослого]] гарган тэмцсэн. Засагт хан, Сайн ноён, Хэвэй гүнгийн хошууны цэргүүд босож манжийн цэргийг хаяж, Манжийн амбанд нутаг орондоо буцаах шаардлага тавьсан. (Онолтыг Сайн ноёны харьяат албат гэж андуурах нь бий). Мөн '''эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Цэрэндондовын Доржпаламын сүүлч, мөн Д.Содномравдан ханы ширээнд суусан эхний үед''' Манж Чингийн төрөөс хятадуудын '''Ихэтуаны Улаан малгайтны (улаан алчууртны) бослогыг''' дарахаар Халхаас 20 мянган цэрэг дайчлан явуулахаар цэрэг татсан ч 2000 цэрэг л татагдан ирсэн бөгөөд, 1900 онд ахин Засагт ханы харьяат албат Энхтайван Зангиар удирдуулсан бослого гарч Улиастайн Манж Жанжны газар, манж амбанг талан таран одсон сонирхол татахуйц баримт байдаг. Занги Энхтайвангаар удирдуулсан Монгол 2000 цэргийн Улиастайн бослого 1900 онд гарч, Манжийн цэргийг хядаж, хятад пүүсүүдийг талж, Чингийн төрийн дарангуйлалыг Халхад сууриар нь ганхуулсан тул Хүрээ, Ховдын Амбан, Урианхайн Амбаны газрыг шинэчлэн нэмж байгуулсан. 1907 онд Манжийн засгийн газар [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваан Ховдын шинэ хязгаар байгуулсанаар Шиньжаан дахь нутаг нь Алтайн хязгаарт харъяалагдах болжээ. Эдгээр бослого толгойлсон хүмүүс бол Засагт ханы шууд харьяат албатууд бөгөөд түүний бодлогын үр гэж манжууд харддаг тул Хан ширээг хүүд нь залгуулсан. '''Манж Чин гүрний Гуансюйгийн 28 дугаар онд буюу 1902 онд Манж Чингийн Засгийн газраас Засагт Хан П.Содномравданд болон Засагт хан аймгийн дэд жанжин Туслагч гүн Лувсандамдин нарт Ихэтуаны улаан малгайтны (улаан алчууртны) бослогыг дарахад гавьяа байгуулсан хэмээн Манжийн хааны зарлигаар шагнал олгосон байдаг.''' Мөн 1903 (1918 онд дахин) онд анх гарч тэмцсэн Засагт ханы Дайчин вангийн хошууны харьяат албат Ард Аюушийн Цэцэгнуурын дугуйлангийн тэмцэл ч даамжиран, улмаар Улиастайн Манж Амбаны газарт есөн эрүү давах процесс болж орон даяар дуулиантай манжийн засгийн бодлогыг шүүмжилсэн аяныг орон даяар өрнүүлсэн нь сонирхол татдаг. '''1910 оны 3 сарын 26-ны өдөр''' буюу цагаан нохой жил Засагт ханы Дашчоймбол хийдэд “Домын дамжаа” болох үед Их хүрээн дахь Хятадын өргөн чөлөөний хойшоо харсан том хүрэн дэлгүүрийн үүд хавьцаа '''лам нар болон хятадуудын хооронд нэлээд сүрлэг зодоон болсон''' гэдэг. 1910 оны 3 сарын 26-ны тэр өдөр Их Хүрээний Д.Содномравдан Засагт ханы шууд харьяаны Дашчоймбол хийдийн хэсэг лам толгойлон монголчуудаа өмөөрч Их хүрээний зах дээр хятадын Да Юй Юан пүүсийн худалдаачидтай эхлэн зодолдоод, хоршоо дэлгүүрийг нь бусниулсан. Хүрээний Манж цэргүүдийн баривчилсан Дашчоймбол дацангийн лам нараа хэдэн зуун лам “Цус, сэвсээ үзэлцэнэ” гээд хашгиран дайраад тэднийг чөлөөлж, Сандо Амбангийн жуузыг чулуугаар шидэж буулган, Хүрээний цагдаагийн дарга Амарыг барьж аваад хөлдүү газар дээш нь савж шидсэн зэрэг маш их дуулиан тарьсан байдаг. Зодооны шалтгаан нь Гандан, Хүрээ хоёрын хооронд байрласан Хятадын том том пүүсүүдийг анх Халхаас зөвшөөрсөн Маймаа хот руу нүүлгэх шаардлага байж. Лам нарын зодооны дараа Их Хүрээнд манжийн засаглал үндсэндээ нөлөөлөх чадалгүй болгожээ. Дээрх зодооны улмаас сүйдсэн Хятадын Да Юй Юан пүүсийн талд Манж Амбан үйлчилж, уг пүүсийн сүйрэлд 2000 шахам лан мөнгийг аймаг, шавиас тулган төлүүлсэн нь ноёд лам нарын дургүйцлийг туйлд нь хүргэсэн байна. '''<u>Д.Содномравдан</u> <u>Засагт ханы шууд харьяаны</u> <u>Их Хүрээний Дашчоймбол дацангийн лам нарын 1910 оны 3 сарын 26-нд үүсгэсэн энэ том зодоон 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын эхийг тавьсан юм.</u>''' '''Эндээс харахад Засагт хан М.Цэрэндондов, Ц.Доржпалам, Д.Содномравдан нарын үед арван жилийн давтамжтайгаар Манж Чинг эсэргүүцсэн маш далайцтай бослого, хөдөлгөөнийг өөрийн шууд харьяат итгэлт албатуудаараа толгойлуулан гаргаж, манжийн засгийг сулруулахаар халх, ойрд, дээд монгол хөхнуур, урианхай, өвөр монголын голлох том ноёдтой хамтран үе залгасан далайцтай том бодлого явуулж байсан нь дээрх түүхэн баримтуудаас харагддаг.''' Ерөнхийдөө Халх Монгол, Урианхай, Ховдын хязгаарыг бүхэлд удирдах гол төв нь Хоёр зуун жилийн хугацаанд Улиастайн Манж Жанжны газар байсан бөгөөд Аймгуудийн Чуулган, Жасааг Улиастайд төвлөрүүлэн жилд тогтмол хуралдуулан, Улиастай хотоос Монголыг төвлөрүүлэн аймгуудын жасааг манж хүмүүсээр удирдуулдаг байлаа. Иймд өөрийн нутагт нь байгаа Улиастай хотоос шалтгаалан Засагт хануудын үүрэг роль гарцаа байхгүй өндөр түвшинд, голлох тэргүүлэгчийн үүргийг гүйцэтгэхээс аргагүй байсан. <ref>{{Cite journal |last=Насан |date=2000-09-26 |title=Өвөр Монголын мал аж ахуй ба нутаг бэлчээрийг ашиглах тухай |url=https://doi.org/10.5564/jis.v1i1.2302 |journal=Journal of International Studies |pages=90–100 |doi=10.5564/jis.v1i1.2302 |issn=2663-7871}}</ref> Манжийн сүүл үеийн улс төр, эдийн засаг, соёлын гэсэн үндсэн гурван чиглэлээр өрнөсөн “[[Шинэ засгийн бодлого]]” Монголд харгис, сөрөг нөлөөтэй, дарьтай торх булсан байсан тул бүх монголын ноёд сөрөх бодлого явуулахаас өөр гарцгүй болгосон. Тухайлбал, Өвөрлөгч 49 хошуу буюу харчин, хорчины монголчуудыг хятад тариачид "монгол хүнийг нь алж, газрыг нь авья" хэмээн уулгалан дайрч 45 хоногийн маш богино хугацаанд 150.000 мянган монголчуудыг хүйс тэмтэрсэн байдаг. 1905 онд Сун Ят Сэн нарын хятадын салан тусгаарлагчид "Харийнхны дарлалыг устгах хөдөлгөөн" гэдгийг байгуулахдаа харийнхан гэдгээ Монгол гэж ойлгогдох ханзаар бичсэн, газрын эрхийг тэгшитгэнэ гэсэн нь Шинэ засгийн бодлогоос өөрцгүй байсан зэргээр дургүйцлийг төрүүлж асан тул Өмнөд Монголд тусгаарлах хөдөлгөөн улам эрчимжжээ. Тайпиний бослогын үед Манж Чин гүрний хятад бус үндэстнүүдийн дунд үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн өрнөж байжээ. 1862-1881 онд дунгааны бослого өрнөж, дунгаан, салар, уйгур, казах, киргизүүд оролцож байв. Тэд дийлдэх үедээ Монгол нутагт орж ирж түйвээж байсан билээ. 1863 онд Якуб-Бэкийн бослого гарч, Монголд казахууд ирж суурьшихын эхийг тавьсан. 1865-1877 онд Еттишар буюу Долоон хотын улс тогтнов. Хулжийн Султанат гэх улс ч байгуулагдаж байв. 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг Манж Чингийн харьяаны Шинжааныг эзэлж, бослого хөдөлгөөнийг дарж, эв нь олдвол салгаж авахаар анаж байлаа. 1881 онд оросууд Тувад онцгой эрхтэй болсон бол, 1883 онд Алтайн урианхай тувачууд үүнийг эсэргүүцэн Алтан Майдарын бослогыг (Засагт ханд илтэд түшиглэж) дэгдээлээ. Энэ бүх бослого тэмцлийн дүнд уулгалтаас халх, зүүнгар, тагна-урианхай, өвөр, хөх нуурын монголчуудыг Засагт хан халхлаж (Засагт ханы Дайчин вангийн Алтанхаруул овгийн Харуул Зангиуд), Засагт ханы нэр нөлөө, улс төр-дипломатын бодлого, цэргээр хамгаалж байсан байдаг бөгөөд түүний үрээр нийт монгол ноёдын итгэл, хүндлэлийг сүүлийн Засагт ханууд хүлээсэн байна. Газар зүйн байрлалаараа Засагт хан аймаг баруун бүс нутагт өрнөж буй геополитикийн тэдгээр том асуудлуудад хүссэн ч, эс хүссэн ч татагдан орохоос аргагүй нөхцөл байдалд байлаа. Тухайлбал, XIII Далай лам Түвдэнжамц хорин есөн сүүдрийн модон луу жил буюу нийтийн тооллоор 1904 оны 6 дугаар сарын 15-ны шөнө цөөхөн тооны хүмүүс дагуулан Лхасаас оргон гарч Хөх нуурын Хүрлэг бэйсийн хошуу нутгаар дамжин, Монголын нутагт орж иржээ. Жамбал донирын өгүүлснээр “Дээд Монголын Хүрлэг бэйс Далай ламыг нутагтаа угтан аваад өөрийн биеэр бараа болон Засагт ханы хүрээ, Ламын гэгээний хүрээ, Их Хүрээ хүртэл дагалдан ирсэн” гэжээ. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц 1904 оны 6 сард нутгаасаа зугтаж гарсан шалтгаан бол Англи цэрэг Төвөдөд орж ирсэн явдал гэдэг. Манж чингийн зөвшөөрөлгүй Английн түрэмгийлэгчдээс дайжин Монголд ирж 2 гаран жил суухдаа анхлан буриад Агваан хамба болон Засагт хангийн зуучлалаар ирж, Засагт ханы хүрээ, Ламын гэгээний хүрээ цааш Сайн ноёныд бууж, улмаар Их Хүрээнд Гандантэгчилэн хийдэд өвөл хавар зуныг өнгөрөөж, дараа нь хөх могой жилийн намрын дунд сард 1905 оны 9-р сарын 15-д Түшээт хангийн Дайчин вангийн хүрээний Диваажингийн хийдэд заларч, өвөлжиж хаваржиж зунжин намаржсан байдаг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамцын гол зорилго нь буриадын Агваан Дорж, Засагт хан Д.Содномравдангийн зуучлалаар Оросын хаант улстай холбоо тогтоох байсан гэдэг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц Засагт хангийн хатан Цэсрэнгийн зуучлалаар Оросын Хаант улсын газар зүйн нийгэмлэгийн шугамаар монгол нутагт томоохон экспедиц хийж байсан алдар аялагч Пётр К.Козловтой Их хүрээнд Засагт хангийн өргөөнд уулзсан тухай баримт Оросын хаант улсын газар зүйн нийгэмлэгийн архивын мэдээнд байдаг. Эндээс эхлэн Шамбалын орны талаарх оросын алдарт судлаачдын жим эхэлсэн. Энэхүү уулзалтын дараагаас 13 дугаар Далай лам Бээжинд буцсан. Тухайн үед 13-р Далай лам Төвөд рүү хараахан буцаагүй, Бээжингийн Шар сүмд сууж байсан бөгөөд 1908 онд Бээжинд Хатан Цы Ши болон Манжийн хаантай уулзаж, хаанд сөгдөн мөргөхөөс татгалзаж, нэлээн зэмлэл хүртэж, зарим бараа бологсод нь хатуу цээрлүүлсэн цаазлуулсан, улмаар төвдөдөө буцсан. Энд Ханд вангийн ууган хүү хамрагдсан байж магадгүй. Гэвч Монгол Улсын үед гүнгийн зэрэг хүртсэн Ф.А. Ларсонгийн дуртгал номд бичсэнээр Ханддорж вангийн энэ хүү 1906 онд 13-р Далай ламыг дагаж нутгаасаа гарч яваад Бээжинд очоод ханиад хүрч, 1908 онд өвчнөөр нас барсан гэжээ. Ханддоржийн ууган хүү Шаньси муж, Бээжингийн Шар сүм зэрэг газар 13-р Далай ламыг дагалдан бараа болж хоёр жил орчим явжээ. Гэхдээ Ханддоржийн тэр хүү балчир насны биш нас биед хүрсэн идэр залуу гүн хэргэмтэй байсан нь Ларсон гүнгийн бичсэн баримтад байна. Далай лам төвдөд буцаж очоод засгийн газраа өөрчлөн тусгаарлах бодлого явуулж эхэлсэн тул 13-р Далай ламыг татан буулгахаар Манжаас 1908 онд Төвдөд цэрэг оруулснаас 13-р Далай лам Энэтхэг дүрвэн гарсан. Хятадын 1913 онд Цинхайн хувьсгалын дараа Энэтхэгээс буцаж Төвдөд ирээд Монголын нэг адил Төвөд улс тусгаар тогтнолоо зарлан, Богд хаант улстай тусгаар тогтнолоо харилцан хүлээн зөвшөөрсөн Анхны гэрээг Засаг ханы Д.Бат-Очир түшээ гүн, түүний хүү лхаарамбын оролцоотойгоор байгуулсан байдаг. Энэхүү түүхэн баримт, үнэ цэнэтэй мэдээ сэлтийг монголын түүхэнд дурдахгүй алгасдаг учир юун бол. Нөгөөтэйгүүр Улиастайн Монгол Амбанаар Засагт ханы Сартуул сэцэн жүн ван Жалцангомбоцэдэн-Ишийг томилсон явдал нь Засагт хан Д.Содномравдан бие даан чөлөөтэй хөдлөх бололцоотой болж, өөрийнхөө хүссэнээр Улиастайг, Монгол аймгуудын жасаа, чуулганыг хөдөлгөж байжээ. 1912 оны нэгдүгээр сарын 21-нд Улиастай хотын Манж жанжин, сайд нар бууж өгч монголоос зайлан одсон. Энэ утгаараа Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан нь нийт монгол үндэстний ноёдын итгэл хүндлэлийг хүлээсэн, албан бусаар хүлээн зөвшөөрөгдсөн де факто хаан байсан гэж харагддаг. Энэ нь Хятад, Орос, Япон, Солонгос, Англи, Францын архивын түүхэн эх сурвалжуудаар нотлогддог. Түүхэн цаг хугацааны хувьд ч Орос-Монголын Гэрээ байгуулах хэлэлцээрийн өмнө, Ховдын хязгаарыг бүхэлд нэгтгэх эсэх, Монгол Улсад нэгдэхээр Ойрд, Хөх нуурын Монгол, Алтайн Урианхай, Барга, Өвөрлөгч 49 хошуудын ноёдоос өргөсөн шийдэгдээгүй чухал асуудал, Таван замын цэрэг хөдөлгөх эсэх асуудлын яг өмнөхөн 1912 оны хавар 5 сард Засагт хан Д.Содномравдан гэнэт нэн сэжигтэйгээр таалал болсон. Мөн түүний нас эцэслэсний дараа Засагт хан аймгийн баруун урд, урд хэсэг, Ховдын хязгаар, Алтайн хязгаар, Урианхайн хязгаар, язгуурын монгол нутаг дэвсгэрийн зарим нэлээд том хэсэг улсын хилийн гортигийн гадна үлдэх болсон нь анхаарал татдаг. = Гэрээ хэлэлцээр - Ээдрээт цаг үе - Их гүрнүүдийн нөлөө = '''''Засагт хан Д.Содномравдан хан ширээнд сууж буй ахуйдаа тухайн бүс нутгийн олон улсын геополитикийн (Орос, Англи, Төвд, өвөрмонгол, хөхнуур, тува, алтай, казак, уйгар, туркстан, хятадын) ээдрээт нөхцөл байдалд их бага хэмжээгээр татагдан оролцож, нөлөөлж байсан байдаг ба түүний амьд ахуйд болон түүнээс хойших хугацаанд өрнөсөн, байгуулагдсан гэрээ, хэлэлцээрүүдийг нэгтгэн авч үзэх нь тухайн цаг үеийн түүхийн бодит байдлыг тодотгоход чухал ач холбогдолтой.''''' '''1.''' <u>'''Монгол-Оросын Гэрээнд 1912 оны 11-р сард Өргөө хотноо гарын үсэг зурсан'''</u>. Хэлэлцээрт хоёр тал өөрсдийн байр суурийг хамгаалж нэг сар гаруй маргалдсаны эцэст уг Гэрээг байгуулжээ. Энэхүү гэрээгээр Гадаад монголыг хятадтай харилцах автономит эрхтэй завсрын бүс болгохоор шийдэж хэрэгжүүлсэн юм. Бээжинд сууж байсан Оросын дипломат төлөөлөгчийн газраас 11-р сарын 9-нд "Journal de Pèkin“-д нийтлүүлсэн Орос-Монголын хэлэлцээрийн бичвэрийг "Онцгой тохиолдолд Орос улс Ар Монголыг зэвсгийн хүчээр ч гэсэн хамгаалах болно гэж Оросын элч төлөөлөгч түүнд бас батлан хэлсэн" ажээ. Бээжин дэх Германы элч төлөөлөгч 1912 оны 11-р сарын 11-нд Германы Гадаад хэргийн яамандаа илгээсэн байна. Монгол-Оросын 1912 оны гэрээ нь Их гүрнүүд бага буурай оронд өөрийн хүсэл эрмэлзлийг тулган хүлээлгэдэг эрх тэгш бус зарчим үйлчилж байсаны нэг тод жишээ болсон юм. Энэ үед [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн]] дарлалаас салсан [[Монгол үндэстэн|Монгол]] ба [[Хятадууд|Хятад]] нь тус тусдаа өөрийн тусгаар тогтнолыг зарлаад байсан үе юм. Хаант Оросын Засгийн газар энэ шинээр тусгаар тогтнолоо зарласан улсуудыг алийг ч хүлээн зөвшөөрөөгүй байсан үед энэхүү гэрээний хэлцэл явагджээ. Монгол-Оросын 1912 оны гэрээний дараа 1914 онд Орос-Монголын хоорондын нууцаар байгуулсан дөрвөн зүйлийн гэрээг (мөнгө зээлүүлэх, буу зэвсгийн, төмөр зам байгуулах, цахилгаан мэдээ байгуулах) Хаант Оросын консул Миллер, Дотоод яамны тэргүүн сайд Дашзэвэг, Сангийн яамны тэргүүн сайд Чин ван Чагдаржав, Гадаад яамны дэд сайд гүн Цэрэндорж нар хэлэлцэн тогтоосон. 1915 оны Хиагтын гурван улсын гэрээ нь Монгол-Оросын энэхүү 1912 оны Гэрээ үндэс болсон байна. '''2.''' <u>'''Япон Орос улс 1907 онд гэрээ байгуулсан'''</u>. Оросын хувьд 1905 онд Японтой хийсэн дайнаар Солонгос, Манжуурын нөлөөллийн бүсээ алдсан, түүнийг тэнцвэржүүлэх бүс нь Гадаад Монгол, тэр дундаа Баруун Монголын асар уудам нутаг дэвсгэр байлаа. 1907-1945 онд Монгол болон түүний эргэн тойрон дахь бүс нутгийг сонирхогч гурван гүрэн байсан нь Орос/ЗХУ, Хятад, Япон байв. ''Орос-Японы дайн ([[Япон хэл|Япон]]: 日露戦争, にちろせんそう, [[Орос хэл|орос]]. Русско-японская война) -[[Оросын Хаант Улс]], [[Японы эзэнт гүрэн|Японы эзэнт гүрний]] хооронд [[Манжуур]], [[Солонгос]], [[Шар тэнгис]]<nowiki/>т өөрийн эрх мэдлийг тогтоох ашиг сонирхолын зөрчилдөөнөөс үүсэж 38 орныг хамарч, 1904 оны 2-р сарын 9-нд эхлээд–1905 оны 9-р сарын 5-нд дууссан [[дайн]] юм. 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг хуучин зүүн гарын нутаг Шинжааныг эзэлж 10 жил хяналтаа тогтоосон, 1881 онд Тувад эзэн эрхээ тулгасан тэрхүү эгзэгтэй үед гол хаалт болж байсан субъект бол Засагт хан Доржпаламын Содномравдан байлаа. Тэр утгаараа ч Өргөө дэх төв Засгийн газрын байдалд анхаарал хандуулах боломж олдоогүй биз. '' '''3.''' <u>'''Япон Орос улс 1912 оны 7 дугаар сарын 8-нд нууц конвенц байгуулсан'''</u>. Энэ конвенцын дагуу Монголыг Бээжингийн уртрагаар (Гринвичийн 116 градус 21 минут)хоёр хувааж, түүний Дорнод хэсгийг Японы, Баруун хэсгийг Оросын нөлөөний хүрээ гэжээ. Үүнээс хойш Outer Mongolia - Гадаад Монгол, Inner Mongolia - Өвөр Монгол гэдэг статус бүрэлдсэн юм. Энэхүү нууц конвенц нь нууц заалтуудтай байж, түүгээр "Монголд онцгой эрх эдлэх Орос улсын байр суурь зэргийг Японы талаас хүлээн зөвшөөрсөн". Энэ конвенцийн дараа Орос улс, Монголын талаар 5 дугаар сард тодорхойлсон зарчмуудаа 8 дугаар сарын 15-нд яамдын сайд нар, II Николай хаанаар хүлээн зөвшөөрүүлээд засгийн газрынхаа бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр Коростовецийг Хүрээнд томилов. Коростовец 1912 оны 9 дугаар сард Нийслэл Хүрээнд иржээ. Оросын талаас Коростовец, монголын талаас да лам Цэрэнчимэд толгойлж байсан төлөөлөгчид Монгол хэмээх нэрэнд хамааруулах газар нутаг, статусын талаар маргалдаж, Коростовец хурал хаяж байсан боловч гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Коростовец ”Гадаад монгол” гэсэн томьёоллоос “Гадаад” гэсэн үгийг хасаж, өргөн утгаар ойлгож болох “Монгол” гэсэн үгийг орос эхэд, “Монгол улс” гэсэн томьёоллыг монгол эхэд хэрэглэхийг зөвшөөрөх, “автономия” гэсэн грек гаралтай үгийг монгол эхэд “өөртөө тогтнож”, “өөртөө эзэрхэх” ёс журам хэмээн хөрвүүлэхийг үл татгалзах зэрэг буулт хийсэн байна. Ийнхүү хоёрдмол утгатай болсон боловч, Хаант Оростой бие даан гэрээ байгуулсан нь монголын хувьд маш чухал ач холбогдолтой байлаа. Гадаад монголыг XX зууны эхэн үеэс сонирхох болсон Япон юуны өмнө Өвөр монгол дахь нөлөөний хүрээгээ Оростой дахин баталж авлаа. Оросын хаант улс 1907, 1910 онд [[Гадаад Монгол]] дахь "тусгай эрх ашгаа" Япон улсаар зөвшөөрүүлэн байр сууриа бэхжүүлж, улмаар Урианхайн хязгаарыг авахаар тэмүүлж байв. Гэвч Япон, АНУ, Герман зэрэг орнууд мөн монголын газар нутаг, худалдааны боломжийг судлан, хятадын худалдаачдаар зуучлуулан бараагаа борлуулж, оросуудыг шахаж, алт нүүрсний уурхай байгуулах боллоо. Энэ нь хүчний тэнцэржилтийг түр торгоосон байж болзошгүй. [[Японы эзэнт гүрэн|Япон улс]] мөн [[Солонгос]] дахь "тусгай эрх ашгаа" Оросоор зөвшөөрүүлээд, [[Манжуур|Манжуураар]] дамжуулан Ази тивд нөлөөгөө ихэсгэж байсан тул Орос улс монголтой хиллэсэн хилийнхээ дагуу цэргийн ангиудаа байрлуулсан байлаа. Хүчирхэг гүрнүүдийн Алс Дорнод, Хятад дахь дайн, Орос, Хятадын хувьсгалт хөдөлгөөн манжийн зах хязгаар монголд нөлөөлж, зах зээлийн харилцаа нэвтэрч, гадаад орны үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн шинэ сонин хачин зүйлс монголчуудыг гайхшруулан хоцрогдлыг нь ойлгуулж байв. Орос-Монголын хэлэлцээрийн талаар Оросын хаан улсын Гадаад хэргийн сайд Сазоновтай ярилцсан тухайгаа Германы хэргийг түр хамаарагч 1912 оны 12-р сарын 25-нд мэдээлжээ. Тэр ярилцлагаар хэргийг түр хамаарагч Оросын уг хэлэлцээрийг байгуулах болсон жинхэнэ учир шалтгааны талаар бага сага юм мэдэж авчээ. Тийнхүү Сазонов: „Монголын амар амгалан малчин ардын оронд идэвхтэй, тайван бус хятадууд хилийн хөрш нь болохыг Орос улс ямар ч нөхцөлд тэвчиж чадахгүй.“ хэмээн мэдэгдсэн ажээ. Сазонов уг хэлэлцээрийг үндсэндээ 1881 оны Петербургийн худалдааны гэрээг шинэчилсэн хэрэг гэж үзэж байгаагаа хэлжээ. „… угтаа монголчуудын хүссэн шиг ‚ивээл хамгаалал‘-д авах асуудал яригдаагүй. Орос улс шинэ ачаа үүрмээргүй байна.“[26] гэсэн аж. Тэгээд Сайд Сазонов тэр хүртэл хэвлэгдээгүй байсан нэмэлт протоколын тухай ярьсан байна. Ингээд Оросын албатууд Монголд газар авах боломжтой болно гэдгийг тэр онцолсон байна. Ярианы төгсгөлд тэр Петербургт монгол ноёдын төлөөлөгчид ирэх гэж байгааг хэлж. Эцэст нь: "Тэр ‚ноёд‘-той улс төр ярихгүй. Бэлэг, амттан л өгнө.“[27] гэж Сазоновын хэлснийг Германы элч төлөөлөгч нямбайлан тэмдэглэж авсан байв. Орос улс ч бас их гүрэн байсан, гэхдээ монголчуудтай шууд хөрш, түүхэн ойр, өмнөд хөрш Хятадаас урьдаас л болгоомжилдог байснаас ашиг сонирхол нь бусад их гүрнийхээс өөр тогтоцтой байжээ. Хэрвээ Орос улсын мөнхийн ашиг сонирхлын нэг нь Сибирийн уудам орон зайн аюулгүй байдал байсан юм бол түүнийг хангах нэг арга зам нь монгол үндэстний төр улсын тусгаар тогтнолыг тогтоож, хадгалах явдал байсан. Тийм сонирхол Оросоос өөр ямар ч улсад байх боломжгүй байсан. Өнөөдөр ч гэсэн байдал огт өөрчлөгдөөгүй бололтой. '''4. <u>Германы Эзэнт улс Оросын хаант улсын Петрбургийн гэрээ 1881 онд байгуулагдсан.</u>''' ''Тус гэрээгээр хятад дахь нөлөөгөө хувааж тохирсон. "Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ. "Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж Германы Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн байдаг.'' Орос улс Гурвалсан холбоо (Dreibund) болон Гурвалсан Антантыг (Triple Entente) зөнд нь орхиж болохгүй гэсэн шаардлагыг тэр тавьж байсан.[14] '''<u>Германы Гадаад хэргийн яамны "Монголын асуудал"-ын талаарх 1910 оны мэдээлэл</u>''' "Монголын асуудал“ Германы эзэнт гүрний Гадаад хэргийн яамны анхаарлын төвд 1910 оноос илүүтэй их орох болсон байна. Үүний шалтгаан нь Орос, Япон хоёр улс 1907 оны 7-р сарын 30-нд гэрээ байгуулж ойртсон явдал юм. Гэрээ нь нууц заалтуудтай байж, түүгээр „Монголд онцгой эрх эдлэх Орос улсын байр суурь зэргийг Японы талаас хүлээн зөвшөөрсөн.“[5] гэж Гадаад хэргийн яам таамаглаж байв. Хятадын зах зээлд Германы эдийн засгийн чөлөөтэй үйл ажиллагаа явуулах боломжийг Орос, Япон улсууд хязгаарлаж болох байсан тул уг хоёр гүрний ойртсон явдал Гадаад хэргийн яамны Зүүн Азийн бодлогод ихээхэн учир холбогдолтой байсан. Баримт бичгүүд дээр зах хөвөөгөөр нь гараар бичсэн тэмдэглэлүүдээс үзэхэд '''Германы Эзэн хаан II Вильхелм (Wilhelm II.)''' тайлан мэдээнүүдийн нэг хэсгийг байнга уншдаг байжээ. Тэрээр 1910 онд "Монголын асуудал“-тай байн байн тулгарч байсныг бид энэ маягаар олж мэднэ. Тухайлбал Орос, Япон улсууд удахгүй Манжуурын статус квог гэрээгээр тохиролцох гэж байгааг „Daily Telegraph“ Санкт Петербургээс мэдэгдсэн тухай Лондонд сууж байсан элчин сайд 1910 оны 6-р сарын 24-нд мэдээлсэн байдаг.Үүнтэй холбогдуулан '''Германы Эзэн хаан II Вильхелм: „Хятадад алдагдалтайгаар Манжийг Японоос, Монголыг Оросоос салгаж авах хэрэгтэй … хэрэв Америк, Японы хооронд мөргөлдөөн гарвал …“ хэмээн тэмдэглээд, „ Азид Орос улс Японд … дэмжлэг үзүүлэх шахаанд орвол, бусдаар бол Владивостокийг алдана, Монгол, Зүүн Сибирийг ч бас.'''“[6] гэж дүгнэсэн буй. Манжуур, Монголын тухайд тэр Япон, Орос улсууд Манжуур, Монголыг бусад улсад хаалттай болгож, Хятадаас салган бутаргаж, “нээлттэй хаалганы зарчим”-аас ухрах вий хэмээн эмээж байж. '''Эзэн хаан II Вильхелм''' 1910-оны 7-р сарын дундуур хамгийн ойрын зөвлөхүдийнхээ хүрээнд Орос, Японы гэрээний талаар дахин ярилцсан байна. Эзэн хаан Орос, Японы нутаг дэвсгэрийн санаархалд "ирээдүйн төлөө тээг тавих“ санаатай байгаа гэж түүний ойрын хүрээллээс дуулджээ. Герман улс АНУ-тай ижил санаа бодолтой байгааг тэр онцолж байв. "'''Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж''' '''Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн буй. Хэд хоногийн дараа Рейхийн канцлер эзэн хаан II Вильхелмд ханджээ.''' Тэр түүнд Санкт Петербург, Япон хоорондын гэрээний бүрэлдэхүүн хэсэг нь зөвхөн Манжуур болохыг мэдэгдсэн байна. Алс Дорнод дахь Оросын оролцоо улс төрийн хувьд л зөв зүйтэй байна уу гэхээсэнэ маягаараа бол Орос улс „Японы хилийн хөрш болж, улмаар ирээдүйд ноцтой толхилцоонд хүргэж мэднэ.“[7] хэмээжээ. Англи Оросыг Германы эсрэг санаа зорилготойгоор нэгтгэсэн шиг Герман улс Оросыг хүчээ Алс Дорнодод байлгаж байхыг сонирхож байв. Нарийндаа ярьвал энэ нь дэлхийн 1-р дайнд хүрэх замыг зассан тоглолт байсан билээ. '''5.''' '''<u>"Зийбертийн баримт бичиг"-т 1912 оны 5-р сарын 1-ний өдрийн</u>''' Бээжин дэх Оросын элч төлөөлөгч гадаад хэргийн сайддаа бичихдээ, Орос улс '''"Умард Манжуур, Монгол, Баруун''' '''Монгол-Хятад"'''-ад цэргийн ажиллагаа явуулдаг юмаа гэхэд гадаад улс гүрнүүдийн зүгээс ямар нэг эсэргүүцэл үзүүлэхээргүй байна гэжээ. АНУ-ын дипломат төлөөлөгч "Түүнд буй зааварт Монгол, Манжуур дахь манай үйл ажиллагааг таслан зогсооход хүргэж болзошгүй зүйл огт байхгүй" хэмээн мэдэгджээ. Их Британийн төлөөлөгч батлан хэлэхдээ: "Та нар одоо Баруун Хятад, Ар Монголд ямар ч эргэлзээгүй огтхон ч санаа зовох юмгүйгээр ажиллагаа явуулж болно ..." гэсэн байна.[23] Орос, Япон хоёр улс Өвөр Монголыг Бээжингийн уртрагаар баруун, зүүн хоёр хэсэгт хуваасан нэмэлтийг 1907 оны 7-р сарын 17-30-ны гэрээний нууц заалтад оруулж нөлөөллийн хүрээгээ шинээр тогтоох гэж байгааг Гадаад хэргийн яам 1912 оны 6-р сарын 19-ний өдрийн „Зийбертийн баримт бичиг“-ээс мэджээ. Баруун хэсэг нь Оросын, зүүн хэсэг нь Японы нөлөөллийн хүрээ болох ёстой байв. '''William Woodville Rockhill – ''The Land of the Lamas'' (1891)''' “Outer Mongolian prince Zasagt Khan” Тэр нөхцөлд Орос улс 1-д Манжуур дахь ашиг сонирхол, 2-т 1881 оны Петербургийн гэрээг шинэчлэн засварлах асуудалд анхаарлаа хандуулж байв. Үүнтэй холбогдуулан Оросын хаант улсын Ерөнхий сайд Сазонов "Монголын асуудлын цаашдын чиг хандлагын талаар, тус улс цаашид Хятадын эзэнт гүрний автономит эрхтэй бүрэлдэхүүн хэсэг байна гэсэн утгаар “[19] ярьж байж. "Хятад улсын нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах зарчимд шууд харшлах улс төрийн ашиг сонирхлоо бид нягталж үзэх ёстой.“[20] тул Монголын асуудлыг шийдвэрлэхээ хойшлуулах шаардлагатай гэж Гадаад хэргийн сайд үзсэн. Энэ болон бусад мэдэгдлүүдээс нь харахад Оросын Гадаад хэргийн яам нээлттэй хаалганы зарчмыг хадгалж, улмаар Хятад улсын бүрэн эрх, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэн үзэхийн хамтаар "Монголын асуудал“-ыг шийдвэрлэхийг улам бүр сонирхох болсон байна. Берлин дэх Оросын элчин сайдын яамны зөвлөх нэг ярилцлагаараа "Орос улс Хятадын бүрэн эрх, бүрэн бүтэн байдлыг алдагдуулах гээгүй, Монголд Хятадын давуу эрхийг хадгалахын сацуу гагцхүү Бээжинтэй зөвшилцсөний үндсэн дээр эдийн засгийн асуудлуудыг зохицуулах хүсэлтэй“[22] байгааг дахин нотолсон байна. Тус яам Хятадын үндэсний эрх ашгийг хүндэтгэн үзсэндээ ч тэгсэн бус, бусад их гүрэнтэй л Хятадад зөрчилдөхийг хүсэхгүй байсан хэрэг. Тэр ч үүднээс Оросын Гадаад хэргийн яам Түвдийн асуудлаар Түвд болон Хятадын Засгийн газар, тэрчлэн Хятад болон Түвдтэй хэлэлцээ хийж байсан Их Британийн алхам нэг бүрийг маш анхааралтай ажиглаж байлаа. Гадаад хэргийн яамны төрийн нарийн бичгийн даргын орлогч 1912 оны 1-р сарын 24-нд Рейхийн канцлерт мэдээлэхдээ: „Өнөөг хүртэл бүх улс гүрэн Хятад улсын бүрэн эрхт, бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэж, нээлттэй хаалгыг бүгдэд хадгалж байх талаар удаа дараа гаргасан мэдэгдэлдээ үнэнч байж, тус улсын дотоод хэрэгт оролцолгүй хол байж ирэв … Гэтэл олны танил эх сурвалжаас авсан мэдээнд дурьдсанаар Орос улс Монгол дахь Хятадын бүрэн эрхийг албан ёсоор хөндөхгүй байх, тэр бүү хэл Монгол орон тусгаар тогтнолоо тунхагласныг авч хэлэлцэлгүй алгасан дараачийн сэдэвт орохыг хүсч байна.“[21] гэжээ. "'''Зийбертийн баримт бичиг'''“ Оросын Хаант улсын Сайд нарын Зөвлөлийн нэгэн хурлаар яригдсан дотоод асуудлын талаар 1910 оны 11-р сарын „Зийбертийн баримт бичиг“-ээс мэдэж авсан байна. Орос улс Японтой гэрээ байгуулснаар илүү баталгаатай боллоо гэж үзэх болсон ажээ. Японы зүгээс заналхийлэх аюул алга байв. Бас Япон-Хятадын холбоо бий болохоос сэрэмжлэх ч хэрэггүй болжээ. Эрхүү болон Амурын бүс нутгийн цэргийн тойргууд дахь 29.000 хүний бүрэлдэхүүнтэй хилийн цэргийн корпус нь ганц Хятадын эсрэг гэхэд л хангалттай хүч байв. Сайд нарын Зөвлөл Хятад дахь Оросын гэрээний эрхийг "бүхий л хүчээрээ“ хамгаалах, шаардлагатай бол консулуудаа "албан хүчээр томилж ажиллуулах“-ыг шаардаж байв. Хурлын протоколд: "Биднийг өөрсдийн эрхийг ухамсарлан эрс хатуу шаардлага тавих бүрийд Хятад бууж өгдгийг туршлага харуулсан.“[8] гэсэн байлаа. Оросын Сайд нарын Зөвлөл зардал, олон улсад ээдрээ төвөгтэй байдал үүсэх, хүн амаа дургүйцэх вий гэсэндээ '''"Хятадаас нэг муж тасдаж авах“-аас татгалзсан байна. Орос улсад Монголын талаар ч бас баримтлах бодлого олон талаас нь иж бүрэн бодож боловсруулсан үзэл баримтлал хэрэгтэй болохыг тэдгээр хүчин зүйлс харуулжээ.''' Германы Гадаад хэргийн яам өөр нэг "'''Зийбертийн баримт бичиг'''“-ээс Токиод сууж байсан Оросын элчин сайдын Японы Гадаад хэргийн сайд Комуратай хийсэн ярилцлагын талаар мэдэж авчээ. Санкт Петербургт сууж байсан Германы элчин сайд 1912 оны 1-р сарын 4-нд Оросын хаант улсын Гадаад хэргийн сайд Сазоновтой шинээр уулзалт хийсэн тухайгаа мэдээлжээ. Гадаад хэргийн сайд Сазонов Хятадад одоо Манжийн хаант засаг бүрмөсөн ялагдсан гэж үзэж байв. Хятадад тусгаар тогтнох гэсэн хүсэл эрмэлзэл илэрч байгаа талаар хоёул санал бодлоо солилцжээ.Гадаад хэргийн сайд Сазонов '''"Монголын хойд хэсэг“-ийн талаар яриа өрнүүлсэн аж. Тэр Монголыг, ядахдаа хойд хэсгийг нь Оросын эзэнт гүрэнд нэгтгэх монгол ноёдын хүсэлтийн талаар ярьсан байна. Сазоновын хэлснээр Орос улс тэрхүү гуйлт хүсэлтийг хүлээж авахаас ямагт татгалзаж ирсэн аж. Харин сүүлийн үед Монголын шинэ төлөөлөгчид Цагаан хаанд өргөх бичиг хүргэж ирснийг тэр хэлжээ. Оросын Эзэнт гүрэнд нэгдэх байна уу, Оросын ивээл хамгаалалд багтах байна уу, аль нь ч байлаа гэсэн "Хятадын үймээн бужигнаан“-ы улмаас, дээр нь бас Оросд санхүүгийн шинэ дарамт үүсэх учраас Засгийн газар татгалзсан юм гэсэн аж. Сазонов: "Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ.“[16]''' хэмээн мэдэгдсэн байна. '''Уг баримт бичгийн энэ хэсэгт Германы''' '''Эзэн хаан II Вильхелм: "Утгагүй юм. Тэд тэднийг авах ёстой, эс бөгөөс япончууд хүрч ирнэ!“[17]''' хэмээн захад нь тэмдэглэсэн байх ажээ. '''<u>6. Герман Хятадын Худалдааны гэрээг Бээжинд 1861 оны 9-р сарын 2-нд байгуулсан.</u>''' Германы Хятадтай 1861 оны 9-р сарын 2-нд байгуулсан Худалдааны гэрээний дагуу Герман улс Монголд 1881 оны Петербургийн гэрээгээр Оросын эдэлж байсантай адил эрх эдлэх эрхтэй. „Хэрэв Хятад улс Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрч, өмнө жилийн 11-р сарын 3-ны протоколд дурьдсан Оросын онцгой эрхийг зөвшөөрөхөөр шийдвэл“[30] энэ боломж алдагдахаар байна гэсэн аж. Тэгээд төрийн нарийн бичгийн дарга цааш нь хэлэхдээ: „Монгол оронд эдийн засгийн ашиг сонирхлоо цааш нь өргөжүүлэх боломж бүрдүүлэхийн тулд одоо мөрдөгдөж байгаа Герман-Хятадын гэрээний заалтуудыг Монгол орны хувьд үргэлжлүүлэн мөрдөх баталгаа болсон төр эрх зүйн харилцааг Монгол, Хятадын хооронд тогтоомоор байна. Үүний тулд Орос-Монголын гэрээг хүлээн зөвшөөрөхөөс цааргалж ирсэнд нь Хятадын Засгийн газарт зохистой гэсэн хэлбэрээрээ урам өгч, Монголыг Өргөөгийн хэлэлцээр (Орос-Монголын хэлэлцээрийг хэлжээ)-ийн үндсэн дээр олон улсын худалдаанд нээлттэй болгохыг зөвлөх нь зүйтэй болов уу. Энэ нь Хятад улс тухайлан Монголд цэргийн арга хэмжээ, засаг захиргааны үйл ажиллагаагаа тодорхой хэмжээгээр хязгаарлах, тэрчлэн колоничлолын хурдыг сааруулах замаар Оросын хүслийг бодолцож үзэхэд саад болохгүй.“[31] гэжээ. "Нээлттэй хаалганы зарчим"-ыг баримтлах угтвар нөхцөл нь Хятад улсын төрийн бүрэн эрхт, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах явдал байсан учраас Герман улс тэр үед монголчуудын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөнгүй юм. Герман улс тэр үед Монгол орны тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөөгүй ч Ар Монгол дахь Хятадын цэргийн ажиллагааны чадамж, засаг захиргааны үйл ажиллагаа, тэрчлэн Хятадын колоничлолыг хязгаарлахыг дэмжихэд бэлэн байсан мэт. Энэ нь Монгол, Хятадын харилцааны талаарх Орос-Монголын хэлэлцээрийн гол гол заалтад нийцэж байсан. Их гүрнүүдийн ашиг сонирхол, тоглолттой харьцуулахад энэ нь тийм ч бага юм биш байсан. <u>'''7.Хаант Орос улс, Дундад Иргэн улс 1913 оны 11 дүгээр сарын 5-нд Бээжингийн тунхаглах бичгийг байгуулсан'''</u>. Тунхаг бичиг нь үндсэн 5 зүйлтэй, хоёр хавсралт бичигтэй, хавсралт тус бүр дөрөв, дөрвөн зүйлтэй. Тунхаг бичгийн гол агуулга нь Орос улс ДИУ-ын Гадаад Монголыг хэмжээтэй эзэрхэх эрхийг зөвшөөрсөн. Гадаад Монголын автономит эрхийг ДИУ зөвшөөрөх, ДИУ Гадаад Монголын дотоод хэрэгт оролцохгүй байх, Хаант Орос улс Гадаад Монголд консулыг хамгаалах цэргээс өөр цэрэг суулгахгүй байх, Гадаад Монголын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцохгүй байх, Монгол-Оросын 1912 онд байгуулсан гэрээг ДИУ хүлээн зөвшөөрсөн. Монгол улсын Богд хааны Засгийн газар Бээжингийн тунхаг бичгийг эсэргүүцэн Хүрээн дэх Оросын консулын газарт нот бичиг илгээж байсан. Хаант Орос улсад айлчлал хийж байсан Ерөнхий сайд Т.Намнансүрэн өөрийн Засгийн газрын байр суурийг илэрхийлэн “Манай Монгол улс Хятадын холбогдлоос бүр мөсөн салсан учраас Монгол улс зөвшөөрөөгүй байхад тогтоосон ямар ч холбоог огт хүлээхгүй, Монгол, Хятадын харилцааны асуудлыг гагцхүү Монгол улс өөрөө шийдэх ёстой” хэмээн эсэргүүцэж байсан нь оросын тухайн үеийн сонинд бичигдсэн байна. '''<u>8. Монгол-Түвдийн хооронд найрамдлын гэрээ 1913 оны 2 дугаар сарын 4-нд байгуулагдав.</u>''' Монголын талаас Гадаад явдлын яамны дэд сайд Нягт билэгт Да лам Равдан, эрхэлсэн түшмэл Манлайбаатар ван Дамдинсүрэн, Улсын Түшээ гүн Дагвын Бат-Очир, Түвдийн талаас Далай ламаас томилогдсон Гүжир Цансан Ханчин Луузаннаваан, Донид Агваан ёнзон нар оролцов. Есөн зүйл бүхий уг гэрээгээр хоёр улс бие биенээ тусгаар тогтнож, хаан өргөмжлөгдсөнийг хүлээн зөвшөөч, харилцан туслалцах, худалдаалах ба санхүүгийн асуудлыг хэрхэн шийдэх талаар зөвшилцөлд хүрчээ. <u>'''9. Халх, Ойрд, Өвөрлөгч ноёдын холбоо''' 1908 онд '''байгуулан''' гол зохицуулагчийн үүрэг гүйцэтгэж байсан хоёр дээдэс болох Засагт хан Доржпаламын Содномравдан, Хорчингийн Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэн нар хорлогдсоноос хойш Монгол Улсад нэгдэхээр тэмүүлж, ихээхэн санаачилгатай ажиллаж байсан Ойрд, Хөх нуур, Алтайн Урианхай, Өвөрлөгч 49 хошуудын голлох нөлөөтэй том ноёд нь үндсэндээ Богдын төрөөс зайгаа авч, замаа бодох болсон нь харагддаг.</u> Харин цэргийн хэрэг эрхэлдэг дунд, бага ноёдоо зүтгүүлсэн байдаг. Энэ нь Таван замын их цэрэг өмнө зүг хөх нуур, өвөрмонгол нутаг хошуунд нь орсон байхад ч нэг их идэвхийлээгүй нь баримтаар харагддаг. Хаант Оростой баруун хэсэгт шууд тулан зогсож байсан асар нэр нөлөөтэй Засагт хан Д.Содномравдан 1912 оны хавар гэнэт таалал болсон тул тэрхүү орон зайд нөхөж ажиллахаар үнэн хэрэгтээ тухайн үедээ Ерөнхий сайдын үүргийг гүйцэтгэж байсан Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны Тэргүүн сайд Гомбын Цэрэнчимэд Да лам Төв Засгийн газрынхаа тэргүүн, сайдын албанаас шилжин Баруун хязгаарын засан тохинуулах сайдаар томилогдон Урианхайн хязгаараас Ховдын хязгаар орох замдаа оросуудад хорлогдон 1914 оны 5 сарын 7-нд сэжиг бүхий байдлаар насан эцэслэсэн эмгэнэлт тавиланг дахин давтсан. Тэрээр 1914 онд Монголын баруун хязгаарыг тохинуулах сайдыг тушаал хvлээж зам явах зуураа «... энэ сарын шинийн долоонд тахиа цагт (1914.05.07)... улс төрийн албыг дуусгаж чадсангүй нь үнэхээрийн хайран хэмээн нулимс цувруулан дахин дахин гэрээслэн хэлж гэнэт амьсгал татаж» нас баржээ хэмээн тэмдэглэсэн байна. Сүүлчийнх үг нь ямар их чухал даалгавартайгаар баруун хязгаарт томилогдоод, даалгавраа амжуулаагүйдээ харамсч байснаас харж болно. Гомбын Цэрэнчимэд Да ламыг албанаас хавчин зайлуулсан гэх золбин яриа ор үндэслэлгүй юм. Гомбын Цэрэнчимэд Да ламыг Богдын төр хамаг чухал ажилдаа томилж явуулдаг байсан. Тухайлбал, Оростой холбоо тогтоосон, Японтой холбоо тогтоолгохоор Цэрэнчимэд Да лам, Бин ван Гончигсүрэн нарыг Хайлаар явуулж байсан байдаг. Баруун хязгаарт Богдын төр маш их ач холбогдол өгч ирсэн байдаг нь Засагт ханы үйл ажиллагаа болон Хатанбаатар Магсаржав чин ванг цэрэглэн Алтай Урианхайн хязгаарт удаа дараа суулгасан, Засагт ханы Жалханз хутагтыг удаа дараа Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдаар томилон ажиллуулж байснаас харж болно. Бүүр болохоо байгаад ирэх үед нь <u>Засагт хан Д.Содномравдангийн шийдвэрээр 1910 онд Жалханз хутагтын өртөө гэгчийг зөвхөн Урианхайн хязгаараас шууд мэдээ ирдэг байдлаар зохион байгуулсан бөгөөд энэ нь 1923 он хүртэл ажилласан байдаг.</u> <u>'''Засагт хан Д.Содномравдан, Да лам Г.Цэрэнчимэд нарын хорлогдсон гол шалтгаан бол''', Таван замын их цэрэг өвөрмонгол, дээд монголд орох асуудал болон Богдын төрөөс Алтайн хязгаар болон Урианхайн хязгаар буюу Баруун хязгаарыг засан тохинуулахад онцгой анхаараад, түүнийг нь Хаант Оросоос эрс эсэргүүцэн тулгалт хийж байсан шалтгаан юм. Энэ нь 1900 онд Улиастайн Монгол 2000 цэргийн бослого гарч, Манжийн цэргийг хядаж, Чингийн төрийн дарангуйлалыг Халхад сууриар нь ганхуулсан тул 1907 онд Манжийн засгийн газар [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваан шинэ хязгаар байгуулснаар Шиньжаан дахь нутаг нь Алтайн хязгаарт харъяалуулж хуваасан явдлаас үүдэлтэй гэж харагддаг. Өөрөөрхэлбэл тэр үеийн засаг захиргааны нэгж болох [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваалгалгүй, хуучнаараа бүхэлд нь буюу 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг хуучин Зүүн гарын нутаг Шиньжааныг эзэлж 10 гаруй жил хяналтаа тогтоосон байгаа Алтайн хязгаараа гэрээ байгуулахаас өмнө Монгол Улсдаа нэгтгэж авах бодлого, үйл ажиллагаа байсан.</u> <u>Түүнчлэн Хаант Орос улс 1881 онд алтаар баян Тувад эзэн эрхээ тулгаад, цэргээ оруулах гээд Урианхайн ноёдыг Гомбодорж Амбан ноён, хошуу ноён Буянбадрах нараар дамжуулан хоёр хувааж урвуулаад байгаа явдал болон түүнийг нь 1883 онд Алтайн урианхай тувачууд эсэргүүцэн Алтан Майдарын бослогыг дэгдээж, Засагт хан Д.Содномравдангаар дамжуулан Монгол Улсдаа нэгтгэж авах талаар олон удаагийн өргөх бичиг Богдын төрд барьсан, мөн Хатанбаатар Магсаржав чин ван цэрэглэн Тувад орсон зэрэг нөхцөл байдлаас үүдэлтэй юм.</u> <u>'''10. 1913 оны 1 дүгээр сарын 24-нд Монгол Улсын Цэргийн явдлын яамнаас Өвөр Монголыг чөлөөлөхийн тул Таван замаар цэргийн ажиллагаа явуулахаар төлөвлөөд хэрэгжүүлж байсан.'''</u> <u>Ийм учраас Засагт хан Д.Содномравдан Монгол-Оросын Гэрээнд 1912 оны 11 дүгээр сард гарын үсэг зурагдахаас өмнө, мөн Таван замын их цэрэг урд зүг орохоос өмнө буюу 1912 оны 5 сарын 8-нд хорлогдсон. Хиагтын Гурван Улсын Гэрээ байгуулагдахаас өмнө Да лам Г.Цэрэнчимэд 1914 оны 5 сарын 7-нд хорлогдсон, мөн хятадуудтай хэл үгээ ололцохын тулд Хиагтын гэрээг ахлах ёстой Ерөнхий сайдын орлогч Өвөр Монголын Бинт хошой Чин ван Б.Гончигсүрэн 1914 оны 4 сарын 20-нд хорлогдсон, мөн Хиагтын гэрээ байгуулагдахаас яг 2 сарын өмнө Эрдэнэ дайчин хошой чин ван Минжиддоржийн Ханддорж 1915 оны 2 дугаар сард бусдын гарт алагдаж, 1919 оны 11 сарын 19-нд Монголын автономит эрхийг Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр устгах Чэн И-гийн 64 зүйлт гэрээ байгуулахыг хэлэлцэхийн өмнө Ерөнхий сайд, Сайн ноён хан Т.Намнансүрэн 1919 оны 4-р сарын 20-ны өдөр гэнэт нас барсан, мөн уг гэрээг хэлэлцэхийг гацааснаас болж, мөн генерал Сүй Шүжаныг Монголд ирүүлэхээс урьтаж Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд Шанзав Г.Бадамдорж 1919 оны 7 дугаар сард гэнэт нас барсан нь харагддаг.</u> '''11. Хиагтын Гурван Улсын Гэрээ 1915 оны 5 сарын 25-ны өдөр Хиагт хотноо байгуулагдав.''' Хиагтын гэрээ ([[Франц хэл|Франц]]: ''L'accord tripartite de Kiakhta'', [[Орос хэл|Орос]]: Кя́хтинский догово́р) -1915 оны 5-р сарын 25-нд Хиагт хотод Монгол, Орос болон байгуулагдаад удаагүй байсан Дундад Улсын төлөөлөгчдийн байгуулсан гэрээ.Хиагтын хэлэлцээр 1914.08.26-аас 1915.05.25 хүртэл бүтэн 9 сар сунжран үргэлжилжээ. Гурван улсын гэрээ нь колоничлол ид ноёрхож байсан цаг үед байгуулагдсан бөгөөд энэ үед их гүрнүүд бага буурай оронд өөрийн ашиг сонирхолыг тулган хүлээлгэдэг эрх тэгш бус зарчим үйлчилж байв. Энэхүү Гурван улсын Хиагтын гэрээгээр Монгол улсын тусгаар тогтнол, бие даасан байдлыг хязгаарлаж, "Өөртөө эзэрхэх Гадаад Монгол"-ын хилийг зөвхөн [[Халх]] дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар|Ховдын]] [[Ховдын хязгаар|шинэ хязгаар, Урианхайн хязгаараар]] зааглаж, Монголчууд нэгдмэл нэг улс болох үйл хэргийг хүчээр таслажээ. Засагт хан Д.Содномравдангийн олон жилийн эцэг, өвгөөсөө үе дамжин хэрэгжүүлж ирсэн бодлого үйл ажиллагаа, эцэстээ амь насаараа төлсөн зүтгэлийнх нь үрээр '''<u>1915 оны Орос, Монгол, Хятад гурван улсын “Хиагтын гэрээ”-ний 11 дүгээр зүйлд “Урианхайн хязгаар бол Гадаад Монголын бүрэлдэхүүн юм”</u>''' хэмээн тусгагдсан нь Монгол Улсын хувьд амин чухал заалт байв. Гэвч Хиагтын гэрээнд '''Алтайн хязгаарыг <u>Гадаад Монголын бүрэлдэхүүнд оруулж чадаагүй, оросын мэдэлд орсон</u>'''<u>. Одоо энэ хязгаар нутаг ОХУ, Казакстан, БНХАУ-ын нутагт хамаардаг.</u> '''Монголын талаас''' Засгийн газрын бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийн тэргүүнээр Дотоод яамны тэргүүн сайд, нэйс билигт, улсад туслагч гүн Дотоод яамны тэргүүн сайд [[Да лам Дашжав]] (эхний 13 удаагийн уулзалтад оролцсон), Сангийн яамны тэргүүн сайд түшээт чин ван Г.Чагдаржав, зөвлөх нараар Шүүх яамны дэд сайд засагт чин ван Удай, Цэргийн яамны эрхлэн зөвлөх сайд жүн ван Манлайбаатар Ж.Дамдинсүрэн, Гадаад яамны дэд сайд хичээнгүй гүн Цэрэндорж, гүн Жигжиджав, орчуулагч түшмэлээр гүн Цэнд, Цэвээн Жамсран, Цогт Бадамжав, эх зохиох түшмэлээр гүн Насандэжид нарын 4 хүнийг тус тус тохоон томилсон байна. Монголын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд Халхын ноёдоос гадна Монголоос ирсэн Удай ван, Манлайбаатар Дамдинсүрэн, Цэнд, буриад угсааны Цэвээн Жамсран, Цогт Бадамжав нарыг оруулсан нийт Монгол үндэстний эрх ашгийг төлөөлүүлэх зорилго өвөрлөжээ гэж үзэхээс өөр аргагүй. '''Хаант Оросын''' бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийг 1913 оны 8 дугаар сараас Нийслэл Хүрээнд Ерөнхий консулаар томилогдон ирж ажиллаж байсан туршлагатай дипломат А.Я.Миллер тэргүүлж, зөвлөх нараар Хиагт дах оросын хилийн комиссар, Жанжин Штабын хурандаа А. Д. Хитров, Нийслэл хүүрээн дэх Оросын ЕКГ-ын дэргэдэх Оросын худалдаа, аж үйлдвэрийн яамны төлөөлөгч А.П.Болобан, нарийн бичгийн даргаар Бруннерт, барон Рэнне нар, орчууулагчаар Абидуев ажиллаж байв. '''Хятадын талын''' бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийн тэргүүнээр Хар мөрөн /Хэйлунцзян/ мужийн цэрэг, иргэний захирагчаар ажиллаж байгаад дуудагдан ирсэн генерал Би Гуйфан, зөвлөх нараар Мексикт Элчин сайдаар ажилаж байсан туршлагатай дипломат Чэнь Лу, Монгол-Төвдийн хорооны зөвлөх Чэнь И, нарийн бичгийн даргаар Ван Цзиньци, Фан Ци гуань нар, орчуулагчаар Фан Фынь, Фу Хай нар томилогджээ. Эдний дундаас Чэнь Лу, Чэнь И нар Хиагтын бага хурлын дараа Монголд суух ДИУ-ын төлөөний сайдаар тус тус томилогдон ажиллаж байсан бөгөөд ялангуяа Чэнь И гадаад Монголын автономийг устгах "64 зүйлийн бичиг" гэдгийг боловсруулж байснаараа онцлогтой. Би Гуйфан, Чэнь Лу нар Хиагтын бага хуралд оролцсон тухай дуртгалаа бичиж, Би Гуйфан 1928 онд, Чэнь Лу 1919 онд Шанхайд тус тус хэвлүүлжээ. '''12.''' '''1921 оны 11 сарын 5-ны Зөвлөлт Орос Улс - Монгол Улсын Найрамдлын гэрээ байгуулагдсан.''' Тус гэрээнд ардын Засгийн газрыг Монголын хууль ёсны засгийн газар л хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн юм. Энэ бол тусгаар тогтнолыг нь хууль зүйн хувьд бүрэн зөвшөөрөх эхлэл болсон. '''13.''' '''1924 оны 5 дугаар сарын 31-нд''' '''<u>"Л.Караханы тунхаглал"</u>''' '''Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улс ба Дундад Иргэн Улсын хоорондын асуудлыг зохицуулах ерөнхий зарчмуудын тухай''' '''гэрээ''' ([[Хятад ханз|ханз.]] 中蘇解決懸案大綱協定, [[Орос хэл|Орос]]: Соглашения об общих принципах для урегулирования вопросов между Союзом ССР и Китайской Республикой) хэлэлцээрийг 1924 оны 5 дугаар сарын 31-нд [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]][[нийслэл]] [[Бээжин]] хотод байгуулсан. [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт]] [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Орос улс]] болон [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсууд]] байгуулсан байна. Энэ гэрээг бас Л.Караханы тунхаглал гэж нэрэлдэг. Гэрээнд ЗОУ-ыг төлөөлж [[Лев Карахан|Л.М.Карахан]], Дундад Иргэн Улсыг төлөөлж Гу Вэй цюнь (Веллингтон Ку) нар гарын үсэг зурсан байна. '''<u>"Л.Караханы тунхаглал" энэ</u>''' Гэрээний 5-р зүйлд: '''''“ЗСБНХУ нь Гадаад Монголыг Дундад улсын бүрэлдэхүүн хэсэг гэж хүлээн зөвшөөрч, Хятадын бүрэн эрхийг хүндэтгэнэ'''''” гэж заажээ. Эл заалт '''1919 оны Зөвлөлт засгийн газрын тунхаглал''', [[Монгол-Оросын 1921 оны гэрээ|1921 оны Монгол, Зөвлөлтийн Найрамдлын гэрээнд]] харшилсан төдийгүй, бодит байдал дээр Хиагтын гэрээнээс ч ухарсан хэрэг болжээ. Үүний хамт [[Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний цэргийн ангиуд монголд|Зөвлөлтийн цэргийг Монголоос гаргах асуудал]] ч гэрээнд багтсан байв. Энэ гэрээний дагуу Өргөө хотоос улаан оросын цэрэг гарсан байна. Гэвч Орос улс хууль эрх зүйн хувьд Монголыг Хятадын нэг хэсэг гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх боловч, тэндээс Хятадын нөлөөг аажмаар шахаж, өөрийн нөлөөний бүс болгох бодлогыг мөн тууштай явуулсан юм. Жишээлбэл, '''Гадаад хэргийн ардын комисар Г. Чичерин''' Монгол дахь ЗХУ-ын бүрэн эрхт төлөөлөгч Никифоровт '''''“БНМАУ нь Хятадын суверенитетийн дор автономи байх хэлбэрийг бид тунхаглах боловч хэрэг дээрээ улс төр, эдийн засгийн байгууллын хувьд Монголыг Зөвлөлт маягийн хэлбэрт ойртуулахын тулд бид ажиллана.”''''' гэсэн заавар өгч байжээ. Харин дэлхийн II дайнд ЗХУ болон түүний холбоотон ялсан явдал Гадаад Монголыг Хятадаас бүрмөсөн салгаж, тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрөх боломж олгосон билээ. '''14.''' '''1926 оны 8 дугаар сарын 16-нд''' '''Монгол ба Тагна Тува хоёрын хооронд Найрамдлын холбоо байгуулах тухай' 12 зүйлтэй Гэрээ Улаанбаатар хотноо байгуулагдсан.''' Туваг зөвлөлтийн коммунистуудын шахалт шаардлагаар БНМАУ хүлээн зөвшөөрчээ. Харамсалтай нь '''1921 онд орос улаан цэргүүд анх Урианхайд орж ирээд''', 1922 онд Андрей Бакичийн цагаантнууд орж ирсэн. Улмаар хошуу ноён Монгуш Буянбадрах гэгч Тува БНАУ байгуулсан. '''1926 онд Туваг зөвлөлтийн коммунистуудын шахалт шаардлагаар БНМАУ хүлээн зөвшөөрчээ.''' Зөвлөлт Холбоот Улс Монголын Урианхайн газар нутгийг гурван удаа таслан авсан байдаг юм. Энэ талаар хэн ч бичиж судалж байсангүй. Хаант Орост алдаагүй Урианхайн хязгаараа ЗХУ-д алдсан. Зөвлөлтийн тал Монгол дахь элчин сайд В.Молотовоор (Сталины үед ЗХУ-ын ГЯЯ-ны сайд байсан) дамжуулан 1957, 1958 онд онд “Тувагийн үлдсэн нутгийг өг” хэмээн монголын талд хууль бус шаардлага тавьж монголын хойд нутгаас 2560 хав.дөр км нутаг булаан авсан. Зөвлөлтийн Монгол дахь элчин сайд В.Молотов монголын Увс аймгийн хойд нутгийг зөвлөлтийн талд өг хэмээн удаа дараа шаардахад хуучнаар Засагт хан аймгийн Бишрэлт гүний хошуу, одоогийн Говь-Алтай аймгийн Цогт сумын харьяат БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны сайд Содномын Аварзэд эрс эсэргүүцэж '''''“Монголын унаган газар нутгийг хэн нэгэн зөвлөлтийн албан тушаалтан шаардахад өгдөггүй юм"''''' гээд 6 сар гаруй хэлэлцээрийг сунжруулж, эцэстээ албан тушаал амь насаараа төлсөн. = '''<small>Хаант Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгаанууд</small>''' = Эдгээр баримтууд нь Монголын баруун бүс нутагт Хаант Орос улс хэрхэн их ач холбогдол өгч анхаарал хандуулж байсан нь монголын баруун хязгаарт Хаант Оросын Газар зүйн нийгэмлэг нэрийн дор асар өндөр зардалтай хийсэн олон удаагийн экспедицүүдээс нь харагддаг. Оросын газар зүйн нийгэмлэгийн экспедицүүд навигацийг хөгжүүлэх, шинэ газар нутгийг нээх, судлах, цаг уур, уур амьсгалын мэдээлэл бий болгоход чухал үүрэг гүйцэтгэж ирсэн. '''Монгол нутагт Н.М.Пржевальский, Г.Н.Потанин, П.К.Козлов, В.Л.Котвич, И.М.Майский, А.Кропоткин, И.Д.Черский, М.В.Певцов болон М.Е.Грумм-Гржимайло, В.А.Обручев, Н.Н.Миклухо-Маклай, А.И.Воейков, Клеменц.Д.А, Ю.М.Шокальский нарын хийсэн экспедицүүд баруун монголын газар нутгийг судлахад ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн'''. Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921 гэх зэрэг. Хожим тэдгээр судалгаанууд нь монголын түүхийн тэр эгзэгтэй үеийн талаар бодитойгоор мэдэхэд асар үнэтэй эх сурвалжууд болж байна. Клеменц.Д.А. 1893-1894 онд Засагт хангийн хүрээ, Улиастай, Ховдоор аялаж ихэс ноёдын фото зургууд ихээр авч баримтжуулсан. Хамгийн сонирхолтой нь ''<u>'''Монголыг тусгаарлан автономит эрхтэй улс байгуулахад түүхэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хүн бол'''</u>'' '''Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч В.Л.Котвич''' юм. '''В.Л.Котвичийн''' '''1912 оны хавар''' (1912 оны 7 дугаар сарын 14-нд буцах замдаа захиа бичсэнээс үзэхэд) Жамсрангийн Цэвээн гэгч орчуулагчтайгаар К.М.Масков нарын хамт монголын хойд хэсэг, Орхон голын сав нутгаар хээрийн шинжилгээний ажлаар явж, монгол, түрэг хэлний үсэг бичгийн судалгаанд чухал хувь нэмэр оруулсан байна. Тэрээр Их Хүрээ, Монголын төв болон Засагт ханы хүрээнд удсан, мөн Баруун аймгуудаар явж байхдаа сүм хийдийн төлөөлөгчид, янз бүрийн давхаргын хүмүүстэй уулзаж, тэр үеийн монголын амьдрал ахуй, засаг захиргааны байгуулал, нийгмийн харилцааг ул үндэслэлтэй судалжээ. Түүнийг монголд байх үед Оросын Гадаад яаманд монголын талаарх бодлогыг тодорхойлсон уулзалт болжээ. Оросын Гадаад яам, Оросын ерөнхий сайд, Цагаан хаанд монголын талаарх баримтлах бодлогыг тодорхойлоход В.Л.Котвичийн монголд, тэр дундаа баруун Монгол, мөн Засагт хан Д.Содномравдантай хийсэн олон удаагийн уулзалт аяллын дүгнэлтээр шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн гэдэг. В.Л.Котвичийн судалгааны тайланд Засагт хан Д.Содномравдантай хийсэн уулзалт, түүний талаарх урт хугацааны судалгаа, хатан Ж.Цэсрэнгийнх нь талаарх мэдээлэл томоохон хэсгийг эзэлдэг. Тэр аяллын дараа '''1914 онд В.Л.Котвичийн зурснаар Монголын анхны орчин үеийн газрын зураг анх удаа хийж, хэвлүүлсэн байдаг.''' Энэ газрын зургийн хэвлэгдсэний дараа 1915 онд Хиагтын гэрээ хийгдсэн. Монголын энэ газрын зургийг Петербург, Лондон, Берлинд олон тоогоор хэвлэсэн байдаг. Гэхдээ өөр өөр хувилбартай. '''В.Л.Котвичийн''' тэр судалгааны дүгнэлтийн дагуу '''Оросын Гадаад харилцааны сайд Сергей Дмитриевич Сазанов''' '''''Монголын талаарх бодлогоо''''' '''''"Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх'''''" гэж томъёолсон байдаг. '''Оросын [[II Николай|II Николай хаан]]''' Монгол Улсын Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Т.Намнансүрэнг хүлээн авч уулзахдаа '''''«Танай улс учиргvй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!»''''' гэж зөвлөсөн гэдэг. Энэхүү үе залгасан бодлогын хүрээнд бүх Монголын ихэс ноёд Засагт хан Д.Содномравданг хүрээлж, Богд хаант Монгол Улс байгуулахад бүгд дагаар дэмжсэн нь ийм учиртай. '''''Тийм ч учраас Засагт хан Д.Содномравдангийн В.Л.Котвичтой хийсэн тэрхүү удаа дараагийн уулзалтын дараагаас Монголыг хүчирхэгжүүлэн бие даалгах гол стратегич Д.Содномравданг нэн тэргүүнд ямарч аргаар хамаагүй замаасаа зайлуулах бодлого баримтлах болсон байж болзошгүй бөгөөд тэр уулзалтаас хойш удалгүй богино хугацаанд <u>1912 оны 5 сарын 8-нд Засагт хан хорлогдсон.</u> Түүнийг монголоос орос руугаа буцаагүй байхад гэнэт таалал болсон нь таамаглал бодит байхыг үгүйсгэмгүй. В.Л.Котвич 1912 оны 2 сард ирээд 7 дугаар сарын 14-нд Орос руу буцсан байдаг.''''' Д.Содномравдангийн Нэгдсэн Монгол Улс байгуулах төлөвлөгөө, цар хүрээ, бүх монголчуудыг хамруулан татан оролцуулсан өргөн далайцтай явуулж буй бодлого, үйл ажиллагаа, холбоо сүлбээ, мэдээллийн суваг, цаашид төлөвлөсөн зүйл нь Оросын Хаант улсын эрх ашгийн хувьд аймшигтай нөлөө үзүүлэх санагдсан байж болзошгүй. Олон жилийн турш оросууд хажуудах агентуудаар нь дамжуулан Засагт ханы хийж ирсэн ажил, хийхээр төлөвлөсөн зүйлээ нэн амжилттайгаар хэрэгжүүлдэг, стратегич бодлоготонг нь мэддэг тул хөнөөхөөр яаран хөдөлсөн нь харагддаг. Хардахад В.Л.Котвич монголоос буцахаасаа өмнө Засагт хан Д.Содномравданг цааш харуулж байж, оростоо буцсан байж болзошгүй. Өвөрмонголоо нэгтгэж авахаар таван замын цэрэг оруулахгүй байлгах, Нэгдмэл Монгол Улс байгуулахаас сэрэмжилсэн бололтой байдаг. Энэ нь В.Л.Котвичийн монголоос буцаж орост очоод эзэн хаандаа өргөсөн айлтгал бичгээс хойш Хаант Оросын монголын талаарх бодлогод үндсэн өөрчлөлт гарч Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх бодлого баримтлах болсон. Түүнчлэн Монголын Таван замын их цэрэг хөх нуур, өвөрмонголд орсон явдалтай холбогдуулан '''''[[II Николай|II Николай эзэн хаан]] "Монголын империализм сэргэж байна гэж хөмсөг зангидан удаа дараа хэлдэг байжээ"''''' гэсэн мэдээ тэмдэглэгдсэн байдаг. Николай эзэн хаан ханхүү байхдаа Сибирээр дамжин Японд айлчлахдаа Буриад монгол, халхын Сэцэн хан аймгаар аялсан байдаг тул монголын түүхийн талаар өргөн мэдлэгтэй байсан. Түүнчлэн Оросын Хаант улсын Гадаад хэргийн яамны сайд Сазановын Германы Элчинтэй хийсэн уулзалтын тэмдэглэлд “… '''“… угтаа монголчуудын хүссэн шиг ‚ивээл хамгаалал‘-д авах асуудал яригдаагүй. Орос улс шинэ ачаа үүрмээргүй байна.'''“ гэсэн аж. Тэгээд Сайд Сазонов Оросын албатууд Монголд газар авах боломжтой болно гэдгийг тэр онцолсон байна. Ярианы төгсгөлд тэр Петербургт монгол ноёдын төлөөлөгчид ирэх гэж байгааг хэлж. Эцэст нь: '''"Тэр''' '''монгол ноёд”-той улс төр ярихгүй. Бэлэг, амттан л өгнө.“''' гэж Сазоновын хэлснийг Германы элч төлөөлөгч нямбайлан тэмдэглэж авсан байв. '''''Германы эзэн хаан II Вейлхелм 1910 оны 7 сард “Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ. Харин Оросын хаант улс өөртөө "Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж Германы Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн байдаг.''''' Энэхүү мэдэгдэлийн дараа Оросын Гадаад явдлын яамны сайд Сазонов: '''"Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ”''' гэсэн тухай мэдээ сонинд гарсан байдаг'''.''' Ийнхүү Монголын асуудал их гүрнүүдийн анхаарлын төвд ямагт байсаар ирсэн бөгөөд хүчний тэнцвэрээр аль нэг улсад нэгтгэдэхгүй тусгаар улсаа тунхаглах боломж олдсон байна. Оросын шинжлэх ухааны академийн Хүн судлал, угсаатны зүйн Хүрээлэн /Кунсткамер/-гийн сан хөмрөгт хадгалагдаж буй Клеменц.Д.А. 1893-1894 онд авсан Засагт хан, түүний гэр бүлийнхний фото зургууд байдаг. Засагт хан Д.Содномравдангийн дээр дурдсан том гүрнүүдийн эрх ашгийг Нэгдсэн Монголоо тусгаарлахад татан оролцуулсан бүс нутгийн томоохон тоглогч болж явуулсан олон талт ажиллагаа, өргөн цар хүрээтэйгээр хөдөлсөн бодлого, үйл ажиллагааг хэр баргийн хүн хийж чадахааргүй. Тэрээр далайцтай алсын бодлоготон дээдэс байсан нь харагддаг бөгөөд хэрэв улсын хаан болсон бол илүү ихийг бүтээх байсан болов уу. Гэхдээ түүхэнд хэрэв ээ гэж үгүй билээ. = '''<u><small>Монголын тэргүүлэгч хан, их ноёд дээдсийн хорлогдсон нь</small></u>''' = <u>Түүхийн тэр эгзэгтэй цаг хугацаанд монголын тэргүүлэгч зонхилогч ханууд, их ноёд дээдэс 7 жилийн дотор цөм нэн сэжигтэйгээр хор ууж, бусдад алагдаж, амь эрсдсэн нь анхаарал татдаг.</u> <u>Тухайлбал, Түшээт хан Дэмчигдоржийн Дашням '''1912 оны 2 сарын 14-нд''', Засагт хан Доржпаламын Содномравдан '''1912 оны 5 сарын 8-нд''', Гадаад яамны дэд сайд Нягт билэгт Да лам Равдан '''1913 оны 9 сард''', Бүгд ерөнхийлөн захирах яамны дэд сайд, Ерөнхий сайдын орлогч Өвөр Монголын Бинт хошой Чин ван Б.Гончигсүрэн '''1914 оны 4 сарын 20-нд''', Цэргийн яамны тэргүүн сайд Эрдэнэ далай ван В.Гомбосүрэн '''1914 оны 5 сарын 5-нд''', Дотоод яамны тэргүүн сайд Да лам Г.Цэрэнчимэд '''1914 оны 5 сарын 7-нд''', Гадаад яамны тэргүүн сайд Эрдэнэ дайчин хошой чин ван М.Ханддорж '''1915 оны 2 дугаар сарын 9-нд''', Сангийн яамны тэргүүн сайд Түшээт жүн ван Г.Чагдаржав '''1915 оны 7 сарын 16-нд''', Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Т.Намнансүрэн '''1919 оны 4 сарын 20-нд''', мөн Ерөнхий сайд бөгөөд Дотоод явдлын яамны тэргүүн сайд, Эрдэнэ Шанзудба Г.Бадамдорж '''1919 оны 7 дугаар сарын 11-нд''' хорлогдсон. Эдгээр төрийн гол ноён нуруу болсон хүмүүс 27-50 насандаа нэн сэжигтэйгээр амь нас нь хохирчээ.</u> Ерөнхий сайд Эрдэнэ Шанзудба Г.Бадамдорж 1919 оны 7 дугаар сард нас барсан бөгөөд Чэн И-ийн 64 зүйлт гэрээний төслийг нь хэлэлцэж байна гэж цаг хожиж сунжируулж байснаас бусад урвагч ноёдод адлуулан хавчигдсан мэт байдаг. Харин түүнийг насан эцэслэснээс хойш буюу 1919 оны 11 сарын 19-ны өдөр Дундад иргэн улсын генерал Сүй Шүжан цэрэглэн орж ирж Монголын автономыг устгаж, Түшээт хангийн Дархан хошой чин ван Намжилдэндэвийн Пунцагцэрэн, Гадаад хэргийн сайд, гүн Б.Цэрэндорж нарын монгол урвагч ноёдоор Улсын Дээд хурлаар баталгаажуулсан байдаг. 1919 онд Гадаад хэргийн сайд Б.Цэрэндорж тэргүүтэй ноёд, лам нар өөрсдийн эрх ямба, цалин пүнлүүний төлөө улсаа худалдан, тусгаар тогтнолын сүүлчийн боломж "автономит" эрхээсээ сайн дураар татгалзаж, Дундад Иргэн улсын төлөөний сайд Чэн И-гийн тулгасан 64 зүйл бүхий гэрээг батлуулахын тулд жил орчим ихээхэн хүчин чармайлт гаргажээ. Чэн И-гийн 64 зүйлт гэрээн дээр Б.Цэрэндорж нар Чэн И-тэй илтээр хуйвалдах болсон тул Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд шанзав Г.Бадамдорж элдэв шалтаг зааж, тус гэрээг гацааж эхэлсэн байдаг. Гадаад хэргийн сайд болсон Б.Цэрэндорж нарын урвагч ноёдын шахалтаас болж Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд Шанзав Г.Бадамдорж албанаас 1919 оны хавар хагас жилийн чөлөө авч, нутаг хошуундаа сууж байгаад 1919 оны 7 дугаар сарын 11-нд гэнэт нас барсан. Б.Цэрэндоржийн хувийн хүсэлтийн дагуу ийм үйл баримт болсон тухай 1919 оны 10-р сарын 21-нд Чэн Лу-гаас Бээжинд явуулсан цахилгаан утсанд энэ талаар дэлгэрэнгүй тайлбарласан байдаг. Иймэрхүү холион бантан болж байтал удалгүй Гадаад хэргийн сайд Б.Цэрэндоржийн хувийн хүсэлтийн дагуу генерал Сүй Шүжан цэрэглэн Монголд орж ирсэн. Сүй Шүжан Чэн И-гийн санал болгосон 64 зүйлт гэрээг анхнаас нь шүүмжилж байсан Бээжингийн Анфу бүлэглэлийн хүмүүсийн нэг бөгөөд Чэн И-г хөөж явуулаад өөрийн бэлдсэн Найман зүйлт гэрээг Халхын ноёд, лам нарт хүчээр тулгаж, автономитыг устгажээ. '''''Хятадын төлөөний сайд Чэн И-гийн тэмдэглэлд ”<u>Гадаад яамны тэргүүн сайд, гүн Цэрэндорж нь их шавийн харьяат бөгөөд хятад угсаатай, хятад хэл бичигт сайн, дотор газарт дотоод халуун сэтгэл байх тул Монгол ноёдыг цуглуулж ятгаваас тэд угаас Б.Цэрэндоржид итгэдэг тул Хятад лугаа нийлбээс сайн болно хэмээн лав санажээ.</u>."''''' гэж тэмдэглэсэн байдаг. Б.Цэрэндоржийг нас барсны дараа Хятадын бэлэвсрэлийн бичигт нэрийг “Цэ өвгөн Сиянсан (Ши Янь Шань)” гэсэн буй. 1919 онд [[Нийслэл хүрээ|Нийслэл хүрээнд]] сууж байсан хятадын Бүрэн эрх төлөөлөгч [[Чен-И]] ба [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын]]<nowiki/>удирдлагатай хийсэн хэлэлцээний үеийн тэмдэглэлийн хэсэг [[Богд хаант Монгол улсыг хятадууд цэрэглэн эзэлсэн нь|Монголын үндэсний архивт]] хадгалагдаж байна. Тэрхүү тэмдэглэлд [[Хиагтын гэрээ|Монголын автономит төрийг]] устгасны төлөө [[Монгол|Монголын]] ноёд, том лам, хутагт нарт мөнгөн шагнал олгох асуудлыг хэлэлцсэн байх бөгөөд 138 хүний нэр, цол хэргэм болон олгох мөнгөн шагналын хэмжээг заасан жагсаалтыг үйлдсэн нь хадгалагдан үлджээ.  [[Монгол Улсын гадаад харилцаа|Үүнд: Гадаад яамны сайд]], Хичээнгүй гүн Б.Цэрэндоржид 20 мянган лан мөнгө өгнө гэх зэргээр ноёд дээдсүүдэд нийт 354 мянган лан мөнгө олгохоор заажээ. Дотоод яамны дэд сайд [[Цэрэндоржийн Ширнэндамдин|Эрдэнэ жонон ван Ширнэндамдин]] ба дэд сайд [[Да лам]] [[Да лам Пунцагдорж|Пунцагдорж]] нарт тус бүр 15 мянган лан мөнгө олгохоор заасан байна. 1920 онд Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр автономит эрхийг устгасан. Сонирхолтой нь  [[Ерөнхий сайд]], Эрдэнэ шанзав Да лам [[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Гончигжалцангийн Бадамдоржид]] 30 мянган [[лан]] мөнгө өгөхөөр тэмдэглэсэн байгаа боловч энэ тэмдэглэл гарахаас өмнө Шанзав Г.Бадамдорж 1919 оны 7 дугаар сард гэнэт нас барсан байсан. Өмнөх Ерөнхий сайд, Сайн ноён хан Т.Намнансүрэн 1918 оны дундуур хагас жилийн чөлөө авч, нутаг хошуундаа сууж байгаад Нийслэл Хүрээнд ирээд 1919 оны 4-р сарын 20-ны өдөр гэнэт нас барсан бол дараагийн Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд Шанзав Г.Бадамдорж 1919 оны хавар албанаас хагас жилийн чөлөө авч, нутаг хошуундаа сууж байгаад 1919 оны 7 дугаар сард гэнэт нас барсан. '''''Энэ хоёр Ерөнхий сайдын албанаас чөлөө авч, хорлогдсон шалтгаан нь Монголын автономит эрхийг Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр устгах шахалт дарамтаас зайлсхийж, элдэв шалтаг зааж, тус гэрээг гацааж эхэлсэн тул шахагдаж, хорлогдсон байх магадлалтай юм.''''' Монголын их ноёдын үхэл 4 сарын 20-ны өдөр олон давтагдаж байгаа нь сонирхол татдаг. Монгол Улсын анхны ерөнхий сайд Намнансүрэн, анхны ерөнхий сайдын орлогч сайд Гончигсүрэн нар 4 сарын 20-нд бусдад хорлогдсон байдаг. Монголын тусгаар тогтнолоо эхлүүлсэн ихэс дээдэс ихэвчлэн 4 сарын 20-оос 5 сарын 20-ны хооронд бүгд хорлогдсон нь анхаарал татдаг. Богд хаан ч мөн 2024 оны 5 сарын 20-нд сэжигтэйгээр жанч халсан. Өнгөрсөн зуун Монгол Улсын хувьд ээдрээт он жилүүд байлаа. 1907-1945, 1954-1990, 1991-2000 онд Монгол болон түүний эргэн тойрон дахь бүс нутгийг сонирхогч гурван гүрэн байсан нь Орос/ЗХУ, Хятад, Япон байв. Эдгээр их гүрнүүдийн ашиг сонирхлын нөлөөний бодлогын хүрээнд '''хэн амьдарч, хэн хэзээ үхэхийг, хэн хаан болж, хэзээ зарц болж дуусахыг, хэн нь хэнтэйгээ хэзээ тэмцэлдэн хэмлэлдэхийг тэд л шийдэж ирсэн''' билээ. = '''<u><small>Монголын ноёд, дээдсийн хорлогдсонтой холбоотой эх сурвалжийн мэдээлэл</small></u>''' = '''1.''' [[Башлуугийн Жамсранжав|Дилав хутагт Б.Жамсранжав]] “Ариун сэтгэл авралын үндэс” номдоо ”'''''Жич: Гадаад хэргийн сайд Ба.Цэрэндоржийг зусардан дагагч олон болсноор Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Намнансүрэн ганцаардаж, бүгдийг засан залах хүчингүй болов'''''” ... гэж бичиж үлджээ. '''2.''' Энэ үед Хүрээнд сууж асан Оросын ерөнхий консул Любагийн Бээжинд суугаа И.Коростовецид мэдэгдсэн цахилгаанд:"...'''''Хүрээний сайд нарын хооронд сүрхий хурц зөрчил байна, засгийн хамаг эрх мэдлийг Да лам тэргүүтэй'' Харчины ''хэдэн түшмэл гартаа авчээ"''''' хэмээн мэдэгдсэн байдаг. ''/1904-1906 онд Оросын Консул, 1911-1913 онд Ерөнхий консулаар [[Владимир Фёдорович Люба]] ажиллаж байгаад Хятад руу 1918 онд зугтан цагаачилж 1928 онд Харбинд нас баржээ. 1911 онд Монгол улс тусгаар тогтнолоо зарлахад [[Бээжин|Бээжинд]] сууж асан Оросын консул [[Иван Яковлевич Коростовец|Иван Коростовец]] (1862-1933) Хүрээнд ирж монголчуудтай гэрээ хийсэн байна./'' '''3.''' Нийслэл Хүрээнд Буриадын лам Агваандоржийн Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч В.Котвичид бичсэн захидалдаа: "...'''''энд Да лам Дотоод хэргийн министр болоод Хайсан гүн зэрэгтэй болж, энэ хоёр их эрхтэй улс төрийн явдлыг тогтоож хаандаа юу айлтгасан түүгээр болж байна. Энэ нь бусад хаад, ноёдын сэтгэлд тун тааламжгүй юу болох нь болзошгүй гэсэн ба Да лам Хайсан хоёрыг ч олноор зөвлөн зохилдон хэлэлцэх хэрэгтэй гэснийг нь үл хэрэглэнэ"''''' хэмээн бичицгээсэн байна. '''4.''' Оросын төлөөлөгч И.Я.Коростовиц Хаант Оросын Гадаад яамны сайд С.Д.Сазановт '''''“...Да лам оростой ойртохыг эсэргүүцдэг манай хамгийн том дайсан бөгөөд биднийг Монголыг боолчлохыг эрмэлзсэн хэмээн буруутгаж байна, түүнийг засгаас зайлуулах хэрэгтэй”''''' гэж 1912 оны эцэст мэдэгдсэн байдаг. '''5.''' Улиастайд сууж байсан Оросын худалдаачин гэх А.В.Бурдуков Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч В.Л.Котвичид бичсэн захидалдаа: "'''''Манай энд нам гүм байна. Да ламыг Дэжээлингийн ойролцоо чоно, нохойд хаяж өгөв. Одоо тэнд ямар нэгэн хөшөө босгож байна. Барьсных нь дараа зургийг нь авч, таньд ирүүлэхийг хичээнэ."'''''(А.В.Бурдуковоос 1914 оны 7-р сарын 31-ны өдөр Улиастайгаас В.Л.Котвичид бичсэн захидлаас...) '''6.''' Ханддорж вангийн үхлийн тухай ингэж бичсэн байна Тухайлбал: Үндэсний түүхийн архивын сан хөмрөгт: "'''''Гадаад яамнаас тэргүүн сайдын дэргэдэх түшмэл Дашдэлгэрийн мэдүүлэн ирснийг үндэслэж "харьяат засаг, сайд хошой Дайчин Чин ван М.Ханддорж энэ цагаан сарын шинийн зургааны өглөө мориноос шилмэж, ухаан мэдрэлгүй болсныг шавдан засуулсан боловч ер илаарь болж чадсангүй. Мөн өдөр морин цагт нэгэнт наснаас нөгчив'''''" гэсэн байдаг. 1915 оны 2 сарын 8-нд Түшээт хангийн Дайчин хошой чин ван Минжиддоржийн Ханддорж монголын дайснуудад хорлогдон нас барсан. Түүнийг алагдсны дараа 3 этгээдийн хэлэлцээрт орж байсан төлөөлөгчдийг Орос, Хятадын талын хүссэн хүмүүсээр сольж, гэрээний агуулга өөрчлөгдөн 1915 оны 5 сарын 25-нд байгуулсан Хиагтын гэрээ нь Монголын тусгаар тогтнолд ашиггүйгээр харамсалтайгаар эргэж байсан. '''7.''' Оросын Холбооны Улсын Буриад улсын Нийгмийн шинжлэх ухааны номын санд хадгалагдаж буй "'''Гадаад Монголын автономи ба амгалан байдлын тухай бичиг'''"-т: Манай гадаад Монголд улсыг хөгжүүлэхгүй арга мэх үүсгэн хар хятадыг өөртэйгөө дотночлон амраглуулсан ба нэр ба үнэн тангараг тэргүүтнээ умартан тэд нар улсын хулгайчид хортны нам болж, '''''манай мэргэн алдарт Засагт хаантан Содномравданг хорлон алаад''''' залуу бөгөөд баатар сүрт Түшээт хан (Дашням)-ыг бас тэр мэтээр хорлосон нь үнэхээрийн заналтай. Улсын хэрэгт маш мэргэжиж дотоод, гадаадад алдаршсан нэрт лам Цэрэнчимэд (Дотоод явдлын яамны сайд) басхүү тэр хулгайчдын гарт цаг бусаар үхэв. Бас манай Богд эзэн хааны шадар сайд, далай мэт ухаан төгөлдөр Дайчин ван (Гадаад явдлын яамны сайд Ханддорж) бас ухваргүй банди нар, эрлийз нар архиар согтоож алсныг хэн ч үл мэдэх газаргүй. Энэ мэтээр хор ерөнд ерөндөж алагдсан мэргэн төгөлдөр Түшээт ван (Сангийн сайд Чагдаржав), Бинт ван (Гончигсүрэн) Далай ван (Цэргийн яамны сайд Гомбосүрэн), жич Сахалт лам Бөхбаян ''(өвөрмонголын Хорчин аймгийн ноён Удай Засагт чин вангийн төрсөн дүү, 1911 оны хувьсгалын гол хүн)'', эдгээр цөм хорлогдсон. Манай Богд Чингис хааны язгуур үндэсний үр, маш ариун тунгалаг оюунт Сайн ноён (Намнансүрэн)-г хорлосон нь даанч өнгөргүй. Муу хоронд хамаг бие нь шарлаж өөд болов. '''''Манай халхын аль сайн тэргүүлэгчдийг алж бараад улсын хэргийг шинэтгэн шийтгэх хүнгүй болгон, хайран тул гар төрийг унагаж хамаг ардыг сарниулан, хар хятадын гажуу засгийг хүлээлгэх нь үнэн болов. Хятадаас нууцаар цалин авах банди нар, эрлийз нар манай халхын засгийн нэр сүрийг доромжилж бууруулан хошуу тамгыг хөнгөн болгон тэрхүү өөрсдийн адил язгуургүй эрлийз нарт олгож, нэр нүүрт ван, гүнгийн нэрийг шагнаж байна.'''''" гэж тэмдэглэгдсэн байна. '''8.''' [[Нийслэл хүрээ|Нийслэл хүрээнд]] сууж байсан '''хятадын Бүрэн эрх төлөөлөгч Чэн И-'''гээс 1919 оны 10-р сарын 21-нд Бээжинд явуулсан цахилгаан утасны тэмдэглэлд: ”'''''Гадаад яамны тэргүүн сайд, гүн Цэрэндорж нь их шавийн харьяат бөгөөд хятад угсаатай, хятад хэл бичигт сайн, дотор газарт дотоод халуун сэтгэл байх тул Монгол ноёдыг цуглуулж ятгаваас тэд угаас Б.Цэрэндоржид итгэдэг тул Хятад лугаа нийлбээс сайн болно хэмээн лав санажээ..'''''" гэж тэмдэглэсэн байдаг. '''9.''' 1916 оны Цагаан сараар Гадаад явдлын яамны сайд, хичээнгүй гүн Б.Цэрэндорж Хятадын бүрэн эрхэт төлөөлөгч Чен Лу-тай наргиж суухдаа, '''''Бөхбаяныг Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын үйл явдлыг анх өдөөн эхлүүлэгч хэмээн тодорхойлж, хэрэв Хайсан, Удай, Бөхбаян нар ирээгүй бол яавч тусгаар тогтнолын хэрэг өрнөхгүй байсан юм гэж харуусан үглэж байжээ.''''' Яг тэр үед нь Ханддорж хорлогдож, Хайсан, Удай буцаагдаж байсан билээ. Сахалт лам Бөхбаян мөн урвагч дайснуудад хорлогдон, амь насаа харамсалтайгаар алджээ. '''10. Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч''' '''В.Л.Котвичийн''' '''1912 оны''' '''7 дугаар сарын 14-нд буцах замдаа''' '''Оросын Гадаад харилцааны сайд Сергей Дмитриевич Сазановт бичсэн захидалдаа:''' Жамсрангийн Цэвээн гэгч орчуулагчтайгаар Их Хүрээ, Монголын төв болон Засагт ханы хүрээнд, мөн Баруун аймгуудаар явж байхдаа сүм хийдийн төлөөлөгчид, янз бүрийн давхаргын хүмүүстэй уулзаж, тэр үеийн монголын амьдрал ахуй, засаг захиргааны байгуулал, нийгмийн харилцааг ул үндэслэлтэй судалж, '''''Монголын талаарх бодлогоо''''' '''''"Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх"''''' гэж тодорхойлсон байдаг.11. Хаант Оросын Эрхүүгийн цэргийн тойргийн Монголын талаар хийж байсан тагнуулын мэдээлэлд: “'''''Монголын Засгийн газарт [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Оросын]]<nowiki/>гурван эх сурвалж байгаа. Нэг монгол ноён, хоёр буриад түшмэл, гурав дахь нь Засагт Хааны нэг Хатан. Тэр хатан маш чухал ...'''''” гэж тэмдэглэсэн байдаг нь одоо ил болжээ. (''энэ мэдээ болон'' ''Засагт Ханы фото зургийг оросын эзэн хааны жанжин штабын ахлах офицер Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгааны нэрийн дор монголд ирэх үедээ авсан нь Оросын архивт хадгалагдаж байна.)'' '''11.''' Д.Содномравдан Засагт ханыг хэрхэн таалал төгссөн тухай нэгэн сонирхолтой дуртгал болох, 1946 онд эргэн сэргээн байгуулсан [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчилэн хийд]]<nowiki/>ийн хамба лам Н.Эрдэнэпил агсан дурдатгал үлдээсэн байдаг. "...'''''1912 оны хавар''''' '''''бүгдийн манлай Засагт хан таалал төгсөв. Нэг өдөр Засагт ханы харьяаны Дашчоймбол дацанд хурал хурж байсан бүх ламыг Засагт ханы бие муудсан тул аваачиж ном уншуулсан юм. Маргааш өглөө нь Засагт ханы харьяат нэгэн ламаас миний асуухад манай Хан тэнгэр болов. Богдын ордонд бараалхаж очоод тэнд хор зооглосон юм гэнэ. Тэгээд үнээний сүү уугаад тус болсонгүй нас эцэслэлээ'''''" гэж хэлсэн байдаг тухай тэмдэглэж үлдээжээ. '''12.''' Daily Telegraph сонинд "Монголын тухай" буланд Орос, Японы 1907 оны гэрээ, Нууц Конвенцын талаар Санкт Петербургээс мэдэгдсэн тухай Лондонд сууж байсан элчин сайд 1910 оны 6-р сарын 24-нд мэдээлсэн байдаг.Үүнтэй холбогдуулан '''Германы Эзэн хаан II Вильхелм: „Хятадад алдагдалтайгаар Манжийг Японоос, Монголыг Оросоос салгаж авах хэрэгтэй … хэрэв Америк, Японы хооронд мөргөлдөөн гарвал …“ хэмээн тэмдэглээд, „ Азид Орос улс Японд … дэмжлэг үзүүлэх шахаанд орвол, бусдаар бол Владивостокийг алдана, Монгол, Зүүн Сибирийг ч бас.'''“[6] гэж дүгнэсэн буй. Манжуур, Монголын тухайд тэр Япон, Орос улсууд Манжуур, Монголыг бусад улсад хаалттай болгож, Хятадаас салган бутаргаж, “нээлттэй хаалганы зарчим”-аас ухрах вий хэмээн эмээж байж. '''13. Зөвлөлт оросын''' '''Гадаад хэргийн ардын комисар Г. Чичерин''' Монгол дахь ЗХУ-ын бүрэн эрхт төлөөлөгч Никифоровт 1924 онд '''''“БНМАУ нь Хятадын суверенитетийн дор автономи байх хэлбэрийг бид тунхаглах боловч хэрэг дээрээ улс төр, эдийн засгийн байгууллын хувьд Монголыг Зөвлөлт маягийн хэлбэрт ойртуулахын тулд бид ажиллана.”''''' гэсэн заавар өгч байжээ. '''14. <u>ХЯТАД-ын архивын эх сурвалж:</u> Засагт Хан П.Содномравдангийн улсаа тусгаарлах тухай “Чин Ши Гао”''' (清史稿, “Чин улсын түүхийн ноорог”) нь Чин улсын (Qing dynasty) түүхийн эх сурвалжид маш дэлгэрэнгүй тэмдэглэгдсэн байна. '''15. <u>ОРОС-ын архивын эх сурвалж:</u> Засагт Хан П.Содномравдангийн Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулахад оруулсан үүрэг роль, түүхийн үнэ цэнэтэй баримтууд''' Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. Тухайлбал, “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. '''Засагт хан Д.Содномравдан''' маань '''“Шашин төрийн төлөө зүтгэхэд хялбарыг эрэхгүй, бэрхээс зайлахгүй, эдүгээгийн төрийн төлөө энэхүү батлан тогтоосон тангараг сахилгыг нүдний цөцгий, зүрхний тольт мэт хичээнгүйлэн хайрлана”''' гэж хэлсэн Тангарагтаа үнэнчээр эх орон ард түмэндээ зүтгэжээ. = <u>'''<small>Засагт Хан аймгийн бүтэц, бүрэлдэхүүн</small>'''</u> = Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Засагт Хан Доржпаламын Содномравдангийн үед Хантайшир уулын чуулганы Эрдэнэ Бишрэлт Засагт Хан аймаг нь 20 хошуу, 3 отогтой байв. 1912 онд Засагт хан Д.Содномравдан бээр 1724 оноос хойш өвлөгдөн ирсэн аймгийнхаа чуулганы “Заг голын Бидэрьяа нуурын чуулган” нэрийг өөрчилж өгөхийг Богд хаанд айлтгаж, “Хантайшир уулын чуулган” хэмээн өөрчлүүлж байжээ. Д.Содномравдан ханы өргөсөн бичигт Чуулган хийдэг газрыг өөрчилж өгөх тухай бус Чуулганы оноож өгсөн нэрийг өөрчилж өгөхийг хүссэн байна. Засагт хангууд өөрийн аймаг, хошууны төв Засагт ханы хүрээнд төвлөрөн суудаг байв. Засагт ханы хүрээнд Дашпэлжээлин хийд (1741) байгуулагдаж, хүн амын төвлөрөл, өмнө, баруун, зүүн, хойд этгээдийн олон хөлийн зангилаа газар байсан бөгөөд стратегийн ихээхэн ач холбогдол өндөртэй байршил бүхий газар байлаа. '''Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Засагт Хан Аймагт''' Засаг, хошой чин ван, Засаг төрийн жүн ван – 1, Засаг, төрийн бэйл – 3 (нэг нь үе улиран жүн вангийн зэрэгтэй), Засаг, хошууны бэйс – 2 (нэг нь үе улиран бэйлийн зэрэгтэй, нэг нь үе улиран жүн вангийн зэрэгтэй, Засаг, улсын түшээ гүн – 3 (нэг нь үе улиран бэйлийн зэрэг залгамжлана) , Засаг, улсад туслагч гүн – 6 (хоёр нь үе улиран бэйлийн зэрэг залгамжлана) нэг нь үе улиран улсын түшээ гүнгийн зэрэгтэй (нэг нь үе улиран бэйсийн зэрэгтэй), Засаг, тэргүүн зэрэг тайж – 4 байв. Засагт хан аймаг нь Ахай засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагтын шавь, Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу, Ачит засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Ялгуусан хутагтын шавь, Сэцэн засгийн хошуу, Баатар засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу, Засагт хан хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Бигэр номун ханы шавь, Илдэн засгийн хошуу, Ёст засгийн хошуу, Итгэмжит засгийн хошуу, Бишрэлт засгийн хошуу, Жонон засгийн хошуунаас бүрдэж байв. Ховд, Урианхайн хязгаарыг зарим талаар хамаарч байв. === Засагт хан аймгийн, хошуу, отгийн нэрс === * Ахай засгийн хошуу * Мэргэн засгийн хошуу * Далай засгийн хошуу * Жалханз хутагтын шавь * Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу * Ачит засгийн хошуу * Цогтой засгийн хошуу * Ялгуусан хутагтын шавь * Сэцэн засгийн хошуу * Баатар засгийн хошуу * Үйзэн засгийн хошуу * Эрдэнэ засгийн хошуу * Сүжигт засгийн хошуу * Дархан засгийн хошуу * Засагт хан хошуу * Дайчин засгийн хошуу * Бигэр номун ханы шавь * Илдэн засгийн хошуу * Ёст засгийн хошуу * Итгэмжит засгийн хошуу * Бишрэлт засгийн хошуу * Жонон засгийн хошуу * Жавзандамба хутагтын дархад шавийн гурван отог * Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Ар ширхтэн отог * Хөвсгөл нуурын урианхайн Арын хоёр сум * Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Өвөр ширхтэн отог * Хөвсгөл нуурын урианхайн Өврийн хоёр сум * Урианхайн хязгаар * Ховдын шинэ хязгаар Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы (Хантайшир уулын чуулган) зүүн гарын дундад хошуу буюу Засагт хан аймгийн Үйзэн засгийн хошуу нь 1918 оны хүн амын тооллогоор Өрх – 640. Эрэгтэй – 549 (үүнээс Засаг, төрийн бэйл – 1, Улсын Түшээ гүн –1, хошууны улсад туслагч гүн -1, тайж – 32, хамжлага ард – 64, лам банди – 83, сумны албат эр – 287, сул эр – 93). Эмэгтэй – 515. Нийт – 1064. =='''Гэнэтийн үхэл'''== 1912 онд Халхын 4 ханы нэг Засагт хан Д.Содномравдан хан гэнэт нас баржээ. Түүний үхлийн талаар олон яриа байдаг Тэдгээрийг дурдвал: # <u>Бас нэг ихээхэн сонирхол татах эх сурвалж бол одоо нэгэнт ил болсон Хаант Оросын Эрхүүгийн цэргийн тойргийн Монголын талаар хийж байсан тагнуулын мэдээлэлд:</u> "Монголын Засгийн газарт [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Оросын]] гурван эх сурвалж байгаа. Нэг монгол ноён, хоёр буриад түшмэл, гурав дахь нь Засагт Хааны нэг Хатан. Тэр хатан маш чухал ... гэсэн байдаг. Үүнээс харахад Засагт Хааны Жамсрангийн '''Цэсрэн хатан''' оросуудын гар хөл болж, энэ нь Богдын тагнуулын албад мэдэгдэн, түүнээс шалтгаалан Засагт хан Содномравданг Хаан болох хуйвалдаан хийж [[Барнаул|байна]] гэж хардагдан сэрдэгдэх үндсийг тавьж, Богдод хорлогдох шалтгаан болсон байж болох юм. Засагт хан, Богдод хорлогдсноос хойш Засагт ханыхан Богдын төрд сүжиг буурч, Засагт ханы Үйзэн Засгийн Батын Дагвын Бат-Очир Улсын Түшээ гүн ноён (үе улиран бэйлийн зэрэгтэй) оройлон эсэргүүцэн татгалзаж, Засагт ханы Баатар вангаас бусад нь Богдын төрд нэг их идэвхийлээгүй байдаг. (''энэ мэдээ болон дээрх Ханы фото зургийг оросын эзэн хааны жанжин штабын ахлах офицер Клеменц.Д.А. Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгааны нэрийн дор монголд ирэх үедээ авсан. Оросын архивт хадгалагдаж байна.)'' # Түүнийг хэрхэн таалал төгссөн тухай нэгэн сонирхолтой дуртгал болох, 1946 онд эргэн сэрг<nowiki/>ээн байгуулсан [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчилэ]]<nowiki/>[[Гандантэгчэнлин хийд|н хийд]]<nowiki/>ийн хамба лам Н.Эрдэнэпил агсны дурдснаар "...1912 оны хавар Засагт хан таалал төгсөв. Нэг өдөр Засагт ханы харьяаны Дашчоймбол дацанд хурал хурж байсан бүх ламыг Засагт ханы бие муудсан тул аваачиж ном уншуулсан юм. Маргааш өглөө нь Засагт ханы харьяат нэгэн ламаас миний асуухад манай Хан тэнгэр болов. Богдын ордонд бараалхаж очоод тэнд хор зооглосон юм гэнэ. Тэгээд үнээний сүү уугаад тус болсонгүй нас эцэслэлээ" гэжээ. Хуучны хүмүүс Д.Содномравдан ханыг жуузнаас буугаад ирэхэд толгойн оройноос нь гэрэл цацарсан, гэгээн дээдэс байсан гэлцдэг. # [[Халх]]ын Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт хан Д.Содномравдан ханыг алба<nowiki/>н ёсоор улсын хаан болох эрх<nowiki/>тэй учраас [[Богд хаан]] хорлосон байх магадлалтай гэж үздэг. Тухайлбал, Д.Сүхбаатар жанжинг хорлон алсан гэх хэргээр баривчлагдсан Богд хааны оточ маарамбын Дотоодыг хамгаалахынханд баригдан өгсөн мэдүүлэгтээ бэйс Д.Сүхбаатарын судасыг барьсан үнэн бөгөөд хор өгч алсан нь үгүй. Харин Засагт хаан Содномравдан, Түшээт ван Чагдаржав, Бинт ван Гончигсүрэн, Эрдэнэ далай ван Намсрай нарт хор өгсөн нь үнэн хэмээн мэдүүлэг өгсөн нь тэмдэглэгдсэн нь байдаг. '''<u>Засагт хан Доржпаламын Содномравданы орыг түүний хүү Содномравданы Агваанцэрэн 1912-1915 залгасан</u>''' боловч удаагүй хорлогджээ. Хамгийн сүүлчийн '''<u>Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан нь Доржпаламын ахмад хөвгүүн тойн Доржпаламын Цэрэнгомбожав (1915-1923) залгамжилжээ.</u>''' Сонирхол татах баримт нь Засагт хан Д.Содномравдан, Түшээт хан Д.Дашням нарыг хөнөөгдсний дараа балчир хөвгүүд нь хан ор сууж угсаа залгаад 2 жил хүрэлгүй бусдад хорлогдож, хоёр хангийн ах, дүү нар нь Хан ор суусан байдаг. Эндээс хоёр дээдсийн уг үндсийг оргүй таслах өш хонзон ханхалдаг. 1923 оны 10 сарын 19-ны Засгийн газрын хуралдааны дараахан '''<u>1923 оны 10 сарын 24-нд</u>''' Хантайшир уулын хошууны чуулган Хантайшир уулын Жаргалант гол гэдэг газар хуралдан, хошуундаа 11 сум шинээр байгуулж, '''<u>Хошууны даргаар</u>''' '''<u>Засагт хан</u>''' '''<u>Доржпаламын Цэрэнгомбожавын ганц хүү 8 настай Цэрэнгомбожавын Ванчинжавыг сонгож байсан</u>''' байдаг. 1912 онд Өргөөд байсан Засагт хан Д.Содномравданг учир битүүлгээр нас барахад Богд хаанаас лүндэн буулган бүх хүрээ хийдээр хойдын буянг үйлдэн хурал хурж, Засагт ханы шарилыг нутагт нь хүргэх 200 лан зардал хөрөнгийг гаргаж нутагт нь авчирч оршоосон тухай мэдээлэл бий. Юутай ч анхны Ашихай ханаас Засагт хан Д.Содномравдан, түүний хүүг хүртлэх 17 ханы олонхыг Хан Тайширын нуруунд Их Хоригт оршуулж ирсэн нь тодорхой юм. Харин их хэлмэгдүүлэлтийн өмнөхөн Арын хүрээнд тойн лам болсон сүүлчийн хан Д.Цэрэнгомбожавын ухаан самуурч байгаад бие барсанд тэмээнд ачиж, Улаангангад булсан гэдэг. Энд дурдагдсан Жаргалант гол нь аймгийн төвөөс холгүй, Хантайшир уулын ар бэлд байх Ар Гүүбариач орчимд бий. Мөн Эрдэнэ бишрэлт Засагт ханы хүрээний туурь нь ч тэнд байгаа билээ. 1938 онд Өвөр Монголын нутагт Засагт ханы угсаа залгамжлах эрхтэй хан хүү Бат гэгч хүн өөрийн шадар туслах Лодой гэдэг ламтай хамт дүрвэж очсон байсан гэх мэдээллийг Дани улсын жуулчин Хазбанди гэгч тэмдэглэн үлдээжээ. Энэ Лодой гэх ламын зурсан зураг Данийн үндэсний Музейд тавигдсан байдаг аж. Лодой ламын дуулсан Алтан богд гэгч бэсрэг уртын дууны бичлэг ч бас байна билээ. Угсаа залгамжлах эрхтэй тэр Бат гэгч хүн нь Д.Содномравданы ойр төрлийн хүн гэдэг нь ойлгомжтой. Засагт ханы Үйзэн Засгийн Батын Дагвын Бат-Очир Улсын Түшээ гүн, түүний үр хүүхдүүдийг ''(Манж чингийн үеийн Монгол жургааны монголын ноёд ван, гүнгийн угсаа, зэрэг залгах гэрийн удмын данс болон Богд хаант улсын <u>Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны</u> түшмэлийн хэлтсийн олон [[ван]], [[тайж]], түшмэлийн зэрэг залгамжлах гэрийн үеийн дансанд бүртгэлтэй ноёд бөгөөд дээд өвгөд нь 1727 онд Орос-Манж чингийн Буурын гэрээг тогтооход оролцож байсан, мөн 1913 онд Монгол-Түвдийн хооронд найрамдлын гэрээг байгуулахад'' ''оролцож байсан нь түүхэн данс бүртгэлтэй. 1918 оны хүн амын тооллогод бүх гарал үүсэл нь бүртгэгдсэн.)'' Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээдийн шууд удмын цагаан яст хүмүүс билээ. Баруун аймгуудын бослого толгойлсон гээд бариа тавианы үеэр том хүү хошуу захирагч, Улсад туслагч гүн Бат-Очирын Бэндэрьяа, хоёр дахь хүү тайж, хошууны Мээрэн Бат-Очирын Доржсүрэн, мөн Арын хүрээ, Гандандаржаалин хийдийн хамба лам, Агарамба-Лхарамба дунд хүү Бат-Очирын Дорлиг ''(Лхасын Цанид дацанд 7 жил сууж, Аграмбын дамжаа барьсан. Төвдийн Цанид дацангийн Цанто дансанд бүртгэлтэй. Мөн Бат-Очирын Дорлиг аграмба, лхарамба нь Монголоос анх удаа Жагарын буюу Энэтхэгийн Наландад 7 жил суралцан гүн ухааны оргилд хүрсэн гүүш байсан юм. Түүнийг монголын заяаг даасан ч гэж ярилцах нь байсан гэдэг. Түүний бүтээсэн монголын ирээдүйн бошиго Эрдэнэсийн санд өөр хөлгөн судрын нэрээр хадгалагдаж байна. Нарийвчлан судлах хэрэгтэй. (сонирхолтой нь Засагт хан аймагт Дорлиг нэртэй 5 аграмба байсан нь Цагаатгах комиссын тогтоолд байна)'', мөн хүргэн хүү тайж П.Цэрэнбалжир нарыг нь баривчилж, хөрөнгийг хурааж, цаазалсан. ''(Монгол Улсын Дээд шүүхийн 1992.01.16 улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгчийг цагаатгасан 02, 08, 112, 126 тогтоолоос..).'' Өндөр настай болсон Батын Дагвын Бат-Очир Түшээ гүн хөвгүүдээ [[Улиастай]]д баригдаж очсоноос хойш араас нь очиж, ухаан самуурсан байдалтай удаан хугацаагаар Улиастайн шоронгийн хавьцаа байхад нутагт нь урьдын албатууд нь авчирсан гэдэг. Дагвын Бат-Очир Түшээ гүн ноёны хатан нь Даржаагийн Цэенпил (Даржаа тайжийн дунд охин), долоон хүүхэд буюу таван хүү, хоёр охин төрүүлж өсгөсөн. Дөрөв дэх охин (нэрийг мэдэхгүй, Дэндэв гэдэг хүнтэй суусан, хэлмэгдээд сураг тасарсан), тав дахь охин ноёхон Бат-Очирын Замбаг, зургаадугаар хүү тайж Бат-Очирын Өлзий-Осор, долоодугаар хүү Бат-Очирын Даваажав (яаруу даваажав) нар байлаа. Хэлмэгдүүлэлтээс болж өнгөрсөн том хүү Бат-Очирын Бэндэрьяагийн охин буюу ач охин Норовжав, мөн дунд охин Бат-Очирын Замбагын нөхөр хүргэн хүү тайж П.Цэрэнбалжирын хүү Ц.Санжмятавыг буюу зээ хүүгээ, мөн зээ охиноо өөрөө өргөж авсан. Нутаг хошуундаа "Начин Бандихай", Даншигийн начин Бат-Очирынхон хэмээн авгайлан хүндлэгддэг байсан. Хуучнаар Завхан аймгийн Жаргалан сум буюу одоогийн Говь-Алтай аймгийн Жаргалан сумын Тэйл баг-Гүзээн тэйл, Бүрэн багийн нутагт аж төрж байсан. Завханы Цагаанхайрханд бас ураг төрлүүд нь олноор байсан гэдэг ба тэдгээр хамаатан садангуудаас УИХ-ын гишүүд төрсөн байдаг. Зургаадугаар хүү Бат-Очирын Өлзий-Осор гэж нутаг орондоо төдийгүй, улс даяар цуутай мундаг том Зээрэмбэ ламтан байсан. Алтан богд хаадын тайлга (Дашинчилэн), Улаанхайрхан, Батбуянг үе удмаараа уламжлан тахидаг байсан. Засагт хан аймгаас тодорсон, хожмын үеийн (Говь-Алтай, Завхан, Баянхонгор) цуутай гэгдэх бүх гэгээнтнүүдийн багш нь байсан бөгөөд социализмын үед нууцаар бүгдээр сэм ирж мөргөдөг ном нийлдэг байсан билээ. Улиастай хотод 108 суварга босгуулсан гэгээнтнүүдийн ихэнх нь шавь нь байлаа. ''(1979 онд Далай лам Данзанжамц БНМАУ-д анх удаа айлчлан ирэхэд уулзуулсан байдаг, мөн Латимор гуайг ирэхэд уулзуулж Дилав хутагтын мэндийг уламжилсан ч гэх сул яриа бий. Мөн Төв Хороо, Улс төрийн товчооны том дарга нар ч ил далд ирж уулздаг, таалал болохын өмнөхөн 1984 онд МАХН ТХороо төвөөс өгсөн үүргийн дагуу аймгийн намын хороо, хүн эмнэлгээс тусгай үүргийн онгоцоор нарийн мэргэжлийн алдартай 2 эмч, сувилагчтай очуулж гэрт нь эмчлүүлж онцгой анхаарч байсан байдаг. Жаргалан сумынхан одоо хүртэл тэр тухай ярьдаг. Тэрхүү эмчилж байсан 2 эмч хожим монголын алдартай удам дамжсан мундаг эмч нар болсон)''. Бат-Очирын Өлзий-Осор нь насанд хүрээгүй хүүхэд байхдаа тойн лам болж Арын хүрээнд тойн лам (Засагт хан асан) Доржпаламын Цэрэнгомбожав үеэл ахынхаа гэрт амьдарч байгаад тэрээр хэцүү цагаар хавчиг үүрэг үүрч, хоёр мод тулан бадарчин болж явганаар Хүрээ орж баригдаагүй үлдсэн бөгөөд Их Хүрээний Засагт ханы харьяа мэдэлд байсан Дашчоймбол дацанд шавилан суусан. Хожим нутагтаа ирж эхнэр тавнан Гомбожавын Хөнхөртэй гэр бүл болж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсөн. Батнайрамдал нэгдэлдээ анхны тахианы аж ахуйг байгуулан эрхлэн удаа дараагийн таван жилийн гавшгайч, төрийн өндөр дээд одонгуудаар шагнагдаж өндөр нэр хүндтэй ажиллаж амьдарч байлаа. Үр хүүхдүүд нь Өлзий-Осорын Содном, Өлзий-Осорын Базаррагчаа, Өлзий-Осорын Доодиймаа, Өлзий-Осорын Дашням, Өлзий-Осорын Ичинхорлоо, Өлзий-Осорын Даариймаа нар болно. Засагт хаан Өвгөдийн минь заяа тэтгэж, Өлзий-Осор орших болтугай. ==Холбоотой мэдээлэл== *[[Засагт хан аймаг]] *[[:Ангилал:Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймаг]] * [[:Ангилал:Завхан аймаг|Завхан аймаг]] * [[Жаргалан сум]] == Эшлэл == * Ермаченко И.С. Политика маньчжурской династии Цин в Южной и Северной Монголии в XVII в. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1974 — 196 с * Козлов П. | Тибет и Монголии * The romantic story of the Mongolian Independence * LES RUSSES EN MONGOLIE * A Tour in Mongolia 1920 by Beatrix Bulstrode (Mrs. Edward Manico Gull) * История Монгольской народной республики. Изд. 3-е. — М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1983 — 660 с * William Elliott Butler. ''The Mongolian legal system: contemporary legislation and documentation''. p.255 * Thomas E. Ewing, Revolution on the Chinese Frontier: Outer Mongolia in 1911, Journal of Asian History (Wiesbaden), v. 12, pp. 101–119 (1978).  (англ.) * Thomas E. Ewing. ''Between the Hammer and the Anvil. Chinese and Russian Policies in Outer Mongolia, 1911–1921''Bloomington, IN, 1980. p. 36. Tsedev, pp. 40, 46.  (англ.) * МОНГОЛ УЛСЫН ТУСГААР ТОГТНОЛЫН ЭХИЙГ ТАВЬСАН ГОЛ ЗОХИОН БАЙГУУЛАГЧ ЗАСАГТ ХАН  ДОРЖПАЛАМЫН СОДНОМРАВДАН  ЭЭДРЭЭТ ХУВЬ ЗАЯА https://unentogs.blogspot.com/2026/01/ * ''Батсайхан О.'' 2008. Монголын суулчийн эзэн хаан VIII Богд Жавзандамба. Улаанбаатар: Адмон * ''Кузьмин С. Л.'' Русско-Монгольское соглашение 1912 г. и независимость Монголии. – Вестник Московского городского педагогического университета, серия "Исторические науки", № 1, 2015, с. 80-87  (орос.) * ''History of Mongolia'', Volume 5. Mongolian Institute of History, 2003. * Bat Ochir baavain lekts 1 <nowiki>http://www.youtube.com/watch?v=twc9mF-oJow</nowiki> 08м:45с * Istoriya Tuvy [History of Tuva], v. 1, pp. 354–55. * 1913 г., октября 23. — Декларация России и Китая о признании автономии Внешней Монголии. * Batsaikhan, O. The Last King of Mongolia, Bogdo Jebtsundamba Khutuktu. Ulaanbaatar: Admon, 2008, p.293 – <nowiki>ISBN 978-99929-0-464-0</nowiki> * Нутаг орноо чөлөөлсөн нь * ҮНДЭСНИЙ ЭРХ ЧӨЛӨӨ, ТУСГААР ТОГТНОЛОО СЭРГЭЭСНИЙ БАЯРЫН ӨДӨРТ (Memento 30. Арванхоёрдугаар сар 2019 ''цахим архивт'') О.Батсайхан * Төрийн ордны танилцуулга * Монгол улсын нийгэм, эдийн засаг соёл 1911 он * Шагдарын Үнэнтөгс.  ТУСГААР ТОГТНОЛ БА АНХДУГААР ҮНДСЭН ХУУЛЬ 2008 он * Богд Хаант Монгол Улсын Төрийн Хамгаалалт (Memento 2. Аравдугаар сар 2019 ''цахим архивт'') Төрийн Тусгай Хамгаалалтын Газар. * История Эрдэни-дзу. Факсимиле рукописи / Пер. с монг., введ., комм. и прил. А.Д. Цендиной. М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999. — 255 с <nowiki>ISBN 5-02-018056-4</nowiki> * Лубсан Данзан. Алтан тобчи (“Золотое сказание”) / Пер. с монг., введ., комм. и прил. Н.П. Шастиной. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1973 — 439 с * Скрынникова Т. Д. Ламаистская церковь и государство. Внешняя Монголия. XVI — начало XX века. — Новосибирск.: Наука. Сиб. отд-ние, 1988. — 104 с <nowiki>ISBN 5-02-029353-9</nowiki> * Цааджин Бичиг (“Монгольское уложение”): Цинское законодательство для монголов 1627—1694 гг. Монгольский текст. Введ., транслитерация монг. текста, пер. и комм. С.Д. Дылыкова. М., 1998 * Шара туджи: Монгольская летопись XVII века. Сводный текст, пер., введ. и прим. Н.П. Шастиной. М.; Л., 1957. * ang Mu jokiyaba. Namyun, Banzaraγča mongγolčilaba. Mongγol-un qosiγu nutuγ-un temdeglel (dumda). Ündüsüten-ü keblel-ün qoriy-a. * Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921. * Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. * О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР * Г, Бадамсамбуу (2018). "Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар". ''Historia Mongolarum''. '''17''': 42. * "ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ". Эх хувилбараас архивласан: 2020-01-29. Татаж авсан: 2022-07-28.{{Reflist}} * ang Mu jokiyaba. Namyun, Banzaraγča mongγolčilaba. Mongγol-un qosiγu nutuγ-un temdeglel (dumda). Ündüsüten-ü keblel-ün qoriy-a. * Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921. * Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. * О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР * Г, Бадамсамбуу (2018). "Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар". ''Historia Mongolarum''. '''17''': 42. * "ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ". Эх хувилбараас архивласан: 2020-01-29. Татаж авсан: 2022-07-28 * Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. * О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР * Шагдарын Үнэнтөгс “Төгс эрх зүйн төлөөх тэмүүлэл” 2009 он. "[[Засагт хан Содномравдан|Засагт хаан Доржпаламын Содномравдан"]] http://unentogs.blogspot.com/2013/12/blog-post_6515.html == '''Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн талаарх англи, франц, герман хэл дээрх эх сурвалж''' == * Owen Lattimore – ''Inner Asian Frontiers of China'' (1940 * William Woodville Rockhill – ''The Land of the Lamas'' (1891) *Henry Serruys – Mongol studies articles (1950–1970) *C. R. Bawden – ''The Modern History of Mongolia'' *Paul Pelliot – ''Notes on Mongolia'' *Missions géographiques en Mongolie (1890–1910) *Otto Franke – ''Geschichte des chinesischen Reiches'' *Erich Haenisch – Mongolian historical texts *Walther Heissig – ''Die Mongolen'' == '''Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн талаарх орос хэл дээрх эх сурвалж''' == ====== <small>РГВИА – Цэргийн түүхийн архив</small> ====== ====== '''<small>(Российский государственный военно-исторический архив)</small>''' ====== ====== <small>РГИА – Төрийн түүхийн архив</small> ====== ====== '''<small>(Российский государственный исторический архив)</small>''' ====== ====== <small>РГО – Оросын Газарзүйн Нийгэмлэг</small> ====== ====== '''<small>(Русское географическое общество)</small>''' ====== Засагту хан Содномравдангийн тухай Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны түүхийн баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, РГВИА Ф.400, РГО экспедици, АВПРИ Ф.180, РГИА Ф.391, АВПРИ + РГО, РГВИА Ф.483, Ф.846. Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. == '''Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн талаарх хятад хэл дээрх эх сурвалж''' == == 参考文献 == # 見祁韻士《皇朝藩部要略》、《清史稿》藩部傳 # 《清史稿》列傳三百八 藩部四 # 周学军，哲布尊丹巴政权内阁总理大臣设置考——兼与吕一燃先生商榷，中国边疆史地研究1999年第3期，第69-8 # Ци Юньши-гийн ''«Хаант улсын харьяат аймгуудын тойм»'' болон ''«Чин улсын түүхийн ноорог»''-ийн харьяат аймгуудын намтар хэсгийг үзнэ. # ''«Чин улсын түүхийн ноорог»'', намтар, 308-р бүлэг, харьяат аймгууд IV. # Жоу Сюэцзюнь, “Жавзандамба хутагтын засгийн газрын ерөнхий сайдын албан тушаалын бүтэц, зохион байгуулалтын судалгаа — мөн Лю Ижаньтай хийсэн хэлэлцүүлэг”, ''Хятадын хилийн түүх, газарзүйн судалгаа''сэтгүүл, 1999 оны 3-р дугаар, 69–82-р тал. # “某年，某子索特那木拉布坦袭扎萨克汗” (“... онд хүү Содномравдан Засагт хангийн хэргэмийг залгамжлав” {{DEFAULTSORT:Содномравдан, Засагт хан}} [[Ангилал:19-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:20-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Засагт хан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1867 онд төрсөн]] [[Ангилал:1912 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Говь-Алтай аймаг]] [[Ангилал:Жаргалан сум]] [[Ангилал:Завхан аймаг]] [[Ангилал:Цагаанхайрхан сум (Завхан)]] 60lr7wqgnen2z4yyikdpjoj8f0uq3ms 857092 857085 2026-05-26T09:25:14Z ~2026-21131-87 103757 857092 wikitext text/x-wiki {{хянах}} [[Файл:Содномравдан.png|thumb|Засагт Хан Д.Содномравдан]] '''Доржпаламын Содномравдан''' нь (1867-1912) 1898-1912 оны хооронд '''[[Халх]]ын Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт Хан''' ор сууж байв. Тэрээр Засагт хан Цэрэндондовын Доржпаламын хоёрдугаар агь болон мэндэлжээ. Засагт хан Д.Содномравдан бол тухайн үедээ [[Халх]], Ойрд, Өвөрлөгч, Урианхай, Буриад, Хөх нуурын олон монгол ноёдын дотор асар өндөр нэр хүндтэй дээдэс байсан юм. Засагт хан Д.Содномравдан нь эцэг хан Цэрэндондовын Доржпаламын хамтаар (мөн өвөг эцэг хан Манибазарын Цэрэндондов) Монгол Улсаа туурга тусгаар болгоход бүх амьдралаа зориулсан бөгөөд энэхүү бодлого, үйл ажиллагааныхаа хүрээнд Орос, Англи, Япон, Буриад, Төвөдийн нөлөө бүхий хүмүүстэй холбоо тогтоон ажиллаж, бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан, богино хугацаанд олон талт байдлаар нэн амжилттай ажиллаж, 1911 онд Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулах бүх зохион байгуулалтыг гардан хэрэгжүүлсэн их гавьяатан билээ. Манж Чин гүрний Гуансюйгийн 24 дүгээр онд буюу 1898 онд (Гуансюй 24-р он) Засагт хангийн хэргэмийг Манжийн хааны зарлигаар Доржпаламын Содномравдан залгамжилжээ. Манжийн хаан 1908 онд Гуансюй хаан нас барж, Цыси хатан нас барсаны дараа нь 1909 онд 2 настай Пу И буюу Сюаньтун хааны үед Чин улсын сүүлчийн шинэчлэлийн бодлогын үр дүнд бий болсон 资政院 Зөвлөх Парламент маягийн байгууллага байгуулагдсан байдаг. Манжийн хааны зарлигаар Сюаньтунгийн 2 дугаар онд буюу 1910 онд Засагт Хан П.Содномравданг Халхыг төлөөлсөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон байдаг нь “Чин Ши Гао” (清史稿, “Чин улсын түүхийн ноорог”) нь Чин улсын (Qing dynasty) түүхийн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байна. '''Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулж богино хугацаанд олон талт байдлаар монголоо тусгаарлах бодлогыг нэн амжилттай хэрэгжүүлж ажиллах үндсийг тавьсан байна.''' '''Засагт Хан П.Содномравдангийн Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулахад оруулсан үүрэг роль, түүхийн үнэ цэнэтэй баримтууд''' Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. Тухайлбал, “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. '''1898 онд Цэрэндондовын Доржпалам хан өөрийн хан ширээгээ том хүү Д.Цэрэнгомбожавт бус, бага хүү Д.Содномравданд залгамжлуулсан.''' Харин том хүүгээ Арын хийдэд тойн лам болгожээ. Арын хүрээ нь Засагт хааны алтан ургийн тойн лам нар байдаг, хаалттай хийд байсан бөгөөд Хан Тайширын оройд буй Их Хоригийг хариуцан тайдаг байсан. Зөвхөн алтан ургийн тойн лам нар хийдэд байдаг, гаднын лам оруулдаггүй хатуу журамтай байжээ.<ref name="Baasankhuu">{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}</ref> Дашинчилэн хэмээх номын нэртэй энэхүү бунхан овоог дээр цагт Засагт ханы хүрээнийхэн буюу Арын хүрээнийхэн, Засагт ханууд тахиж тайдаг, тайлга тахилгын үеэр тэргүүн зэргийн тайжаас дээших язгууртнууд (алтан ургийн тайж нар зөвхөн тэргүүн зэргийн тайж байдаг), гэлэнгээс дээших санваартнууд л гардаг хоригтой, мөн Засагт хануудыг энэхүү голлох бунхны өвөрт оршоодог байсан гэдэг. Алтай хотын баруугаар сүндэрлэх Хантайшир уулын нэгэн ноён оргил бүхий дүнхгэр нурууг Шарилын нуруу, нутгийн ардууд заримдаа Овоон нуруу ч гэх билээ. Энэ нуруу Алтай хотоос 20 гаруй км, Жаргалан сумын дундах зайд бий. Энэ нурууны орой дээрх онго тахилгатай дөрвөлжилсөн бунхан овоо байх ба түүний ээвэр бэлд 6 томоохон бунхан, мөн нэлээд хэдэн багавтар булш байдаг. Хантайширын нурууг Их эзэн Чингис хааны онгон тахилгатай холбоотой болох тухай хэд хэдэн домог бий. Их хааны онгоныг урд зүгээс залж энэ нуруунд оршоохдоо тэрхүү онгоны харуул хамгаалалт болгон зүүн зүгээс эртний сурвалжит аймгуудаас нүүлгэн авчирч, тэмдэг эдгэртэл уг онгоны харуул хамгаалалт байдалтайгаар нутагшуулсан гэсэн домог бий. Тэдгээр нүүдэллэж ирсэн (Бэсүд) овогтнууд Хантайширын нурууг тойрсон байдалтайгаар он удаанаар нутаглаж иржээ. '''<u>Хаад, Ноёдын хэрэглэх Фүс</u>''' Фүс нь Манж Чингийн үеэс улбаатай Богд Хаант Улсын үе хүртэл Ноёдын хэргэмийг илэрхийлэх Хүрмэн дээр хаддаг байсан элдэв зүйлийн амьтны дүрсийг оёж хатгасан дөрвөлжин торгон тэмдэг юм. Чин Ван хүн хоёр эсрэг харсан, хоёр зөрүү харсан нийт дөрвөн Луут фүс хаддаг байсан бол Жүн Ван хүн дөрвөн зөрүү харсан Луут фүс хэрэглэдэг. Бэйл хүн 2 эсрэг харсан луу, Бэйс хүн хоёр зөрүү харсан Луу хаддаг байжээ. Богд хааны хувьд тэнгэр язгуурт угсаа гаралгүй ч улсын эзэн, шашны тэргүүний хувиар Хааны фүст алтан сёомбо, хорол хүрдийг авч хэрэглэхээр болсон гэдэг. ЭРТНЭЭС АЛТАН УРГИЙН ЦАГААН ЯСТ ХААДЫН ХУВЬД ЗӨВ ЭРГЭЛТТЭЙ ХАС ФҮС ХЭРЭГЛЭХ НЬ УЛСЫН ЭЗНИЙГ БЭЛГЭДДЭГ БА ХАЛХЫН ХАНГУУД ДОТРООС ЭРТНЭЭС ЦОР ГАНЦ ЗАСАГТ ХАН ХАС ФҮС ХЭРЭГЛЭХ ЭРХТЭЙ БАЙЖЭЭ. БУСАД ХАНГУУД БОГДЫН АДИЛ СОЁМБО ХЭРЭГЛЭЖ БАЙВ. Дээрх фото зурагт буй Засагт Хан Д.Содномравдангийн ёслолын хувцаснаас зөв эргэлттэй Хас Фүс хэрэглэсэн байгааг харж болно. Түүхийн фото зурагнуудаас Хас Фүс хэрэглэсэн Халхын хангууд байхгүйг анхаарах буй за. УЧИР НЬ АШХАЙ ДАРХАН ХУНТАЙЖИЙН УУГАН ХҮҮ ГЭДЭГ УТГААРАА ХАЛХЫН ХАНГУУД ДОТРООС ЗАСАГТ ХАН ТЭРГҮҮЛЭХ ЗЭРЭГТЭЙ ХАН БАЙСАН БА ЭРТНЭЭС УЛСЫН ЭЗЭН ГЭЖ ТООЦОЖ ИРСЭН АГУУЛГААР ХЭРЭГЛЭЖ БАЙЖЭЭ. Түүнчлэн Монголын Хан хэргэмтэй язгууртнууд ёслолын дээлэн дээрээ Ууж маягийн зүйл хэрэглэдэг байсан. Кинон дээрх Цогт хунтайж шиг, мөн Түшээт хан Цэрэндоржийн Насанцогтын хатантайгаа авхуулсан фото зурагт тийм ууж өмссөн байдаг, сүүлд төрт ёсны энэхүү түүхэн уламжлалыг дагаж Анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбат гуай Ерөнхийлөгчөөр сонгогдохдоо, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн эхийг батламжлахдаа уг дээлэн дээрээ Төрийн тэргүүний ууж өмсгөлийг өмссөн. =='''Угсаа гарал'''== Түүний дээд өвөг [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] нь [[Даян хаан]]ы 2 дахь их хатны бага хүү бөгөөд ах дүү дундаа хамгийн отгон нь байжээ. Жалайр хунтайж 1549 онд нас барсны дараа түүний 7 хүү тус бүрдээ Ар Халхын 7 отгийг хувааж авсан. Үүнээс түүний дээд өвөг [[Ноёнтой хатанбаатар]] [[Бэсүд]], [[Элжигин]] отгийг өмчилж, нэгэн хошуу болж Халхын баруун гарын бүрэлдэхүүнд багтжээ. 1580-аад оноос [[Ашихай дархан хунтайж]]ийн ач хүү [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж Засагт хан аймгийн үндсийг тавьсан. [[Чин улс]]ад Халхын 3 ханлиг дагаар орсны дараа 1732 оны хэрэг явдлаас хойш [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] тамга Ашихай дархан хунтайжийн удмаас [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой Хатанбаатар]]ын удмын Гэлэг-Ямпилд шилжсэн. Энэ нь 1924 он хүртэл үргэлжилсэн. Шууд удмыханаас үлдээгүй, үеэл үйзэн засгийн түшээ гүнгийн удмаас бий. Эхэн үедээ Халхын долоон хошууны баруун гарт 7 отгоос бүрдсэн 4 хошуу багтаж байгаад 1590-ээд оноос Лайхур анх хан болоход хан, жонон, хунтайжийн гурван отог болжээ. Энэ үеийн Халхын үйсэн цаазад Зүүн, Баруун гарыг "зургаан хошуу" гэж байсны учир үүнтэй холбоотой. Үүнийг бас "Манай баруун этгээдэд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]], Бэсүдийн Сэцэн жонон нар, зүүн этгээдэд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]],  [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]] бүлгээ" гэж тодорхойлсон Чахундорж хааны үг (1686 он) бий. Ийнхүү гурван гол хошуун дээр 1610-аад оноос [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарын]] удмын [[Элжигин|Элжигиний]] Бадам дайчин Хатанбаатар ноёны захирсан нэг хошуу нэмэгдэж 4 хошуутай болсон. Эдгээр дөрвөн хошуу захирсан ноёдыг "их ноёд" гэж нэрлээд, хошуу захирах ноёнд захирагдаж хувийн отгоо захирах ноёдыг "бага ноёд" гэдэг байсан. 1655 онд Элжигиний Хатанбаатар ноёны байр суурийг эвдэж бага ноён болгон, [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн ноёны]] удмын [[Сартуул|Сартуулын]] [[Хүндлэн тойн|Хүндлэн тойныг]] хошуу захирах их ноёны зэрэгт дэвшүүлж өөрчлөлт орсон. Энэ өөрчлөлтөөр Засагт хан аймгийн дотор өрнөсөн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэлийн эхлэж, энэ нь даамжирсаар Халх, Зүүнгарын хаант улс, Чин гүрнийг хамарсан ихээхэн үймээний эхлэл болсон. 1691 онд [[Манж Чин улс|Манжид]] дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдаж 1755 онд [[Хойт|Хойтын]] 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 [[хошуу]], 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ. 1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар [[Говь-Алтай|Говь Алтай]], [[Завхан]], [[Хөвсгөл]] аймаг, [[Баянхонгор]], [[Увс]], [[Ховд]] аймгуудын зарим сумд болсон байна. =='''Тусгаар улсын эзэн'''== [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ын үеийн ихэс дээдсийн давраажилт нь нэг талаас [[Алтан ураг]], нөгөө талаас хутагт, хувилгаадын дүр тодруулалтаас улбаатай. [[Богд хаан|Богд Живзундамба]] хутагт хааны хишиг тараах анхны “лүндэндээ аливаа цол хэргэм зэргийг хэвээр хэрэгжүүлж нийтээр дагатугай” гэж [[Чин улс|Манж Чин улс]]аас олгосон цол хэргэмийг хэрэгжүүлэхээр заасан. Дараа нь 1915 оноос “Монгол Улсын Хууль зүйлийн бичигт” хэргэм зэрэг залгамжлах хуучин зүйлийн заалтуудыг оруулсан бөгөөд энэ хэргийг Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яам [[Богд хаан]]ы зарлигийн дагуу хэрэгжүүлэх болсоныг заасан юм. Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны түшмэлийн хэлтэс нь олон [[ван]], [[тайж]], түшмэлийн зэрэг залгамжлах гэрийн үеийн дансыг хянаж байх үүрэгтэй байжээ. Засагт хан Д.Содномравдан нь [[Чин улс|Манж Чин улс]]ын үеийн олон Халх, Ойрд, Хөх нуур Дээд Монгол, Алтайн Урианхай, Өвөрлөгч 49 хошууны монгол ноёдын дунд өндөр нэр нөлөөтэй байсан. '''Сюаньтунгийн 2 дугаар онд буюу 1910 онд Манжийн хааны зарлигаар Засагт Хан П.Содномравданг халхыг төлөөлөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон.''' Засагт Хан П.Содномравдан Хааны Зөвлөх Парламентын гишүүнээр 资政院-д орсноор Манжийн төв засгийн бодлогод оролцох, нөлөөлөх боломжтой болсон. '''Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулсан.''' Ийм учраас шинэ хаан сонгохдоо эхлээд Засагт хан Доржпаламын Содномравданг Улсын хаан болгохыг хүссэн байдаг. Хамгийн сонирхолтой нь Түшээт хан Засагт ханаа өргөсөн явдал байдаг. Гэвч Д.Содномравдан хан татгалзаж байснаар дараагийн удаад [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж чин ван]], [[Да лам Цэрэнчимэд|Цэрэнчимэд]] да лам нар [[Түшээт хан Дашням|Түшээт хан Дэмчигдоржийн Дашням]]<nowiki/>ыг өргөмжлөх санал гаргасан ч бүтээгүй юм. Эцэстээ Засагт хан Д.Содномравданы бусад гурван хантайгаа зөвшилцөн өргөснөөр Жавзандамбын 8-р дүрийг Монгол Улсын Хаан болгожээ. Тусгаар тогтнолоо сэргээж, улсаа тунхаглан зарлаж, Богдыг хаан ширээнээ залах Хааны Алтан навчит алтан өргөмжлөл, алтан ялтас дээрх Хааны Алтан тунхаглалыг Засагт хан өргөсөн байдаг. Энэ алтан өргөмжлөл, алтан тунхаглал одоо Эрдэнэсийн санд хадгалагдаж буй.<ref name="Baasankhuu" /> Богд уулын Төр хурах, Шажин хурахын аманд хуралдсан ихэс ноёд, лам нарын нууц хуралдаанаас гаргасан тэмдэглэлт мэдээ бий. Энэ нь Монгол Улсаа тусгаарлахад шийдвэрлэх нөлөөтэй байсан гэгддэг [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж чин ван]], [[Да лам Цэрэнчимэд|Цэрэнчимэд]] да лам нар Түшээт ханыг хаан болгох санал гаргасныг няц дарж, хүлээн зөвшөөрүүлээгүй байна гэдэг бол шийдвэр гаргагч гол өөр хүн байсан нь нотлогдоно. Энэ хүн бол Улсаа туурга тусгаар болгох гол санаачилга гаргагч зохион байгуулагч зонхилогч эзэн дээдэс Засагт хан Доржпаламын Содномравдан байсан нь маргашгүй үнэн юм. 1904 онд Түшээт хан Цэрэндоржийн Насанцогтыг бие барсны дараа түүний үеэл дүү тайж Дэмчигдоржийн том хүүг буюу сул тайж [[Түшээт хан Дашням|Дэмчигдоржийн Дашням]]<nowiki/>ыг 19 настайд нь Түшээт ханыг залгамжлуулсан тул нөлөө сул байсан байж магадгүй. Монгол Улс байгуулагдахад [[Барга]] монголчууд, [[Шинжаан]] дахь Илийн хязгаарын 26 ойрад [[хошуу]], [[Дээд монголчууд|Дээд монголчуудын]] 26 хошууны 24 нь, [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] 49 хошууны 35 нь өргөх бичиг илгээн дагаар оржээ. Харин Өмнөд Монголын хятадажсан эзний шинэ торгууд, зүүн өмнөд хошуунууд Монголд дагаар ороогүй байна. Урианхайчууд бас дагаар орохоо өргөх бичгээр илгээсэн. Буриадын зарим ноёд бичиг өргөсөн байдаг. Товчхондоо 1911 онд бүх Монгол угсаатнууд тусгаар тогтносон Монгол Улсдаа нэгдэн орохоо мэдэгдсэн байдаг ба ийм үйл явдал Монголын түүхэнд урд хожид гараагүй. Цаашид ингэх түүхийн боломж дахин гарч ирэхгүй биз ээ. Эндээс харахад маш богино хугацаанд буюу 4 сарын дотор бүх монгол үндэстэн нэгэн зэрэг Олноо өргөгдсөн Хаант Монгол улс байгуулагдахад нэгдэн орохоо мэдэгдэж, өргөх бичгээ үндэстэн ястнуудаараа төлөөлөн гарын үсэг, тамгаа дарж Дагаар орох бичгээ Их Хүрээнд хүргүүлсэн гэдэг нь өмнө нь маш их урт хугацаанд хэлэлцэн зөвшилцөж бэлтгэсэн байсан нь харагддаг. Монголчууд олон зуун жилийн турш баруун зүүн өмнөд гээд хоорондоо талцан нэгдэж чадахгүй явж ирсэн байдлаа богино хугацаанд ойлголцож, нийлэн нэгдсэн нь Засагт хаан Д.Содномравданы ухаалаг, холч, уужим талбиун, удирдан манлайлагч бодлого, үйл ажиллагаа голлон нөлөөлсөн юм. Засагт хан Д.Содномравданы энэ түүхэн үнэ цээтэй үүргийг Монголын түүхэнд орхигдуулж ирсэн нь харамсалтай. Монгол Улсаа тунхаглаад удалгүй хорлогдсон болохоор Хаант улсаа байгуулахаас өмнө түүний хийсэн үйлдэл тэмдэглэгдэхгүй явж иржээ. Гол нь нэгдсэн улсын зохион байгуулалтыг Засагт ханыхан гурван үеэрээ урт хугацаанд зангидаж, төлөвлөж, удирдаж, зохион байгуулсан нөлөө бүхий удирдагч Засагт хан байхгүйгээр тусгаар тогтнох түвшинд хүрэх боломжгүй нь тодорхой. Тухайн үед арав гаран жил үргэлжилсэн маш олон газарт хүчтэйгээр зэрэг зэрэг өрнөсөн тэдгээр олон үйл явдлуудыг хяналтаасаа алдахгүй нэгтгэн зангидан удирдаж, арга зүй, санхүүжилт, зохион байгуулалтаар хангах хүн институцгүйгээр тэдгээр бүх үйл явдлыг зангидах боломжгүй. Тэр хүн бол Засагт хан Д.Содномравдан, түүний шадар албатууд, халх, өвөрлөгч ноёд байлаа. Засагт хан Д.Содномравданы энэ үйл хэрэгт Түшээт жүн ван Чагдаржав нэгэн мөрийн хүчээр тусалсан гэдэг. 1907 онд Богдын ордонд Засагт ханы оросын худалдаачдаас дамжуулан нууцаар авчруулсан зэр зэвсэг хураан нуух болсон баримт буй. Тэр үеэс халх, өвөрлөгч, барга, эх орончид сүлбээлэн бүлхэмдэж эхлэсэн. Тэр үүднээсээ Засагт ханы харьяаны Их Хүрээний Дашчойнбол дацангийн хэсэг лам нарын үүсгэсэн зодооны дараагаас удалгүй Халхын Их Хүрээний хэргийг түр хамаарах газар байгуулж Түшээт ван Чагдаржав удирдсан. Тэр утгаараа сүүлд хаан сонгох болоход Түшээт хан Д.Дашням, Түшээт хан аймгийн чуулган дарга Түшээт ван Чагдаржав нар анхлан Засагт хан Д.Содномравданг өргөсөн бизээ. Богдыг гол хүн байсан гэж төлөөлөн ойлгодог ч тухайн засаг захиргаа нийгмийн байгууллын хувьд шашны зүтгэлтэн төрийн хэрэгт оролцох боломж зөвхөн Их Хүрээгээр хязгаарлагдаж байсан. Өвөрмонголд шашны тэргүүн нь Жанжаа хутагт, ойрдод нэг, урианхай, буриадад Агваан Хайдав зэрэг тус тус шашны том төлөөлөл нь байж түүнийгээ дээдэлдэг байсан байхад Халхын Богдын нэр нөлөөгөөр бусад монголчууд дагасан гэвэл өрөөсгөл болно. Наад зах нь баяд, дөрвөдийн аймаг түүнд тулгуурлаагүй, Засагт ханд итгэж дагасан. Богд Их Хүрээнээс гадгашаа гарах бол Бээжингээс зөвшөөрөл авдаг тийм явцуу хүрээнд байсан. Харин Засагт хан Улиастайн Амбан, Жанжины газар, Халхын аймгуудын чуулган, жасааг бодитойгоор удирдах боломжтой, баруун талдаа алтай, урианхайн хязгаарыг хамаарч, Бээжинд төвлөн Монгол жургаанд жасаалдаг, Манжийн төрийн шийдвэр гаргах түвшний эрх мэдэл, мэдээлэлд ойр өвөрлөгч хорчин, харчин аймгийн ноёдуудтай ойр дотно харилцаатай, түүгээрээ дамжуулан өвөрмонгол урианхай ойрд дээд монголын том ноёдтой хэдэн үеэрээ холбоо харилцаа тогтоосон гэх мэт асар өргөн цар хүрээтэй олон талт хамтын ажиллагаатайгаар ажиллаж байсан. '''Засагт хан Д.Содномравдан, Хорчин аймгийн ноён Б.Гончигсүрэн чин ван, Бээжин дэх Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд Харчин аймгийн ноён В.Гүнсэнноров чин ван нарын холбоо сүлбээ, үүсгэл санаачилга, санхүүжилт, зохион байгуулалтгүйгээр 1911 оны хувьсгал гарах, ялах боломжгүй байсан нь түүхэн үнэн юм.''' Хамгийн гол шалтгаан нь Их гүрнүүдийн 1881 онд байгуулсан "Петрбургийн гэрээ"-нд зааснаар Манж Чингийн нутаг дэвсгэрийн бүсэд өөрсдийн нөлөөлөө хувааж авсан. Энэ гэрээ ёсоор Ар монгол, Баруун Монголыг Оросын нөлөөнд оруулж, түүндээ Төвөдийг нөлөөний бүсдээ татах ажлыг эртнээс төлөвлөгөөтэй зохион байгуулж ирсэн байх магадлалтай бөгөөд үүндээ Засагт ханыг талдаа татах байдлаар оролцуулж байсан байж болзошгүй харагддаг. Засагт хан Д.Содномравдан 1911 оны 10 дугаар сарын хятадын Учаны бослогын талаарх шуурхай мэдээг Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд Харчины В.Гүнсэнноров чин ван болон Манжийн хааны дотоод ордны Хааны Хиагийн захирагч Сайн ноён хан аймгийн Сайд Сэцэн чин ван Наянт нараас буухиа мэдээ авмагц "Манж гүрнийг хамгаалах 5000 цэрэг татна" гэж Улиастайн амбан, Манж жанжинд хамгийн эхлэн Засагт ханы хувиар мэдэгдэл хүргүүлж, дараа нь мөн Их Хүрээний Манж амбанд Халхын хануудын нэрийн өмнөөс Их Хүрээний хэргийг түр хамаарах сайд Түшээт ван Чагдаржаваар мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлага эхлүүлж, эс дэмжсэн хариу өгөхөд нь: тэгвэл Манж Чингийн явдал бидэнд хамаагүй болжээ, тийм учир тусгаарлаж, урьдын төрөө сэргээнэ гэсэн байдаг. Эзэнт гүрнийг юу хэлэх, юу хийхээ тодорхойлж амжаагүй байхад нь ийнхүү шийдвэр гаргасан нь урьдчилан боловсруулсан төлөвлөгөө хэрэгжсэн явдал байлаа. Улмаар хүрээнд 500-2000 цэрэг хурж, Хүрээ, Улиастайн Манжийн амбан, манж хятад цэргүүд аргагүй бууж өгч, Монгол нутгаас зайлсан. Улиастайн Манж жанжин бол 200 жилийн турш Халх 4 аймаг, Ховд, Урианхайн хязгаарын бүх хэргийг ерөнхийлөн захирах цэрэг, захиргааны гол албан тушаалтан байсан бөгөөд шууд Манж хаан болон Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яаманд л захирагддаг байв. Энэ үүднээсээ Засагт хан Д.Содномравдан 1912 оны нэгдүгээр сарын 21-нд хамгийн түрүүнд Улиастайн Манж жанжны газрыг гартаа оруулж авсан байна. Улиастай хотын Манж жанжин, сайд нар бууж өгч монголоос зайлан одсон. Улиастайн монгол амбан нь Засагт ханы Сартуул сэцэн Засгийн хошууны ноён жүн ван Жалцангомбоцэдэн-Иш байсан тул өөрийн дураар хөдлөхөд дэм болжээ. Нөгөөтэйгүүр Улиастайн монгол амбанаар нь Засагт ханы хорин хэдхэн настай цэл залуухан Сартуул ванг томилуулсан нь Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд В.Гүнсэнноров чин вангаас нөлөөлж, урдаас бэлтгэсэн төлөвлөгөөний нэг хэсэг нь байх магадлалтай харагддаг. Бээжинд суугаа Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд, Харчины В.Гүнсэнноров чин вангаас Манж Чингийн төрийг татан буулган Дундад Иргэн Улс зарлан тунхаглах товлосон өдрийн талаарх мэдээг хүлээн авсан Засагт хан Д.Содномравдан яаравчлан Халхын ханууд ноёд дээдэстэй тохиролцож Их Хүрээнд богино хугацаанд Богдыг хаанаар 1911 оны 12 сарын 29-нд өргөмжлөн, Монгол Улсаа тунхагласан бөлгөө. Монгол Улс тунхагласнаас хойш 2 өдрийн дараа Дундад Иргэн Улс байгуулагдснаа тунхагласан байдаг ба хятадаас өмнө улсаа байгуулснаа зарласан нь түүхийн болон олон улсын эрх зүйн хувьд асар чухал ач холбогдолтой үйл явдал болсон. Монголчууд үнэхээр олон талт шуурхай мэдээлэлтэй ажиллаж байсныг илтгэдэг. <u>'''Нөгөө талаасаа Дундад Иргэн Улс зарлан тунхаглах товлосон өдрийн талаарх мэдээг урдаас хүлээн авсан Засагт хан Д.Содномравдан яаравчлан Халхын ханууд ноёд дээдсүүдийг цаг хугацааны хайчаар шахамдуулан яаравчлуулан шийдвэр гаргуулаагүй бол Хэн нь Хаан суух талаар маргалдан тэмцэлдсээр түүхийн гашуун тавилангаа давтах байсан бөгөөд түүнээс сэргийлсэн Монгол Төрийн их бодлогтон дээдэс билээ.'''</u> Засагт хан Д.Содномравдан Богдоо 1911 оны 12 сарын 29-нд хаанд залах ёслол үйлдээд л Улиастай хотыг зорьсон байдаг. Шалтгаан нь Халх дахь Манжийн засаг захиргааны төв Улиастайн Манж жанжны газрын буулгаж авах нь хамгийн амин чухал стратегийн нүүдэл байв. Улмаар Засагт хан бараа бологчдын хамтаар өвлийн -40 градусын тэсгим хүйтэнд маш богино хугацаанд 1500 гаруй км зам мориор туулан нутгаа зорьж очсон. Улмаар эртнээс бэлдсэн бэлтгэлийнхээ дагуу Улсаа тунхагласнаас хойш 22 хоногийн дараа буюу 1912 оны 1 дүгээр сарын 21-ны өдөр Улиастайн Манж Жанжин сайд Аан И болон Манж Амбаны газрыг татан буулгаж, Монголоос хөөн явуулсан байдаг. Хөөн явуулаад Улиастайн эрхэлсэн сайдаар өөрийн итгэмжит хүн Засагт ханы Чин Ачит Засгийн хошууны ноён Гончигдамба бэйлийг тавьсан байна. '''1912 оны 1 дүгээр сарын 21-ны өдөр Улиастайн Манж жанжин сайд Аан И бууж өгч, Манж Жанжны газар татан буугдсанаар Халхад Манжийн засаг захиргаа, ноёрхол олон улсын хууль ёсоор де факто дуусгавар болсон юм.''' Түүний хажуугаар Засагт хан Д.Содномравдан баруун хязгаарын олон ноёд дээдсийг талдаа татах ажлыг зохион байгуулж байв. Мөн дүн өвлийн хүйтнээр тусгайлан өөрийг нь зорьж ирсэн Хаант Оросын Засгийн газрын биет төлөөлөгч бөгөөд Оросын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн эрхлэгч барон В.Л.Котвичийг 1912 оны 2 сарын 27-нд Засагт ханы хүрээ дэх өргөөндөө хүлээн авч уулзсан байдаг. В.Л.Котвич нь гадаад Монголыг тусгаарлах гол бодлогыг тодорхойлогч байсан юм. Мөн Ховдын Манж амбаны газрыг татан буулгахаар цэрэг татан төвлөрүүлэн дарж авахын тулд Улиастай хот болон өөрийн аймагтаа төвлөрөн асар завгүй ажилласан байдаг тул Их Хүрээний Богдын Засгийн бялуунаас хүртэхээр булаалдах цаг хугацааны боломж байгаагүй байх магадлалтай. Нөгөөтэйгүүр 5 яам байгуулахад Засагт ханыхаас суудал хуваарилагдаагүйгээс шалтгаалсан байж болзошгүй бөгөөд Их Хүрээ рүү Засагт ханыг буцаж ирэхгүй, 1912 оны Цагаан сараар ч ирж золгоогүй шалтаг заагаад байсан тул Богдын Дондогдулам хатан Засагт хан Д.Содномравданы хатан Жамсраны Цэсрэнг дуудан авчирч буцаахгүй 4 сар гаран дэргэдээ шадарлуулсан мэдээ байдаг. Улмаар Ховдыг чөлөөлөх цэрэг цуглуулахаар бүс нутгийн ноёдыг татан ятгаж, Дөрвөд, баяд хошуудын Түмэндэлгэржавын 700 цэрэг, Тагна урианхайн хошуудын Гомбодорж ноёны 300 цэрэг, Алтайн Урианхайн Ши бэйсийн 17 сумын 300 цэрэг, Засагт хан, Сайн ноёны хошуудын 400 цэрэг зэрэг цугларан Жалханз хутагт, Зоригт ван Наваанцэрэн, гүн Хатанбаатар Магсаржав, гүн Манлайбаатар Дамдинсүрэнд хариуцуулан баруун хязгаарын асуудал цэгцэрсэн тул аргагүй эрхэнд 1912 оны хавар Богдод дуудагдан Засагт хан Д.Содномравдан Их Хүрээнд морилсон байдаг ба хаанд бараалхаж очиж ирээд хоёр хонолгүй 5 сарын 8-нд хоронд хордсон байдалтайгаар таалал болсон. Улиастай хот Халх дахь Манжийн дарангуй цэргийн гол төв болж, тэнд Халх монголыг захирах манжийн төлөөний жанжин сайд сууж, хязгаар дахинд холбогдох чухал хэргийг шийтгэх, 4 аймгийн цэргийн бэлтгэлийн хэргийг захирах, өртөө харуулыг цагдах, оргодол, босуулуудыг байцаан барих зэрэг хэргийг товчлон захирах үүргийг гүйцэтгэж, гагцхүү Манжийн хаан ба Гадаад монголын төрийг засах явдлын яаманд захирагддаг, халх дахь манжийн цэргийн ба иргэний захиргааны дээд эрхийг барих төв байсан юм. Улиастайн Манж жанжны газар нь бас Хөвсгөл нуурын Урианхай, [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхайн]] хошууд, тэдний газар нутаг дээрхи өртөө, харуулуудыг болон Их Хүрээний Манж Амбан, Ховдын Манж Амбанг харъяалан захирдаг байлаа. Улиастайн жанжны дэргэд манж, монгол нэжгээд сайд суудаг байсныг хуувийн (зөвлөх) сайдууд, сүүлд амбан хэмээдэг байв. Их Хүрээний Манж амбан нь халхын 4 аймгийн хэргийг хамаардаггүй зөвхөн Богдын хүрээгээ хариуцсан албан тушаалтан байсан бөгөөд Улиастайн Манж жанжны газарт шууд харьяалагддаг байв. Ховдын Манж Амбан нь мөн Улиастайн Манж Жанжны газарт шууд харьяалагддаг байв. Улиастайн Манж Жанжин гагцхүү Манжийн Эзэн хаанд шууд захирагддаг байв. Манай түүхчид энэ зүйлийг ч мэдэхгүйгээр Их Хүрээний Сан до Амбангаар төлөөлүүлэн их олон түүх, зохиол бичдэгт нэн харамсалтай. Улиастайн Манж Жанжин сайдыг Манж Амбаныхаа удирдлагад байдаг албан тушаалтан байсан мэтээр тухайн үеийн засаг захиргааны хуваарилалтыг судлахгүйгээр кино хийж, зохиол бичсэн түүхийг гуйвуулсан ичгэвтэр явдлууд бий. Улиастай хот манжийн дарлалын үед Халхын 4 аймаг, Ховд, Алтай Урианхайн хязгаарын Нийслэл төв нь байж халх 4, ховдын хязгаарын аймгийн чуулганууд хуралддаг, жас нийлдэг хэрэг заргаа эцэслэн шийддэг төв байсан. Гэвч Их Хүрээ нь 1870-аад оноос хойш хятадын Цайны замын Орос руу дайран гардаг гол суурин газар болсон бөгөөд мөн Богд оршин суудаг, олон хөлийн худалдааны төвлөрсөн суурин газар байснаар өргөжин тэлж стратегийн чухал ач холбогдолтой төв болсон байна. Засагт хан Д.Содномравдан Манжаас салах нь ганц монгол үндэстний асуудал гэж хязгаарлалгүй Төвөдийн 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамцыг энэ үйл хэрэгтээ татан оролцуулж, Засагт ханы Дорлиг лхаарамба, буриад лам хамба Агваанаар дамжуулан халхад дүрвүүлэн авчирч 3 жил байлгаж байгаад буцаасан. 1912 онд Төвөд улс тусгаар тогтнолоо зарласан байдаг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц халхад очих болсон тухайгаа 1910 онд Энэтхэгт байхдаа тэмдэглэсэн нь байдаг бөгөөд Засагт ханы хүсэлт зуучлалаар оростой холбоо тогтоосон гэдэг. Халхын дөрвөн Ханы дэмжлэг авахгүйгээр Эзэн Чингис хааны алтан ургийн биш, харь төвөд хүнийг улсын хаан болгох санаачилга гаргах монгол хануудын харьяат монгол ноёд гэж ямар ч тохиолдолд байхгүй өндөр ёс суртахуунтай цаг үе байв. Сүүлд зохиосон түүхээр Сайн ноён хан санаачилж хаан болгосон гэдэг нь огт ор үндэслэлгүй бөгөөд Халхын эзэн Засагт хан, Түшээт ханы өмнүүр орж бусад ханууд дэг эвдэх ёсон эртнээс үгүй байсан. Тэр дундаа өөрийнх нь аймгийн харьяат хошууны ноён байсан Сайн ноёныхон тийм үйлдэл гаргах ёс суртахууны эрхгүй гэдгээ гүнээ ухамсарлан мэддэг байлаа. Түүнчлэн Халхын нэр нөлөөтэй Засагт хан, Түшээт хан нар дараалан 3 сарын зайтайгаар асар богино хугацаанд хорлогдож, цэл залуухан Сэцэн хан Цэрэндондовын Навааннэрэн туршлага дутаж байсан тул Сайн ноён хан Төгс-Очирын Намнансүрэн яалт ч үгүй төрийн жолоог татахаас аргагүй болсон байдаг. Богдыг хаан ширээнд суулгаад эхэн үедээ Халхын дөрвөн хан Богд хааны Тэргүүн шадар сайдаар томилогдсоноос өөр албан тушаал хашаагүй нь зөвшилцөл тохиролцооны ихээхэн зөв гаргалгаа байсан нь харагддаг. 1911 онд [[Жавзандамба хутагт]] болон Халхын дөрвөн Ханы нэр хамтарсан бичигтээ Гадаад монгол, Өвөр монгол, Барга, Ойрд, Урианхайн хязгаарыг багтаасан Их Монгол улсыг байгуулахдаа Орос улсаас тусламж авах, худалдааны зэрэг харилцаа тогтоох хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлсэн байна. Монголын төлөөлөгчдийг Орос улсын Гадаад явдлын яамны хэргийг түр эрхлэгч А.Нератов, Сайд нарын зөвлөлийн дарга [[Пётр Столыпин|П.А.Столыпин]], Оросын Эзэн хаан [[II Николай|II Николай хаан]] хүлээн авч уулзжээ. '''Оросын [[II Николай|II Николай хаан]]''' '''«Танай улс учиргүй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!»''' гэж зөвлөсөн гэдэг. = '''Засагт Хануудын улсаа тусгаар тогтнуулах бодлого''' = <u>'''Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан'''</u> нь Өвөрлөгч Харчин баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров [[Засагт хан Доржпалам|Чин вантай]], мөн Хорчины зүүн хошууны засаг, Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн нартай нягт хамтран Монгол Улсаа Манжаас тусгаарлах бодлого үе шаттай явуулж ирсэн бөгөөд тэрхүү бодлогын үрээр Халх, Ойрд, Хөх нуурын Монгол, Өвөрлөгч 49 хошууны монгол ноёдын дунд ихээхэн нэр нөлөөтэй болсон байв. Өвөрмонголын В.Гүнсэнноров Чин вангийн байгуулсан “Төвийг эрхэмлэгч” монгол сургуульд Засагт хан хошууныхаа монгол хүүхэд залуусыг явуулж сургаж байсан бөгөөд тэдний номын сан, хичээлийн хэрэгсэл, байр сууц, хоолны зардлыг Харчин вангийхан дааж байсан мэдээ хятад эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Манжийн хааны зарлигаар Сюаньтунгийн 2 дугаар онд буюу 1910 онд Засагт Хан П.Содномравданг Халхыг төлөөлсөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон байдаг нь “Чин Ши Гао” (清史稿, “Чин улсын түүхийн ноорог”) нь Чин улсын (Qing dynasty) түүхийн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байна. Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулж богино хугацаанд олон талт байдлаар монголоо тусгаарлах бодлогыг нэн амжилттай хэрэгжүүлж ажиллах үндсийг тавьсан байна. Энэ үеэс Өвөрлөгч Харчин баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров [[Засагт хан Доржпалам|Чин ван]], мөн Хорчины зүүн хошууны засаг, Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн нартай нягт хамтран Монгол Улсаа Манжаас тусгаарлах бодлого хэрэгжүүлж, монгол ноёдын холбоог бүлхэмдэн үүсгэн эхэлсэн байдаг. Харчин баруун хошууны Засаг Ванданнамжилын Гүнсэнноров их Чин ван Монгол, Төвөдийн жургааны ерөнхийлсөн сайдын тушаалд ажиллахдаа Хааны Зөвлөх Парламентын гишүүнээр ажиллаж байсан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдантай нягт холбоотой байж Ар Монголд 1911 онд үндэсний хувьсгал ялалтыг талархаж, Өвөр Монголын хошуудын ноёд язгууртанд ухуулах ажлыг эхлүүлж, нэр нөлөө, санхүүжилтээр дэмжиж байсан эх сурвалжууд олноор байдаг.       Тухайлбал, '''1911 оны Монголын эрх чөлөөний хөдөлгөөн үүсгэхэд Засагт хан Д.Содномравдантай үгсэн тохиролцсоноороо''' Манж Чингийн төрийн Бээжин дэх Монгол, Төвөдийн журганы ерөнхийлсөн сайд бөгөөд угтаа тухайн үед манжийн төрд бүх монгол үндэстнийг тэргүүлж байсан <u>'''Харчины баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров их Чин ван''' өөрийн итгэмжит албат '''Зостын чуулганы Харчин баруун хошууны түшмэл''' '''Баянтөмөрийн Хайсан гүнг, түүний том хүүгийн хамт өөрийнхөө төлөөний хүн болгон Халх Монгол руу явуулсан.'''</u> Мөн '''Хорчины зүүн хошууны Засаг ноён Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн өөрөө''' болон <u>'''Хорчины баруун хошууны Засаг ноён Б.Удай Засагт чин ванг, түүний хоёр дүү Сахалт лам Б.Бөхбаян, Хорчин хойд хошууны засаг ноён гүн Б.Раашминжүүр нарыг өөрийн төлөөний хүн болгон Халх руу явуулсан''' байдаг.</u> Сүүлд Харчины баруун хошууны цэргийн жанжин гүн Бавуужавыг халх руу явуулж цэргийн хэрэг эрхлэхэд туслалцуулсан. Хорчины зүүн хошууны Засаг ноён Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн Монгол Улсын Ерөнхий сайдын орлогч сайд, Удай Засагт чин ван Богд хаант улсын Цэргийн яамны дэд сайд, Зостын чуулганы Харчин баруун хошууны түшмэл Баянтөмөрийн Хайсан Чин зүтгэлт Улсад туслагч гүн цол хүртэж, Дотоод Хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэгч Яамны эрхэлсэн түшмэл болж, Б.Раашминжүүр гүн Гадаад яамны эрхэлсэн түшмэл болсон. Тэдгээр хүмүүс Монголд 1911 оны хувьсгал гарахад шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн. Хорчины баруун хошууны Засаг ноён Удай ван, Рашминжүүрийн хамт хятадын маршал Жан Золингийн орчин үеийн зэвсэглэлтэй 15 мянган их цэргийг удаа дараа бут цохисон байдаг. Харамсалтай нь Засагт хан Д.Содномравданг нэн харамсалтайгаар хорлож алсан явдалд болон халхын ноёдын увайгүй үйлдлээс болж өвөрлөгчдийн хамгийн нөлөө бүхий ноён Харчины В.Гүнсэнноров Чин ван сүүлд 1912 оны сүүлч гэхэд хятадын хувьсгалын удирдагч Сүнь Ят сений талд зогсож байв. Харчины В.Гүнсэнноров чин ван санаачлан өвөрлөгч 49 хошуудын 35 хошууны ноёдыг тэргүүлэн Богд хаант Монгол Улсад дагаар орох үйл хэргийг гардан удирдсан боловч, халхын ноёдын жалга довын эрх мэдэл булаалдсан явцуу эрх ашгаас болж цаашаа эргэсэн байдаг. '''1916 оны Цагаан сараар''' Монголын их урвагч, Хятадын эх оронч Ши Янь Шань буюу Гадаад явдлын яамны сайд, хичээнгүй гүн '''''<u>Балингийн Цэрэндорж Дундад иргэн улс Хятадын бүрэн эрхэт төлөөлөгч Чен Лу-тай наргиж суухдаа, Харчины сахалт лам Бөхбаяныг Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын үйл явдлыг анх өдөөн эхлүүлэгч этгээд хэмээн тодорхойлж, хэрэв Хайсан, Удай, Бөхбаян нар халхад ирээгүй бол яавч тусгаар тогтнолын хэрэг өрнөхгүй байсан юм гэж харуусан үглэж байжээ</u>'''.'' Яг тэр үед нь Ханддорж хорлогдож, Хайсан, Удай ван буцаагдаж байсан билээ. Сахалт лам Бөхбаян мөн урвагч дайснуудад хорлогдон, амь насаа харамсалтайгаар алджээ. Харин Алтайн хязгаарыг хамаарсан амбан байсан Торгуудын Балт ван Засагт ханы Нэгдсэн Монголыг тусгаар улс болгох бодлогод тээг болсон урвагч байсан нь үнэн бөгөөд түүний урвагч үйлдлээс болж Шинжаанаас салалгүй баруун хязгаар, баруун өмнөд хязгаар бие даасан засаг захиргааны нэгжгүй өнөөгийн нөхцөл байдалд орж, эцсийн дүндээ хуучны Зүүнгарын нутаг болон Хуучин Торгууд болон Эзний голын шинэ торгуудуудын төрлөх монгол нутагт монгол хүний мөргүй болж хятад, казахуудын төрлөх нутагт тооцогдох болжээ одоо. Торгуудын Балт ван Ойрадын улсыг байгуулах гэж байна гээд дөрвөдийн Баянт бэйс гэх мэт хүмүүсийг ашиглан хагалан бутаргах үйлдэл гаргаж, тухайн үедээ гоминданы засагт үнэнчээр зүтгэж, мөн японд тал алдалгүй зүтгэсэн байдаг. Түүхэнд буруу хүний эрх мэдэлд шунасан тэрхэн зуурын амин хувиа хичээсэн байдал түүхэнд ямар их гарз дагуулдаг жишээ энэ юм. <u>'''Засагт ханы Улсаа тусгаар тогтнуулах их үйлсэд Орос, Хятадын талаас монгол урвагч ноёдын оролцоотойгоор их саад хийсэн байдаг.'''</u> Засагт ханы харьяалдаг Урианхайн хязгаарын байгалийн баялаг алт, мөнгө, нүүрс хайж, Оросын тариачид нь тариа тарих газар хайж түрж орж ирсэн. Урианхайд 1830 онд Оросын анхны алтны уурхай нээгдэж байсан бол 1896 он гэхэд 11 алтны уурхайд 500 хүн ажиллаж байлаа. Энэ түрэлттэй хүссэн ч эс хүссэн ч Засагт хангийнхан тулж зогсохоор аргагүй байжээ. 1896 онд 169 Оросын иргэнтэй анхны орос тосгон Туран байгуулагдав. 1908 он гэхэд Урианхайн хязгаарт Оросын 200 гаруй тосгон гацаатай болчихжээ. Оросын иргэд тэр үед Урианхайн хязгаарт сайндаа ч ирээгүй юм л даа. Худалдаачид нь Урианхайн хязгаарын байгалийн баялаг алт, мөнгө, нүүрс хайж, тариачид нь тариа тарих газар хайж л ирсэн юм. Урианхайд 1830 онд анхны алтны уурхай нээгдэж байсан бол 1896 он гэхэд 11 алтны уурхайд 500 хүн ажиллаж байлаа. 1904-1914 онд Оросууд 25 тонн алт олборлож байжээ. Ийнхүү Бээжингийн гэрээгээр оросын худалдаачид баруун Монгол болон Урианхайн хязгаарт татваргүй худалдаа хийх эрхтэй болсноор оросын худалдаачид урианхайн хязгаарт ирж оросын худалдаачид урианхайн ард иргэдийг мөлждөг болсон юм. Тэр үеэс орос худалдаачдын араас Уринахайд ирсэн оросын тариачид ус, хөрс сайтай үржил шимтэй газар нутгийг урианхайчуудас булаан авч тариа тарьж баян чинээлэг орос тариачид буй болж урианхайн хязгаарт 200 гаруй орос тосгон байгуулж нутгийн урианхайчуудын хувьд бэлчээр үржил шимт газар нутгаа оросуудад алдаж амьдрахад хүнд болж ирсэн юм. 1830-аад онд оросын алт хайгчид Урианхайн Сыстык Хэмд алт олж урианхай болон манж монголын хууль цаазыг үл тоож нууцаар алт олборлож эхлэв. 1896 он гэхэд 11 алттай газар олж 11 алтны уурхай ажиллуулж, 500 гаруй ажилчин ажиллуулж их хэмжээний алт олборлож оросын цагаан хааны санг баяжуулж байв. 1881 онд гэхэд оросууд Урианхайд 9.5 сая алтан рублийн үнэтэй 446 пуд буюу 25 тонн алт олборлож байв. Оросын алт хайгчид улам их шуналтаж хууль бусаар алт олборлох ажиллагаагаа улам өргөжүүлж 1904-1914 онд алтны 29 уурхайнаас 1140 пуд алт олборлож байв. Урианхайн нутагт харийн олз хайгчид өчнөөн их алт олборлох тутам уриахайн ард түмэн төчнөөн ихээр ядуурч байв. Хорьдугаар зууны эхнээс эхлэн Оросын эзэнт гүрэн алтаар баян Урианхайн хязгаарыг эзлэн авах далд санаагаа хэрхэн хэрэгжүүлэх талаар бодож эхэлсэн юм. 1911 онд Хятадад [[Синьхайн хувьсгал]] өрнөж Манж Чин улс мөхсөн нь цагаан оросын эзлэн түрэмгийлэгчдэд өчүүхэн жижигхэн ч гэсэн үлэмж их баялагтай Урианхайн хязгаарыг Монголоос таслан авах таатай нөхцөл бүрджээ. Монголд Богд хаан тэргүүтэй монгол ноёдууд Манж Чин улсаас туурга тусгаарлаж Богд хаант Монгол улсыг 1911 оны 12-р сарын 29 –ны өдөр байгуулав.Чухам энэ үед монгол туургатан сэргэн мандаж нэгдсэн Их Монгол улс байгуулагдах таатай нөхцөл бүрдсэн юм. Өвөр Монгол, шинжааны монгол, буриад монголчууд бүгд л энэ чухал үйл явдлыг баярлан угтаж Монгол улсдаа нэгдэн орохыг ард түмнээрээ хүсэн тэмүүлж байлаа.Харин Урианхайн хязгаарын ноёд бүгд нэгдэж Монгол улсаа дэмжихийн оронд тэд гурав хуваагдсан байлаа. Урианхай ноёдын нэг хэсэг нь Монгол улсынхаа бүрэлдэхүүнд орно хэмээн зөв ярьж байхад, нэг хэсэг нь бие даасан тусгаар улс болно хэмээн төөрөлдөж, нөгөө хэсэг нь Оросын эзэнт улсын бүрэлдэхүүнд орно хэмээн мунхаглаж байв. Тэр үед ганц, хоёр түм хүрэхгүй цөөхөн урианхайчууд өөр хоорондоо ингэж самуурч тэрсэлдэж байсныг бодоход урианхайчууд улс Монголоо гэсэн эх оронч үзлээ гээж, Бурханы сургаал, эзэн Богд Чингис хааны сургаалиа ор тас мартаж, харийн гүрнийг шүтэж буруу номтон болж байжээ.<blockquote>1912 оны 1 дүгээр сард Урианхайн хошуу ноён Буянбадрах, амбан ноён Гомбодорж, хамба лам Лувсанжамц нар нь “Урианхайн хязгаарыг Оросын эзэнт улсын бүрэлдэхүүнд оруулж өгөөч” гэсэн өргөх бичгийг Оросын цагаан хаанд өргөн барьж байжээ. </blockquote>Ингэж анх урианхайн ноёдын Монгол улсаас салж харийн орны нөмөр нөөлөгт орох гэсэн урвалт эхэлсэн юм. Тэр үед урианхайн ноёд, лам нарын олонхи нь Оросын нөлөөнд орох сонирхолгүй байсан. Тэд Монгол улстайгаа нэгдэх хүсэлтэй байсан нь мэдээж. Гэвч улс төрийн харалган бодлоготой цөөн хэдхэн урианхай ноёд Оросын эзэнт гүрний алт мөнгөөр баян Урианхайн хязгаарыг Монголоос салгаж өөртөө нэгтгэх гэсэн далд санааг мэдэхгүй байлаа. Оросын хаант засаг ч гэсэн тэр үед шинээр байгуулагдсан гоминданы Хятад улстай харилцаагаа муутгахыг хүсэхгүй байсан бөгөөд шууд л Урианхайн хязгаарыг Орос мэдэлдээ авч хараахан зүрхлэхгүй байсан юм. '''1915 оны Орос, Монгол, Хятадын “Хиагтын гэрээ”-ний 11 дүгээр зүйлд “Урианхайн хязгаар бол гадаад Монголын бүрэлдэхүүн юм” хэмээн тусгагдсан нь Монгол улсын хувьд чухал заалт байв.''' Товчхондоо Засагт хан Д.Содномравдан, Дотоод хэргийн сайд Г.Цэрэнчимэд нарын үхэл Тагна Урианхайн хязгаар, Алтай хязгаарыг Орост алдахаас сэргийлэх бодлого үйл ажиллагаа явуулснаас болж хорлогдсон. Гэвч удалгүй энэхүү гэрээг хаант Орос улс уландаа гишгэсэн юм. 1921 онд Орос улаан цэргүүд Урианхайд орж ирэв. Дараа нь цагаан гвардийн генерал Андрей Бакичийн цагаантан цэргүүд орж ирэв. Большевикууд цагаантныг ялж, Бакич генералыг 1922 оны 6-р сард буудан хөнөөв. 1917 онд улаан хувьсгал Орос оронд ялж еврей коммунистуудын улаан хядлага Орос орон даяар өрнөж хэдэн сая гэм зэмгүй ард иргэд улаантнуудад алагдаж тэрхүү улаан хувьсгалын хор уршиг Урианхайн хязгаарт 1921 онд хүрч ирсэн юм. Оросын А.Кравченко, П.Щетинкины удирдсан улаан цэргүүд Урианхайн хязгаарт цөмрөн орж ирлээ.<blockquote>1921 оны 8-р сарын 16- нд Тувагийн 9 хошууны хурал болж Оросын улаантан большевикуудын нөлөөнд автсан тувачууд “Бүгд Найрамдах Тува Ард Улс” гэгчийг тунхаглан зарлажээ.</blockquote>Оросууд Урианхайн амбан ноён Гомбодоржоор дамжуулж Тагна Туваг тусгаарлах гэж элдвээр оролдож, сүүлд Засагт ханыг хорлогдохоос яг өмнөхөн халимаг Дамбийжаа ламыг хоёр тэмээтэй ачаатай (олон гулдмай алт) оруулж ирж түйвээлгэх гэж оролдсон. Дамбийжаагийн балаг ардын хувьсгал хүртэл үргэлжилж Улаан оросын хатгаасаар Ардын хувьсгалын Шижээ гэх мэтэстэй нийлэлдэн баруун монголын БНАУ тунхаглах гэж хүртэл дөвчигнөж, Богдын захиас Жалханз хутагтын зөвлөгөөгөөр Д.Сүхбаатар жанжин оросуудыг сөрж, өрсөж Дамбийжааг устгаж дарж авсан байдаг. Хятадууд болохоор Торгуудын Балт ванг ашиглан Ойрдын улс байгуулна хэмээн баяд, дөрвөдийн аймгийн ноёдыг Баянт бэйс гэх мэтсийг талдаа татаж ашиглах гэж удаа дараа оролдож хорлох үйлдэл хийж ирсэн байдаг ба Засагт хан Д.Содномравдан тухай бүрд нь шийдвэртэйгээр тас цохиж байсан байдаг. Тухайлбал, Засагт ханы Алтан харуул овгийн харуул зангиудыг Жирэмийн чуулганы өмнөд Горлос хошууны Энхбилэгтийн Тогтох тайж нартай явуулж гэр бүлийн нь хамт бариулж авчирч, Эзний голын шинэ торгуудын ноёдод бас хатуухан жавтий хүртээж байж, тэд савраа татсан байдаг. Тэгж шийдвэртэй арга хэмжээ авсны хүчинд 1911 онд Монгол улсаа тунхаглахад урианхайчууд, илийн ойрдын 26 хошуу, хуучин торгууд хошууд, баяд, дөрвөд аймаг нэгдэн дагаар орох бичгээ өргөн барьсан байдаг. Сүүлд Тувачууд бүүр болохоо байгаад ирэх үед Засагт ханы зарлигаар Засагт ханы Жалханз хутагтын өртөө гэж байгуулж Урианхайн хязгаараас шууд мэдээ ирдэг байдлаар зохион байгуулсан байна. Засагт ханы Жалханз хутагтын отогт хөвсгөл, тувагийн зарим хойд сумыг харьяалдаг байсан. '''Засагт хан Д.Содномравдан 1910 онд Халхын Нара Банчэн хутагтыг өөрийн шадар Дагвын Бат-Очир Түшээ гүнгийн хамт''' Хорчины зүүн гарын хошууны Засаг, Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэн, Монгол, Төвдийн журганы ерөнхийлсөн сайд бөгөөд Харчин баруун хошууны Засаг В.Гүнсэнноров чин ван нартай уулзуулахаар өвөрмонголд очуулж ертөнцийн хамаг явдлыг хардаг хутагт ирж гэж бужигнуулж байсан мэдээ байдаг. Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэнгийн халхаас ирсэн зочидтой уулзах гэж Өвөр Монголын баян, ядуу, хөлтэй хөлгүй хамаг амьтан цуглаж өдөржин шөнөжин дугаарлан Нара Банчэн хутагтад хувь төөргөө үзүүлж байв. Нара Банчэн сүсэгтнүүдийн асуултанд заримдаа амаар хариулж, заримдаа дээлээ тайлан нуруугаа үзүүлэхэд нуруун дээр нь Монгол, Түвд үсгээр бичиг тодорч бүдгэрэн байсан нь бүр улс амьтныг бишрүүлж байж. Тэдний өвөрмонгол, Бээжинд очсон шалтгаан нь Манж Чин улсын дотоод нөхцөл байдлыг өөрийн биеэр үзэж танилцах, Бээжин дэх <u>Монгол ноёдын холбооны ноёдыг</u> ятган сэнхрүүлэх, тандах ажил байх учиртай. Манжийн төрөөс тэднийг сэжиглэн баривчилж магадгүй байгааг Бээжинд сууж Манжийн хааны дотоод хамгаалалтын хиагийн захирагчийн алба хашиж байсан Сайн ноён хан аймгийн Сэцэн чин ван Наянтийн сэрэмжлүүлэн хэлснээр тэд яаран нутаг буцсан байдаг. Жилийн дараа Өвөр Монголын Хорчины зүүн гарын хошууны Засаг, Бинт их Чин ван Б.Гончигсүрэн Өвөрлөгч 49 хошууны олон ноёдоо оройлон Богд Хаант Монгол Улсад дагаар орох тухай бүх өвөрлөгч 35 хошуудын өргөх тамгатай бичгээ барин Хүрээнд ирж, Богд хаант Монгол Улсын Бүгд ерөнхийлөн захирах яамны дэд сайд буюу Ерөнхий сайдын орлогчоор томилогдсон билээ. Хорчин зүүн гарын Их Чин вангийнхан хэдэн үеэрээ Монголоо тусгаарлахад Засагт хануудтай хамтарсан байдаг. '''Д.Содномравдан ханы өвөг эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Манибазарын Цэрэндондов, мөн эцэг Засагт Хан Цэрэндондовын Доржпалам''' '''нар''' Манж дайчин гүрний үед Өвөрлөгч Хорчин зүүн гарын хошууны Засаг, Төрийн Их Чин ван Б.Сэнгэринчин, түүний хүү С.Буяннэмэх их чин вантай хамтран хятадуудын бослого, 8 гүрний их цэргийн дайралтыг зогсооход хүчин зүтгэсэн бөгөөд тэр үеэс Монголоо тусгаарлах бодлого явуулж эхэлсэн байдаг. Манж чингийн цэргийн эрхийг гартаа атгаж байсан Цэргийн их жанжин Б.Сэнгэринчин Их Чин Ван Оросын хаант улсаас зэр зэвсэг худалдан авахдаа өөрийн биеэр Халхад ирж, Засагт хан М.Цэрэндондовтой Хиагт орчим уулзсан нэгэн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн мэдээ байдаг. Тэрхүү уулзалтын дараагаас Манж чингийн төр хоёр ихэсэд олон дарамт учруулсан. Манжийн найман тугийн их цэргийн эрх мэдлийг өвөрмонгол ноён Сэнгэринчингээс салгахын түүс болсон байдаг. [[Чин улс|Чин улсын]] үед [[Төр гэрэлт]], [[Түгээмэл элбэгт]], [[Бүрэн засагч]] хаадад хүчин зүтгэж явсан цэргийн жанжин. Б.Сэнгэринчин Их Чин Ван тэрээр Хар тамхины хоёрдугаар дайны Балишаогийн тулалдаан болон [[Тайпингийн бослого|Тайпин]], Нианий бослогуудыг дарж, Англи, Францын армийг ялсан гавьяа байгуулснаараа алдаршсан. Түүнийг Англи, Францынхан “Сэм Коллинсон" гэж нэрээр дурдсан байдаг. '''Өвөг эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Манибазарын Цэрэндондовын үед''' Цагаан малгайтны (лалууд) бослогыг дарахад монголчуудаас хүн хүч дайчилсан бөгөөд түүнийг эсэргүүцэн 1880 онд Засагт хан Манибазарын Цэрэндондовын харьяат албат Онолтын цэргийн бослого Улиастайд гарсан байдаг. (Цэрэг Онолтын Улиастайн бослого- 1880 онд [[хятад]] дахь “'''Цагаан малгайтны бослого'''”-ыг даруулахаар [[Улиастай|Улиастайд]] цуглуулсан Монгол цэргүүд Онолтын удирдлага доор [[бослого]] гарган тэмцсэн. Засагт хан, Сайн ноён, Хэвэй гүнгийн хошууны цэргүүд босож манжийн цэргийг хаяж, Манжийн амбанд нутаг орондоо буцаах шаардлага тавьсан. (Онолтыг Сайн ноёны харьяат албат гэж андуурах нь бий). Мөн '''эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Цэрэндондовын Доржпаламын сүүлч, мөн Д.Содномравдан ханы ширээнд суусан эхний үед''' Манж Чингийн төрөөс хятадуудын '''Ихэтуаны Улаан малгайтны (улаан алчууртны) бослогыг''' дарахаар Халхаас 20 мянган цэрэг дайчлан явуулахаар цэрэг татсан ч 2000 цэрэг л татагдан ирсэн бөгөөд, 1900 онд ахин Засагт ханы харьяат албат Энхтайван Зангиар удирдуулсан бослого гарч Улиастайн Манж Жанжны газар, манж амбанг талан таран одсон сонирхол татахуйц баримт байдаг. Занги Энхтайвангаар удирдуулсан Монгол 2000 цэргийн Улиастайн бослого 1900 онд гарч, Манжийн цэргийг хядаж, хятад пүүсүүдийг талж, Чингийн төрийн дарангуйлалыг Халхад сууриар нь ганхуулсан тул Хүрээ, Ховдын Амбан, Урианхайн Амбаны газрыг шинэчлэн нэмж байгуулсан. 1907 онд Манжийн засгийн газар [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваан Ховдын шинэ хязгаар байгуулсанаар Шиньжаан дахь нутаг нь Алтайн хязгаарт харъяалагдах болжээ. Эдгээр бослого толгойлсон хүмүүс бол Засагт ханы шууд харьяат албатууд бөгөөд түүний бодлогын үр гэж манжууд харддаг тул Хан ширээг хүүд нь залгуулсан. '''Манж Чин гүрний Гуансюйгийн 28 дугаар онд буюу 1902 онд Манж Чингийн Засгийн газраас Засагт Хан П.Содномравданд болон Засагт хан аймгийн дэд жанжин Туслагч гүн Лувсандамдин нарт Ихэтуаны улаан малгайтны (улаан алчууртны) бослогыг дарахад гавьяа байгуулсан хэмээн Манжийн хааны зарлигаар шагнал олгосон байдаг.''' Мөн 1903 (1918 онд дахин) онд анх гарч тэмцсэн Засагт ханы Дайчин вангийн хошууны харьяат албат Ард Аюушийн Цэцэгнуурын дугуйлангийн тэмцэл ч даамжиран, улмаар Улиастайн Манж Амбаны газарт есөн эрүү давах процесс болж орон даяар дуулиантай манжийн засгийн бодлогыг шүүмжилсэн аяныг орон даяар өрнүүлсэн нь сонирхол татдаг. '''1910 оны 3 сарын 26-ны өдөр''' буюу цагаан нохой жил Засагт ханы Дашчоймбол хийдэд “Домын дамжаа” болох үед Их хүрээн дахь Хятадын өргөн чөлөөний хойшоо харсан том хүрэн дэлгүүрийн үүд хавьцаа '''лам нар болон хятадуудын хооронд нэлээд сүрлэг зодоон болсон''' гэдэг. 1910 оны 3 сарын 26-ны тэр өдөр Их Хүрээний Д.Содномравдан Засагт ханы шууд харьяаны Дашчоймбол хийдийн хэсэг лам толгойлон монголчуудаа өмөөрч Их хүрээний зах дээр хятадын Да Юй Юан пүүсийн худалдаачидтай эхлэн зодолдоод, хоршоо дэлгүүрийг нь бусниулсан. Хүрээний Манж цэргүүдийн баривчилсан Дашчоймбол дацангийн лам нараа хэдэн зуун лам “Цус, сэвсээ үзэлцэнэ” гээд хашгиран дайраад тэднийг чөлөөлж, Сандо Амбангийн жуузыг чулуугаар шидэж буулган, Хүрээний цагдаагийн дарга Амарыг барьж аваад хөлдүү газар дээш нь савж шидсэн зэрэг маш их дуулиан тарьсан байдаг. Зодооны шалтгаан нь Гандан, Хүрээ хоёрын хооронд байрласан Хятадын том том пүүсүүдийг анх Халхаас зөвшөөрсөн Маймаа хот руу нүүлгэх шаардлага байж. Лам нарын зодооны дараа Их Хүрээнд манжийн засаглал үндсэндээ нөлөөлөх чадалгүй болгожээ. Дээрх зодооны улмаас сүйдсэн Хятадын Да Юй Юан пүүсийн талд Манж Амбан үйлчилж, уг пүүсийн сүйрэлд 2000 шахам лан мөнгийг аймаг, шавиас тулган төлүүлсэн нь ноёд лам нарын дургүйцлийг туйлд нь хүргэсэн байна. '''<u>Д.Содномравдан</u> <u>Засагт ханы шууд харьяаны</u> <u>Их Хүрээний Дашчоймбол дацангийн лам нарын 1910 оны 3 сарын 26-нд үүсгэсэн энэ том зодоон 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын эхийг тавьсан юм.</u>''' '''Эндээс харахад Засагт хан М.Цэрэндондов, Ц.Доржпалам, Д.Содномравдан нарын үед арван жилийн давтамжтайгаар Манж Чинг эсэргүүцсэн маш далайцтай бослого, хөдөлгөөнийг өөрийн шууд харьяат итгэлт албатуудаараа толгойлуулан гаргаж, манжийн засгийг сулруулахаар халх, ойрд, дээд монгол хөхнуур, урианхай, өвөр монголын голлох том ноёдтой хамтран үе залгасан далайцтай том бодлого явуулж байсан нь дээрх түүхэн баримтуудаас харагддаг.''' Ерөнхийдөө Халх Монгол, Урианхай, Ховдын хязгаарыг бүхэлд удирдах гол төв нь Хоёр зуун жилийн хугацаанд Улиастайн Манж Жанжны газар байсан бөгөөд Аймгуудийн Чуулган, Жасааг Улиастайд төвлөрүүлэн жилд тогтмол хуралдуулан, Улиастай хотоос Монголыг төвлөрүүлэн аймгуудын жасааг манж хүмүүсээр удирдуулдаг байлаа. Иймд өөрийн нутагт нь байгаа Улиастай хотоос шалтгаалан Засагт хануудын үүрэг роль гарцаа байхгүй өндөр түвшинд, голлох тэргүүлэгчийн үүргийг гүйцэтгэхээс аргагүй байсан. <ref>{{Cite journal |last=Насан |date=2000-09-26 |title=Өвөр Монголын мал аж ахуй ба нутаг бэлчээрийг ашиглах тухай |url=https://doi.org/10.5564/jis.v1i1.2302 |journal=Journal of International Studies |pages=90–100 |doi=10.5564/jis.v1i1.2302 |issn=2663-7871}}</ref> Манжийн сүүл үеийн улс төр, эдийн засаг, соёлын гэсэн үндсэн гурван чиглэлээр өрнөсөн “[[Шинэ засгийн бодлого]]” Монголд харгис, сөрөг нөлөөтэй, дарьтай торх булсан байсан тул бүх монголын ноёд сөрөх бодлого явуулахаас өөр гарцгүй болгосон. Тухайлбал, Өвөрлөгч 49 хошуу буюу харчин, хорчины монголчуудыг хятад тариачид "монгол хүнийг нь алж, газрыг нь авья" хэмээн уулгалан дайрч 45 хоногийн маш богино хугацаанд 150.000 мянган монголчуудыг хүйс тэмтэрсэн байдаг. 1905 онд Сун Ят Сэн нарын хятадын салан тусгаарлагчид "Харийнхны дарлалыг устгах хөдөлгөөн" гэдгийг байгуулахдаа харийнхан гэдгээ Монгол гэж ойлгогдох ханзаар бичсэн, газрын эрхийг тэгшитгэнэ гэсэн нь Шинэ засгийн бодлогоос өөрцгүй байсан зэргээр дургүйцлийг төрүүлж асан тул Өмнөд Монголд тусгаарлах хөдөлгөөн улам эрчимжжээ. Тайпиний бослогын үед Манж Чин гүрний хятад бус үндэстнүүдийн дунд үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн өрнөж байжээ. 1862-1881 онд дунгааны бослого өрнөж, дунгаан, салар, уйгур, казах, киргизүүд оролцож байв. Тэд дийлдэх үедээ Монгол нутагт орж ирж түйвээж байсан билээ. 1863 онд Якуб-Бэкийн бослого гарч, Монголд казахууд ирж суурьшихын эхийг тавьсан. 1865-1877 онд Еттишар буюу Долоон хотын улс тогтнов. Хулжийн Султанат гэх улс ч байгуулагдаж байв. 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг Манж Чингийн харьяаны Шинжааныг эзэлж, бослого хөдөлгөөнийг дарж, эв нь олдвол салгаж авахаар анаж байлаа. 1881 онд оросууд Тувад онцгой эрхтэй болсон бол, 1883 онд Алтайн урианхай тувачууд үүнийг эсэргүүцэн Алтан Майдарын бослогыг (Засагт ханд илтэд түшиглэж) дэгдээлээ. Энэ бүх бослого тэмцлийн дүнд уулгалтаас халх, зүүнгар, тагна-урианхай, өвөр, хөх нуурын монголчуудыг Засагт хан халхлаж (Засагт ханы Дайчин вангийн Алтанхаруул овгийн Харуул Зангиуд), Засагт ханы нэр нөлөө, улс төр-дипломатын бодлого, цэргээр хамгаалж байсан байдаг бөгөөд түүний үрээр нийт монгол ноёдын итгэл, хүндлэлийг сүүлийн Засагт ханууд хүлээсэн байна. Газар зүйн байрлалаараа Засагт хан аймаг баруун бүс нутагт өрнөж буй геополитикийн тэдгээр том асуудлуудад хүссэн ч, эс хүссэн ч татагдан орохоос аргагүй нөхцөл байдалд байлаа. Тухайлбал, XIII Далай лам Түвдэнжамц хорин есөн сүүдрийн модон луу жил буюу нийтийн тооллоор 1904 оны 6 дугаар сарын 15-ны шөнө цөөхөн тооны хүмүүс дагуулан Лхасаас оргон гарч Хөх нуурын Хүрлэг бэйсийн хошуу нутгаар дамжин, Монголын нутагт орж иржээ. Жамбал донирын өгүүлснээр “Дээд Монголын Хүрлэг бэйс Далай ламыг нутагтаа угтан аваад өөрийн биеэр бараа болон Засагт ханы хүрээ, Ламын гэгээний хүрээ, Их Хүрээ хүртэл дагалдан ирсэн” гэжээ. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц 1904 оны 6 сард нутгаасаа зугтаж гарсан шалтгаан бол Англи цэрэг Төвөдөд орж ирсэн явдал гэдэг. Манж чингийн зөвшөөрөлгүй Английн түрэмгийлэгчдээс дайжин Монголд ирж 2 гаран жил суухдаа анхлан буриад Агваан хамба болон Засагт хангийн зуучлалаар ирж, Засагт ханы хүрээ, Ламын гэгээний хүрээ цааш Сайн ноёныд бууж, улмаар Их Хүрээнд Гандантэгчилэн хийдэд өвөл хавар зуныг өнгөрөөж, дараа нь хөх могой жилийн намрын дунд сард 1905 оны 9-р сарын 15-д Түшээт хангийн Дайчин вангийн хүрээний Диваажингийн хийдэд заларч, өвөлжиж хаваржиж зунжин намаржсан байдаг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамцын гол зорилго нь буриадын Агваан Дорж, Засагт хан Д.Содномравдангийн зуучлалаар Оросын хаант улстай холбоо тогтоох байсан гэдэг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц Засагт хангийн хатан Цэсрэнгийн зуучлалаар Оросын Хаант улсын газар зүйн нийгэмлэгийн шугамаар монгол нутагт томоохон экспедиц хийж байсан алдар аялагч Пётр К.Козловтой Их хүрээнд Засагт хангийн өргөөнд уулзсан тухай баримт Оросын хаант улсын газар зүйн нийгэмлэгийн архивын мэдээнд байдаг. Эндээс эхлэн Шамбалын орны талаарх оросын алдарт судлаачдын жим эхэлсэн. Энэхүү уулзалтын дараагаас 13 дугаар Далай лам Бээжинд буцсан. Тухайн үед 13-р Далай лам Төвөд рүү хараахан буцаагүй, Бээжингийн Шар сүмд сууж байсан бөгөөд 1908 онд Бээжинд Хатан Цы Ши болон Манжийн хаантай уулзаж, хаанд сөгдөн мөргөхөөс татгалзаж, нэлээн зэмлэл хүртэж, зарим бараа бологсод нь хатуу цээрлүүлсэн цаазлуулсан, улмаар төвдөдөө буцсан. Энд Ханд вангийн ууган хүү хамрагдсан байж магадгүй. Гэвч Монгол Улсын үед гүнгийн зэрэг хүртсэн Ф.А. Ларсонгийн дуртгал номд бичсэнээр Ханддорж вангийн энэ хүү 1906 онд 13-р Далай ламыг дагаж нутгаасаа гарч яваад Бээжинд очоод ханиад хүрч, 1908 онд өвчнөөр нас барсан гэжээ. Ханддоржийн ууган хүү Шаньси муж, Бээжингийн Шар сүм зэрэг газар 13-р Далай ламыг дагалдан бараа болж хоёр жил орчим явжээ. Гэхдээ Ханддоржийн тэр хүү балчир насны биш нас биед хүрсэн идэр залуу гүн хэргэмтэй байсан нь Ларсон гүнгийн бичсэн баримтад байна. Далай лам төвдөд буцаж очоод засгийн газраа өөрчлөн тусгаарлах бодлого явуулж эхэлсэн тул 13-р Далай ламыг татан буулгахаар Манжаас 1908 онд Төвдөд цэрэг оруулснаас 13-р Далай лам Энэтхэг дүрвэн гарсан. Хятадын 1913 онд Цинхайн хувьсгалын дараа Энэтхэгээс буцаж Төвдөд ирээд Монголын нэг адил Төвөд улс тусгаар тогтнолоо зарлан, Богд хаант улстай тусгаар тогтнолоо харилцан хүлээн зөвшөөрсөн Анхны гэрээг Засаг ханы Д.Бат-Очир түшээ гүн, түүний хүү лхаарамбын оролцоотойгоор байгуулсан байдаг. Энэхүү түүхэн баримт, үнэ цэнэтэй мэдээ сэлтийг монголын түүхэнд дурдахгүй алгасдаг учир юун бол. Нөгөөтэйгүүр Улиастайн Монгол Амбанаар Засагт ханы Сартуул сэцэн жүн ван Жалцангомбоцэдэн-Ишийг томилсон явдал нь Засагт хан Д.Содномравдан бие даан чөлөөтэй хөдлөх бололцоотой болж, өөрийнхөө хүссэнээр Улиастайг, Монгол аймгуудын жасаа, чуулганыг хөдөлгөж байжээ. 1912 оны нэгдүгээр сарын 21-нд Улиастай хотын Манж жанжин, сайд нар бууж өгч монголоос зайлан одсон. Энэ утгаараа Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан нь нийт монгол үндэстний ноёдын итгэл хүндлэлийг хүлээсэн, албан бусаар хүлээн зөвшөөрөгдсөн де факто хаан байсан гэж харагддаг. Энэ нь Хятад, Орос, Япон, Солонгос, Англи, Францын архивын түүхэн эх сурвалжуудаар нотлогддог. Түүхэн цаг хугацааны хувьд ч Орос-Монголын Гэрээ байгуулах хэлэлцээрийн өмнө, Ховдын хязгаарыг бүхэлд нэгтгэх эсэх, Монгол Улсад нэгдэхээр Ойрд, Хөх нуурын Монгол, Алтайн Урианхай, Барга, Өвөрлөгч 49 хошуудын ноёдоос өргөсөн шийдэгдээгүй чухал асуудал, Таван замын цэрэг хөдөлгөх эсэх асуудлын яг өмнөхөн 1912 оны хавар 5 сард Засагт хан Д.Содномравдан гэнэт нэн сэжигтэйгээр таалал болсон. Мөн түүний нас эцэслэсний дараа Засагт хан аймгийн баруун урд, урд хэсэг, Ховдын хязгаар, Алтайн хязгаар, Урианхайн хязгаар, язгуурын монгол нутаг дэвсгэрийн зарим нэлээд том хэсэг улсын хилийн гортигийн гадна үлдэх болсон нь анхаарал татдаг. = Гэрээ хэлэлцээр - Ээдрээт цаг үе - Их гүрнүүдийн нөлөө = '''''Засагт хан Д.Содномравдан хан ширээнд сууж буй ахуйдаа тухайн бүс нутгийн олон улсын геополитикийн (Орос, Англи, Төвд, өвөрмонгол, хөхнуур, тува, алтай, казак, уйгар, туркстан, хятадын) ээдрээт нөхцөл байдалд их бага хэмжээгээр татагдан оролцож, нөлөөлж байсан байдаг ба түүний амьд ахуйд болон түүнээс хойших хугацаанд өрнөсөн, байгуулагдсан гэрээ, хэлэлцээрүүдийг нэгтгэн авч үзэх нь тухайн цаг үеийн түүхийн бодит байдлыг тодотгоход чухал ач холбогдолтой.''''' '''1.''' <u>'''Монгол-Оросын Гэрээнд 1912 оны 11-р сард Өргөө хотноо гарын үсэг зурсан'''</u>. Хэлэлцээрт хоёр тал өөрсдийн байр суурийг хамгаалж нэг сар гаруй маргалдсаны эцэст уг Гэрээг байгуулжээ. Энэхүү гэрээгээр Гадаад монголыг хятадтай харилцах автономит эрхтэй завсрын бүс болгохоор шийдэж хэрэгжүүлсэн юм. Бээжинд сууж байсан Оросын дипломат төлөөлөгчийн газраас 11-р сарын 9-нд "Journal de Pèkin“-д нийтлүүлсэн Орос-Монголын хэлэлцээрийн бичвэрийг "Онцгой тохиолдолд Орос улс Ар Монголыг зэвсгийн хүчээр ч гэсэн хамгаалах болно гэж Оросын элч төлөөлөгч түүнд бас батлан хэлсэн" ажээ. Бээжин дэх Германы элч төлөөлөгч 1912 оны 11-р сарын 11-нд Германы Гадаад хэргийн яамандаа илгээсэн байна. Монгол-Оросын 1912 оны гэрээ нь Их гүрнүүд бага буурай оронд өөрийн хүсэл эрмэлзлийг тулган хүлээлгэдэг эрх тэгш бус зарчим үйлчилж байсаны нэг тод жишээ болсон юм. Энэ үед [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн]] дарлалаас салсан [[Монгол үндэстэн|Монгол]] ба [[Хятадууд|Хятад]] нь тус тусдаа өөрийн тусгаар тогтнолыг зарлаад байсан үе юм. Хаант Оросын Засгийн газар энэ шинээр тусгаар тогтнолоо зарласан улсуудыг алийг ч хүлээн зөвшөөрөөгүй байсан үед энэхүү гэрээний хэлцэл явагджээ. Монгол-Оросын 1912 оны гэрээний дараа 1914 онд Орос-Монголын хоорондын нууцаар байгуулсан дөрвөн зүйлийн гэрээг (мөнгө зээлүүлэх, буу зэвсгийн, төмөр зам байгуулах, цахилгаан мэдээ байгуулах) Хаант Оросын консул Миллер, Дотоод яамны тэргүүн сайд Дашзэвэг, Сангийн яамны тэргүүн сайд Чин ван Чагдаржав, Гадаад яамны дэд сайд гүн Цэрэндорж нар хэлэлцэн тогтоосон. 1915 оны Хиагтын гурван улсын гэрээ нь Монгол-Оросын энэхүү 1912 оны Гэрээ үндэс болсон байна. '''2.''' <u>'''Япон Орос улс 1907 онд гэрээ байгуулсан'''</u>. Оросын хувьд 1905 онд Японтой хийсэн дайнаар Солонгос, Манжуурын нөлөөллийн бүсээ алдсан, түүнийг тэнцвэржүүлэх бүс нь Гадаад Монгол, тэр дундаа Баруун Монголын асар уудам нутаг дэвсгэр байлаа. 1907-1945 онд Монгол болон түүний эргэн тойрон дахь бүс нутгийг сонирхогч гурван гүрэн байсан нь Орос/ЗХУ, Хятад, Япон байв. ''Орос-Японы дайн ([[Япон хэл|Япон]]: 日露戦争, にちろせんそう, [[Орос хэл|орос]]. Русско-японская война) -[[Оросын Хаант Улс]], [[Японы эзэнт гүрэн|Японы эзэнт гүрний]] хооронд [[Манжуур]], [[Солонгос]], [[Шар тэнгис]]<nowiki/>т өөрийн эрх мэдлийг тогтоох ашиг сонирхолын зөрчилдөөнөөс үүсэж 38 орныг хамарч, 1904 оны 2-р сарын 9-нд эхлээд–1905 оны 9-р сарын 5-нд дууссан [[дайн]] юм. 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг хуучин зүүн гарын нутаг Шинжааныг эзэлж 10 жил хяналтаа тогтоосон, 1881 онд Тувад эзэн эрхээ тулгасан тэрхүү эгзэгтэй үед гол хаалт болж байсан субъект бол Засагт хан Доржпаламын Содномравдан байлаа. Тэр утгаараа ч Өргөө дэх төв Засгийн газрын байдалд анхаарал хандуулах боломж олдоогүй биз. '' '''3.''' <u>'''Япон Орос улс 1912 оны 7 дугаар сарын 8-нд нууц конвенц байгуулсан'''</u>. Энэ конвенцын дагуу Монголыг Бээжингийн уртрагаар (Гринвичийн 116 градус 21 минут)хоёр хувааж, түүний Дорнод хэсгийг Японы, Баруун хэсгийг Оросын нөлөөний хүрээ гэжээ. Үүнээс хойш Outer Mongolia - Гадаад Монгол, Inner Mongolia - Өвөр Монгол гэдэг статус бүрэлдсэн юм. Энэхүү нууц конвенц нь нууц заалтуудтай байж, түүгээр "Монголд онцгой эрх эдлэх Орос улсын байр суурь зэргийг Японы талаас хүлээн зөвшөөрсөн". Энэ конвенцийн дараа Орос улс, Монголын талаар 5 дугаар сард тодорхойлсон зарчмуудаа 8 дугаар сарын 15-нд яамдын сайд нар, II Николай хаанаар хүлээн зөвшөөрүүлээд засгийн газрынхаа бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр Коростовецийг Хүрээнд томилов. Коростовец 1912 оны 9 дугаар сард Нийслэл Хүрээнд иржээ. Оросын талаас Коростовец, монголын талаас да лам Цэрэнчимэд толгойлж байсан төлөөлөгчид Монгол хэмээх нэрэнд хамааруулах газар нутаг, статусын талаар маргалдаж, Коростовец хурал хаяж байсан боловч гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Коростовец ”Гадаад монгол” гэсэн томьёоллоос “Гадаад” гэсэн үгийг хасаж, өргөн утгаар ойлгож болох “Монгол” гэсэн үгийг орос эхэд, “Монгол улс” гэсэн томьёоллыг монгол эхэд хэрэглэхийг зөвшөөрөх, “автономия” гэсэн грек гаралтай үгийг монгол эхэд “өөртөө тогтнож”, “өөртөө эзэрхэх” ёс журам хэмээн хөрвүүлэхийг үл татгалзах зэрэг буулт хийсэн байна. Ийнхүү хоёрдмол утгатай болсон боловч, Хаант Оростой бие даан гэрээ байгуулсан нь монголын хувьд маш чухал ач холбогдолтой байлаа. Гадаад монголыг XX зууны эхэн үеэс сонирхох болсон Япон юуны өмнө Өвөр монгол дахь нөлөөний хүрээгээ Оростой дахин баталж авлаа. Оросын хаант улс 1907, 1910 онд [[Гадаад Монгол]] дахь "тусгай эрх ашгаа" Япон улсаар зөвшөөрүүлэн байр сууриа бэхжүүлж, улмаар Урианхайн хязгаарыг авахаар тэмүүлж байв. Гэвч Япон, АНУ, Герман зэрэг орнууд мөн монголын газар нутаг, худалдааны боломжийг судлан, хятадын худалдаачдаар зуучлуулан бараагаа борлуулж, оросуудыг шахаж, алт нүүрсний уурхай байгуулах боллоо. Энэ нь хүчний тэнцэржилтийг түр торгоосон байж болзошгүй. [[Японы эзэнт гүрэн|Япон улс]] мөн [[Солонгос]] дахь "тусгай эрх ашгаа" Оросоор зөвшөөрүүлээд, [[Манжуур|Манжуураар]] дамжуулан Ази тивд нөлөөгөө ихэсгэж байсан тул Орос улс монголтой хиллэсэн хилийнхээ дагуу цэргийн ангиудаа байрлуулсан байлаа. Хүчирхэг гүрнүүдийн Алс Дорнод, Хятад дахь дайн, Орос, Хятадын хувьсгалт хөдөлгөөн манжийн зах хязгаар монголд нөлөөлж, зах зээлийн харилцаа нэвтэрч, гадаад орны үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн шинэ сонин хачин зүйлс монголчуудыг гайхшруулан хоцрогдлыг нь ойлгуулж байв. Орос-Монголын хэлэлцээрийн талаар Оросын хаан улсын Гадаад хэргийн сайд Сазоновтай ярилцсан тухайгаа Германы хэргийг түр хамаарагч 1912 оны 12-р сарын 25-нд мэдээлжээ. Тэр ярилцлагаар хэргийг түр хамаарагч Оросын уг хэлэлцээрийг байгуулах болсон жинхэнэ учир шалтгааны талаар бага сага юм мэдэж авчээ. Тийнхүү Сазонов: „Монголын амар амгалан малчин ардын оронд идэвхтэй, тайван бус хятадууд хилийн хөрш нь болохыг Орос улс ямар ч нөхцөлд тэвчиж чадахгүй.“ хэмээн мэдэгдсэн ажээ. Сазонов уг хэлэлцээрийг үндсэндээ 1881 оны Петербургийн худалдааны гэрээг шинэчилсэн хэрэг гэж үзэж байгаагаа хэлжээ. „… угтаа монголчуудын хүссэн шиг ‚ивээл хамгаалал‘-д авах асуудал яригдаагүй. Орос улс шинэ ачаа үүрмээргүй байна.“[26] гэсэн аж. Тэгээд Сайд Сазонов тэр хүртэл хэвлэгдээгүй байсан нэмэлт протоколын тухай ярьсан байна. Ингээд Оросын албатууд Монголд газар авах боломжтой болно гэдгийг тэр онцолсон байна. Ярианы төгсгөлд тэр Петербургт монгол ноёдын төлөөлөгчид ирэх гэж байгааг хэлж. Эцэст нь: "Тэр ‚ноёд‘-той улс төр ярихгүй. Бэлэг, амттан л өгнө.“[27] гэж Сазоновын хэлснийг Германы элч төлөөлөгч нямбайлан тэмдэглэж авсан байв. Орос улс ч бас их гүрэн байсан, гэхдээ монголчуудтай шууд хөрш, түүхэн ойр, өмнөд хөрш Хятадаас урьдаас л болгоомжилдог байснаас ашиг сонирхол нь бусад их гүрнийхээс өөр тогтоцтой байжээ. Хэрвээ Орос улсын мөнхийн ашиг сонирхлын нэг нь Сибирийн уудам орон зайн аюулгүй байдал байсан юм бол түүнийг хангах нэг арга зам нь монгол үндэстний төр улсын тусгаар тогтнолыг тогтоож, хадгалах явдал байсан. Тийм сонирхол Оросоос өөр ямар ч улсад байх боломжгүй байсан. Өнөөдөр ч гэсэн байдал огт өөрчлөгдөөгүй бололтой. '''4. <u>Германы Эзэнт улс Оросын хаант улсын Петрбургийн гэрээ 1881 онд байгуулагдсан.</u>''' ''Тус гэрээгээр хятад дахь нөлөөгөө хувааж тохирсон. "Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ. "Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж Германы Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн байдаг.'' Орос улс Гурвалсан холбоо (Dreibund) болон Гурвалсан Антантыг (Triple Entente) зөнд нь орхиж болохгүй гэсэн шаардлагыг тэр тавьж байсан.[14] '''<u>Германы Гадаад хэргийн яамны "Монголын асуудал"-ын талаарх 1910 оны мэдээлэл</u>''' "Монголын асуудал“ Германы эзэнт гүрний Гадаад хэргийн яамны анхаарлын төвд 1910 оноос илүүтэй их орох болсон байна. Үүний шалтгаан нь Орос, Япон хоёр улс 1907 оны 7-р сарын 30-нд гэрээ байгуулж ойртсон явдал юм. Гэрээ нь нууц заалтуудтай байж, түүгээр „Монголд онцгой эрх эдлэх Орос улсын байр суурь зэргийг Японы талаас хүлээн зөвшөөрсөн.“[5] гэж Гадаад хэргийн яам таамаглаж байв. Хятадын зах зээлд Германы эдийн засгийн чөлөөтэй үйл ажиллагаа явуулах боломжийг Орос, Япон улсууд хязгаарлаж болох байсан тул уг хоёр гүрний ойртсон явдал Гадаад хэргийн яамны Зүүн Азийн бодлогод ихээхэн учир холбогдолтой байсан. Баримт бичгүүд дээр зах хөвөөгөөр нь гараар бичсэн тэмдэглэлүүдээс үзэхэд '''Германы Эзэн хаан II Вильхелм (Wilhelm II.)''' тайлан мэдээнүүдийн нэг хэсгийг байнга уншдаг байжээ. Тэрээр 1910 онд "Монголын асуудал“-тай байн байн тулгарч байсныг бид энэ маягаар олж мэднэ. Тухайлбал Орос, Япон улсууд удахгүй Манжуурын статус квог гэрээгээр тохиролцох гэж байгааг „Daily Telegraph“ Санкт Петербургээс мэдэгдсэн тухай Лондонд сууж байсан элчин сайд 1910 оны 6-р сарын 24-нд мэдээлсэн байдаг.Үүнтэй холбогдуулан '''Германы Эзэн хаан II Вильхелм: „Хятадад алдагдалтайгаар Манжийг Японоос, Монголыг Оросоос салгаж авах хэрэгтэй … хэрэв Америк, Японы хооронд мөргөлдөөн гарвал …“ хэмээн тэмдэглээд, „ Азид Орос улс Японд … дэмжлэг үзүүлэх шахаанд орвол, бусдаар бол Владивостокийг алдана, Монгол, Зүүн Сибирийг ч бас.'''“[6] гэж дүгнэсэн буй. Манжуур, Монголын тухайд тэр Япон, Орос улсууд Манжуур, Монголыг бусад улсад хаалттай болгож, Хятадаас салган бутаргаж, “нээлттэй хаалганы зарчим”-аас ухрах вий хэмээн эмээж байж. '''Эзэн хаан II Вильхелм''' 1910-оны 7-р сарын дундуур хамгийн ойрын зөвлөхүдийнхээ хүрээнд Орос, Японы гэрээний талаар дахин ярилцсан байна. Эзэн хаан Орос, Японы нутаг дэвсгэрийн санаархалд "ирээдүйн төлөө тээг тавих“ санаатай байгаа гэж түүний ойрын хүрээллээс дуулджээ. Герман улс АНУ-тай ижил санаа бодолтой байгааг тэр онцолж байв. "'''Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж''' '''Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн буй. Хэд хоногийн дараа Рейхийн канцлер эзэн хаан II Вильхелмд ханджээ.''' Тэр түүнд Санкт Петербург, Япон хоорондын гэрээний бүрэлдэхүүн хэсэг нь зөвхөн Манжуур болохыг мэдэгдсэн байна. Алс Дорнод дахь Оросын оролцоо улс төрийн хувьд л зөв зүйтэй байна уу гэхээсэнэ маягаараа бол Орос улс „Японы хилийн хөрш болж, улмаар ирээдүйд ноцтой толхилцоонд хүргэж мэднэ.“[7] хэмээжээ. Англи Оросыг Германы эсрэг санаа зорилготойгоор нэгтгэсэн шиг Герман улс Оросыг хүчээ Алс Дорнодод байлгаж байхыг сонирхож байв. Нарийндаа ярьвал энэ нь дэлхийн 1-р дайнд хүрэх замыг зассан тоглолт байсан билээ. '''5.''' '''<u>"Зийбертийн баримт бичиг"-т 1912 оны 5-р сарын 1-ний өдрийн</u>''' Бээжин дэх Оросын элч төлөөлөгч гадаад хэргийн сайддаа бичихдээ, Орос улс '''"Умард Манжуур, Монгол, Баруун''' '''Монгол-Хятад"'''-ад цэргийн ажиллагаа явуулдаг юмаа гэхэд гадаад улс гүрнүүдийн зүгээс ямар нэг эсэргүүцэл үзүүлэхээргүй байна гэжээ. АНУ-ын дипломат төлөөлөгч "Түүнд буй зааварт Монгол, Манжуур дахь манай үйл ажиллагааг таслан зогсооход хүргэж болзошгүй зүйл огт байхгүй" хэмээн мэдэгджээ. Их Британийн төлөөлөгч батлан хэлэхдээ: "Та нар одоо Баруун Хятад, Ар Монголд ямар ч эргэлзээгүй огтхон ч санаа зовох юмгүйгээр ажиллагаа явуулж болно ..." гэсэн байна.[23] Орос, Япон хоёр улс Өвөр Монголыг Бээжингийн уртрагаар баруун, зүүн хоёр хэсэгт хуваасан нэмэлтийг 1907 оны 7-р сарын 17-30-ны гэрээний нууц заалтад оруулж нөлөөллийн хүрээгээ шинээр тогтоох гэж байгааг Гадаад хэргийн яам 1912 оны 6-р сарын 19-ний өдрийн „Зийбертийн баримт бичиг“-ээс мэджээ. Баруун хэсэг нь Оросын, зүүн хэсэг нь Японы нөлөөллийн хүрээ болох ёстой байв. '''William Woodville Rockhill – ''The Land of the Lamas'' (1891)''' “Outer Mongolian prince Zasagt Khan” Тэр нөхцөлд Орос улс 1-д Манжуур дахь ашиг сонирхол, 2-т 1881 оны Петербургийн гэрээг шинэчлэн засварлах асуудалд анхаарлаа хандуулж байв. Үүнтэй холбогдуулан Оросын хаант улсын Ерөнхий сайд Сазонов "Монголын асуудлын цаашдын чиг хандлагын талаар, тус улс цаашид Хятадын эзэнт гүрний автономит эрхтэй бүрэлдэхүүн хэсэг байна гэсэн утгаар “[19] ярьж байж. "Хятад улсын нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах зарчимд шууд харшлах улс төрийн ашиг сонирхлоо бид нягталж үзэх ёстой.“[20] тул Монголын асуудлыг шийдвэрлэхээ хойшлуулах шаардлагатай гэж Гадаад хэргийн сайд үзсэн. Энэ болон бусад мэдэгдлүүдээс нь харахад Оросын Гадаад хэргийн яам нээлттэй хаалганы зарчмыг хадгалж, улмаар Хятад улсын бүрэн эрх, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэн үзэхийн хамтаар "Монголын асуудал“-ыг шийдвэрлэхийг улам бүр сонирхох болсон байна. Берлин дэх Оросын элчин сайдын яамны зөвлөх нэг ярилцлагаараа "Орос улс Хятадын бүрэн эрх, бүрэн бүтэн байдлыг алдагдуулах гээгүй, Монголд Хятадын давуу эрхийг хадгалахын сацуу гагцхүү Бээжинтэй зөвшилцсөний үндсэн дээр эдийн засгийн асуудлуудыг зохицуулах хүсэлтэй“[22] байгааг дахин нотолсон байна. Тус яам Хятадын үндэсний эрх ашгийг хүндэтгэн үзсэндээ ч тэгсэн бус, бусад их гүрэнтэй л Хятадад зөрчилдөхийг хүсэхгүй байсан хэрэг. Тэр ч үүднээс Оросын Гадаад хэргийн яам Түвдийн асуудлаар Түвд болон Хятадын Засгийн газар, тэрчлэн Хятад болон Түвдтэй хэлэлцээ хийж байсан Их Британийн алхам нэг бүрийг маш анхааралтай ажиглаж байлаа. Гадаад хэргийн яамны төрийн нарийн бичгийн даргын орлогч 1912 оны 1-р сарын 24-нд Рейхийн канцлерт мэдээлэхдээ: „Өнөөг хүртэл бүх улс гүрэн Хятад улсын бүрэн эрхт, бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэж, нээлттэй хаалгыг бүгдэд хадгалж байх талаар удаа дараа гаргасан мэдэгдэлдээ үнэнч байж, тус улсын дотоод хэрэгт оролцолгүй хол байж ирэв … Гэтэл олны танил эх сурвалжаас авсан мэдээнд дурьдсанаар Орос улс Монгол дахь Хятадын бүрэн эрхийг албан ёсоор хөндөхгүй байх, тэр бүү хэл Монгол орон тусгаар тогтнолоо тунхагласныг авч хэлэлцэлгүй алгасан дараачийн сэдэвт орохыг хүсч байна.“[21] гэжээ. "'''Зийбертийн баримт бичиг'''“ Оросын Хаант улсын Сайд нарын Зөвлөлийн нэгэн хурлаар яригдсан дотоод асуудлын талаар 1910 оны 11-р сарын „Зийбертийн баримт бичиг“-ээс мэдэж авсан байна. Орос улс Японтой гэрээ байгуулснаар илүү баталгаатай боллоо гэж үзэх болсон ажээ. Японы зүгээс заналхийлэх аюул алга байв. Бас Япон-Хятадын холбоо бий болохоос сэрэмжлэх ч хэрэггүй болжээ. Эрхүү болон Амурын бүс нутгийн цэргийн тойргууд дахь 29.000 хүний бүрэлдэхүүнтэй хилийн цэргийн корпус нь ганц Хятадын эсрэг гэхэд л хангалттай хүч байв. Сайд нарын Зөвлөл Хятад дахь Оросын гэрээний эрхийг "бүхий л хүчээрээ“ хамгаалах, шаардлагатай бол консулуудаа "албан хүчээр томилж ажиллуулах“-ыг шаардаж байв. Хурлын протоколд: "Биднийг өөрсдийн эрхийг ухамсарлан эрс хатуу шаардлага тавих бүрийд Хятад бууж өгдгийг туршлага харуулсан.“[8] гэсэн байлаа. Оросын Сайд нарын Зөвлөл зардал, олон улсад ээдрээ төвөгтэй байдал үүсэх, хүн амаа дургүйцэх вий гэсэндээ '''"Хятадаас нэг муж тасдаж авах“-аас татгалзсан байна. Орос улсад Монголын талаар ч бас баримтлах бодлого олон талаас нь иж бүрэн бодож боловсруулсан үзэл баримтлал хэрэгтэй болохыг тэдгээр хүчин зүйлс харуулжээ.''' Германы Гадаад хэргийн яам өөр нэг "'''Зийбертийн баримт бичиг'''“-ээс Токиод сууж байсан Оросын элчин сайдын Японы Гадаад хэргийн сайд Комуратай хийсэн ярилцлагын талаар мэдэж авчээ. Санкт Петербургт сууж байсан Германы элчин сайд 1912 оны 1-р сарын 4-нд Оросын хаант улсын Гадаад хэргийн сайд Сазоновтой шинээр уулзалт хийсэн тухайгаа мэдээлжээ. Гадаад хэргийн сайд Сазонов Хятадад одоо Манжийн хаант засаг бүрмөсөн ялагдсан гэж үзэж байв. Хятадад тусгаар тогтнох гэсэн хүсэл эрмэлзэл илэрч байгаа талаар хоёул санал бодлоо солилцжээ.Гадаад хэргийн сайд Сазонов '''"Монголын хойд хэсэг“-ийн талаар яриа өрнүүлсэн аж. Тэр Монголыг, ядахдаа хойд хэсгийг нь Оросын эзэнт гүрэнд нэгтгэх монгол ноёдын хүсэлтийн талаар ярьсан байна. Сазоновын хэлснээр Орос улс тэрхүү гуйлт хүсэлтийг хүлээж авахаас ямагт татгалзаж ирсэн аж. Харин сүүлийн үед Монголын шинэ төлөөлөгчид Цагаан хаанд өргөх бичиг хүргэж ирснийг тэр хэлжээ. Оросын Эзэнт гүрэнд нэгдэх байна уу, Оросын ивээл хамгаалалд багтах байна уу, аль нь ч байлаа гэсэн "Хятадын үймээн бужигнаан“-ы улмаас, дээр нь бас Оросд санхүүгийн шинэ дарамт үүсэх учраас Засгийн газар татгалзсан юм гэсэн аж. Сазонов: "Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ.“[16]''' хэмээн мэдэгдсэн байна. '''Уг баримт бичгийн энэ хэсэгт Германы''' '''Эзэн хаан II Вильхелм: "Утгагүй юм. Тэд тэднийг авах ёстой, эс бөгөөс япончууд хүрч ирнэ!“[17]''' хэмээн захад нь тэмдэглэсэн байх ажээ. '''<u>6. Герман Хятадын Худалдааны гэрээг Бээжинд 1861 оны 9-р сарын 2-нд байгуулсан.</u>''' Германы Хятадтай 1861 оны 9-р сарын 2-нд байгуулсан Худалдааны гэрээний дагуу Герман улс Монголд 1881 оны Петербургийн гэрээгээр Оросын эдэлж байсантай адил эрх эдлэх эрхтэй. „Хэрэв Хятад улс Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрч, өмнө жилийн 11-р сарын 3-ны протоколд дурьдсан Оросын онцгой эрхийг зөвшөөрөхөөр шийдвэл“[30] энэ боломж алдагдахаар байна гэсэн аж. Тэгээд төрийн нарийн бичгийн дарга цааш нь хэлэхдээ: „Монгол оронд эдийн засгийн ашиг сонирхлоо цааш нь өргөжүүлэх боломж бүрдүүлэхийн тулд одоо мөрдөгдөж байгаа Герман-Хятадын гэрээний заалтуудыг Монгол орны хувьд үргэлжлүүлэн мөрдөх баталгаа болсон төр эрх зүйн харилцааг Монгол, Хятадын хооронд тогтоомоор байна. Үүний тулд Орос-Монголын гэрээг хүлээн зөвшөөрөхөөс цааргалж ирсэнд нь Хятадын Засгийн газарт зохистой гэсэн хэлбэрээрээ урам өгч, Монголыг Өргөөгийн хэлэлцээр (Орос-Монголын хэлэлцээрийг хэлжээ)-ийн үндсэн дээр олон улсын худалдаанд нээлттэй болгохыг зөвлөх нь зүйтэй болов уу. Энэ нь Хятад улс тухайлан Монголд цэргийн арга хэмжээ, засаг захиргааны үйл ажиллагаагаа тодорхой хэмжээгээр хязгаарлах, тэрчлэн колоничлолын хурдыг сааруулах замаар Оросын хүслийг бодолцож үзэхэд саад болохгүй.“[31] гэжээ. "Нээлттэй хаалганы зарчим"-ыг баримтлах угтвар нөхцөл нь Хятад улсын төрийн бүрэн эрхт, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах явдал байсан учраас Герман улс тэр үед монголчуудын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөнгүй юм. Герман улс тэр үед Монгол орны тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөөгүй ч Ар Монгол дахь Хятадын цэргийн ажиллагааны чадамж, засаг захиргааны үйл ажиллагаа, тэрчлэн Хятадын колоничлолыг хязгаарлахыг дэмжихэд бэлэн байсан мэт. Энэ нь Монгол, Хятадын харилцааны талаарх Орос-Монголын хэлэлцээрийн гол гол заалтад нийцэж байсан. Их гүрнүүдийн ашиг сонирхол, тоглолттой харьцуулахад энэ нь тийм ч бага юм биш байсан. <u>'''7.Хаант Орос улс, Дундад Иргэн улс 1913 оны 11 дүгээр сарын 5-нд Бээжингийн тунхаглах бичгийг байгуулсан'''</u>. Тунхаг бичиг нь үндсэн 5 зүйлтэй, хоёр хавсралт бичигтэй, хавсралт тус бүр дөрөв, дөрвөн зүйлтэй. Тунхаг бичгийн гол агуулга нь Орос улс ДИУ-ын Гадаад Монголыг хэмжээтэй эзэрхэх эрхийг зөвшөөрсөн. Гадаад Монголын автономит эрхийг ДИУ зөвшөөрөх, ДИУ Гадаад Монголын дотоод хэрэгт оролцохгүй байх, Хаант Орос улс Гадаад Монголд консулыг хамгаалах цэргээс өөр цэрэг суулгахгүй байх, Гадаад Монголын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцохгүй байх, Монгол-Оросын 1912 онд байгуулсан гэрээг ДИУ хүлээн зөвшөөрсөн. Монгол улсын Богд хааны Засгийн газар Бээжингийн тунхаг бичгийг эсэргүүцэн Хүрээн дэх Оросын консулын газарт нот бичиг илгээж байсан. Хаант Орос улсад айлчлал хийж байсан Ерөнхий сайд Т.Намнансүрэн өөрийн Засгийн газрын байр суурийг илэрхийлэн “Манай Монгол улс Хятадын холбогдлоос бүр мөсөн салсан учраас Монгол улс зөвшөөрөөгүй байхад тогтоосон ямар ч холбоог огт хүлээхгүй, Монгол, Хятадын харилцааны асуудлыг гагцхүү Монгол улс өөрөө шийдэх ёстой” хэмээн эсэргүүцэж байсан нь оросын тухайн үеийн сонинд бичигдсэн байна. '''<u>8. Монгол-Түвдийн хооронд найрамдлын гэрээ 1913 оны 2 дугаар сарын 4-нд байгуулагдав.</u>''' Монголын талаас Гадаад явдлын яамны дэд сайд Нягт билэгт Да лам Равдан, эрхэлсэн түшмэл Манлайбаатар ван Дамдинсүрэн, Улсын Түшээ гүн Дагвын Бат-Очир, Түвдийн талаас Далай ламаас томилогдсон Гүжир Цансан Ханчин Луузаннаваан, Донид Агваан ёнзон нар оролцов. Есөн зүйл бүхий уг гэрээгээр хоёр улс бие биенээ тусгаар тогтнож, хаан өргөмжлөгдсөнийг хүлээн зөвшөөч, харилцан туслалцах, худалдаалах ба санхүүгийн асуудлыг хэрхэн шийдэх талаар зөвшилцөлд хүрчээ. <u>'''9. Халх, Ойрд, Өвөрлөгч ноёдын холбоо''' 1908 онд '''байгуулан''' гол зохицуулагчийн үүрэг гүйцэтгэж байсан хоёр дээдэс болох Засагт хан Доржпаламын Содномравдан, Хорчингийн Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэн нар хорлогдсоноос хойш Монгол Улсад нэгдэхээр тэмүүлж, ихээхэн санаачилгатай ажиллаж байсан Ойрд, Хөх нуур, Алтайн Урианхай, Өвөрлөгч 49 хошуудын голлох нөлөөтэй том ноёд нь үндсэндээ Богдын төрөөс зайгаа авч, замаа бодох болсон нь харагддаг.</u> Харин цэргийн хэрэг эрхэлдэг дунд, бага ноёдоо зүтгүүлсэн байдаг. Энэ нь Таван замын их цэрэг өмнө зүг хөх нуур, өвөрмонгол нутаг хошуунд нь орсон байхад ч нэг их идэвхийлээгүй нь баримтаар харагддаг. Хаант Оростой баруун хэсэгт шууд тулан зогсож байсан асар нэр нөлөөтэй Засагт хан Д.Содномравдан 1912 оны хавар гэнэт таалал болсон тул тэрхүү орон зайд нөхөж ажиллахаар үнэн хэрэгтээ тухайн үедээ Ерөнхий сайдын үүргийг гүйцэтгэж байсан Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны Тэргүүн сайд Гомбын Цэрэнчимэд Да лам Төв Засгийн газрынхаа тэргүүн, сайдын албанаас шилжин Баруун хязгаарын засан тохинуулах сайдаар томилогдон Урианхайн хязгаараас Ховдын хязгаар орох замдаа оросуудад хорлогдон 1914 оны 5 сарын 7-нд сэжиг бүхий байдлаар насан эцэслэсэн эмгэнэлт тавиланг дахин давтсан. Тэрээр 1914 онд Монголын баруун хязгаарыг тохинуулах сайдыг тушаал хvлээж зам явах зуураа «... энэ сарын шинийн долоонд тахиа цагт (1914.05.07)... улс төрийн албыг дуусгаж чадсангүй нь үнэхээрийн хайран хэмээн нулимс цувруулан дахин дахин гэрээслэн хэлж гэнэт амьсгал татаж» нас баржээ хэмээн тэмдэглэсэн байна. Сүүлчийнх үг нь ямар их чухал даалгавартайгаар баруун хязгаарт томилогдоод, даалгавраа амжуулаагүйдээ харамсч байснаас харж болно. Гомбын Цэрэнчимэд Да ламыг албанаас хавчин зайлуулсан гэх золбин яриа ор үндэслэлгүй юм. Гомбын Цэрэнчимэд Да ламыг Богдын төр хамаг чухал ажилдаа томилж явуулдаг байсан. Тухайлбал, Оростой холбоо тогтоосон, Японтой холбоо тогтоолгохоор Цэрэнчимэд Да лам, Бин ван Гончигсүрэн нарыг Хайлаар явуулж байсан байдаг. Баруун хязгаарт Богдын төр маш их ач холбогдол өгч ирсэн байдаг нь Засагт ханы үйл ажиллагаа болон Хатанбаатар Магсаржав чин ванг цэрэглэн Алтай Урианхайн хязгаарт удаа дараа суулгасан, Засагт ханы Жалханз хутагтыг удаа дараа Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдаар томилон ажиллуулж байснаас харж болно. Бүүр болохоо байгаад ирэх үед нь <u>Засагт хан Д.Содномравдангийн шийдвэрээр 1910 онд Жалханз хутагтын өртөө гэгчийг зөвхөн Урианхайн хязгаараас шууд мэдээ ирдэг байдлаар зохион байгуулсан бөгөөд энэ нь 1923 он хүртэл ажилласан байдаг.</u> <u>'''Засагт хан Д.Содномравдан, Да лам Г.Цэрэнчимэд нарын хорлогдсон гол шалтгаан бол''', Таван замын их цэрэг өвөрмонгол, дээд монголд орох асуудал болон Богдын төрөөс Алтайн хязгаар болон Урианхайн хязгаар буюу Баруун хязгаарыг засан тохинуулахад онцгой анхаараад, түүнийг нь Хаант Оросоос эрс эсэргүүцэн тулгалт хийж байсан шалтгаан юм. Энэ нь 1900 онд Улиастайн Монгол 2000 цэргийн бослого гарч, Манжийн цэргийг хядаж, Чингийн төрийн дарангуйлалыг Халхад сууриар нь ганхуулсан тул 1907 онд Манжийн засгийн газар [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваан шинэ хязгаар байгуулснаар Шиньжаан дахь нутаг нь Алтайн хязгаарт харъяалуулж хуваасан явдлаас үүдэлтэй гэж харагддаг. Өөрөөрхэлбэл тэр үеийн засаг захиргааны нэгж болох [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваалгалгүй, хуучнаараа бүхэлд нь буюу 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг хуучин Зүүн гарын нутаг Шиньжааныг эзэлж 10 гаруй жил хяналтаа тогтоосон байгаа Алтайн хязгаараа гэрээ байгуулахаас өмнө Монгол Улсдаа нэгтгэж авах бодлого, үйл ажиллагаа байсан.</u> <u>Түүнчлэн Хаант Орос улс 1881 онд алтаар баян Тувад эзэн эрхээ тулгаад, цэргээ оруулах гээд Урианхайн ноёдыг Гомбодорж Амбан ноён, хошуу ноён Буянбадрах нараар дамжуулан хоёр хувааж урвуулаад байгаа явдал болон түүнийг нь 1883 онд Алтайн урианхай тувачууд эсэргүүцэн Алтан Майдарын бослогыг дэгдээж, Засагт хан Д.Содномравдангаар дамжуулан Монгол Улсдаа нэгтгэж авах талаар олон удаагийн өргөх бичиг Богдын төрд барьсан, мөн Хатанбаатар Магсаржав чин ван цэрэглэн Тувад орсон зэрэг нөхцөл байдлаас үүдэлтэй юм.</u> <u>'''10. 1913 оны 1 дүгээр сарын 24-нд Монгол Улсын Цэргийн явдлын яамнаас Өвөр Монголыг чөлөөлөхийн тул Таван замаар цэргийн ажиллагаа явуулахаар төлөвлөөд хэрэгжүүлж байсан.'''</u> <u>Ийм учраас Засагт хан Д.Содномравдан Монгол-Оросын Гэрээнд 1912 оны 11 дүгээр сард гарын үсэг зурагдахаас өмнө, мөн Таван замын их цэрэг урд зүг орохоос өмнө буюу 1912 оны 5 сарын 8-нд хорлогдсон. Хиагтын Гурван Улсын Гэрээ байгуулагдахаас өмнө Да лам Г.Цэрэнчимэд 1914 оны 5 сарын 7-нд хорлогдсон, мөн хятадуудтай хэл үгээ ололцохын тулд Хиагтын гэрээг ахлах ёстой Ерөнхий сайдын орлогч Өвөр Монголын Бинт хошой Чин ван Б.Гончигсүрэн 1914 оны 4 сарын 20-нд хорлогдсон, мөн Хиагтын гэрээ байгуулагдахаас яг 2 сарын өмнө Эрдэнэ дайчин хошой чин ван Минжиддоржийн Ханддорж 1915 оны 2 дугаар сард бусдын гарт алагдаж, 1919 оны 11 сарын 19-нд Монголын автономит эрхийг Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр устгах Чэн И-гийн 64 зүйлт гэрээ байгуулахыг хэлэлцэхийн өмнө Ерөнхий сайд, Сайн ноён хан Т.Намнансүрэн 1919 оны 4-р сарын 20-ны өдөр гэнэт нас барсан, мөн уг гэрээг хэлэлцэхийг гацааснаас болж, мөн генерал Сүй Шүжаныг Монголд ирүүлэхээс урьтаж Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд Шанзав Г.Бадамдорж 1919 оны 7 дугаар сард гэнэт нас барсан нь харагддаг.</u> '''11. Хиагтын Гурван Улсын Гэрээ 1915 оны 5 сарын 25-ны өдөр Хиагт хотноо байгуулагдав.''' Хиагтын гэрээ ([[Франц хэл|Франц]]: ''L'accord tripartite de Kiakhta'', [[Орос хэл|Орос]]: Кя́хтинский догово́р) -1915 оны 5-р сарын 25-нд Хиагт хотод Монгол, Орос болон байгуулагдаад удаагүй байсан Дундад Улсын төлөөлөгчдийн байгуулсан гэрээ.Хиагтын хэлэлцээр 1914.08.26-аас 1915.05.25 хүртэл бүтэн 9 сар сунжран үргэлжилжээ. Гурван улсын гэрээ нь колоничлол ид ноёрхож байсан цаг үед байгуулагдсан бөгөөд энэ үед их гүрнүүд бага буурай оронд өөрийн ашиг сонирхолыг тулган хүлээлгэдэг эрх тэгш бус зарчим үйлчилж байв. Энэхүү Гурван улсын Хиагтын гэрээгээр Монгол улсын тусгаар тогтнол, бие даасан байдлыг хязгаарлаж, "Өөртөө эзэрхэх Гадаад Монгол"-ын хилийг зөвхөн [[Халх]] дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар|Ховдын]] [[Ховдын хязгаар|шинэ хязгаар, Урианхайн хязгаараар]] зааглаж, Монголчууд нэгдмэл нэг улс болох үйл хэргийг хүчээр таслажээ. Засагт хан Д.Содномравдангийн олон жилийн эцэг, өвгөөсөө үе дамжин хэрэгжүүлж ирсэн бодлого үйл ажиллагаа, эцэстээ амь насаараа төлсөн зүтгэлийнх нь үрээр '''<u>1915 оны Орос, Монгол, Хятад гурван улсын “Хиагтын гэрээ”-ний 11 дүгээр зүйлд “Урианхайн хязгаар бол Гадаад Монголын бүрэлдэхүүн юм”</u>''' хэмээн тусгагдсан нь Монгол Улсын хувьд амин чухал заалт байв. Гэвч Хиагтын гэрээнд '''Алтайн хязгаарыг <u>Гадаад Монголын бүрэлдэхүүнд оруулж чадаагүй, оросын мэдэлд орсон</u>'''<u>. Одоо энэ хязгаар нутаг ОХУ, Казакстан, БНХАУ-ын нутагт хамаардаг.</u> '''Монголын талаас''' Засгийн газрын бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийн тэргүүнээр Дотоод яамны тэргүүн сайд, нэйс билигт, улсад туслагч гүн Дотоод яамны тэргүүн сайд [[Да лам Дашжав]] (эхний 13 удаагийн уулзалтад оролцсон), Сангийн яамны тэргүүн сайд түшээт чин ван Г.Чагдаржав, зөвлөх нараар Шүүх яамны дэд сайд засагт чин ван Удай, Цэргийн яамны эрхлэн зөвлөх сайд жүн ван Манлайбаатар Ж.Дамдинсүрэн, Гадаад яамны дэд сайд хичээнгүй гүн Цэрэндорж, гүн Жигжиджав, орчуулагч түшмэлээр гүн Цэнд, Цэвээн Жамсран, Цогт Бадамжав, эх зохиох түшмэлээр гүн Насандэжид нарын 4 хүнийг тус тус тохоон томилсон байна. Монголын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд Халхын ноёдоос гадна Монголоос ирсэн Удай ван, Манлайбаатар Дамдинсүрэн, Цэнд, буриад угсааны Цэвээн Жамсран, Цогт Бадамжав нарыг оруулсан нийт Монгол үндэстний эрх ашгийг төлөөлүүлэх зорилго өвөрлөжээ гэж үзэхээс өөр аргагүй. '''Хаант Оросын''' бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийг 1913 оны 8 дугаар сараас Нийслэл Хүрээнд Ерөнхий консулаар томилогдон ирж ажиллаж байсан туршлагатай дипломат А.Я.Миллер тэргүүлж, зөвлөх нараар Хиагт дах оросын хилийн комиссар, Жанжин Штабын хурандаа А. Д. Хитров, Нийслэл хүүрээн дэх Оросын ЕКГ-ын дэргэдэх Оросын худалдаа, аж үйлдвэрийн яамны төлөөлөгч А.П.Болобан, нарийн бичгийн даргаар Бруннерт, барон Рэнне нар, орчууулагчаар Абидуев ажиллаж байв. '''Хятадын талын''' бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийн тэргүүнээр Хар мөрөн /Хэйлунцзян/ мужийн цэрэг, иргэний захирагчаар ажиллаж байгаад дуудагдан ирсэн генерал Би Гуйфан, зөвлөх нараар Мексикт Элчин сайдаар ажилаж байсан туршлагатай дипломат Чэнь Лу, Монгол-Төвдийн хорооны зөвлөх Чэнь И, нарийн бичгийн даргаар Ван Цзиньци, Фан Ци гуань нар, орчуулагчаар Фан Фынь, Фу Хай нар томилогджээ. Эдний дундаас Чэнь Лу, Чэнь И нар Хиагтын бага хурлын дараа Монголд суух ДИУ-ын төлөөний сайдаар тус тус томилогдон ажиллаж байсан бөгөөд ялангуяа Чэнь И гадаад Монголын автономийг устгах "64 зүйлийн бичиг" гэдгийг боловсруулж байснаараа онцлогтой. Би Гуйфан, Чэнь Лу нар Хиагтын бага хуралд оролцсон тухай дуртгалаа бичиж, Би Гуйфан 1928 онд, Чэнь Лу 1919 онд Шанхайд тус тус хэвлүүлжээ. '''12.''' '''1921 оны 11 сарын 5-ны Зөвлөлт Орос Улс - Монгол Улсын Найрамдлын гэрээ байгуулагдсан.''' Тус гэрээнд ардын Засгийн газрыг Монголын хууль ёсны засгийн газар л хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн юм. Энэ бол тусгаар тогтнолыг нь хууль зүйн хувьд бүрэн зөвшөөрөх эхлэл болсон. '''13.''' '''1924 оны 5 дугаар сарын 31-нд''' '''<u>"Л.Караханы тунхаглал"</u>''' '''Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улс ба Дундад Иргэн Улсын хоорондын асуудлыг зохицуулах ерөнхий зарчмуудын тухай''' '''гэрээ''' ([[Хятад ханз|ханз.]] 中蘇解決懸案大綱協定, [[Орос хэл|Орос]]: Соглашения об общих принципах для урегулирования вопросов между Союзом ССР и Китайской Республикой) хэлэлцээрийг 1924 оны 5 дугаар сарын 31-нд [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]][[нийслэл]] [[Бээжин]] хотод байгуулсан. [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт]] [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Орос улс]] болон [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсууд]] байгуулсан байна. Энэ гэрээг бас Л.Караханы тунхаглал гэж нэрэлдэг. Гэрээнд ЗОУ-ыг төлөөлж [[Лев Карахан|Л.М.Карахан]], Дундад Иргэн Улсыг төлөөлж Гу Вэй цюнь (Веллингтон Ку) нар гарын үсэг зурсан байна. '''<u>"Л.Караханы тунхаглал" энэ</u>''' Гэрээний 5-р зүйлд: '''''“ЗСБНХУ нь Гадаад Монголыг Дундад улсын бүрэлдэхүүн хэсэг гэж хүлээн зөвшөөрч, Хятадын бүрэн эрхийг хүндэтгэнэ'''''” гэж заажээ. Эл заалт '''1919 оны Зөвлөлт засгийн газрын тунхаглал''', [[Монгол-Оросын 1921 оны гэрээ|1921 оны Монгол, Зөвлөлтийн Найрамдлын гэрээнд]] харшилсан төдийгүй, бодит байдал дээр Хиагтын гэрээнээс ч ухарсан хэрэг болжээ. Үүний хамт [[Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний цэргийн ангиуд монголд|Зөвлөлтийн цэргийг Монголоос гаргах асуудал]] ч гэрээнд багтсан байв. Энэ гэрээний дагуу Өргөө хотоос улаан оросын цэрэг гарсан байна. Гэвч Орос улс хууль эрх зүйн хувьд Монголыг Хятадын нэг хэсэг гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх боловч, тэндээс Хятадын нөлөөг аажмаар шахаж, өөрийн нөлөөний бүс болгох бодлогыг мөн тууштай явуулсан юм. Жишээлбэл, '''Гадаад хэргийн ардын комисар Г. Чичерин''' Монгол дахь ЗХУ-ын бүрэн эрхт төлөөлөгч Никифоровт '''''“БНМАУ нь Хятадын суверенитетийн дор автономи байх хэлбэрийг бид тунхаглах боловч хэрэг дээрээ улс төр, эдийн засгийн байгууллын хувьд Монголыг Зөвлөлт маягийн хэлбэрт ойртуулахын тулд бид ажиллана.”''''' гэсэн заавар өгч байжээ. Харин дэлхийн II дайнд ЗХУ болон түүний холбоотон ялсан явдал Гадаад Монголыг Хятадаас бүрмөсөн салгаж, тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрөх боломж олгосон билээ. '''14.''' '''1926 оны 8 дугаар сарын 16-нд''' '''Монгол ба Тагна Тува хоёрын хооронд Найрамдлын холбоо байгуулах тухай' 12 зүйлтэй Гэрээ Улаанбаатар хотноо байгуулагдсан.''' Туваг зөвлөлтийн коммунистуудын шахалт шаардлагаар БНМАУ хүлээн зөвшөөрчээ. Харамсалтай нь '''1921 онд орос улаан цэргүүд анх Урианхайд орж ирээд''', 1922 онд Андрей Бакичийн цагаантнууд орж ирсэн. Улмаар хошуу ноён Монгуш Буянбадрах гэгч Тува БНАУ байгуулсан. '''1926 онд Туваг зөвлөлтийн коммунистуудын шахалт шаардлагаар БНМАУ хүлээн зөвшөөрчээ.''' Зөвлөлт Холбоот Улс Монголын Урианхайн газар нутгийг гурван удаа таслан авсан байдаг юм. Энэ талаар хэн ч бичиж судалж байсангүй. Хаант Орост алдаагүй Урианхайн хязгаараа ЗХУ-д алдсан. Зөвлөлтийн тал Монгол дахь элчин сайд В.Молотовоор (Сталины үед ЗХУ-ын ГЯЯ-ны сайд байсан) дамжуулан 1957, 1958 онд онд “Тувагийн үлдсэн нутгийг өг” хэмээн монголын талд хууль бус шаардлага тавьж монголын хойд нутгаас 2560 хав.дөр км нутаг булаан авсан. Зөвлөлтийн Монгол дахь элчин сайд В.Молотов монголын Увс аймгийн хойд нутгийг зөвлөлтийн талд өг хэмээн удаа дараа шаардахад хуучнаар Засагт хан аймгийн Бишрэлт гүний хошуу, одоогийн Говь-Алтай аймгийн Цогт сумын харьяат БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны сайд Содномын Аварзэд эрс эсэргүүцэж '''''“Монголын унаган газар нутгийг хэн нэгэн зөвлөлтийн албан тушаалтан шаардахад өгдөггүй юм"''''' гээд 6 сар гаруй хэлэлцээрийг сунжруулж, эцэстээ албан тушаал амь насаараа төлсөн. = '''<small>Хаант Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгаанууд</small>''' = Эдгээр баримтууд нь Монголын баруун бүс нутагт Хаант Орос улс хэрхэн их ач холбогдол өгч анхаарал хандуулж байсан нь монголын баруун хязгаарт Хаант Оросын Газар зүйн нийгэмлэг нэрийн дор асар өндөр зардалтай хийсэн олон удаагийн экспедицүүдээс нь харагддаг. Оросын газар зүйн нийгэмлэгийн экспедицүүд навигацийг хөгжүүлэх, шинэ газар нутгийг нээх, судлах, цаг уур, уур амьсгалын мэдээлэл бий болгоход чухал үүрэг гүйцэтгэж ирсэн. '''Монгол нутагт Н.М.Пржевальский, Г.Н.Потанин, П.К.Козлов, В.Л.Котвич, И.М.Майский, А.Кропоткин, И.Д.Черский, М.В.Певцов болон М.Е.Грумм-Гржимайло, В.А.Обручев, Н.Н.Миклухо-Маклай, А.И.Воейков, Клеменц.Д.А, Ю.М.Шокальский нарын хийсэн экспедицүүд баруун монголын газар нутгийг судлахад ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн'''. Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921 гэх зэрэг. Хожим тэдгээр судалгаанууд нь монголын түүхийн тэр эгзэгтэй үеийн талаар бодитойгоор мэдэхэд асар үнэтэй эх сурвалжууд болж байна. Клеменц.Д.А. 1893-1894 онд Засагт хангийн хүрээ, Улиастай, Ховдоор аялаж ихэс ноёдын фото зургууд ихээр авч баримтжуулсан. Хамгийн сонирхолтой нь ''<u>'''Монголыг тусгаарлан автономит эрхтэй улс байгуулахад түүхэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хүн бол'''</u>'' '''Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч В.Л.Котвич''' юм. '''В.Л.Котвичийн''' '''1912 оны хавар''' (1912 оны 7 дугаар сарын 14-нд буцах замдаа захиа бичсэнээс үзэхэд) Жамсрангийн Цэвээн гэгч орчуулагчтайгаар К.М.Масков нарын хамт монголын хойд хэсэг, Орхон голын сав нутгаар хээрийн шинжилгээний ажлаар явж, монгол, түрэг хэлний үсэг бичгийн судалгаанд чухал хувь нэмэр оруулсан байна. Тэрээр Их Хүрээ, Монголын төв болон Засагт ханы хүрээнд удсан, мөн Баруун аймгуудаар явж байхдаа сүм хийдийн төлөөлөгчид, янз бүрийн давхаргын хүмүүстэй уулзаж, тэр үеийн монголын амьдрал ахуй, засаг захиргааны байгуулал, нийгмийн харилцааг ул үндэслэлтэй судалжээ. Түүнийг монголд байх үед Оросын Гадаад яаманд монголын талаарх бодлогыг тодорхойлсон уулзалт болжээ. Оросын Гадаад яам, Оросын ерөнхий сайд, Цагаан хаанд монголын талаарх баримтлах бодлогыг тодорхойлоход В.Л.Котвичийн монголд, тэр дундаа баруун Монгол, мөн Засагт хан Д.Содномравдантай хийсэн олон удаагийн уулзалт аяллын дүгнэлтээр шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн гэдэг. В.Л.Котвичийн судалгааны тайланд Засагт хан Д.Содномравдантай хийсэн уулзалт, түүний талаарх урт хугацааны судалгаа, хатан Ж.Цэсрэнгийнх нь талаарх мэдээлэл томоохон хэсгийг эзэлдэг. Тэр аяллын дараа '''1914 онд В.Л.Котвичийн зурснаар Монголын анхны орчин үеийн газрын зураг анх удаа хийж, хэвлүүлсэн байдаг.''' Энэ газрын зургийн хэвлэгдсэний дараа 1915 онд Хиагтын гэрээ хийгдсэн. Монголын энэ газрын зургийг Петербург, Лондон, Берлинд олон тоогоор хэвлэсэн байдаг. Гэхдээ өөр өөр хувилбартай. '''В.Л.Котвичийн''' тэр судалгааны дүгнэлтийн дагуу '''Оросын Гадаад харилцааны сайд Сергей Дмитриевич Сазанов''' '''''Монголын талаарх бодлогоо''''' '''''"Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх'''''" гэж томъёолсон байдаг. '''Оросын [[II Николай|II Николай хаан]]''' Монгол Улсын Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Т.Намнансүрэнг хүлээн авч уулзахдаа '''''«Танай улс учиргvй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!»''''' гэж зөвлөсөн гэдэг. Энэхүү үе залгасан бодлогын хүрээнд бүх Монголын ихэс ноёд Засагт хан Д.Содномравданг хүрээлж, Богд хаант Монгол Улс байгуулахад бүгд дагаар дэмжсэн нь ийм учиртай. '''''Тийм ч учраас Засагт хан Д.Содномравдангийн В.Л.Котвичтой хийсэн тэрхүү удаа дараагийн уулзалтын дараагаас Монголыг хүчирхэгжүүлэн бие даалгах гол стратегич Д.Содномравданг нэн тэргүүнд ямарч аргаар хамаагүй замаасаа зайлуулах бодлого баримтлах болсон байж болзошгүй бөгөөд тэр уулзалтаас хойш удалгүй богино хугацаанд <u>1912 оны 5 сарын 8-нд Засагт хан хорлогдсон.</u> Түүнийг монголоос орос руугаа буцаагүй байхад гэнэт таалал болсон нь таамаглал бодит байхыг үгүйсгэмгүй. В.Л.Котвич 1912 оны 2 сард ирээд 7 дугаар сарын 14-нд Орос руу буцсан байдаг.''''' Д.Содномравдангийн Нэгдсэн Монгол Улс байгуулах төлөвлөгөө, цар хүрээ, бүх монголчуудыг хамруулан татан оролцуулсан өргөн далайцтай явуулж буй бодлого, үйл ажиллагаа, холбоо сүлбээ, мэдээллийн суваг, цаашид төлөвлөсөн зүйл нь Оросын Хаант улсын эрх ашгийн хувьд аймшигтай нөлөө үзүүлэх санагдсан байж болзошгүй. Олон жилийн турш оросууд хажуудах агентуудаар нь дамжуулан Засагт ханы хийж ирсэн ажил, хийхээр төлөвлөсөн зүйлээ нэн амжилттайгаар хэрэгжүүлдэг, стратегич бодлоготонг нь мэддэг тул хөнөөхөөр яаран хөдөлсөн нь харагддаг. Хардахад В.Л.Котвич монголоос буцахаасаа өмнө Засагт хан Д.Содномравданг цааш харуулж байж, оростоо буцсан байж болзошгүй. Өвөрмонголоо нэгтгэж авахаар таван замын цэрэг оруулахгүй байлгах, Нэгдмэл Монгол Улс байгуулахаас сэрэмжилсэн бололтой байдаг. Энэ нь В.Л.Котвичийн монголоос буцаж орост очоод эзэн хаандаа өргөсөн айлтгал бичгээс хойш Хаант Оросын монголын талаарх бодлогод үндсэн өөрчлөлт гарч Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх бодлого баримтлах болсон. Түүнчлэн Монголын Таван замын их цэрэг хөх нуур, өвөрмонголд орсон явдалтай холбогдуулан '''''[[II Николай|II Николай эзэн хаан]] "Монголын империализм сэргэж байна гэж хөмсөг зангидан удаа дараа хэлдэг байжээ"''''' гэсэн мэдээ тэмдэглэгдсэн байдаг. Николай эзэн хаан ханхүү байхдаа Сибирээр дамжин Японд айлчлахдаа Буриад монгол, халхын Сэцэн хан аймгаар аялсан байдаг тул монголын түүхийн талаар өргөн мэдлэгтэй байсан. Түүнчлэн Оросын Хаант улсын Гадаад хэргийн яамны сайд Сазановын Германы Элчинтэй хийсэн уулзалтын тэмдэглэлд “… '''“… угтаа монголчуудын хүссэн шиг ‚ивээл хамгаалал‘-д авах асуудал яригдаагүй. Орос улс шинэ ачаа үүрмээргүй байна.'''“ гэсэн аж. Тэгээд Сайд Сазонов Оросын албатууд Монголд газар авах боломжтой болно гэдгийг тэр онцолсон байна. Ярианы төгсгөлд тэр Петербургт монгол ноёдын төлөөлөгчид ирэх гэж байгааг хэлж. Эцэст нь: '''"Тэр''' '''монгол ноёд”-той улс төр ярихгүй. Бэлэг, амттан л өгнө.“''' гэж Сазоновын хэлснийг Германы элч төлөөлөгч нямбайлан тэмдэглэж авсан байв. '''''Германы эзэн хаан II Вейлхелм 1910 оны 7 сард “Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ. Харин Оросын хаант улс өөртөө "Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж Германы Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн байдаг.''''' Энэхүү мэдэгдэлийн дараа Оросын Гадаад явдлын яамны сайд Сазонов: '''"Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ”''' гэсэн тухай мэдээ сонинд гарсан байдаг'''.''' Ийнхүү Монголын асуудал их гүрнүүдийн анхаарлын төвд ямагт байсаар ирсэн бөгөөд хүчний тэнцвэрээр аль нэг улсад нэгтгэдэхгүй тусгаар улсаа тунхаглах боломж олдсон байна. Оросын шинжлэх ухааны академийн Хүн судлал, угсаатны зүйн Хүрээлэн /Кунсткамер/-гийн сан хөмрөгт хадгалагдаж буй Клеменц.Д.А. 1893-1894 онд авсан Засагт хан, түүний гэр бүлийнхний фото зургууд байдаг. Засагт хан Д.Содномравдангийн дээр дурдсан том гүрнүүдийн эрх ашгийг Нэгдсэн Монголоо тусгаарлахад татан оролцуулсан бүс нутгийн томоохон тоглогч болж явуулсан олон талт ажиллагаа, өргөн цар хүрээтэйгээр хөдөлсөн бодлого, үйл ажиллагааг хэр баргийн хүн хийж чадахааргүй. Тэрээр далайцтай алсын бодлоготон дээдэс байсан нь харагддаг бөгөөд хэрэв улсын хаан болсон бол илүү ихийг бүтээх байсан болов уу. Гэхдээ түүхэнд хэрэв ээ гэж үгүй билээ. = '''<u><small>Монголын тэргүүлэгч хан, их ноёд дээдсийн хорлогдсон нь</small></u>''' = <u>Түүхийн тэр эгзэгтэй цаг хугацаанд монголын тэргүүлэгч зонхилогч ханууд, их ноёд дээдэс 7 жилийн дотор цөм нэн сэжигтэйгээр хор ууж, бусдад алагдаж, амь эрсдсэн нь анхаарал татдаг.</u> <u>Тухайлбал, Түшээт хан Дэмчигдоржийн Дашням '''1912 оны 2 сарын 14-нд''', Засагт хан Доржпаламын Содномравдан '''1912 оны 5 сарын 8-нд''', Гадаад яамны дэд сайд Нягт билэгт Да лам Равдан '''1913 оны 9 сард''', Бүгд ерөнхийлөн захирах яамны дэд сайд, Ерөнхий сайдын орлогч Өвөр Монголын Бинт хошой Чин ван Б.Гончигсүрэн '''1914 оны 4 сарын 20-нд''', Цэргийн яамны тэргүүн сайд Эрдэнэ далай ван В.Гомбосүрэн '''1914 оны 5 сарын 5-нд''', Дотоод яамны тэргүүн сайд Да лам Г.Цэрэнчимэд '''1914 оны 5 сарын 7-нд''', Гадаад яамны тэргүүн сайд Эрдэнэ дайчин хошой чин ван М.Ханддорж '''1915 оны 2 дугаар сарын 9-нд''', Сангийн яамны тэргүүн сайд Түшээт жүн ван Г.Чагдаржав '''1915 оны 7 сарын 16-нд''', Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Т.Намнансүрэн '''1919 оны 4 сарын 20-нд''', мөн Ерөнхий сайд бөгөөд Дотоод явдлын яамны тэргүүн сайд, Эрдэнэ Шанзудба Г.Бадамдорж '''1919 оны 7 дугаар сарын 11-нд''' хорлогдсон. Эдгээр төрийн гол ноён нуруу болсон хүмүүс 27-50 насандаа нэн сэжигтэйгээр амь нас нь хохирчээ.</u> Ерөнхий сайд Эрдэнэ Шанзудба Г.Бадамдорж 1919 оны 7 дугаар сард нас барсан бөгөөд Чэн И-ийн 64 зүйлт гэрээний төслийг нь хэлэлцэж байна гэж цаг хожиж сунжируулж байснаас бусад урвагч ноёдод адлуулан хавчигдсан мэт байдаг. Харин түүнийг насан эцэслэснээс хойш буюу 1919 оны 11 сарын 19-ны өдөр Дундад иргэн улсын генерал Сүй Шүжан цэрэглэн орж ирж Монголын автономыг устгаж, Түшээт хангийн Дархан хошой чин ван Намжилдэндэвийн Пунцагцэрэн, Гадаад хэргийн сайд, гүн Б.Цэрэндорж нарын монгол урвагч ноёдоор Улсын Дээд хурлаар баталгаажуулсан байдаг. 1919 онд Гадаад хэргийн сайд Б.Цэрэндорж тэргүүтэй ноёд, лам нар өөрсдийн эрх ямба, цалин пүнлүүний төлөө улсаа худалдан, тусгаар тогтнолын сүүлчийн боломж "автономит" эрхээсээ сайн дураар татгалзаж, Дундад Иргэн улсын төлөөний сайд Чэн И-гийн тулгасан 64 зүйл бүхий гэрээг батлуулахын тулд жил орчим ихээхэн хүчин чармайлт гаргажээ. Чэн И-гийн 64 зүйлт гэрээн дээр Б.Цэрэндорж нар Чэн И-тэй илтээр хуйвалдах болсон тул Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд шанзав Г.Бадамдорж элдэв шалтаг зааж, тус гэрээг гацааж эхэлсэн байдаг. Гадаад хэргийн сайд болсон Б.Цэрэндорж нарын урвагч ноёдын шахалтаас болж Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд Шанзав Г.Бадамдорж албанаас 1919 оны хавар хагас жилийн чөлөө авч, нутаг хошуундаа сууж байгаад 1919 оны 7 дугаар сарын 11-нд гэнэт нас барсан. Б.Цэрэндоржийн хувийн хүсэлтийн дагуу ийм үйл баримт болсон тухай 1919 оны 10-р сарын 21-нд Чэн Лу-гаас Бээжинд явуулсан цахилгаан утсанд энэ талаар дэлгэрэнгүй тайлбарласан байдаг. Иймэрхүү холион бантан болж байтал удалгүй Гадаад хэргийн сайд Б.Цэрэндоржийн хувийн хүсэлтийн дагуу генерал Сүй Шүжан цэрэглэн Монголд орж ирсэн. Сүй Шүжан Чэн И-гийн санал болгосон 64 зүйлт гэрээг анхнаас нь шүүмжилж байсан Бээжингийн Анфу бүлэглэлийн хүмүүсийн нэг бөгөөд Чэн И-г хөөж явуулаад өөрийн бэлдсэн Найман зүйлт гэрээг Халхын ноёд, лам нарт хүчээр тулгаж, автономитыг устгажээ. '''''Хятадын төлөөний сайд Чэн И-гийн тэмдэглэлд ”<u>Гадаад яамны тэргүүн сайд, гүн Цэрэндорж нь их шавийн харьяат бөгөөд хятад угсаатай, хятад хэл бичигт сайн, дотор газарт дотоод халуун сэтгэл байх тул Монгол ноёдыг цуглуулж ятгаваас тэд угаас Б.Цэрэндоржид итгэдэг тул Хятад лугаа нийлбээс сайн болно хэмээн лав санажээ.</u>."''''' гэж тэмдэглэсэн байдаг. Б.Цэрэндоржийг нас барсны дараа Хятадын бэлэвсрэлийн бичигт нэрийг “Цэ өвгөн Сиянсан (Ши Янь Шань)” гэсэн буй. 1919 онд [[Нийслэл хүрээ|Нийслэл хүрээнд]] сууж байсан хятадын Бүрэн эрх төлөөлөгч [[Чен-И]] ба [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын]]<nowiki/>удирдлагатай хийсэн хэлэлцээний үеийн тэмдэглэлийн хэсэг [[Богд хаант Монгол улсыг хятадууд цэрэглэн эзэлсэн нь|Монголын үндэсний архивт]] хадгалагдаж байна. Тэрхүү тэмдэглэлд [[Хиагтын гэрээ|Монголын автономит төрийг]] устгасны төлөө [[Монгол|Монголын]] ноёд, том лам, хутагт нарт мөнгөн шагнал олгох асуудлыг хэлэлцсэн байх бөгөөд 138 хүний нэр, цол хэргэм болон олгох мөнгөн шагналын хэмжээг заасан жагсаалтыг үйлдсэн нь хадгалагдан үлджээ.  [[Монгол Улсын гадаад харилцаа|Үүнд: Гадаад яамны сайд]], Хичээнгүй гүн Б.Цэрэндоржид 20 мянган лан мөнгө өгнө гэх зэргээр ноёд дээдсүүдэд нийт 354 мянган лан мөнгө олгохоор заажээ. Дотоод яамны дэд сайд [[Цэрэндоржийн Ширнэндамдин|Эрдэнэ жонон ван Ширнэндамдин]] ба дэд сайд [[Да лам]] [[Да лам Пунцагдорж|Пунцагдорж]] нарт тус бүр 15 мянган лан мөнгө олгохоор заасан байна. 1920 онд Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр автономит эрхийг устгасан. Сонирхолтой нь  [[Ерөнхий сайд]], Эрдэнэ шанзав Да лам [[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Гончигжалцангийн Бадамдоржид]] 30 мянган [[лан]] мөнгө өгөхөөр тэмдэглэсэн байгаа боловч энэ тэмдэглэл гарахаас өмнө Шанзав Г.Бадамдорж 1919 оны 7 дугаар сард гэнэт нас барсан байсан. Өмнөх Ерөнхий сайд, Сайн ноён хан Т.Намнансүрэн 1918 оны дундуур хагас жилийн чөлөө авч, нутаг хошуундаа сууж байгаад Нийслэл Хүрээнд ирээд 1919 оны 4-р сарын 20-ны өдөр гэнэт нас барсан бол дараагийн Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд Шанзав Г.Бадамдорж 1919 оны хавар албанаас хагас жилийн чөлөө авч, нутаг хошуундаа сууж байгаад 1919 оны 7 дугаар сард гэнэт нас барсан. '''''Энэ хоёр Ерөнхий сайдын албанаас чөлөө авч, хорлогдсон шалтгаан нь Монголын автономит эрхийг Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр устгах шахалт дарамтаас зайлсхийж, элдэв шалтаг зааж, тус гэрээг гацааж эхэлсэн тул шахагдаж, хорлогдсон байх магадлалтай юм.''''' Монголын их ноёдын үхэл 4 сарын 20-ны өдөр олон давтагдаж байгаа нь сонирхол татдаг. Монгол Улсын анхны ерөнхий сайд Намнансүрэн, анхны ерөнхий сайдын орлогч сайд Гончигсүрэн нар 4 сарын 20-нд бусдад хорлогдсон байдаг. Монголын тусгаар тогтнолоо эхлүүлсэн ихэс дээдэс ихэвчлэн 4 сарын 20-оос 5 сарын 20-ны хооронд бүгд хорлогдсон нь анхаарал татдаг. Богд хаан ч мөн 2024 оны 5 сарын 20-нд сэжигтэйгээр жанч халсан. Өнгөрсөн зуун Монгол Улсын хувьд ээдрээт он жилүүд байлаа. 1907-1945, 1954-1990, 1991-2000 онд Монгол болон түүний эргэн тойрон дахь бүс нутгийг сонирхогч гурван гүрэн байсан нь Орос/ЗХУ, Хятад, Япон байв. Эдгээр их гүрнүүдийн ашиг сонирхлын нөлөөний бодлогын хүрээнд '''хэн амьдарч, хэн хэзээ үхэхийг, хэн хаан болж, хэзээ зарц болж дуусахыг, хэн нь хэнтэйгээ хэзээ тэмцэлдэн хэмлэлдэхийг тэд л шийдэж ирсэн''' билээ. = '''<u><small>Монголын ноёд, дээдсийн хорлогдсонтой холбоотой эх сурвалжийн мэдээлэл</small></u>''' = '''1.''' [[Башлуугийн Жамсранжав|Дилав хутагт Б.Жамсранжав]] “Ариун сэтгэл авралын үндэс” номдоо ”'''''Жич: Гадаад хэргийн сайд Ба.Цэрэндоржийг зусардан дагагч олон болсноор Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Намнансүрэн ганцаардаж, бүгдийг засан залах хүчингүй болов'''''” ... гэж бичиж үлджээ. '''2.''' Энэ үед Хүрээнд сууж асан Оросын ерөнхий консул Любагийн Бээжинд суугаа И.Коростовецид мэдэгдсэн цахилгаанд:"...'''''Хүрээний сайд нарын хооронд сүрхий хурц зөрчил байна, засгийн хамаг эрх мэдлийг Да лам тэргүүтэй'' Харчины ''хэдэн түшмэл гартаа авчээ"''''' хэмээн мэдэгдсэн байдаг. ''/1904-1906 онд Оросын Консул, 1911-1913 онд Ерөнхий консулаар [[Владимир Фёдорович Люба]] ажиллаж байгаад Хятад руу 1918 онд зугтан цагаачилж 1928 онд Харбинд нас баржээ. 1911 онд Монгол улс тусгаар тогтнолоо зарлахад [[Бээжин|Бээжинд]] сууж асан Оросын консул [[Иван Яковлевич Коростовец|Иван Коростовец]] (1862-1933) Хүрээнд ирж монголчуудтай гэрээ хийсэн байна./'' '''3.''' Нийслэл Хүрээнд Буриадын лам Агваандоржийн Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч В.Котвичид бичсэн захидалдаа: "...'''''энд Да лам Дотоод хэргийн министр болоод Хайсан гүн зэрэгтэй болж, энэ хоёр их эрхтэй улс төрийн явдлыг тогтоож хаандаа юу айлтгасан түүгээр болж байна. Энэ нь бусад хаад, ноёдын сэтгэлд тун тааламжгүй юу болох нь болзошгүй гэсэн ба Да лам Хайсан хоёрыг ч олноор зөвлөн зохилдон хэлэлцэх хэрэгтэй гэснийг нь үл хэрэглэнэ"''''' хэмээн бичицгээсэн байна. '''4.''' Оросын төлөөлөгч И.Я.Коростовиц Хаант Оросын Гадаад яамны сайд С.Д.Сазановт '''''“...Да лам оростой ойртохыг эсэргүүцдэг манай хамгийн том дайсан бөгөөд биднийг Монголыг боолчлохыг эрмэлзсэн хэмээн буруутгаж байна, түүнийг засгаас зайлуулах хэрэгтэй”''''' гэж 1912 оны эцэст мэдэгдсэн байдаг. '''5.''' Улиастайд сууж байсан Оросын худалдаачин гэх А.В.Бурдуков Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч В.Л.Котвичид бичсэн захидалдаа: "'''''Манай энд нам гүм байна. Да ламыг Дэжээлингийн ойролцоо чоно, нохойд хаяж өгөв. Одоо тэнд ямар нэгэн хөшөө босгож байна. Барьсных нь дараа зургийг нь авч, таньд ирүүлэхийг хичээнэ."'''''(А.В.Бурдуковоос 1914 оны 7-р сарын 31-ны өдөр Улиастайгаас В.Л.Котвичид бичсэн захидлаас...) '''6.''' Ханддорж вангийн үхлийн тухай ингэж бичсэн байна Тухайлбал: Үндэсний түүхийн архивын сан хөмрөгт: "'''''Гадаад яамнаас тэргүүн сайдын дэргэдэх түшмэл Дашдэлгэрийн мэдүүлэн ирснийг үндэслэж "харьяат засаг, сайд хошой Дайчин Чин ван М.Ханддорж энэ цагаан сарын шинийн зургааны өглөө мориноос шилмэж, ухаан мэдрэлгүй болсныг шавдан засуулсан боловч ер илаарь болж чадсангүй. Мөн өдөр морин цагт нэгэнт наснаас нөгчив'''''" гэсэн байдаг. 1915 оны 2 сарын 8-нд Түшээт хангийн Дайчин хошой чин ван Минжиддоржийн Ханддорж монголын дайснуудад хорлогдон нас барсан. Түүнийг алагдсны дараа 3 этгээдийн хэлэлцээрт орж байсан төлөөлөгчдийг Орос, Хятадын талын хүссэн хүмүүсээр сольж, гэрээний агуулга өөрчлөгдөн 1915 оны 5 сарын 25-нд байгуулсан Хиагтын гэрээ нь Монголын тусгаар тогтнолд ашиггүйгээр харамсалтайгаар эргэж байсан. '''7.''' Оросын Холбооны Улсын Буриад улсын Нийгмийн шинжлэх ухааны номын санд хадгалагдаж буй "'''Гадаад Монголын автономи ба амгалан байдлын тухай бичиг'''"-т: Манай гадаад Монголд улсыг хөгжүүлэхгүй арга мэх үүсгэн хар хятадыг өөртэйгөө дотночлон амраглуулсан ба нэр ба үнэн тангараг тэргүүтнээ умартан тэд нар улсын хулгайчид хортны нам болж, '''''манай мэргэн алдарт Засагт хаантан Содномравданг хорлон алаад''''' залуу бөгөөд баатар сүрт Түшээт хан (Дашням)-ыг бас тэр мэтээр хорлосон нь үнэхээрийн заналтай. Улсын хэрэгт маш мэргэжиж дотоод, гадаадад алдаршсан нэрт лам Цэрэнчимэд (Дотоод явдлын яамны сайд) басхүү тэр хулгайчдын гарт цаг бусаар үхэв. Бас манай Богд эзэн хааны шадар сайд, далай мэт ухаан төгөлдөр Дайчин ван (Гадаад явдлын яамны сайд Ханддорж) бас ухваргүй банди нар, эрлийз нар архиар согтоож алсныг хэн ч үл мэдэх газаргүй. Энэ мэтээр хор ерөнд ерөндөж алагдсан мэргэн төгөлдөр Түшээт ван (Сангийн сайд Чагдаржав), Бинт ван (Гончигсүрэн) Далай ван (Цэргийн яамны сайд Гомбосүрэн), жич Сахалт лам Бөхбаян ''(өвөрмонголын Хорчин аймгийн ноён Удай Засагт чин вангийн төрсөн дүү, 1911 оны хувьсгалын гол хүн)'', эдгээр цөм хорлогдсон. Манай Богд Чингис хааны язгуур үндэсний үр, маш ариун тунгалаг оюунт Сайн ноён (Намнансүрэн)-г хорлосон нь даанч өнгөргүй. Муу хоронд хамаг бие нь шарлаж өөд болов. '''''Манай халхын аль сайн тэргүүлэгчдийг алж бараад улсын хэргийг шинэтгэн шийтгэх хүнгүй болгон, хайран тул гар төрийг унагаж хамаг ардыг сарниулан, хар хятадын гажуу засгийг хүлээлгэх нь үнэн болов. Хятадаас нууцаар цалин авах банди нар, эрлийз нар манай халхын засгийн нэр сүрийг доромжилж бууруулан хошуу тамгыг хөнгөн болгон тэрхүү өөрсдийн адил язгуургүй эрлийз нарт олгож, нэр нүүрт ван, гүнгийн нэрийг шагнаж байна.'''''" гэж тэмдэглэгдсэн байна. '''8.''' [[Нийслэл хүрээ|Нийслэл хүрээнд]] сууж байсан '''хятадын Бүрэн эрх төлөөлөгч Чэн И-'''гээс 1919 оны 10-р сарын 21-нд Бээжинд явуулсан цахилгаан утасны тэмдэглэлд: ”'''''Гадаад яамны тэргүүн сайд, гүн Цэрэндорж нь их шавийн харьяат бөгөөд хятад угсаатай, хятад хэл бичигт сайн, дотор газарт дотоод халуун сэтгэл байх тул Монгол ноёдыг цуглуулж ятгаваас тэд угаас Б.Цэрэндоржид итгэдэг тул Хятад лугаа нийлбээс сайн болно хэмээн лав санажээ..'''''" гэж тэмдэглэсэн байдаг. '''9.''' 1916 оны Цагаан сараар Гадаад явдлын яамны сайд, хичээнгүй гүн Б.Цэрэндорж Хятадын бүрэн эрхэт төлөөлөгч Чен Лу-тай наргиж суухдаа, '''''Бөхбаяныг Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын үйл явдлыг анх өдөөн эхлүүлэгч хэмээн тодорхойлж, хэрэв Хайсан, Удай, Бөхбаян нар ирээгүй бол яавч тусгаар тогтнолын хэрэг өрнөхгүй байсан юм гэж харуусан үглэж байжээ.''''' Яг тэр үед нь Ханддорж хорлогдож, Хайсан, Удай буцаагдаж байсан билээ. Сахалт лам Бөхбаян мөн урвагч дайснуудад хорлогдон, амь насаа харамсалтайгаар алджээ. '''10. Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч''' '''В.Л.Котвичийн''' '''1912 оны''' '''7 дугаар сарын 14-нд буцах замдаа''' '''Оросын Гадаад харилцааны сайд Сергей Дмитриевич Сазановт бичсэн захидалдаа:''' Жамсрангийн Цэвээн гэгч орчуулагчтайгаар Их Хүрээ, Монголын төв болон Засагт ханы хүрээнд, мөн Баруун аймгуудаар явж байхдаа сүм хийдийн төлөөлөгчид, янз бүрийн давхаргын хүмүүстэй уулзаж, тэр үеийн монголын амьдрал ахуй, засаг захиргааны байгуулал, нийгмийн харилцааг ул үндэслэлтэй судалж, '''''Монголын талаарх бодлогоо''''' '''''"Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх"''''' гэж тодорхойлсон байдаг.11. Хаант Оросын Эрхүүгийн цэргийн тойргийн Монголын талаар хийж байсан тагнуулын мэдээлэлд: “'''''Монголын Засгийн газарт [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Оросын]]<nowiki/>гурван эх сурвалж байгаа. Нэг монгол ноён, хоёр буриад түшмэл, гурав дахь нь Засагт Хааны нэг Хатан. Тэр хатан маш чухал ...'''''” гэж тэмдэглэсэн байдаг нь одоо ил болжээ. (''энэ мэдээ болон'' ''Засагт Ханы фото зургийг оросын эзэн хааны жанжин штабын ахлах офицер Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгааны нэрийн дор монголд ирэх үедээ авсан нь Оросын архивт хадгалагдаж байна.)'' '''11.''' Д.Содномравдан Засагт ханыг хэрхэн таалал төгссөн тухай нэгэн сонирхолтой дуртгал болох, 1946 онд эргэн сэргээн байгуулсан [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчилэн хийд]]<nowiki/>ийн хамба лам Н.Эрдэнэпил агсан дурдатгал үлдээсэн байдаг. "...'''''1912 оны хавар''''' '''''бүгдийн манлай Засагт хан таалал төгсөв. Нэг өдөр Засагт ханы харьяаны Дашчоймбол дацанд хурал хурж байсан бүх ламыг Засагт ханы бие муудсан тул аваачиж ном уншуулсан юм. Маргааш өглөө нь Засагт ханы харьяат нэгэн ламаас миний асуухад манай Хан тэнгэр болов. Богдын ордонд бараалхаж очоод тэнд хор зооглосон юм гэнэ. Тэгээд үнээний сүү уугаад тус болсонгүй нас эцэслэлээ'''''" гэж хэлсэн байдаг тухай тэмдэглэж үлдээжээ. '''12.''' Daily Telegraph сонинд "Монголын тухай" буланд Орос, Японы 1907 оны гэрээ, Нууц Конвенцын талаар Санкт Петербургээс мэдэгдсэн тухай Лондонд сууж байсан элчин сайд 1910 оны 6-р сарын 24-нд мэдээлсэн байдаг.Үүнтэй холбогдуулан '''Германы Эзэн хаан II Вильхелм: „Хятадад алдагдалтайгаар Манжийг Японоос, Монголыг Оросоос салгаж авах хэрэгтэй … хэрэв Америк, Японы хооронд мөргөлдөөн гарвал …“ хэмээн тэмдэглээд, „ Азид Орос улс Японд … дэмжлэг үзүүлэх шахаанд орвол, бусдаар бол Владивостокийг алдана, Монгол, Зүүн Сибирийг ч бас.'''“[6] гэж дүгнэсэн буй. Манжуур, Монголын тухайд тэр Япон, Орос улсууд Манжуур, Монголыг бусад улсад хаалттай болгож, Хятадаас салган бутаргаж, “нээлттэй хаалганы зарчим”-аас ухрах вий хэмээн эмээж байж. '''13. Зөвлөлт оросын''' '''Гадаад хэргийн ардын комисар Г. Чичерин''' Монгол дахь ЗХУ-ын бүрэн эрхт төлөөлөгч Никифоровт 1924 онд '''''“БНМАУ нь Хятадын суверенитетийн дор автономи байх хэлбэрийг бид тунхаглах боловч хэрэг дээрээ улс төр, эдийн засгийн байгууллын хувьд Монголыг Зөвлөлт маягийн хэлбэрт ойртуулахын тулд бид ажиллана.”''''' гэсэн заавар өгч байжээ. '''14. <u>ХЯТАД-ын архивын эх сурвалж:</u> Засагт Хан П.Содномравдангийн улсаа тусгаарлах тухай “Чин Ши Гао”''' (清史稿, “Чин улсын түүхийн ноорог”) нь Чин улсын (Qing dynasty) түүхийн эх сурвалжид маш дэлгэрэнгүй тэмдэглэгдсэн байна. '''15. <u>ОРОС-ын архивын эх сурвалж:</u> Засагт Хан П.Содномравдангийн Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулахад оруулсан үүрэг роль, түүхийн үнэ цэнэтэй баримтууд''' Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. Тухайлбал, “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. '''Засагт хан Д.Содномравдан''' маань '''“Шашин төрийн төлөө зүтгэхэд хялбарыг эрэхгүй, бэрхээс зайлахгүй, эдүгээгийн төрийн төлөө энэхүү батлан тогтоосон тангараг сахилгыг нүдний цөцгий, зүрхний тольт мэт хичээнгүйлэн хайрлана”''' гэж хэлсэн Тангарагтаа үнэнчээр эх орон ард түмэндээ зүтгэжээ. = <u>'''<small>Засагт Хан аймгийн бүтэц, бүрэлдэхүүн</small>'''</u> = Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Засагт Хан Доржпаламын Содномравдангийн үед Хантайшир уулын чуулганы Эрдэнэ Бишрэлт Засагт Хан аймаг нь 20 хошуу, 3 отогтой байв. 1912 онд Засагт хан Д.Содномравдан бээр 1724 оноос хойш өвлөгдөн ирсэн аймгийнхаа чуулганы “Заг голын Бидэрьяа нуурын чуулган” нэрийг өөрчилж өгөхийг Богд хаанд айлтгаж, “Хантайшир уулын чуулган” хэмээн өөрчлүүлж байжээ. Д.Содномравдан ханы өргөсөн бичигт Чуулган хийдэг газрыг өөрчилж өгөх тухай бус Чуулганы оноож өгсөн нэрийг өөрчилж өгөхийг хүссэн байна. Засагт хангууд өөрийн аймаг, хошууны төв Засагт ханы хүрээнд төвлөрөн суудаг байв. Засагт ханы хүрээнд Дашпэлжээлин хийд (1741) байгуулагдаж, хүн амын төвлөрөл, өмнө, баруун, зүүн, хойд этгээдийн олон хөлийн зангилаа газар байсан бөгөөд стратегийн ихээхэн ач холбогдол өндөртэй байршил бүхий газар байлаа. '''Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Засагт Хан Аймагт''' Засаг, хошой чин ван, Засаг төрийн жүн ван – 1, Засаг, төрийн бэйл – 3 (нэг нь үе улиран жүн вангийн зэрэгтэй), Засаг, хошууны бэйс – 2 (нэг нь үе улиран бэйлийн зэрэгтэй, нэг нь үе улиран жүн вангийн зэрэгтэй, Засаг, улсын түшээ гүн – 3 (нэг нь үе улиран бэйлийн зэрэг залгамжлана) , Засаг, улсад туслагч гүн – 6 (хоёр нь үе улиран бэйлийн зэрэг залгамжлана) нэг нь үе улиран улсын түшээ гүнгийн зэрэгтэй (нэг нь үе улиран бэйсийн зэрэгтэй), Засаг, тэргүүн зэрэг тайж – 4 байв. Засагт хан аймаг нь Ахай засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагтын шавь, Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу, Ачит засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Ялгуусан хутагтын шавь, Сэцэн засгийн хошуу, Баатар засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу, Засагт хан хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Бигэр номун ханы шавь, Илдэн засгийн хошуу, Ёст засгийн хошуу, Итгэмжит засгийн хошуу, Бишрэлт засгийн хошуу, Жонон засгийн хошуунаас бүрдэж байв. Ховд, Урианхайн хязгаарыг зарим талаар хамаарч байв. === Засагт хан аймгийн, хошуу, отгийн нэрс === * Ахай засгийн хошуу * Мэргэн засгийн хошуу * Далай засгийн хошуу * Жалханз хутагтын шавь * Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу * Ачит засгийн хошуу * Цогтой засгийн хошуу * Ялгуусан хутагтын шавь * Сэцэн засгийн хошуу * Баатар засгийн хошуу * Үйзэн засгийн хошуу * Эрдэнэ засгийн хошуу * Сүжигт засгийн хошуу * Дархан засгийн хошуу * Засагт хан хошуу * Дайчин засгийн хошуу * Бигэр номун ханы шавь * Илдэн засгийн хошуу * Ёст засгийн хошуу * Итгэмжит засгийн хошуу * Бишрэлт засгийн хошуу * Жонон засгийн хошуу * Жавзандамба хутагтын дархад шавийн гурван отог * Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Ар ширхтэн отог * Хөвсгөл нуурын урианхайн Арын хоёр сум * Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Өвөр ширхтэн отог * Хөвсгөл нуурын урианхайн Өврийн хоёр сум * Урианхайн хязгаар * Ховдын шинэ хязгаар Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы (Хантайшир уулын чуулган) зүүн гарын дундад хошуу буюу Засагт хан аймгийн Үйзэн засгийн хошуу нь 1918 оны хүн амын тооллогоор Өрх – 640. Эрэгтэй – 549 (үүнээс Засаг, төрийн бэйл – 1, Улсын Түшээ гүн –1, хошууны улсад туслагч гүн -1, тайж – 32, хамжлага ард – 64, лам банди – 83, сумны албат эр – 287, сул эр – 93). Эмэгтэй – 515. Нийт – 1064. =='''Гэнэтийн үхэл'''== 1912 онд Халхын 4 ханы нэг Засагт хан Д.Содномравдан хан гэнэт нас баржээ. Түүний үхлийн талаар олон яриа байдаг Тэдгээрийг дурдвал: # <u>Бас нэг ихээхэн сонирхол татах эх сурвалж бол одоо нэгэнт ил болсон Хаант Оросын Эрхүүгийн цэргийн тойргийн Монголын талаар хийж байсан тагнуулын мэдээлэлд:</u> "Монголын Засгийн газарт [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Оросын]] гурван эх сурвалж байгаа. Нэг монгол ноён, хоёр буриад түшмэл, гурав дахь нь Засагт Хааны нэг Хатан. Тэр хатан маш чухал ... гэсэн байдаг. Үүнээс харахад Засагт Хааны Жамсрангийн '''Цэсрэн хатан''' оросуудын гар хөл болж, энэ нь Богдын тагнуулын албад мэдэгдэн, түүнээс шалтгаалан Засагт хан Содномравданг Хаан болох хуйвалдаан хийж [[Барнаул|байна]] гэж хардагдан сэрдэгдэх үндсийг тавьж, Богдод хорлогдох шалтгаан болсон байж болох юм. Засагт хан, Богдод хорлогдсноос хойш Засагт ханыхан Богдын төрд сүжиг буурч, Засагт ханы Үйзэн Засгийн Батын Дагвын Бат-Очир Улсын Түшээ гүн ноён (үе улиран бэйлийн зэрэгтэй) оройлон эсэргүүцэн татгалзаж, Засагт ханы Баатар вангаас бусад нь Богдын төрд нэг их идэвхийлээгүй байдаг. (''энэ мэдээ болон дээрх Ханы фото зургийг оросын эзэн хааны жанжин штабын ахлах офицер Клеменц.Д.А. Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгааны нэрийн дор монголд ирэх үедээ авсан. Оросын архивт хадгалагдаж байна.)'' # Түүнийг хэрхэн таалал төгссөн тухай нэгэн сонирхолтой дуртгал болох, 1946 онд эргэн сэрг<nowiki/>ээн байгуулсан [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчилэ]]<nowiki/>[[Гандантэгчэнлин хийд|н хийд]]<nowiki/>ийн хамба лам Н.Эрдэнэпил агсны дурдснаар "...1912 оны хавар Засагт хан таалал төгсөв. Нэг өдөр Засагт ханы харьяаны Дашчоймбол дацанд хурал хурж байсан бүх ламыг Засагт ханы бие муудсан тул аваачиж ном уншуулсан юм. Маргааш өглөө нь Засагт ханы харьяат нэгэн ламаас миний асуухад манай Хан тэнгэр болов. Богдын ордонд бараалхаж очоод тэнд хор зооглосон юм гэнэ. Тэгээд үнээний сүү уугаад тус болсонгүй нас эцэслэлээ" гэжээ. Хуучны хүмүүс Д.Содномравдан ханыг жуузнаас буугаад ирэхэд толгойн оройноос нь гэрэл цацарсан, гэгээн дээдэс байсан гэлцдэг. # [[Халх]]ын Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт хан Д.Содномравдан ханыг алба<nowiki/>н ёсоор улсын хаан болох эрх<nowiki/>тэй учраас [[Богд хаан]] хорлосон байх магадлалтай гэж үздэг. Тухайлбал, Д.Сүхбаатар жанжинг хорлон алсан гэх хэргээр баривчлагдсан Богд хааны оточ маарамбын Дотоодыг хамгаалахынханд баригдан өгсөн мэдүүлэгтээ бэйс Д.Сүхбаатарын судасыг барьсан үнэн бөгөөд хор өгч алсан нь үгүй. Харин Засагт хаан Содномравдан, Түшээт ван Чагдаржав, Бинт ван Гончигсүрэн, Эрдэнэ далай ван Намсрай нарт хор өгсөн нь үнэн хэмээн мэдүүлэг өгсөн нь тэмдэглэгдсэн нь байдаг. '''<u>Засагт хан Доржпаламын Содномравданы орыг түүний хүү Содномравданы Агваанцэрэн 1912-1915 залгасан</u>''' боловч удаагүй хорлогджээ. Хамгийн сүүлчийн '''<u>Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан нь Доржпаламын ахмад хөвгүүн тойн Доржпаламын Цэрэнгомбожав (1915-1923) залгамжилжээ.</u>''' Сонирхол татах баримт нь Засагт хан Д.Содномравдан, Түшээт хан Д.Дашням нарыг хөнөөгдсний дараа балчир хөвгүүд нь хан ор сууж угсаа залгаад 2 жил хүрэлгүй бусдад хорлогдож, хоёр хангийн ах, дүү нар нь Хан ор суусан байдаг. Эндээс хоёр дээдсийн уг үндсийг оргүй таслах өш хонзон ханхалдаг. 1923 оны 10 сарын 19-ны Засгийн газрын хуралдааны дараахан '''<u>1923 оны 10 сарын 24-нд</u>''' Хантайшир уулын хошууны чуулган Хантайшир уулын Жаргалант гол гэдэг газар хуралдан, хошуундаа 11 сум шинээр байгуулж, '''<u>Хошууны даргаар</u>''' '''<u>Засагт хан</u>''' '''<u>Доржпаламын Цэрэнгомбожавын ганц хүү 8 настай Цэрэнгомбожавын Ванчинжавыг сонгож байсан</u>''' байдаг. 1912 онд Өргөөд байсан Засагт хан Д.Содномравданг учир битүүлгээр нас барахад Богд хаанаас лүндэн буулган бүх хүрээ хийдээр хойдын буянг үйлдэн хурал хурж, Засагт ханы шарилыг нутагт нь хүргэх 200 лан зардал хөрөнгийг гаргаж нутагт нь авчирч оршоосон тухай мэдээлэл бий. Юутай ч анхны Ашихай ханаас Засагт хан Д.Содномравдан, түүний хүүг хүртлэх 17 ханы олонхыг Хан Тайширын нуруунд Их Хоригт оршуулж ирсэн нь тодорхой юм. Харин их хэлмэгдүүлэлтийн өмнөхөн Арын хүрээнд тойн лам болсон сүүлчийн хан Д.Цэрэнгомбожавын ухаан самуурч байгаад бие барсанд тэмээнд ачиж, Улаангангад булсан гэдэг. Энд дурдагдсан Жаргалант гол нь аймгийн төвөөс холгүй, Хантайшир уулын ар бэлд байх Ар Гүүбариач орчимд бий. Мөн Эрдэнэ бишрэлт Засагт ханы хүрээний туурь нь ч тэнд байгаа билээ. 1938 онд Өвөр Монголын нутагт Засагт ханы угсаа залгамжлах эрхтэй хан хүү Бат гэгч хүн өөрийн шадар туслах Лодой гэдэг ламтай хамт дүрвэж очсон байсан гэх мэдээллийг Дани улсын жуулчин Хазбанди гэгч тэмдэглэн үлдээжээ. Энэ Лодой гэх ламын зурсан зураг Данийн үндэсний Музейд тавигдсан байдаг аж. Лодой ламын дуулсан Алтан богд гэгч бэсрэг уртын дууны бичлэг ч бас байна билээ. Угсаа залгамжлах эрхтэй тэр Бат гэгч хүн нь Д.Содномравданы ойр төрлийн хүн гэдэг нь ойлгомжтой. Засагт ханы Үйзэн Засгийн Батын Дагвын Бат-Очир Улсын Түшээ гүн, түүний үр хүүхдүүдийг ''(Манж чингийн үеийн Монгол жургааны монголын ноёд ван, гүнгийн угсаа, зэрэг залгах гэрийн удмын данс болон Богд хаант улсын <u>Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны</u> түшмэлийн хэлтсийн олон [[ван]], [[тайж]], түшмэлийн зэрэг залгамжлах гэрийн үеийн дансанд бүртгэлтэй ноёд бөгөөд дээд өвгөд нь 1727 онд Орос-Манж чингийн Буурын гэрээг тогтооход оролцож байсан, мөн 1913 онд Монгол-Түвдийн хооронд найрамдлын гэрээг байгуулахад'' ''оролцож байсан нь түүхэн данс бүртгэлтэй. 1918 оны хүн амын тооллогод бүх гарал үүсэл нь бүртгэгдсэн.)'' Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээдийн шууд удмын цагаан яст хүмүүс билээ. Баруун аймгуудын бослого толгойлсон гээд бариа тавианы үеэр том хүү хошуу захирагч, Улсад туслагч гүн Бат-Очирын Бэндэрьяа, хоёр дахь хүү тайж, хошууны Мээрэн Бат-Очирын Доржсүрэн, мөн Арын хүрээ, Гандандаржаалин хийдийн хамба лам, Агарамба-Лхарамба дунд хүү Бат-Очирын Дорлиг ''(Лхасын Цанид дацанд 7 жил сууж, Аграмбын дамжаа барьсан. Төвдийн Цанид дацангийн Цанто дансанд бүртгэлтэй. Мөн Бат-Очирын Дорлиг аграмба, лхарамба нь Монголоос анх удаа Жагарын буюу Энэтхэгийн Наландад 7 жил суралцан гүн ухааны оргилд хүрсэн гүүш байсан юм. Түүнийг монголын заяаг даасан ч гэж ярилцах нь байсан гэдэг. Түүний бүтээсэн монголын ирээдүйн бошиго Эрдэнэсийн санд өөр хөлгөн судрын нэрээр хадгалагдаж байна. Нарийвчлан судлах хэрэгтэй. (сонирхолтой нь Засагт хан аймагт Дорлиг нэртэй 5 аграмба байсан нь Цагаатгах комиссын тогтоолд байна)'', мөн хүргэн хүү тайж П.Цэрэнбалжир нарыг нь баривчилж, хөрөнгийг хурааж, цаазалсан. ''(Монгол Улсын Дээд шүүхийн 1992.01.16 улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгчийг цагаатгасан 02, 08, 112, 126 тогтоолоос..).'' Өндөр настай болсон Батын Дагвын Бат-Очир Түшээ гүн хөвгүүдээ [[Улиастай]]д баригдаж очсоноос хойш араас нь очиж, ухаан самуурсан байдалтай удаан хугацаагаар Улиастайн шоронгийн хавьцаа байхад нутагт нь урьдын албатууд нь авчирсан гэдэг. Дагвын Бат-Очир Түшээ гүн ноёны хатан нь Даржаагийн Цэенпил (Даржаа тайжийн дунд охин), долоон хүүхэд буюу таван хүү, хоёр охин төрүүлж өсгөсөн. Дөрөв дэх охин (нэрийг мэдэхгүй, Дэндэв гэдэг хүнтэй суусан, хэлмэгдээд сураг тасарсан), тав дахь охин ноёхон Бат-Очирын Замбаг, зургаадугаар хүү тайж Бат-Очирын Өлзий-Осор, долоодугаар хүү Бат-Очирын Даваажав (яаруу даваажав) нар байлаа. Хэлмэгдүүлэлтээс болж өнгөрсөн том хүү Бат-Очирын Бэндэрьяагийн охин буюу ач охин Норовжав, мөн дунд охин Бат-Очирын Замбагын нөхөр хүргэн хүү тайж П.Цэрэнбалжирын хүү Ц.Санжмятавыг буюу зээ хүүгээ, мөн зээ охиноо өөрөө өргөж авсан. Нутаг хошуундаа "Начин Бандихай", Даншигийн начин Бат-Очирынхон хэмээн авгайлан хүндлэгддэг байсан. Хуучнаар Завхан аймгийн Жаргалан сум буюу одоогийн Говь-Алтай аймгийн Жаргалан сумын Тэйл баг-Гүзээн тэйл, Бүрэн багийн нутагт аж төрж байсан. Завханы Цагаанхайрханд бас ураг төрлүүд нь олноор байсан гэдэг ба тэдгээр хамаатан садангуудаас УИХ-ын гишүүд төрсөн байдаг. Зургаадугаар хүү Бат-Очирын Өлзий-Осор гэж нутаг орондоо төдийгүй, улс даяар цуутай мундаг том Зээрэмбэ ламтан байсан. Алтан богд хаадын тайлга (Дашинчилэн), Улаанхайрхан, Батбуянг үе удмаараа уламжлан тахидаг байсан. Засагт хан аймгаас тодорсон, хожмын үеийн (Говь-Алтай, Завхан, Баянхонгор) цуутай гэгдэх бүх гэгээнтнүүдийн багш нь байсан бөгөөд социализмын үед нууцаар бүгдээр сэм ирж мөргөдөг ном нийлдэг байсан билээ. Улиастай хотод 108 суварга босгуулсан гэгээнтнүүдийн ихэнх нь шавь нь байлаа. ''(1979 онд Далай лам Данзанжамц БНМАУ-д анх удаа айлчлан ирэхэд уулзуулсан байдаг, мөн Латимор гуайг ирэхэд уулзуулж Дилав хутагтын мэндийг уламжилсан ч гэх сул яриа бий. Мөн Төв Хороо, Улс төрийн товчооны том дарга нар ч ил далд ирж уулздаг, таалал болохын өмнөхөн 1984 онд МАХН ТХороо төвөөс өгсөн үүргийн дагуу аймгийн намын хороо, хүн эмнэлгээс тусгай үүргийн онгоцоор нарийн мэргэжлийн алдартай 2 эмч, сувилагчтай очуулж гэрт нь эмчлүүлж онцгой анхаарч байсан байдаг. Жаргалан сумынхан одоо хүртэл тэр тухай ярьдаг. Тэрхүү эмчилж байсан 2 эмч хожим монголын алдартай удам дамжсан мундаг эмч нар болсон)''. Бат-Очирын Өлзий-Осор нь насанд хүрээгүй хүүхэд байхдаа тойн лам болж Арын хүрээнд тойн лам (Засагт хан асан) Доржпаламын Цэрэнгомбожав үеэл ахынхаа гэрт амьдарч байгаад тэрээр хэцүү цагаар хавчиг үүрэг үүрч, хоёр мод тулан бадарчин болж явганаар Хүрээ орж баригдаагүй үлдсэн бөгөөд Их Хүрээний Засагт ханы харьяа мэдэлд байсан Дашчоймбол дацанд шавилан суусан. Хожим нутагтаа ирж эхнэр тавнан Гомбожавын Хөнхөртэй гэр бүл болж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсөн. Батнайрамдал нэгдэлдээ анхны тахианы аж ахуйг байгуулан эрхлэн удаа дараагийн таван жилийн гавшгайч, төрийн өндөр дээд одонгуудаар шагнагдаж өндөр нэр хүндтэй ажиллаж амьдарч байлаа. Үр хүүхдүүд нь Өлзий-Осорын Содном, Өлзий-Осорын Базаррагчаа, Өлзий-Осорын Доодиймаа, Өлзий-Осорын Дашням, Өлзий-Осорын Ичинхорлоо, Өлзий-Осорын Даариймаа нар болно. Засагт хаан Өвгөдийн минь заяа тэтгэж, Өлзий-Осор орших болтугай. ==Холбоотой мэдээлэл== *[[Засагт хан аймаг]] *[[:Ангилал:Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймаг]] * [[:Ангилал:Завхан аймаг|Завхан аймаг]] * [[Жаргалан сум]] == Эшлэл == * Ермаченко И.С. Политика маньчжурской династии Цин в Южной и Северной Монголии в XVII в. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1974 — 196 с * Козлов П. | Тибет и Монголии * The romantic story of the Mongolian Independence * LES RUSSES EN MONGOLIE * A Tour in Mongolia 1920 by Beatrix Bulstrode (Mrs. Edward Manico Gull) * История Монгольской народной республики. Изд. 3-е. — М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1983 — 660 с * William Elliott Butler. ''The Mongolian legal system: contemporary legislation and documentation''. p.255 * Thomas E. Ewing, Revolution on the Chinese Frontier: Outer Mongolia in 1911, Journal of Asian History (Wiesbaden), v. 12, pp. 101–119 (1978).  (англ.) * Thomas E. Ewing. ''Between the Hammer and the Anvil. Chinese and Russian Policies in Outer Mongolia, 1911–1921''Bloomington, IN, 1980. p. 36. Tsedev, pp. 40, 46.  (англ.) * МОНГОЛ УЛСЫН ТУСГААР ТОГТНОЛЫН ЭХИЙГ ТАВЬСАН ГОЛ ЗОХИОН БАЙГУУЛАГЧ ЗАСАГТ ХАН  ДОРЖПАЛАМЫН СОДНОМРАВДАН  ЭЭДРЭЭТ ХУВЬ ЗАЯА https://unentogs.blogspot.com/2026/01/ * ''Батсайхан О.'' 2008. Монголын суулчийн эзэн хаан VIII Богд Жавзандамба. Улаанбаатар: Адмон * ''Кузьмин С. Л.'' Русско-Монгольское соглашение 1912 г. и независимость Монголии. – Вестник Московского городского педагогического университета, серия "Исторические науки", № 1, 2015, с. 80-87  (орос.) * ''History of Mongolia'', Volume 5. Mongolian Institute of History, 2003. * Bat Ochir baavain lekts 1 <nowiki>http://www.youtube.com/watch?v=twc9mF-oJow</nowiki> 08м:45с * Istoriya Tuvy [History of Tuva], v. 1, pp. 354–55. * 1913 г., октября 23. — Декларация России и Китая о признании автономии Внешней Монголии. * Batsaikhan, O. The Last King of Mongolia, Bogdo Jebtsundamba Khutuktu. Ulaanbaatar: Admon, 2008, p.293 – <nowiki>ISBN 978-99929-0-464-0</nowiki> * Нутаг орноо чөлөөлсөн нь * ҮНДЭСНИЙ ЭРХ ЧӨЛӨӨ, ТУСГААР ТОГТНОЛОО СЭРГЭЭСНИЙ БАЯРЫН ӨДӨРТ (Memento 30. Арванхоёрдугаар сар 2019 ''цахим архивт'') О.Батсайхан * Төрийн ордны танилцуулга * Монгол улсын нийгэм, эдийн засаг соёл 1911 он * Шагдарын Үнэнтөгс.  ТУСГААР ТОГТНОЛ БА АНХДУГААР ҮНДСЭН ХУУЛЬ 2008 он * Богд Хаант Монгол Улсын Төрийн Хамгаалалт (Memento 2. Аравдугаар сар 2019 ''цахим архивт'') Төрийн Тусгай Хамгаалалтын Газар. * История Эрдэни-дзу. Факсимиле рукописи / Пер. с монг., введ., комм. и прил. А.Д. Цендиной. М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999. — 255 с <nowiki>ISBN 5-02-018056-4</nowiki> * Лубсан Данзан. Алтан тобчи (“Золотое сказание”) / Пер. с монг., введ., комм. и прил. Н.П. Шастиной. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1973 — 439 с * Скрынникова Т. Д. Ламаистская церковь и государство. Внешняя Монголия. XVI — начало XX века. — Новосибирск.: Наука. Сиб. отд-ние, 1988. — 104 с <nowiki>ISBN 5-02-029353-9</nowiki> * Цааджин Бичиг (“Монгольское уложение”): Цинское законодательство для монголов 1627—1694 гг. Монгольский текст. Введ., транслитерация монг. текста, пер. и комм. С.Д. Дылыкова. М., 1998 * Шара туджи: Монгольская летопись XVII века. Сводный текст, пер., введ. и прим. Н.П. Шастиной. М.; Л., 1957. * ang Mu jokiyaba. Namyun, Banzaraγča mongγolčilaba. Mongγol-un qosiγu nutuγ-un temdeglel (dumda). Ündüsüten-ü keblel-ün qoriy-a. * Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921. * Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. * О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР * Г, Бадамсамбуу (2018). "Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар". ''Historia Mongolarum''. '''17''': 42. * "ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ". Эх хувилбараас архивласан: 2020-01-29. Татаж авсан: 2022-07-28.{{Reflist}} * ang Mu jokiyaba. Namyun, Banzaraγča mongγolčilaba. Mongγol-un qosiγu nutuγ-un temdeglel (dumda). Ündüsüten-ü keblel-ün qoriy-a. * Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921. * Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. * О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР * Г, Бадамсамбуу (2018). "Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар". ''Historia Mongolarum''. '''17''': 42. * "ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ". Эх хувилбараас архивласан: 2020-01-29. Татаж авсан: 2022-07-28 * Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. * О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР * Шагдарын Үнэнтөгс “Төгс эрх зүйн төлөөх тэмүүлэл” 2009 он. "[[Засагт хан Содномравдан|Засагт хаан Доржпаламын Содномравдан"]] http://unentogs.blogspot.com/2013/12/blog-post_6515.html == '''Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн талаарх англи, франц, герман хэл дээрх эх сурвалж''' == * Owen Lattimore – ''Inner Asian Frontiers of China'' (1940 * William Woodville Rockhill – ''The Land of the Lamas'' (1891) *Henry Serruys – Mongol studies articles (1950–1970) *C. R. Bawden – ''The Modern History of Mongolia'' *Paul Pelliot – ''Notes on Mongolia'' *Missions géographiques en Mongolie (1890–1910) *Otto Franke – ''Geschichte des chinesischen Reiches'' *Erich Haenisch – Mongolian historical texts *Walther Heissig – ''Die Mongolen'' == '''Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн талаарх орос хэл дээрх эх сурвалж''' == ====== <small>РГВИА – Цэргийн түүхийн архив</small> ====== ====== '''<small>(Российский государственный военно-исторический архив)</small>''' ====== ====== <small>РГИА – Төрийн түүхийн архив</small> ====== ====== '''<small>(Российский государственный исторический архив)</small>''' ====== ====== <small>РГО – Оросын Газарзүйн Нийгэмлэг</small> ====== ====== '''<small>(Русское географическое общество)</small>''' ====== Засагту хан Содномравдангийн тухай Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны түүхийн баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, РГВИА Ф.400, РГО экспедици, АВПРИ Ф.180, РГИА Ф.391, АВПРИ + РГО, РГВИА Ф.483, Ф.846. Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. == '''Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн талаарх хятад хэл дээрх эх сурвалж''' == == 参考文献 == # 見祁韻士《皇朝藩部要略》、《清史稿》藩部傳 # 《清史稿》列傳三百八 藩部四 # 周学军，哲布尊丹巴政权内阁总理大臣设置考——兼与吕一燃先生商榷，中国边疆史地研究1999年第3期，第69-8 # Ци Юньши-гийн ''«Хаант улсын харьяат аймгуудын тойм»'' болон ''«Чин улсын түүхийн ноорог»''-ийн харьяат аймгуудын намтар хэсгийг үзнэ. # ''«Чин улсын түүхийн ноорог»'', намтар, 308-р бүлэг, харьяат аймгууд IV. # Жоу Сюэцзюнь, “Жавзандамба хутагтын засгийн газрын ерөнхий сайдын албан тушаалын бүтэц, зохион байгуулалтын судалгаа — мөн Лю Ижаньтай хийсэн хэлэлцүүлэг”, ''Хятадын хилийн түүх, газарзүйн судалгаа''сэтгүүл, 1999 оны 3-р дугаар, 69–82-р тал. # “某年，某子索特那木拉布坦袭扎萨克汗” (“... онд хүү Содномравдан Засагт хангийн хэргэмийг залгамжлав” {{DEFAULTSORT:Содномравдан, Засагт хан}} [[Ангилал:19-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:20-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Засагт хан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1867 онд төрсөн]] [[Ангилал:1912 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Говь-Алтай аймаг]] [[Ангилал:Жаргалан сум]] [[Ангилал:Завхан аймаг]] [[Ангилал:Цагаанхайрхан сум (Завхан)]] t0c31lov8sw94tkdfsun4twpozfeygg 0 66517 857101 708677 2026-05-26T10:40:50Z Megzer 20491 857101 wikitext text/x-wiki '''Доянь харуул''' ([[ханз]]: 朶顔衛, пиньинь: Duǒ yán wèi) бол 1389 онд [[Мин улс]]<nowiki/>аас [[Хянганы нуруу]]<nowiki/>ны зүүн хэсэгт [[Жалайр]]<nowiki/>ын [[Нагачу]] ноёны харъяат нараар байгуулсан Урианхайн 3 харуулын нэг харуул юм. Доян харуул нь урианхайн гурван харуул дотроос өрнө зүгт [[Сюаньфу]], [[Муна уул]], [[Ордос|Ордосын Бортохой]] хүртлэх нутагт тархан нутаглаж байсан хүчирхэг аймаг юм. == Түүхэн тойм == Доян харуулыг байгуулахаас урьд [[Юань улс]]<nowiki/>ын эхэн үед [[Ляоян нутгийн син жун шу шэн|Ляоян мужийн]] [[Кайюань чөлгөө (Юань улс)|Кайюань чөлгөний]] харъяанд "Дойн өндөрийн урианхайн мянгат" (朵因温都儿兀良哈千户所) гэсэн захиргаа байсан нь Юань улсын сүүлч үед Доян юаньшифу (朵颜元帅府) хэмээх нэртэй бүтэц болжээ. 1387 онд [[Нагачу|Нагачу ноён]] Мин улсын армид бууж өгч, 1388 онд [[Төгстөмөр хаан]] алуулсны дараа урианхайн Торгучар ноён албат ардаа дагуулан бууж өгсөнд 1389 онд Доян харуулыг байгуулж, Торгучарыг тус харуулын жихуйтунжи (мянгатын хамт захирагч дарга) болгожээ. Доян харуул анхандаа [[Чол мөрөн]], Эх Доён Өндөр{{sfn|Haenisch|1952|pp=24}} ууланд нутаглаж байснаа 1437 он гэхэд Муни уул, Хатан голоор нутаглаж, Мин улсын хилд довтолж эхэлсэн{{sfn|Гэсэр.Б|2019|pp=36}} бөгөөд зүүн тал Гуаннин (广宁), Чианьтунаас (前屯) [[Баясгалан хадат хаалга|Баясгалант хадат хаалгыг]] өнгөрөн Сюаньфу{{sfn|Гэсэр.Б|2019|pp=35}} хүртэл нутагладаг болжээ. Доянь харуул нь Урианхай, Уругуд{{sfn|Гэсэр.Б|2019|pp=34-35}}, Үжээд, Жарууд, Горлод зэрэг отгоос бүрдэж байв. Доян харуул нь [[Хунъү|Хунь-у]], [[Юнлө]]гийн дунд үе хүртэл Мин улсын хилийг хамгаалж, мориор алба өргөж хариуд нь эд бараагаар сольж худалдаа хийх зэргээр хүчин зүтгэж байв. Харин 1410-1424 он хүртэл [[Аругтай тайш]]ийн ятгалгаар Мин улстай олон удаа байлдах, бууж өгөх зэргээр Мин улс ба Монгол улстай харилцаж байсан. [[Шюаньдө|Сюаньдө хаан]], [[Жөнтун|Жөнтун хааны]] жилүүдэд хэд хэдэн удаа дээрмийн довтолгоон хийж байсан бөгөөд тэдгээрийн ард [[Аругтай тайш]] эсвэл [[Эсэн тайш]] нарын нөлөө их байсан. 1444 онд Эсэн тайшийн дүү Сайхан вангийн удирдсан цэргийн анги Доян харуулын Нарбухыг хороож, их хэмжээний дээрэм хийсний дараа [[Тайнин харуул]], [[Фуюй харуул]], Доян харуулын ноёд, ардууд Мин улсын хилд улам ойртон нутаглаж, жил бүр алба өргөх болжээ. Гэвч энэ харилцаа нь хилийн жанжидийн зэрлэг балмад зан авир, Мингийн төрөөс олгох цалинг нь зогсоосон зэрэг явдал нь 1449-1450 онд Монголын их цэрэгт хөтөч болоход ихээхэн нөлөөлсөн. Үүнээс хойш 1607 он хүртэл Мин улс болон Монгол улстай байлдах, найрамдах мэтээр харилцаатай байв. == Доянь урианхайн ноёд == {| class="wikitable" |+ !Нэр !Ханз !Албан тушаал !Томилогдсон он !Нас барсан он !Тайлбар |- |Торгочар |脫兒火察 |1389 онд Жихуйтунжи (指挥同知); 1403 онд зүүн цэргийн дуду, засаг захиргааны дудугийн туслах{{sfn|Урангуа|2015|pp=88}} (左軍都督府都督僉事) |1389 |1433 |[[Зэлмэ|Зэлмийн]] удам |- |Хархудай{{sfn|Урангуа|2015|pp=88}} |哈兒兀歹 |Жихуйн ахлах туслагч{{sfn|Урангуа|2015|pp=88}} (都指揮同知) |1403 | | |- |Дологан |朵罗干 |Дуду (都督) |1433 |1488 |Торгочарын хүү |- |Тогооч |脱火赤 |Дуду (都督) |? |? |Горлодын Тогочи шигүши |- |Өлзийтөмөр |完者帖木儿 |Жихуйши (都指挥事) |1433 |1446 |Торгочарын хүү |- |Арчиман (Орочу шигүш) |阿尔乞蛮 |Жихуйши (都指挥事) |1446 |1507 |Өлзийтөмөрийн ач{{sfn|Гэсэр.Б|2019|pp=37}}, [[Баянмөнх жонон|Болху жононгийн]] хадам эцэг |- |Хуадан (Хутуг шигүш) |花当 |Жихуйши (都指挥事) [[Уруд|Уругудын]] ноён |1507{{sfn|Гэсэр.Б|2019|pp=47}} |1540{{sfn|Гэсэр.Б|2019|pp=46}} |Арчиманы хүү, [[Даян хаан|Даян хааны]] Жимсгэнэ хатны эцэг{{sfn|Гэсэр.Б|2019|pp=44}} |- |Гэрэлтэй |革兰台 |Жихуйши (都指挥事) |1540{{sfn|Гэсэр.Б|2019|pp=46}} |1547 |Хуаданы ахмад хүү |- |Барсун |把儿孙 |Жихуйн хамт мэдэгч (指挥同知) [[Жарууд|Жаруудын]] ноён |1515 |1530{{sfn|Урангуа|2015|pp=92}} |Хуаданы дэд хүү, Даян хааны хүргэн Баасун тавнан |- |Энх |影克 |Дуду (都督) |1548 |1567 |Гэрэлтэйн хүү |- |Чанан |长昂 |Дуду (都督) |1567 |1606 |Энхийн хүү, [[Харчин|Харчины]] Чинбаатар ноёны хүргэн |} == Холбоотой мэдээлэл == * [[Нагачу]] * [[Урианхайн 3 харуул]] * [[Тайнин харуул]] * [[Фуюй харуул]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |last=Haenisch |first=Erich |title=Sino-mongolische Dokumente vom Ende des 14. Jahrhunderts |year=1952 |location=Berlin |language=German}} * {{Cite journal |last=Б |first=Гэсэр |date=2019 |title=Орочу шигүши ба Хутуг шигүш хоёрын Доянь Урианхай аймагтай холбогдох асуудалд |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5562 |journal=Historia Mongolarum (МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг) |volume=18}} *{{Cite book |last=Н |first=Урангуа |title=Мин улсын түүх: Татарын шастир, Ойрадын шастир, Урианхайн гурван харуул |publisher=Битпресс |year=2015 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:Мин улс]] [[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Хятадын урьдын засаг захиргааны нэгж]] 69bl4s5do5rgak54mivrhwq2pxy9q7x 0 71758 857058 701554 2026-05-25T13:55:13Z Megzer 20491 857058 wikitext text/x-wiki '''Фуюй харуул''' ([[хятадаар]]: 福余卫, пиньинь: Fuyu wei) нь [[Мин улс]]ын үед байгуулагдсан [[Урианхайн гурван харуул]]ын нэг юм. ==Тойм== 1389 онд [[Нагачу]] ноёны харьяат асан [[Урианхай]] аймгийн хүмүүсээр байгуулсан цэргийн харуул юм. Энэ харуулын нэр нь эртний [[Зүрчид]]ийн [[Пүё улс|Фуюй улс]]ын нэртэй холбоотой юм. Анх байгуулах үедээ Чол мөрнөөр нутаглаж байснаа, 1440-өөд оноос Ойрадын Эсэн тайшийн олон удаагийн довтолгоонд түрэгдэн өмнө зүг нүүдэллэж, Хуаннива (黃泥窪) хөндийгөөс Шэньян Тиелинийг дамжсан Кайюань хүртлэх газрыг{{sfn|Ариунгуа|2015|pp=87}} хамран нутаглах болжээ. 1400-1402 оны хооронд Мин улсын дотоодын дайнд янь ван Жу Дигийн талд цэрэг гарган байлдаж, хаан болоход нь тусласан учраас ихээхэн хэмжээний шагнал хүртэж, Алчу болон Түвшин нарт тус харуулыг хамтаар захируулж, энэ үеэс жил бүр мориор алба өргөж, худалдаа арилжаа хийх болов.{{sfn|Ариунгуа|2015|pp=88}} 1420-иод онд урианхайн гурван харуулынхан Аругтай тайштай холбоо тогтоож, үе үе Мин улсын хилд халдах болсон. 1422 онд Юнлэ хаан өөрийн биеэр Аругтайг дайлаад буцахдаа Урианхайн гурван харуулыг довтлон захиргаандаа дахин оруулсан. Тухайн үеийн Монгол улс, Мин улсын аль хүчтэй талд нь орж урвах байдалтай явсаар Түмэн засагт хааны үед Хорчин аймгийн харьяанд орсон юм. ==Удирдагчид== # Алчу (1403 оны 11 сар{{sfn|Serruys|1966|pp=16}} - 1449) # Түвшин (1403 оны 11 сар{{sfn|Serruys|1966|pp=16}} - ?) # Аудай (1442 оны 1 сар{{sfn|Serruys|1966|pp=36}} - ?) # Көтэй (1452 оны 9 сар{{sfn|Serruys|1966|pp=46}} - ), Алчугийн хүү{{sfn|Serruys|1966|pp=46}} ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Урианхайн гурван харуул]] * [[Доян харуул]] * [[Тайнин харуул]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |last=Н |first=Урангуа |title=Мин улсын түүх: Татарын шастир, Ойрадын шастир, Урианхайн гурван харуул |publisher=Битпресс |year=2015 |isbn=999733088-9 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite journal |last=Serruys |first=Henry |title=Mongol tribute missions of the Ming period|journal=Central Asiatic Journal |year=March 1966 |volume=11 |location=|url=https://www.jstor.org/stable/41927852|pages=1-83}} [[Ангилал:Мин улс]] [[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Хятадын урьдын засаг захиргааны нэгж]] o4fssrb8ritbppef4ub0fu2y840rgsr 857059 857058 2026-05-25T14:07:43Z Megzer 20491 857059 wikitext text/x-wiki '''Фуюй харуул''' ([[хятадаар]]: 福余卫, пиньинь: Fuyu wei) нь [[Мин улс]]ын үед байгуулагдсан [[Урианхайн гурван харуул]]ын нэг юм. ==Тойм== 1389 онд [[Нагачу]] ноёны харьяат асан [[Урианхай]] аймгийн хүмүүсээр байгуулсан цэргийн харуул юм. Энэ харуулын нэр нь эртний [[Зүрчид]]ийн [[Пүё улс|Фуюй улс]]ын нэртэй холбоотой юм. Анх байгуулах үедээ [[Чол мөрөн]], [[Ноон|Нон мөрнөөр]] нутаглаж байснаа, 1440-өөд оноос Ойрадын Эсэн тайшийн олон удаагийн довтолгоонд түрэгдэн өмнө зүг нүүдэллэж, Хуаннива (黃泥窪) хөндийгөөс Шэньян Тиелинийг дамжсан Кайюань хүртлэх газрыг{{sfn|Ариунгуа|2015|pp=87}} хамран нутаглах болжээ. 1400-1402 оны хооронд Мин улсын дотоодын дайнд янь ван Жу Дигийн талд цэрэг гарган байлдаж, хаан болоход нь тусласан учраас ихээхэн хэмжээний шагнал хүртэж, Алчу болон Түвшин нарт тус харуулыг хамтаар захируулж, энэ үеэс жил бүр мориор алба өргөж, худалдаа арилжаа хийх болов.{{sfn|Ариунгуа|2015|pp=88}} 1420-иод онд урианхайн гурван харуулынхан Аругтай тайштай холбоо тогтоож, үе үе Мин улсын хилд халдах болсон. 1422 онд Юнлэ хаан өөрийн биеэр Аругтайг дайлаад буцахдаа Урианхайн гурван харуулыг довтлон захиргаандаа дахин оруулсан. Тухайн үеийн Монгол улс, Мин улсын аль хүчтэй талд нь орж урвах байдалтай явсаар Түмэн засагт хааны үед Хорчин аймгийн харьяанд орсон юм. ==Удирдагчид== # Алчу (1403 оны 11 сар{{sfn|Serruys|1966|pp=16}} - 1449) # Түвшин (1403 оны 11 сар{{sfn|Serruys|1966|pp=16}} - ?) # Аудай (1442 оны 1 сар{{sfn|Serruys|1966|pp=36}} - ?) # Көтэй (1452 оны 9 сар{{sfn|Serruys|1966|pp=46}} - ), Алчугийн хүү{{sfn|Serruys|1966|pp=46}} ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Урианхайн гурван харуул]] * [[Доян харуул]] * [[Тайнин харуул]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |last=Н |first=Урангуа |title=Мин улсын түүх: Татарын шастир, Ойрадын шастир, Урианхайн гурван харуул |publisher=Битпресс |year=2015 |isbn=999733088-9 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite journal |last=Serruys |first=Henry |title=Mongol tribute missions of the Ming period|journal=Central Asiatic Journal |year=March 1966 |volume=11 |location=|url=https://www.jstor.org/stable/41927852|pages=1-83}} [[Ангилал:Мин улс]] [[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Хятадын урьдын засаг захиргааны нэгж]] 2cfg2aep1uf42noec8tsgg48dfq8p8t 0 118350 857109 790089 2026-05-26T11:40:29Z Avirmed Batsaikhan 53733 857109 wikitext text/x-wiki [[Файл:Andrei tarkovsky stamp russia 2007.jpg|thumb]] '''Андрей Тарковский''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Андре́й Арсе́ньевич Тарко́вский'', 1932 оны 4-р сарын 4-нд ЗХУ-ын Кострома мужийн Завражье тосгонд төрсөн -1986 оны 12-р сарын 29-нд Францын нийслэл [[Парис]] хотод нас барсан) -Зөвлөлтийн театр, киноны найруулагч, кино зохиолч. ЗСБНХОУ-ын Ардын жүжигчин (1980). Түүний «Андрей Рублёв» (1966), «Солярис» (1972), «Зеркало» (Толь, 1974) болон «Сталкер» (1979) кинонууд нэр алдарт хүрсэн юм. Андрей Тарковскийн бүтээл бол дэлхийн соёлын хөгжилд чухал мөрөө үлдээсэн юм. Түүний кинонууд дэлхий даяар ёс суртахуун, хариуцлага харуулсалыг харуулсан бөгөөд хүний зовлон зүдгүүр, итгэл найдварыг харуулсан байдаг. Тарковскийн үзэл баримтлал, уран сайхны шийдэл нь өвөрмөц байдал, гүн гүнзгий байдлаараа бусдаас ялгагдана. == Намтар == А.Тарковский ЗХУ-ын Иванов аж үйлдвэрийн мужийн Юрьевск дүүргийн Завражье тосгонд төрсөн. [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] эрэг дээрх тус тосгонд эхийн талын хамаатнууд амьдардаг байсан. Эцэг Арсений Александрович Тарковский хуучин ЗХУ-ын Кировоград буюу өнөөгийн Украины төвд орших Кропивницкий хотын яруу найрагч, гүрж, туркмен, азербайжан зохиолчдын бүтээлийг орчуулдаг байсан ажээ. Эх нь Мария Вишнявская гэж хэвлэх үйлдвэрийн ажилтан байжээ. 1939 онд Андрей нийслэл [[Москва]] хотын № 554 (өнөөгийн № 627) дүгээр дунд сургуульд элсэн оржээ. Дайны үед тэдний гэр бүл Юрьевск руу шилжин нүүж 1943 онд Москва руу буцаж ирээд Андрей хуучин сургуульдаа орж ирээдүйн алдарт яруу найрагч [[Андрей Вознесенкий]]-тай хамт сурч байжээ. 1951-1952 онд А.Тарковский дунд сургуулиа дүүргээд эцгийнхээ зөвөлсөнөөр Москвагийн Дорно дахины дээд сургуулийн араб судлалын ангид сурч байгаад биеийн тамирын хичээл дээр тархиа хөдөлгөөд сургуулиа орхисон байна. 1953 онд Сибирийн [[Красноярскийн хязгаар]] руу эалтны хайгуулын ангид ороод явж 1954 онд ирээд Бүх Зөвлөлтийн Кино урлагийн дээд сургуульд /БЗКУДС-ВГИК/ элсэхээр баримт бичгээ өгч алдарт [[Михаил Ромм|Михаил Роммын]] удирдлага доорх найруулагчийн ангид орсон байна. Яг энэ үед [[Иосиф Сталин|И.Сталин]] нас барж "Дулаарлын үе" эхэлж байсан бөгөөд Кино урлагийн дээд сургуульд жилд 50-60 кино хийдэг болсон байжээ. "Зохиогчийн кино" буюу киноны зохиол бичхээс эхлээд монтаж хүртэл нэг л хүн хариуцаж хийдэг "барууны" урсгал нэвтэрч үе эхэлж Тарковский энэ санаанд автагдсан байна. Энэ жилүүд түүнд Бунюэль, Бергман болон сүүлд [[Күросава Акира|Куросава Акира]], [[Федерико Феллини]] нар нөлөөлж эхэлсэн боловч багш [[Михаил Ромм]] хамгийн том нөлөө үзүүлжээ. 1960 онд А.Тарковский [[Бүх Зөвлөлтийн Кино урлагийн дээд сургууль|Бүх Зөвлөлтийн Кино урлагийн дээд сургуулийг]] онц дүнтэй төгсжээ. Энэ хооронд Тарковский "Андрей Рублев"-ын тухай кино бүтээхээр ажиллаж эхэлсэн бөгөөд киноны гол дүр нь дэлхийтэй, хүмүүстэй харилцах асуудлар өөртөө эрэл хайгуул хийж байжээ. [[Андрей Кончаловский|А.Кончаловскийтэй]] хамтран бичсэн зохиолдоо тэрээр хувцас-түүхийн туульс, зохиолчийн кино-номлолын аль алиныг нь судалж авч үзсэн байна. Зураг авалт 1964 онд эхэлсэн бөгөөд жил гаруй үргэлжилсэн. Энэ үед тус улсад зогсонги байдлаас "дулаарлын" үед шилжиж байсан. Киноны ажил эрэл хайгуултай удаан бөгөөд хэцүү байжээ. Зөвлөлтийн урлагийн албан тушаалтнууд орчин үеийн бодит байдалтай тааламжгүй онцлогууд олж харсан бөгөөд тэдний ихэнхи нь түүний ер бусын хэлбэрт бухимдаж дургуй байжээ. 1980 оны 1-р сарын 25-нд Тарковский зөвлөлт Оросын Ардын жүжигчин цол хүртжээ. 1980 оны 5-р сарын 13-нд "Сталкер" киног [[Каннын кино наадам|Каннын кино наадмын]] уралдаанаас гадуур үзүүлж, Экуменикийн шүүгчдийн шагналыг хүртжээ. Энэхүү кино нь Зөвлөлт Холбоот Улсад 5-р сарын 19-нд 196 хувь болгож нээлтээ хийжээ. Бараг зар сурталчилгаагүйгээр, голчлон алслагдсан орон нутгийн кино театруудад гарсан байна. 1980 онд кино авах ажлаар [[Итали]] яваад сүүлд тэндээ 3 жил үлдэж кино хийх хүсэлт Зөвлөлтийн Кино хорооны удирдлагад гаргасан боловч тэд зөвшөөрөгүй тул тэр эхнэр Ларисагийн хамт "баруунд" үлджээ. Флоренцийн хотын захирагчийн алба түүнд орон сууц бэлэглэж, хотын хүндэт иргэн цол олгосон юм. [[Швед|Шведэд]] авсан "Өргөл барих" /Жертвоприношение/ (1986) кино түүний сүүлийн ажил байсан бөгөөд 1985 оны 12 дугаар сарын 13-нд эмч нар түүнд уушигны хавдартай болсоны оношилсон байна. Андрей Тарковский 1986 оны 12-р сарын 29-нд 55 насандаа [[Парис]] хотноо таалал төгссөн байна. == Бүтээлүүд == [[Ангилал:Оросын кино найруулагч]] [[Ангилал:Лениний нэрэмжит шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗСБНХОУ)]] [[Ангилал:1932 онд төрсөн]] [[Ангилал:Оросын кино зохиолч]] [[Ангилал:1986 онд өнгөрсөн]] a2k39iwr7izf0l3nqql4rrrjpov9yj3 0 118361 857073 748686 2026-05-25T23:17:45Z Avirmed Batsaikhan 53733 857073 wikitext text/x-wiki [[Файл:Логотип Shell.jpg|thumb|Шэлл-Лого]] '''Шэлл''' (Royal Dutch Shell, «Ройял датч-шэлл») — Их Британи-Нидерландын газрын тосны бөгөөд байгалийн хий олборолтын компани. 2018 оны байдлаар хамгийн том газрын тос, байгалийн хийн компани юм. Дэлхийн 11 дахь нийтийн хувьцаат компани. [[Forbes Global 2000]] үнэлгээгээр (ашигаараа 3 дугаарт ордог, цэвэр ашигаараа 21-т ордог, активын хэмжээгэрээ 83-т бичигддэг байна); Төв байр нь [[Хааг]] (Нидерланд) болон [[Лондон]] (Их Британи) хотуудад байралдаг. 1907 онд ''Royal Dutch Petroleum Company'' болон ''The «Shell» Transport and Trading Company Ltd'' зэрэг хоёр компани нийлж Групп байгуулсан. Энэ хоёрын нэгдэл гол нь дэлхийн зах зээл дээр америкийн "''Standard Oi''l" компанитай өрсөлдөх зорилготой байсан юм. Үндсэндээ хоёр холдинг компаниудын нэгдэл нь 2005 хүртэл түншлэлийн хэлбэртэй байжээ. == Түүх == "Royal Dutch" нь 1890 онд Голландын Зүүн Энэтхэгийн Суматра арал (одоогийн Индонез) дээр газрын тос олборлох концесс авсны дараа Гааг хотод байгуулагдсан байна. Энэ компанийг хаан Виллем III-ийн дэмжлэгтэйгээр байгуулсан тул "Голланд Хаан" гэж нэрлэжээ. Суматра дахь газрын тосны нөөцийг 1885 онд нээж, 1892 он гэхэд экспортоо эхлүүлжээ. Тус компанийг Ж.Б.Агуст Кесслер үүсгэн байгуулсан боловч 1896 онд 30 настай Анри Детердинг удирдлагад орж, 1901 онд Royal Dutch компанийн гүйцэтгэх захирал болжээ. Түүний санаачилгаар 1903 онд Royal Dutch, Shell болон Ротшильдын гэр бүлийн Парис дахь салбаруудын хамтарсан компани болох маркетингийн компани Asiatic Petroleum Company (Asian Oil Company) байгуулагдсан байна. == Үйл ажиллагаа == '''Байгалийн хий''' (Integrated Gas) - байгалийн хий олборлолт, түүнийг тээвэрлэх, шингэрүүлсэн хий болгон хувиргах, хэрэглэгчдэд хий хүргэх дэд бүтцийн үйлчилгээ үзүүлэх; үүнээс гадна цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэх (АНУ-д нийт 400 МВт-ын хүчин чадалтай салхин турбин), био түлш (Энэтхэгт туршилтын үйлдвэр), устөрөгчийн түлш (Герман, Их Британи, АНУ-ын Калифорни дахь төслүүд), нүүрстөрөгчийн худалдаалах эрх зэрэг үндсэн бус үйл ажиллагаа орно; 2017 оны орлого 36.7 тэрбум ам.доллар, хий болон бусад бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл өдөрт 887 мянган баррель газрын тос, шингэрүүлсэн хийн үйлдвэрлэл 33.2 сая тонн, Австрали, Нигери, Тринидад, Тобаго, Орос, Катар, Бруней зэрэг улсад голлон оржээ. '''Газрын тосны олборлолт''' (Upstream) - газрын тосны олборлолт, үүнд занарын тос, усны гүний олборлолт; хамгийн чухал олборлолт хийж буй улсууд нь Бразил, АНУ, Оман, Нигери, Их Британи, Казахстан, Малайз, Орос, Норвеги, Дани, Канад, Габон, Итали; өдрийн олборлолтын түвшин 2.777 сая баррель, 2017 оны орлого 40.2 тэрбум доллар болжээ. '''Газрын тосны бүтээгдэхүүний борлуулалт''' (Downstream) - газрын тос боловсруулах, газрын тосны бүтээгдэхүүн (бензин, керосин, дизель түлш, тосолгооны материал), түүнчлэн био түлш, хүхэр борлуулах; Royal Dutch Shell нь нийт газрын тос боловсруулалтад 21 орчим хувь эзэмшдэг бөгөөд эдгээр хувьцаанууд нь өдөрт 2.9 сая баррель бүтээмж өгдөг бөгөөд хамгийн том нь Сингапур, Нидерланд, АНУ, Герман, Аргентин, Саудын Араб, Дани, өмнөд хэсэгт байрладаг. Африк; Дэлхийн 70 улсад 44 мянган шатахуун түгээх станц Shell барааны тэмдгийн дор ажилладаг бөгөөд 30 сая гаруй хэрэглэгчтэй; 2017 оны орлого 269 тэрбум долларт хүрчээ. Ашиг ололт газар зүйн байрлалаар: * Европ — $100,6 тэрбум; * Ази, Африк, далайн орнууд — $114,7 тэрбум; * АНУ — $66,9 тэрбум; * Латин Америк — $22 тэрбум. 2017 онд судалгааны зардал 922 сая ам.доллар болж, гол төвүүд нь Энэтхэг, Нидерланд, АНУ, Бразил, Хятад, Герман, Катар, Оман зэрэг орнуудад байжээ. [[Ангилал:1907 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Их Британийн аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Нидерландын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Эрчим хүчний байгууллага]] ljupqsl832lwzjwchrphcsbe79mmwq9 0 118939 857110 841575 2026-05-26T11:43:31Z Megzer 20491 857110 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан|title=Түмэдийн алтан хүрднийг эргүүлэгч Чакраварди сэцэн хаан<br>Шүнь-и ван (順義王)|succession=Түмэдийн алтан хүрднийг эргүүлэгч Чакраварди сэцэн хаан<br>Шүнь-и ван (順義王)|name=Сэнгэдүүрэн|reign=1582-1585 он|predecessor=[[Алтан хан]]|successor=[[Намудай сэцэн хаан]]|regent=[[Юнгэн хатан]]<br>(1582-1585)|death_place=1585 оны 11 сарын 20<br>[[Хөх хот]]|queen=[[Юнгэн хатан]]|issue=[[Намудай сэцэн хаан]]|royal house=[[Боржигин|Түмэд Боржигин]]|dynasty=[[Түмэд]]|father=[[Алтан хан]]|religion=[[Шарын шашин]]|birth_place=1521 он<br>Түмэд аймаг}} '''Сэнгэдүүрэн хан''' (1521-1585/1587) бол [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан]]ы ууган хүү. [[Алтан хан|Гэгээн сайн хааныг]] таалал төгссөний дараа 1582 онд хаан суурийг залгамжилж, Мин улсын эзэн хааны соёрхсон '''Шүнь-и ван''' цолыг өвлөн авсан. 1587 оны намрын эцэс сарын 29-нд таалал төгссөн. Түүний Түмэдийн хан сэнтий болон Шүнь-и ван цолыг ууган хүү [[Намудай сэцэн хаан]] залгамжлав. == Товч намтар == Түүний нэрийг Монголын 17-18-р зууны олон сурвалж бичиг дундаас "[[Чакраварди Алтан хааны тууж]]"-д Дүүрэнсэнгэ, [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] "[[Эрдэнийн товч]]"-д Сэнгэ дүүрэн төмөр хунтайж{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=138, 157}}, хятадын [[Мин улсын судар|Мин улсын сударт]] «Син-Ай Хунтайж»{{sfn|Урангуа|2015|pp=41}} (辛爱·黄台吉<ref>{{Cite web |title=Мин улсын судар - 327-р дэвтэр, Татарын шастир |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%98%8E%E5%8F%B2/%E5%8D%B7327 |access-date=2024-04-21 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref>, Сэнгэ хунтайж<ref>[https://real.mtak.hu/193534/1/AspectsofMongolianBuddhism3-TraditionandInnovation_OA_DOI.pdf Aspects of Mongolian Buddhism (3) Tradition and Innovation] Edited by Ágnes Birtalan, Krisztina Teleki, Judit Béres</ref>) гэж бага зэргийн ялгаатай тэмдэглэжээ. Тэрээр 1582 онд эцгийнхээ хаан цолыг залгамжлан, [[Юнгэн хатан|Уянчу Жүнхэнийг]] хатнаа болгов. "Гэтэл Дүүрэн Сэнгэ хунтайж улс орны үйл хэргийг умартан, архи дарсанд шунаж, хүндээр өвчилж, энэлэн шаналан хэвтдэг эмгэгтэй болжээ. Энэ тохиолыг Юнгэн хатан ашиглан цэрэг захирах тамга болон, Мин улстай худалдаа хийх тусгай тамгыг барьж, Түмэдийн эрхийг ганцаар эзэмшиж эхэлсэн ажээ."{{sfn|Урангуа|2015|pp=50}} Түмэдийн хаан болсны дараа 1585 оны тахиа жилд хаан, хатан хоёрын зарлигаар [[Гүмбүм хийд|Гүмбүм хийдэд]] байсан [[3-р Далай лам|3-р Далай ламыг]] Хөх хотод залж, шашин номын үйл хийлгэж байтал удалгүй 1585 оны хөх тахиа жилийн намрын эцэс сарын 29 нд{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=71}} (эсвэл 1587 онд) 65 насандаа{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=71}} таалал төгсжээ. ==Хатад, хөвгүүд== Мин улсын сайд [[Сяо Дахэн|Сяо Дахэний]] бичсэн [[Монголын зан суртахууны тэмдэглэл]] гэх хятад зохиолд Сэнгэдүүрэн хааныг 14 хүүтэй{{sfn|ӨМСХХ|2017|pp=263-267}} байсан гэжээ. Тэрээр урианхайн Хутуг шигүшийн удмаас гурван хатан авсан. Их бэйж буюу Баяндалайн охин, Дунхурын охин, Буянтөгс ноёны охин{{sfn|Гэсэр|2019|pp=47-48}} нар болно. {{tree list|start}} *'''Сэнгэдүүрэн хаан''' **1. [[Намудай сэцэн хаан|Чөрүхэ Намудай сэцэн хаан]] ***1. [[Бошигт сэцэн хаан]] ***2. Далай тайж ***3.Мянган тайж ***4. Түмэй тайж ***5. Уржансү тайж ***6. Эрхэт тайж ***7. Гэрэмөнх тайж **2. Үлү баатар тайж ***1. Агубуян тайж ***2. Нэгү тайж ***3. Хурхачи тайж ***4. Хотон тайж **3. Чинбаатар бурхант тайж ***1. Бинт тайж ***2. Жинт тайж ***3. Тарбай тайж ***4. Бамбаши тайж ***5. Дорж тайж ***6. Бахандорж тайж ***7. Хүйтэн тайж **4. Хамубаатар тайж **5. [[Сүмэр тайж]]: [[4-р Далай лам]]ын аав ***1. Дэлгэр тайж ***2. Далбар тайж ***3. Осор тайж ***4. [[4-р Далай лам|Ёндонжамц]] **6. Доной тайж **7. Далай тайж **8. Тайш тайж **9. Анту тайж **10. Цогт тайж **11. Төрхад тайж **12. Төрбат тайж **13. Буянт тайж **14. Мянган тайж {{tree list|end}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Монгол хаад#Түмэдийн хаад|Түмэдийн алтан хүрднийг эргүүлэгч Чакраварди сэцэн хаан]] |он=1582—1585/1587 он |өмнө=[[Алтан хан]] |дараа=[[Намудай сэцэн хаан]] }} {{end}} == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |last=М |first=Баярсайхан |title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite journal |last=Б |first=Гэсэр |date=2019 |title=Орочу шигүши ба Хутуг шигүш хоёрын Доянь Урианхай аймагтай холбогдох асуудалд |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5562 |journal=Historia Mongolarum (МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг) |volume=18}} * {{Cite book |last=Өвөрмонголын Соёлын |first=Хэвлэлийн Хороо |title=Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл (聖武親征録)|chapter=Монголын зан суртахууны тэмдэглэл (Монголын үе залгамж) |year=2017 |edition=2 |location=Хөх хот |language=Монгол бичиг}} * {{Cite book |last=Н |first=Урангуа |title=Мин улсын түүх |publisher=Бит пресс |year=2015 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Д|first=Заяабаатар |title=Чакраварди Алтан хааны тууж |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:1521 онд төрсөн]] [[Ангилал:1585 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголын язгууртан]] [[Ангилал:Монголын хаан]] 3q9ri5cyq1o5o0atg5lchs60mbmz36v 0 123491 857105 709154 2026-05-26T11:10:59Z Megzer 20491 857105 wikitext text/x-wiki '''Байсахал хөндлөн хан''' (1510-1572) бол [[Боржигин|хиад боржигин]] овгийн [[Барсболд хаан|Барсболд сайн алаг жононгийн]] дөтгөөр хөвгүүн. Цагаан морин (1510 он) жилтэй.<ref name=":0">Саган сэцэн. Эрдэнийн товч. УБ., 2006. т.137</ref> Цол нь '''Хөндлөн хан''' ('''Хүндлэн хан'''). [[Юншээбүү|Юншээбүүгийн]] долоон отог [[Харчин]] аймагт эзэн суусан.<ref name=":0" /> [[Дарайсүн Гүдэн хаан|Гүдэн хаан]] [[Цахар түмэн|цахар түмнээ]] авч зүүнш нүүх үеэр Байсахал хөндлөн хан тэдний орхиж явсан бэлчээрийг эрхшээлдээ оруулсан нь, Жанжякөүгийн зүүн хойд талын Өрөөсөн чулуут хаалга, Кайпингийн ойролцоо газраар нутаглах болсон. [[Гүнбилэг мэргэн жонон]], [[Алтан хан]] нарын удирдсан олон удаагийн байлдаанд Мин улсын эсрэг тулалдаж байв. 1551 онд Алтан ханыг дагаж [[Мин улс|Мин улстай]] найрамдаж, [[Шинхайкөү|Шинхайкөүд]] зах нээж худалдаа хийх болов.<ref>Мин улсын судар. УБ., 2018. III боть. т.181</ref> 1571 онд Алтан хан Мин улсад дагаар ороход Байсахалд ван цол олгохыг хүсэхэд Мин улсын засгийн газар татгалзаж, "[[дудутунжы]] болгож ... улаан арслант дээл нэг, хээтэй торго 4 дээлийн өнгө доторт хүрэхээр шагнаж ... алтадсан мөнгөн тамга олгов."<ref>Мин улсын судар. УБ., 2018. III боть. т.189</ref> 1572 онд нас баржээ. Түүнийг ахмад хөвгүүн [[Байсанхур үйзэн тайж|Байсанхур үйзэн тайжийн]] ахмад хөвгүүн [[Байхундай хөндлөн хан]] залгамжлав. Байсахал хөндлөн хан нь доянь урианхайн Хутуг шигүшийн хойчис Төрэй ноёны охин Мөнхчинийг хатан болгож авсан.{{sfn|Гэсэр|2019|pp=47}} [[Байсанхур үйзэн тайж]], [[Зайсанхур чинбаатар]], [[Лайсанхур тайж]], [[Мангус тайж (Байсахал)|Мангус тайж]], [[Мангудай тайж]] гэсэн 5 хөвгүүнтэй. Байсахал хөндлөн ханы үр хойчисын захирсан Харчин түмнийг шарнууд харчин гэх бөгөөд тэд нарыг 1629 онд Лигдэн хааны их цэрэг бут цохин эзлэн авчээ. Хожим нь манжид дагаар орсонд цахар найман хошуунд нийлүүлжээ. == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== * {{Cite journal |last=Б |first=Гэсэр |date=2019 |title=Орочу шигүши ба Хутуг шигүш хоёрын Доянь Урианхай аймагтай холбогдох асуудалд |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5562 |journal=Historia Mongolarum (МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг) |volume=18}} [[Ангилал:1510 онд төрсөн]] [[Ангилал:1572 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголын хаан]] 5z5lc5bge2l4a1wwgw7bsio8653m6nl 857106 857105 2026-05-26T11:11:35Z Megzer 20491 857106 wikitext text/x-wiki '''Байсахал хөндлөн хан''' (1510-1572) бол [[Боржигин|хиад боржигин]] овгийн [[Барсболд хаан|Барсболд сайн алаг жононгийн]] дөтгөөр хөвгүүн. Цагаан морин (1510 он) жилтэй.<ref name=":0">Саган сэцэн. Эрдэнийн товч. УБ., 2006. т.137</ref> Цол нь '''Хөндлөн хан''' ('''Хүндлэн хан'''). [[Юншээбүү|Юншээбүүгийн]] долоон отог [[Харчин]] аймагт эзэн суусан.<ref name=":0" /> [[Дарайсүн Гүдэн хаан|Гүдэн хаан]] [[Цахар түмэн|цахар түмнээ]] авч зүүнш нүүх үеэр Байсахал хөндлөн хан тэдний орхиж явсан бэлчээрийг эрхшээлдээ оруулсан нь, Жанжякөүгийн зүүн хойд талын Өрөөсөн чулуут хаалга, Кайпингийн ойролцоо газраар нутаглах болсон. [[Гүнбилэг мэргэн жонон]], [[Алтан хан]] нарын удирдсан олон удаагийн байлдаанд Мин улсын эсрэг тулалдаж байв. 1551 онд Алтан ханыг дагаж [[Мин улс|Мин улстай]] найрамдаж, [[Шинхайкөү|Шинхайкөүд]] зах нээж худалдаа хийх болов.<ref>Мин улсын судар. УБ., 2018. III боть. т.181</ref> 1571 онд Алтан хан Мин улсад дагаар ороход Байсахалд ван цол олгохыг хүсэхэд Мин улсын засгийн газар татгалзаж, "[[дудутунжы]] болгож ... улаан арслант дээл нэг, хээтэй торго 4 дээлийн өнгө доторт хүрэхээр шагнаж ... алтадсан мөнгөн тамга олгов."<ref>Мин улсын судар. УБ., 2018. III боть. т.189</ref> 1572 онд нас баржээ. Түүнийг ахмад хөвгүүн [[Байсанхур үйзэн тайж|Байсанхур үйзэн тайжийн]] ахмад хөвгүүн [[Байхундай хөндлөн хан]] залгамжлав. Байсахал хөндлөн хан нь [[Доян харуул|доян урианхайн]] Хутуг шигүшийн хойчис Төрэй ноёны охин Мөнхчинийг хатан болгож авсан.{{sfn|Гэсэр|2019|pp=47}} [[Байсанхур үйзэн тайж]], [[Зайсанхур чинбаатар]], [[Лайсанхур тайж]], [[Мангус тайж (Байсахал)|Мангус тайж]], [[Мангудай тайж]] гэсэн 5 хөвгүүнтэй. Байсахал хөндлөн ханы үр хойчисын захирсан Харчин түмнийг шарнууд харчин гэх бөгөөд тэд нарыг 1629 онд Лигдэн хааны их цэрэг бут цохин эзлэн авчээ. Хожим нь манжид дагаар орсонд цахар найман хошуунд нийлүүлжээ. == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== * {{Cite journal |last=Б |first=Гэсэр |date=2019 |title=Орочу шигүши ба Хутуг шигүш хоёрын Доянь Урианхай аймагтай холбогдох асуудалд |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5562 |journal=Historia Mongolarum (МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг) |volume=18}} [[Ангилал:1510 онд төрсөн]] [[Ангилал:1572 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголын хаан]] c4nalf6qd1v6ewdnn840ule5srnozlh 4 123966 857087 771247 2026-05-26T09:17:29Z International university of ulaanbaatar 104917 /* Олон улсын Улаанбаатарын их сургууль */ 857087 wikitext text/x-wiki Олон улсын Улаанбаатарын их сургууль q6d8obbszw7a7yv2190nrrcfnyu3rbq 857088 857087 2026-05-26T09:18:41Z Àncilu 84134 Undid edits by [[Special:Contribs/International university of ulaanbaatar|International university of ulaanbaatar]] ([[User talk:International university of ulaanbaatar|talk]]) to last version by Zorigt: test edits, please use the sandbox 857088 wikitext text/x-wiki <includeonly> [[en:]] [[bxr:]] [[xal:]] [[tyv:]] [[en:]] [[de:]] [[sv:]] [[fr:]] [[nl:]] [[ru:]] [[es:]] [[it:]] [[arz:]] [[pl:]] [[ja:]] [[zh:]] [[vi:]] [[uk:]] [[ar:]] [[pt:]] [[fa:]] [[ca:]] [[sr:]] [[id:]] [[ko:]] [[no:]] [[fi:]] [[tr:]] [[hu:]] </includeonly> 8fn7lvojwb5o1ai92uzwzsjxuwmbjim 10 132719 857065 857046 2026-05-25T20:39:01Z Enkhsaihan2005 64429 857065 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{{2}}} |ComboMap={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]] |amur oblast |[[amur oblast]] |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]] |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]] |kamchatka krai |[[kamchatka krai]] |воронеж муж |[[воронеж муж]]=1 |0 }} |ISOCode={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=RU-AD |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=RU-ALT |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=RU-AL |amur oblast |[[amur oblast]]=RU-AMU |архангельск муж |[[архангельск муж]]=RU-ARK |астрахань муж |[[астрахань муж]]=RU-AST |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=RU-BA |белгород муж |[[белгород муж]]=RU-BEL |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=RU-BRY |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=RU-BU |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=RU-CE |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]]=RU-CHE |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=RU-CHU |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=RU-CU |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=RU-DA |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=RU-IN |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=RU-YEV |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=RU-KB |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=RU-KAM |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=RU-KC |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=RU-IRK |иваново муж |[[иваново муж]]=RU-IVA |калининград муж |[[калининград муж]]=RU-KGD |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=RU-KL |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=RU-KLU |karelia |republic of karelia |karelia republic |[[republic of karelia|karelia]] |[[republic of karelia]]=RU-KR |khabarovsk krai |[[khabarovsk krai]]=RU-KHA |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=RU-KK |киров муж |[[киров муж]]=RU-KIR |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=RU-KEM |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |khanty–mansi autonomous okrug |khanty–mansi autonomous okrug – yugra=RU-KHM |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=RU-KO |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=RU-KOS |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=RU-KDA |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=RU-KYA |курган муж |[[курган муж]]=RU-KGN |курск муж |[[курск муж]]=RU-KRS |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=RU-LEN |lipetsk oblast |[[lipetsk oblast]]=RU-LIP |magadan oblast |[[magadan oblast]]=RU-MAG |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=RU-ME |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=RU-MO |москва муж |[[москва муж]]=RU-MOS |мурманск муж |[[мурманск муж]]=RU-MUR |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=RU-NEN |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=RU-NIZ |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=RU-SE |новгород муж |[[новгород муж]]=RU-NGR |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=RU-NVS |омск муж |[[омск муж]]=RU-OMS |оренбург муж |[[оренбург муж]]=RU-ORE |орёл муж |[[орёл муж]]=RU-ORL |пенза муж |[[пенза муж]]=RU-PNZ |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=RU-PER |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=RU-PRI |псков муж |[[псков муж]]=RU-PSK |ростов муж |[[ростов муж]]=RU-ROS |рязань муж |[[рязань муж]]=RU-RYA |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=RU-SA |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=RU-SAK |самара муж |[[самара муж]]=RU-SAM |саратов муж |[[саратов муж]]=RU-SAR |смоленск муж |[[смоленск муж]]=RU-SMO |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=RU-STA |sverdlovsk oblast |[[sverdlovsk oblast]]=RU-SVE |tambov oblast |[[tambov oblast]]=RU-TAM |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=RU-TA |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=RU-TOM |тула муж |[[тула муж]]=RU-TUL |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=RU-TY |тверь муж |[[тверь муж]]=RU-TVE |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=RU-TYU |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=RU-UD |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=RU-ULY |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=RU-VLA |волгоград муж |[[волгоград муж]]=RU-VGG |вологда муж |[[вологда муж]]=RU-VLG |воронеж муж |[[воронеж муж]]=RU-VOR |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=RU-YAN |ярославль муж |[[ярославль муж]]=RU-YAR |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=RU-ZAB |RU }} |PosMapParam={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Орос Адыгей |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Орос Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Russia Altai Republic |amur oblast |[[amur oblast]]=Russia Amur Oblast |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Орос Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Орос Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Орос Башкортостан |белгород муж |[[белгород муж]]=Орос Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Russia Bryansk Oblast |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Орос Буриад |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Орос Чечень |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]]=Russia Chelyabinsk Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Russia Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Russia Chuvashia |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Орос Дагестан |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Russia Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Russia Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Орос Кабардино-Балкар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Russia Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Орос Карачай-Черкес |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Орос Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Орос Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Орос Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Орос Халимаг |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Russia Kaluga Oblast |karelia |republic of karelia |karelia republic |[[republic of karelia|karelia]] |[[republic of karelia]]=Russia Karelia |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Орос Хакас |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Russia Khanty-Mansi Autonomous Okrug |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=Russia Kemerovo Oblast |khabarovsk krai |[[khabarovsk krai]]=Russia Khabarovsk Krai |киров муж |[[киров муж]]=Орос Киров муж |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Russia Komi Republic |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Russia Kostroma Oblast |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Орос Краснодарын хязгаар |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=Russia Krasnoyarsk Krai |курган муж |[[курган муж]]=Орос Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Орос Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Russia Leningrad Oblast |lipetsk oblast |[[lipetsk oblast]]=Russia Lipetsk Oblast |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Russia Magadan Oblast |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Орос Мари Эл |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Russia Mordovia |moscow |[[moscow]]=Russia Moscow |москва муж |[[москва муж]]=Орос Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Орос Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Russia Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Орос Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Орос Умард Осети-Алани |новгород муж |[[новгород муж]]=Орос Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Орос Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Орос Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Орос Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орос Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Орос Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Орос Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Орос Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Орос Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Орос Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Орос Рязань муж |saint petersburg |[[saint petersburg]]=Russia Saint Petersburg |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=Russia Sakha Republic |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Russia Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Орос Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Орос Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Орос Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Орос Ставрополийн хязгаар |sverdlovsk oblast |[[sverdlovsk oblast]]=Russia Sverdlovsk Oblast |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Russia Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Орос Татарстан |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Russia Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Орос Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Орос Тува |тверь муж |[[тверь муж]]=Орос Тверь муж |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=Russia Tyumen Oblast |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Орос Удмурт |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Орос Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Russia Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Орос Волгоград муж |[[вологда муж]]=Орос Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Орос Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Russia Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Орос Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Орос Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |PosMapCaption={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=the Altai Republic |amur oblast |[[amur oblast]]=Amur Oblast |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Bryansk Oblast |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]]=Chelyabinsk Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=the Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=the Republic of Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=the Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Kaluga Oblast |karelia |republic of karelia |karelia republic |[[republic of karelia|karelia]] |[[republic of karelia]]=the Republic of Karelia |khabarovsk krai |[[khabarovsk krai]]=Khabarovsk Krai |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=Kemerovo Oblast |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=the Komi Republic |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Kostroma Oblast |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=Krasnoyarsk Krai |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |lipetsk oblast |[[lipetsk oblast]]=Lipetsk Oblast |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Magadan Oblast |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=the Republic of Mordovia |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард-Осети Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=the Sakha (Yakutia) Republic |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |sverdlovsk oblast |[[sverdlovsk oblast]]=Sverdlovsk Oblast |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=Tyumen Oblast |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |вологда муж |[[вологда муж]]=Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |FSMapImg={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Altai Republic |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Republic of Ingushetia |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |karelia |republic of karelia |karelia republic |[[republic of karelia|karelia]] |[[republic of karelia]]=Republic of Karelia |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Komi Republic |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Republic of Mordovia |умард осети |умард осети-алани |[[умард осети]] |[[умард осети-алани]] |умард осетийн бүгд найрамдах улс |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети улс |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард Осети-Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=Sakha (Yakutia) Republic |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |khabarovsk krai |[[khabarovsk krai]]=Khabarovsk Krai |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=Krasnoyarsk Krai |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |amur oblast |[[amur oblast]]=Amur Oblast |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Bryansk Oblast |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]]=Chelyabinsk Oblast |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Kaluga Oblast |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=Kemerovo Oblast |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Kostroma Oblast |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |lipetsk oblast |[[lipetsk oblast]]=Lipetsk Oblast |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Magadan Oblast |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |orel oblast |[[orel oblast]] |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |sverdlovsk oblast |[[sverdlovsk oblast]]=Sverdlovsk Oblast |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=Tyumen Oblast |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |вологда муж |[[вологда муж]]=Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Jewish Autonomous Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |Орос }} }}</includeonly><noinclude>{{Template doc}}</noinclude> p812hf1y8xiwjw9gj0th42vnd8infsm 0 137274 857056 796520 2026-05-25T12:51:31Z GeertivpBot 82927 #pwb Copy label Инфобокс хүн Authority control [[c:Category:John Quincy Adams|Commons category John Quincy Adams]] DEFAULTSORT: 857056 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хүн}} [[Файл:JQA Photo Crop (close cropped).jpg|thumb|Жон Куинси Адамс]] '''Жон Куинси Адамс''' ([[Англи хэл|англи]]. ''John Quincy Adams''; 1767 оны 7-р сарын 11-нд төрсөн—1848 оны 2-р сарын 28-нд [[Вашингтон (хот)|Вашингтонд]] нас барсан) — америкийн улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн, дипломат, [[АНУ-ын Ерөнхийлөгч|АНУ-ын 6 дахь Ерөнхийлөгч]] (1825—1829). АНУ-ын 2 дахь Ерөнхийлөгч [[Жон Адамс|Жон Адамсын]] ууган хүү, Гадаад бодлогын тухай [[Монрогийн үзэл баримтлал|Монрогийн үзэл баримтлалын]] үндсэн зохиогч. АНУ-ын [[Орос]] (1809—1814) болон [[Их Британи]] (1815—1817) дахь Элчин сайд, [[АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга]] (1817—1824). {{Commons category|John Quincy Adams}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Adams, John Quincy}} gdnk546y5yo2kc12uf17fh7pv0e3e2q 0 137815 857080 812488 2026-05-26T02:01:47Z ~2026-31309-03 104906 Бүтээлийн жагсаалтыг засаж шинээр бичсэн номны нэрийг оруулсан 857080 wikitext text/x-wiki '''Аюурзанын Цанжид''' (1948 онд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймагт]] төрсөн) -Түүхийн ухааны доктор, профессор. Монгол Улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн. Монгол Улсын Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд (2000-2004). == Намтар == Тэрээр 1973 онд [[Польш]] улсад [[Вроцлав]] хотын Политехникийн дээд сургуулийг цахилгааны инженерийн мэргэжлээр төгссөн. 1982 онд Намын дээд сургууль, нийгмийн ухааны академи төгссөн. 1973-1980 онд Говь-Алтай аймгийн барилга угсралтын комбинатад инженер, Эрчим хүчний үйлдвэрийн дарга. 1980-аад оны эхэн үеэс их, дээд сургуульд багшилж, эрдэм судлалын ажил эрхэлж ирсэн. 1988 онд ЗХУ-ын Москва хот дахь Зөвлөлтийн Коммунист намын Төв хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны академид дэд докторын зэрэг хамгаалжээ. 1996-2000 онд МАХН-ын дэргэдэх сургалт судалгааны "Прогноз" төвийн захирал. 2000-2004 онуудад Монгол Улсын Боловсрол, Соёл Шинжлэх Ухааны сайдаар ажилласан. 2000-2004, 2004-2008 ондуудад УИХ-ын гишүүнээр 2 дахин сонгогдон ажилласан. 2017 оноос Этүгэн их сургуулийн төгсөлтийн дараах сургалтын албаны дарга. Монголын Шинжлэх ухааны академийн нийгмийн ухааны салбарын бага чуулганы дэргэдэх  Гүн ухаан, социологи, улс төр, соёл, урлаг судлалын шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалуулах эрдмийн зөвлөлийн 2018 оны 11-р сарын 15-ны өдрийн хуралдаанаар А.Цанжид “Монголын төрт ёс” сэдвээр Улс төрийн шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалсан байна. Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академийн Философийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан. == Бүтээлүүд == 'Улстөрийн шинжлэх ухаан', 'Төрийн захиргаа', 'Бодлого судлал' зэрэг сурах бичиг, 'Монгол соёл иргэншил', 'Монголын төрт ёс', 'Уугуул монгол соёл', 'Соёл: зохицохуй ба эзэмдэхүй', 'Хөдөөгийн хөгжлийн бодлого:онол, туршлага, сургамж', 'Төр барихуй монгол ухаан', 'Төр ухаан', 'Институтийн онол, арга зүйг бодлого судлалд хэрэглэх нь', 'Шинэ нөхцөл дэх шинжлэх ухаан, технологи, инновацийн бодлого', 'Хөгжлийн стратегийн талаар эргэцүүлэх нь', 'Монголын нууц товчооны нууцыг мөшгөхүй', 'Хувьсган өөрчлөгч боловсрол: дэлхийн чиг хандлага, философи, бодлогын асуудлууд', 'Монголын боловсролын философийн асуудалд' зэрэг судалгааны бүтээл, 'Залуучуудын хүмүүжил', 'Ардчилсан социализм', зэрэг сурталчилгааны товхимол, олон арван судалгаа, сурталчилгааны өгүүлэл бичиж нийтлүүлсэн. 'Бодлогын шинжилгээ', 'Төрийн бодлолго', 'Хиймэл оюуныг төрийн бодлогод ашиглах нь' зэрэг номыг орос, англи хэлнээс орчуулсан. 'Бодь модны дор бодлогоширном' нэртэй шүлгийн ном бичиж нийтлүүлсэн. Уг номонд зохиогчийн өөрийн болон польш хэлнээс орчуулсан яруу найргийн бүтээлүүд багтсан. 'Монголчуудын түүх, соёлын атлас', Монголын шинжлэх ухаан-108 боть, Монголын түүхэн сурвалж бичгийн цуврал 30 боть зэрэг олон бүтээлийн ерөнхий редактор, төслийн багийн ахлагч, зөвлөхөөр ажиллажээ. Төрийн ордонд төрийн ёслол, хүндэтгэлийн өргөө барих, шижир алт, цалин цагаан мөнгө, эрдэнийн зүйлсээр 'Монголын нууц товчоо', 'Үндсэн хууль' номыг бүтээхэд зөвлөхөөр ажилласан. a9rz79s9jvsjcur30a6g62pvckm77wg 857082 857080 2026-05-26T04:17:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 857082 wikitext text/x-wiki '''Аюурзанын Цанжид''' (1948 онд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймагт]] төрсөн) -Түүхийн ухааны доктор, профессор. Монгол Улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн. Монгол Улсын Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд (2000-2004). == Намтар == Тэрээр 1973 онд [[Польш]] улсад [[Вроцлав]] хотын Политехникийн дээд сургуулийг цахилгааны инженерийн мэргэжлээр төгссөн. 1982 онд Намын дээд сургууль, нийгмийн ухааны академи төгссөн. 1973-1980 онд Говь-Алтай аймгийн барилга угсралтын комбинатад инженер, Эрчим хүчний үйлдвэрийн дарга. 1980 онд Намын Дээд сургуульд элсэн орж суралаж 1982 онд онц дүнтэй төгсөж, тус сургуулийн Намын байгуулалтын тэнхимд багш болж их, дээд сургуульд багшилж, эрдэм судалгааны ажил эрхэлж ирсэн. 1988 онд ЗХУ-ын Москва хот дахь Зөвлөлтийн Коммунист намын Төв хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны академид дэд докторын зэрэг хамгаалжээ. А.Цанжид 1992 онд улс төр судлалын төвд ажиллаж байсан залуу багш нарыг удирдан “Улс төрийн шинжлэх ухааны үндэс” гэсэн анхны гарын авлагыг бичиж хэвлүүлжээ. Мөн 1996 онд Улс төрийн шинжлэх ухаан буюу товчилбол УШУ хэмээх сурах бичгийг бичсэн байна. 1996-2000 онд МАХН-ын дэргэдэх сургалт судалгааны "Прогноз" төвийн захирал. 2000-2004 онуудад Монгол Улсын Боловсрол, Соёл Шинжлэх Ухааны сайдаар ажилласан. 2000-2004, 2004-2008 ондуудад УИХ-ын гишүүнээр 2 дахин сонгогдон ажилласан. 2017 оноос Этүгэн их сургуулийн төгсөлтийн дараах сургалтын албаны дарга. Монголын Шинжлэх ухааны академийн нийгмийн ухааны салбарын бага чуулганы дэргэдэх  Гүн ухаан, социологи, улс төр, соёл, урлаг судлалын шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалуулах эрдмийн зөвлөлийн 2018 оны 11-р сарын 15-ны өдрийн хуралдаанаар А.Цанжид “Монголын төрт ёс” сэдвээр Улс төрийн шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалсан байна. Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академийн Философийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан. == Бүтээлүүд == 'Улстөрийн шинжлэх ухаан', 'Төрийн захиргаа', 'Бодлого судлал' зэрэг сурах бичиг, 'Монгол соёл иргэншил', 'Монголын төрт ёс', 'Уугуул монгол соёл', 'Соёл: зохицохуй ба эзэмдэхүй', 'Хөдөөгийн хөгжлийн бодлого:онол, туршлага, сургамж', 'Төр барихуй монгол ухаан', 'Төр ухаан', 'Институтийн онол, арга зүйг бодлого судлалд хэрэглэх нь', 'Шинэ нөхцөл дэх шинжлэх ухаан, технологи, инновацийн бодлого', 'Хөгжлийн стратегийн талаар эргэцүүлэх нь', 'Монголын нууц товчооны нууцыг мөшгөхүй', 'Хувьсган өөрчлөгч боловсрол: дэлхийн чиг хандлага, философи, бодлогын асуудлууд', 'Монголын боловсролын философийн асуудалд' зэрэг судалгааны бүтээл, 'Залуучуудын хүмүүжил', 'Ардчилсан социализм', зэрэг сурталчилгааны товхимол, олон арван судалгаа, сурталчилгааны өгүүлэл бичиж нийтлүүлсэн. 'Бодлогын шинжилгээ', 'Төрийн бодлолго', 'Хиймэл оюуныг төрийн бодлогод ашиглах нь' зэрэг номыг орос, англи хэлнээс орчуулсан. 'Бодь модны дор бодлогоширном' нэртэй шүлгийн ном бичиж нийтлүүлсэн. Уг номонд зохиогчийн өөрийн болон [[Польш хэл|польш хэлнээ]]<nowiki/>с орчуулсан яруу найргийн бүтээлүүд багтсан. 'Монголчуудын түүх, соёлын атлас', Монголын шинжлэх ухаан-108 боть, Монголын түүхэн сурвалж бичгийн цуврал 30 боть зэрэг олон бүтээлийн ерөнхий редактор, төслийн багийн ахлагч, зөвлөхөөр ажиллажээ. Төрийн ордонд Төрийн ёслол, хүндэтгэлийн өргөө барих, шижир алт, цалин цагаан мөнгө, эрдэнийн зүйлсээр 'Монголын нууц товчоо', 'Үндсэн хууль' номыг бүтээхэд зөвлөхөөр ажилласан. g4h3g6mjlkij31ckndcbpz78snc10al 0 140197 857072 853372 2026-05-25T23:15:28Z Avirmed Batsaikhan 53733 857072 wikitext text/x-wiki [[Файл:BYD Company, Ltd. - Logo.svg|thumb|BYD-ийн лого]] '''BYD Co Ltd''' ([[Англи хэл|англи хэлний]]. ''Build Your Dreams'' үгний товчлол юм, орч. «Мөрөөдлөө бүтээ») —автомашин үйлдвэрлэгч "BYD Auto", батерей болон, электроник үйлдвэрлэгч "BYD Electronic" зэрэг Хятадын олон төрлийн үйл ажиллагаа эрхэлдэг том компани юм. Төв байр нь Хятадын [[Шэньжэнь|Шэньжень]] хотод байрладаг. [[Forbes Global 2000]] жагсаалтын 2022 оны дэлхийн хамгийн том 2000 хувьцаат компаниудын жагсаалтад BYD 580 дугаарт жагссан байна. Тус компанийг Хятадын тэрбумтан [[Ван Чуанфу]] эзэмшдэг байна. BYD нь Хятадын [[Шэньжэнь]], [[Шиань]], [[Жөнжоу|Жэнжоу]], [[Шанхай]], [[Бээжин]] болон [[Узбекистан]], [[Бразил]], [[Тайланд]], [[Унгар]], [[Турк]] зэрэг улсуудад үйлдвэрлэлийн төвтэй юм. == Түүх == Тус компанийг [[Ван Чуанфу]] 1995 оны 2-р сард өөрийн үеэл Лү Сяньянгийн (''Lv Xiangyang'') санхүүгийн дэмжлэгтэйгээр байгуулж, анх батерей үйлдвэрлэж эхэлжээ. Тус компани тухайн үед электроникийн салбар эрчимтэй хөгжиж байсан Шэньжэнь хотыг төвөө болгон сонгосон байна. 2002 он гэхэд BYD нь [[Хонконгийн хөрөнгийн бирж]] дээр хувьцаагаа гаргахад үед тэд Хятадын хамгийн том батерей үйлдвэрлэгч болсон байжээ. 2003 онд Шаньси мужийн Чинчуан автомашины үйлдвэрийг төрийн өмчит Норинко конгломератаас худалдан авч, BYD Automobile-ийн охин компани болгон өөрчилсөн. Тус компани Flyer загварыг уг үйлдвэрээс өвлөн авсан байна. Үүний зэрэгцээ Бээжинд хэв зутгах үйлдвэрийг худалдан авч, Шанхайд дизайны товчоо байгуулжээ. Өөрийн анхны загвар нь Toyota Corolla дээр суурилсан F3 байв. Дараагийн хэдэн жилийн хугацаанд өөр хэд хэдэн загвар гарсан бөгөөд тэдгээрийн ихэнх нь Toyota-гийн загвартай байв. 2010 он гэхэд борлуулалт жилд 500 мянган автомашин болсон байна. 2023 оны 3-р сард Тайландын Районг мужид BYD автомашины үйлдвэрийн барилгын ажил эхэлсэн. 2023 оны 8-р сард BYD Electronics нь Wuxi болон Chengdu дахь Jabil-ийн электроникийн үйлдвэрүүдийг 2.2 тэрбум доллараар худалдаж авах гэрээнд гарын үсэг зуржээ. 2023 оны 4-р улиралд BYD цахилгаан автомашины борлуулалтын хэмжээгээр Tesla-г гүйцэж, дэлхийд нэгдүгээрт орсон (BYD борлуулалт 526,409 ширхэг, Теслагийн борлуулалт 484,507 ширхэг байсан) байна. BYD-ийн 2023 онд автомашины борлуулалтын нийт хэмжээ 3.02 сая ширхэгт хүрч, өнгөрсөн 2022 оны мөн үетэй харьцуулахад 62.3%-иар өсч, үүнээс цахилгаан автомашины борлуулалт 1.57 сая ширхэг болжээ. 2024 оны 1-р сард BYD [[Узбекистан]]<nowiki/>д цахилгаан машин угсрах ажлыг эхлүүлсэн юм. 2024 оны 3-р сард BYD нь [[Бразил|Бразилийн]] Сальвадор хотод жилд 150,000 автомашин үйлдвэрлэх хүчин чадалтай угсрах үйлдвэрээ нээсэн. 2024 оны намар BYD улирлын орлогоороо анх удаа Tesla-г гүйцэж түрүүлэв: 3-р улиралд компанийн орлого 201.1 тэрбум юань (ойролцоогоор 28.2 тэрбум доллар) болсон нь өнгөрсөн оны мөн үеийнхээс 24%-иар өссөн байна. Мөн хугацаанд Теслагийн орлого 25.18 тэрбум доллар болжээ. == Эзэмшигчид болон удирдлага == Ван Чуанфу (1966 оны 4-р сарын 8-нд төрсөн) нь компанийн үүсгэн байгуулагч, ТУЗ-ийн дарга, ерөнхийлөгч юм. Тэрээр BYD компанийн 17.64 % эзэмшдэг байна. Лв Сян-ян (1962 онд төрсөн) нь тус компанийн үүсгэн байгуулагч, дэд дарга юм. Тэрээр 1995 онд компаниа байгуулахаасаа өмнө Хятадын Ардын банкны Чаоху дахь салбарт ажиллаж байсан. Тэрээр BYD компанийн 13.55 % эзэмшдэг ажээ. 7rjxvk54p1a7v1gn7ek2cxhub0s2qfg 0 141072 857076 826356 2026-05-25T23:48:58Z Avirmed Batsaikhan 53733 857076 wikitext text/x-wiki [[Файл:West facade of ICBC headquarters (20230310132257).jpg|thumb|287x287px]] '''Хятадын аж үйлдвэр, худалдааны банк''' (товч. '''ICBC''', {{lang-zh|中国工商银行}}, {{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}) — БНХАУ-ын болон дэлхийн хамгийн том арилжааны банк. [[Bank of China|Хятадын банк]], [[Хятадын хөдөө аж ахуйн банк]] болон [[Хятадын бүтээн байгуулалтын банк|Хятадын бүтээн байгулалтын банк]] нарын хамт тус улсын "Их дөрөв"-т багтдаг банк юм. Тус банк нь 1984 онд үүсгэн байгуулагдаж, 2005 онд хязгаарлагдмал хариуцлагатай хувьцаат компани болон өөрчлөгдсөн. 2006 оны 10-р сарын сүүлчээр тус банк олон нийтэд хувьцаа гаргаж, 48.4 тэрбум (нийт хувьцааны 18%- Хонконгийн хөрөнгийн бирж дээр, 12%- Шанхайн бирж дээр) 22 тэрбум доллараар (дэлхийн түүхэн дэх хамгийн том IPO) арилжаалж, дээд амжилтыг тогтоосон байна. Хятадын аж үйлдвэр, худалдааны банк [[Форбс (сэтгүүл)|Форбс сэтгүүлээс]] жил бүр гаргадаг олон нийтийн томоохон компаниудын "[[Forbes Global 2000]]" жагсаалтыг 10 жилийн турш тэргүүлсэн. 2022 онд тус банк чансааны 2-р байр, 2023 онд 3-р байрт оржээ. == Түүх == 1978 оны 12-р сард болсон [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист Намын]] 11-р Төв Хорооны 3-р Бүгд хурлын дараа Хятад улс санхүүгийн тогтолцоонд шинэчлэл хийж эхэлсэн юм. Тус улсын Төв банкны чиг үүргийг арилжааны банкны үйл ажиллагаатай хослуулсан Хятадын Ардын банкны үйл ажиллагааг салган хуваахаар шийдсэн байна. Хятадын Ардын банканд Төв банкны эрх үүргийг хэвээр үлдээж, 1984 оны 1-р сарын 1-нд аж үйлдвэрийг хөгжүүлэх зээл олгох, хадгаламж хүлээн авах зорилгоор ''Хятадын Аж үйлдвэр, худалдааны банк'' (ХАҮХБ) байгуулагдаж, Ардын банкны бүх бүс нутагт байрлах салбаруудыг түүнд шилжүүлэн өгчээ. Банкны үйл ажиллагааны эхний 10 жилийн хугацаанд түүний гол үзүүлэлтүүд жилд 20% өсөж, хадгаламжийн хэмжээ 1984 онд 170 тэрбум юань байсан бол 1993 онд 884 тэрбум юань, зээлийн хэмжээ 247 тэрбум юаниас 1 тэрбум 113 тэрбум юань болж өссөн байна. 2008 онд Хятадын Аж үйлдвэр, худалдааны банк нь [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотод]] салбараа нээсэн Хятадын хоёр дахь банк болсон (1991 оноос хойш). 2011 онд мөн [[Испани]], [[Пакистан|Пакистанд]] салбараа нээсэн. 2014 онд тус банк [[Кувейт|Кувейтэд]] салбараа нээсэн Хятадын анхны банк болсон. 2015 онд [[Турк|Туркийн]] "TekstilBank" банкийг худалдан авч, түүний үндсэн дээр "ICBC Turkey" охин компани байгуулагдсан. 2023 онд тус банкны хувьцаа эзэмшигчдийн цэвэр ашиг 365.12 тэрбум юань (51.43 тэрбум ам.доллар), банкны орлого 843.07 тэрбум юань байсан. == Удирдлага, эзэмшигч нар == * Central Huijin Investment Limited — 34,71 %; * БНХАУ-ын Сангийн яам — 31,14 %; * HKSCC Nominees Limited — 24,17 %; * National Council for Social Security Fund — 3,46 %; * China Securities Finance Co., Ltd. — 0,68 %; * Hong Kong Securities Clearing Company Limited — 0,59 %; * Central Huijin Asset Management Co., Ltd. — 0,28 %; * Taiping Life Insurance Co., Ltd. — 0,19 %; * China Life Insurance Company Limited — 0,14 %; * Hexie Health Insurance Co., Ltd. — 0,1 %. [[Ангилал:Хятадын банк]] [[Ангилал:1984 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:БНХАУ-ын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Хонгконгийн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Шанхайн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй аж ахуйн нэгж]] 9bhf08uy1pb6ckyvbyuhubv5hljx0ov 0 144236 857070 842426 2026-05-25T23:12:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 857070 wikitext text/x-wiki [[Файл:Alphabet Inc Logo 2015.svg|thumb|371x371px]] '''Alphabet Inc.''' - Google Inc. болон түүний охин компаниуд болон олон стартапуудыг удирддаг холдинг компани юм. АНУ-ын [[Калифорни]] мужийн Маунтин Вью (англи. ''Mountain View'', орч. ''уулны үзэмж'') хотод төвтэй. Alphabet нь 2018 онд [[Forbes (сэтгүүл)|Forbes сэтгүүлийн]] ажиллахад хамгийн тохиромжтой 500 компанийн жагсаалтад нэгдүгээрт бичигдсэн. Тус компани нь 2024 оны дэлхийн хамгийн том олон нийтийн компаниудын [[Forbes Global 2000]] жагсаалтад 10-р байрт бичигджээ. Alphabet нь мөн Fortune 500 жагсаалтад орлогынхоо хэмжээгээр АНУ-ын хамгийн том компаниуд дотроос 8-р байрт бичигддэг байна. == Түүх == [[Google]]-ийг Alphabet болгон өөрчлөн зохион байгуулах болсоныг 2015 оны 8-р сарын 10-нд албан ёсоор зарлаж, 2 сарын дараа 2015 оны 10-р сарын 2-нд дуусгасан байна. Google-ийн бүх хувьцааг Alphabet-ын хувьцаа болгон хөрвүүлсэн бөгөөд эдгээр хувьцаа NASDAQ дээр арилжаалагдсаар байгаа юм. 2016 оны 2-р сарын 1-нд Alphabet нь зах зээлийн үнэлгээгээрээ дэлхийн хамгийн том компани болж, Apple-ийг ардаа орхисон боловч хоёр хоногийн дараа түүний үнэлгээ Apple-ийн ард дахин орсон юм. 2016 оны 5-р сарын 15-нд Alphabet дахин зах зээлийн үнэлгээгээрээ дэлхийн хамгийн том компани болсон. 2019 оны 12-р сард [[Ларри Пэйж]] Гүйцэтгэх захирлын албан тушаалаасаа огцрохоо зарласан бөгөөд [[Сергей Брин]] Alphabet компанийн ерөнхийлөгчийн албан тушаалаас огцрохоо зарласан. [[Сундар Пичай]] Alphabet компанийн гүйцэтгэх захирлын албан тушаалд очсон. Alphabet компанийн ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг цуцалсан. 2021 оны сүүлээр компанийн орлого 257.6 тэрбум долларт хүрсэн. 2022 оны 2-р сарын 1-нд Alphabet компани хувьцаагаа 20-оор 1-ээр хуваах тухай зарласан: 2022 оны 7-р сарын дундуур хувьцааны тоог 20 дахин нэмэгдүүлсэн нь хувьцаа бүрийн үнийг өөрчилсөн боловч компанийн нийт зах зээлийн үнэлгээнд нөлөөлөөгүй юм. == Эзэмшигчид болон удирдлага == Тус компани нь гурван төрлийн хувьцаатай: А ангилал нь 2004 онд Nasdaq дээр бүртгэлтэй байсан (тикер GOOGL); С ангилал нь 2014 онд бүртгэлтэй байсан (тикер GOOG); В ангилал нь бирж дээр бүртгэлгүй боловч 57 хувьцаа эзэмшигчдийн дунд хуваарилагдсан бөгөөд ялангуяа [[Ларри Пэйж]], [[Сергей Брин]] нар эдгээр хувьцааны 87.4%-ийг эзэмшдэг. В ангилалын хувьцаа бүр 10 санал, А ангилалын хувьцаа 1 санал, С ангилалын хувьцаа ямар ч саналгүй; тиймээс Ларри Пэйж, Сергей Брин нар компанийг хянаж, нийт саналын 52.1%-ийг эзэмшдэг байна. * Жон Лерой Хеннесси (1952 оны 9-р сарын 22-нд төрсөн) нь 2018 оны 2-р сараас хойш Удирдах зөвлөлийн бие даасан даргаар ажиллаж байна. Тэрээр Стэнфордын Их Сургуулийн ерөнхийлөгч асан юм. * Сундар Пичай (1972 оны 6-р сарын 10-нд төрсөн) 2004 оноос хойш Google-д ажиллаж, 2019 оны 12-р сараас хойш Гүйцэтгэх захирал болсон байна. == Үйл ажиллагаа == * '''Google Services''' нь зар сурталчилгаа, Android үйлдлийн систем, Chrome хөтөч, Gmail, Google Drive үүлэн сан, Google Maps, Google Photos, Google Play апп дэлгүүр, Search хайлтын систем, YouTube видео хостинг үйлчилгээ зэрэг интернет үйлчилгээ болон програм хангамжийн компаниудын бүлэг юм. Google Services нь мөн Fitbit (ухаалаг цаг), Google Nest (гэр ахуйн бараа), Pixel (электроник) брэндийн дор бүтээгдэхүүн борлуулдаг. Орлого нь зар сурталчилгаа (холдингийн нийт орлогын 78%), YouTube-ийн тодорхой үйлчилгээнд төлбөртэй захиалга, Google Play дээрх төлбөртэй аппликейшнуудаас бүрддэг; тус хэлтэс нь холдингийн орлогын 89%-ийг бүрдүүлдэг байв. * '''Google Cloud''' — мэдээллийн аюулгүй байдал, өгөгдөл хадгалах, боловсруулах, аналитик зэрэг үүлэн технологиуд; орлогын 11%-ийг эзэлдэг. * '''Other Bets''' — эрүүл мэндийн болон мэдээллийн технологийн салбарын компаниудын бүлэг юм. 2025 оны эхний улирлын орлого өмнөх оны мөн үеэс 12%-иар өсч, 90.23 тэрбум ам.долларт хүрсэн. Цэвэр ашиг нь 34.54 тэрбум ам.доллар болж өссөн байна. {| class="wikitable" |+Санхүүгийн үзүүлэлтүүд (тэрбум америк доллар) ! !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !2021 !2022 !2023 !2024 |- |Ашиг |74,99 |90,27 |110,9 |136,8 |161,9 |182,5 |257,6 |282,8 |307,4 |350,0 |- |Цэвэр ашиг |16,35 |19,48 |12,66 |30,74 |34,34 |40,27 |76,03 |59,97 |73,80 |100,1 |- |Хувьцаа |147,5 |167,5 |197,3 |232,8 |275,9 |319,6 |359,3 |365,3 |402,4 |450,3 |- |Өөрийн өмч |120,3 |139,0 |152,5 |177,6 |201,4 |222,5 |251,6 |256,1 |283,4 |325,1 |} == Охин компаниуд == 2024 оны эцэс гэхэд Alphabet Inc. нь Google Google LLC; XXVI Holdings Inc., болон Alphabet Capital US ХХК гэсэн гурван томоохон охин компанитай байсан. Эдгээр компаниуд бүгд Alphabet-ийн нэгэн адил АНУ-ын [[Делавэр]] мужид бүртгэлтэй. gadlhh56nu3re1kzxycqiypx8rv40fw 0 144287 857071 842875 2026-05-25T23:14:07Z Avirmed Batsaikhan 53733 857071 wikitext text/x-wiki [[Файл:Starbuckscenter.jpg|thumb]] [[Файл:Starbucks Map.svg|thumb|Дэлхий дахь сүлжээний газрын зураг]] '''Starbucks Corporation, «Старбакс»''' нь АНУ-ын [[Вашингтон (муж)|Вашингтон мужийн]] [[Сиэтл]] хотод төвтэй, Америкийн олон улсын [[кофены газар]], кофе шардаг цехүүдийн сүлжээ компани юм. 1971 онд Жерри Болдуин, Зев Сигл, Гордон Боукер нар Сиэтлийн Пайк Плэйс зах дээр анх [[кофе]]ны үрийн бөөний худалдаа эрхэлдэг байсан. Starbucks нь 1986-2000 онд тус компанийн гүйцэтгэх захирал байсан бөгөөд АНУ-ын Баруун эрэг даяар франчайзын эрчимтэй тэлэлтийг удирдсан Ховард Шульцийн удирдлага дор эспрессо дээр суурилсан ундаагаар үйлчилдэг кафе болгон хувирсан. 2022 оны 11-р сарын байдлаар тус компани 80 улс оронд 35,711 дэлгүүртэй байсан бөгөөд үүний 15,873 нь АНУ-д байрладаг байв. Starbucks-ын АНУ дахь дэлгүүрүүдийн 8,900 гаруй нь компанийн удирдлага дор байдаг бол үлдсэн хэсэг нь тусгай зөвшөөрөлтэй байдаг ажээ. Энэ бол дэлхийн хамгийн том кофены газрын сүлжээ юм. Тус компани 2022 оны байдлаар Fortune 500 жагсаалтад 120-р байранд, [[Forbes Global 2000]] жагсаалтад 303-р байранд жагссан байна. Хүчтэй шарсан кофег түгээн дэлгэрүүлснээр Starbucks нь АНУ-ын кофены салбарын "хоёр дахь давалгааны" төлөөлөгч болж, анх кофеныхоо амт, чанар, мөн хэрэглэгчийн үйлчилгээнд анхаарлаа хандуулснаар бусад кофены компаниудаас ялгарч эхэлсэн байна. 2000-аад онд АНУ-д кофе үйлдвэрлэхэд өндөр чанартай кофены үр, гараар нунтаглах, хөнгөн шарах зэрэгт анхаарлаа хандуулсан "гурав дахь давалгаа" гарч ирснээр Starbucks нь үр ашиг, аюулгүй байдлын үүднээс автомат кофены машинд эспрессо кофе санал болгосон байна. == Эзэмшигчид == Starbucks-ийн бүх хувьцааны 75 орчим хувийг байгууллагын хөрөнгө оруулагчид эзэмшдэг. 2023 оны 12-р сарын байдлаар Starbucks-ийн хамгийн том 10 хувьцаа эзэмшигч нь: * [[The Vanguard Group]] (9.53%) * [[BlackRock]] (6.96%) * State Street Corporation (4.09%) * Geode Capital Management (2.02%) * [[Morgan Stanley]] (2.00%) * [[Bank of America]] (1.75%) * Northern Trust (1.30%) * Royal Bank of Canada (1.27%) * [[JPMorgan Chase]] (1.21%) * Norges Bank (1.14%) e8a3jrmytwh6o2cl1hinmtc9vi5l8ny 828 146466 857063 2026-05-25T20:25:28Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Серби', top = 46.3, bottom = 41.7, left = 18.7, right = 23.2, image = 'Serbia adm location map.svg', image1 = 'Reliefkarte Serbien.png', image2 = 'SerbiaPoliticalDivision.png' }" 857063 Scribunto text/plain return { name = 'Серби', top = 46.3, bottom = 41.7, left = 18.7, right = 23.2, image = 'Serbia adm location map.svg', image1 = 'Reliefkarte Serbien.png', image2 = 'SerbiaPoliticalDivision.png' } 5ar48t6ge1szxj52o8ktzw6pxuaay9g 0 146467 857074 2026-05-25T23:38:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Forbes Global 2000''' - [[Forbes (сэтгүүл)|Forbes сэтгүүлээс]] жил бүр эмхэтгэн гаргадаг дэлхийн хамгийн том 2000 олон нийтийн компанийн эрэмбэлсэн жагсаалт юм. 2023 оны жагсаалтад багтсан хамгийн том компани нь Америкийн [[JPMorgan Chase]] банк байв. Жагсаалтад АНУ-ын- 611, Хятадын- 346..." 857074 wikitext text/x-wiki '''Forbes Global 2000''' - [[Forbes (сэтгүүл)|Forbes сэтгүүлээс]] жил бүр эмхэтгэн гаргадаг дэлхийн хамгийн том 2000 олон нийтийн компанийн эрэмбэлсэн жагсаалт юм. 2023 оны жагсаалтад багтсан хамгийн том компани нь Америкийн [[JPMorgan Chase]] банк байв. Жагсаалтад АНУ-ын- 611, Хятадын- 346, Японы- 192 компани багтсан байна. 2023 онд 2000 компанийн нийт орлого анх удаа 50 их наяд ам.доллараас давж, цэвэр ашиг нь 4.4 их наяд ам.доллар, хөрөнгө нь 231 их наяд ам.доллар, зах зээлийн үнэлгээ нь 74 их наяд ам.долларт хүрч байсан. Дэлхийн хамгийн том компаниудыг орлого, цэвэр ашиг, хөрөнгө (сүүлийн 12 сарын санхүүгийн тайланд үндэслэсэн), зах зээлийн үнэлгээ гэсэн 4 үндсэн үзүүлэлтээр үнэлэж эрэмбэлдэг байна. Эдгээр 4 үзүүлэлэтийн жагсаалтад байгаа байр суурийн арифметик дундажийг нийлмэл үзүүлэлт болгон сонгосон бөгөөд энэ нь компаниудын эцсийн зэрэглэлийг тодорхойлдог юм. == 2025 он == Эрэмбэлсэн эхний 10 том компаниуд: # {{Flagicon|USA}} [[JPMorgan Chase]] # {{Flagicon|USA}} [[Berkshire Hathaway]] # {{Flagicon|CHN}} [[Industrial and Commercial Bank of China]] # {{Flagicon|KSA}} [[Saudi Aramco]] # {{Flagicon|USA}} [[Amazon.com|Amazon]] # {{Flagicon|USA}} [[Bank of America]] # {{Flagicon|CHN}} [[China Construction Bank]] # {{Flagicon|CHN}} [[Agricultural Bank of China]] # {{Flagicon|USA}} [[Alphabet]] # {{Flagicon|USA}} [[Microsoft]] == 2024 он == Эрэмбэлсэн эхний 20 том компаниуд: {| class="wikitable sortable" !<small>{{nobold|№}}</small> !<small>{{nobold|Компания}}</small> !<small>Осн.</small> !<small>{{nobold|Приоритетная<br>отрасль}}</small> !<small>{{nobold|Выручка}}</small> !<small>{{nobold|Прибыль}}</small> !<small>{{nobold|Активы}}</small> !<small>{{nobold|Рыночная<br> стоимость}}</small> !<small>{{nobold|Сотрудников}}</small> |- |1 |{{Флаг|США}} JPMorgan Chase |2000 |Банкинг, финансы |252,9 |50,1 |4090,7 |588,1 |309 926 |- |2 |{{Флаг|США}} Berkshire Hathaway |1955 |Конгломерат |369,0 |73,4 |1070,0 |899,1 |396 500 |- |3 |{{Флаг|Саудовская Аравия}} Saudi Aramco |1933 |Нефтегазодобыча, нефтехимия |489,1 |117,0 |661,5 |1919,3 |70 000 |- |4 |{{Флаг|Китай}} ICBC |1984 |Банкинг, финансы |223,9 |50,4 |6586,0 |215,2 |419 252 |- |5 |{{Флаг|США}} Bank of America |1998 |Банкинг, финансы |183,3 |25,0 |3273,8 |307,3 |213 000 |- |6 |{{Флаг|США}} Amazon |1994 |Торговля |590,7 |37,7 |531,0 |1922,1 |1 525 000 |- |7 |{{Флаг|Китай}} CCB |1954 |Банкинг, финансы |199,8 |47,0 |5403,8 |187,5 |376 871 |- |8 |{{Флаг|США}} Microsoft |1975 |IT |236,6 |86,2 |484,3 |3123,1 |221 000 |- |9 |{{Флаг|Китай}} ABC Bank |1951 |Банкинг, финансы |193,5 |37,4 |5833,0 |170,9 |451 003 |- |10 |{{Флаг|США}} Alphabet |2015 |IT |317,9 |82,4 |407,4 |2177,7 |182 502 |- |11 |{{Флаг|Япония}} Toyota |1937 |Автопром |311,9 |34,2 |595,4 |274,9 |372 817 |- |12 |{{Флаг|США}} Apple |1976 |IT, электроника |381,6 |100,4 |337,4 |3720,5 |161 000 |- |13 |{{Флаг|Китай}} Bank of China |1912 |Банкинг, финансы |173,3 |32,1 |4657,1 |145,7 |306 931 |- |14 |{{Флаг|США}} ExxonMobil |1999 |Нефтегазодобыча, нефтехимия |331,9 |32,8 |377,9 |536,7 |62 000 |- |15 |{{Флаг|Великобритания}} HSBC |1865 |Банкинг, финансы, страхование |144,9 |22,2 |3000,5 |166,5 |221 000 |- |16 |{{Флаг|США}}Wells Fargo |1852 |Финансы |120,1 |18,8 |1959,2 |212,9 |226 000 |- |17 |{{Флаг|Великобритания}} Shell |1907 |Нефтегазодобыча, нефтехимия |289,7 |17,9 |402,0 |228,5 |106 000 |- |18 |{{Флаг|Китай}} PetroChina |1999 |Нефтегазодобыча, нефтехимия |399,1 |22,7 |388,1 |177,6 |375 803 |- |19 |{{Флаг|США}} UnitedHealth Group |1977 |Страхование |379,5 |15,4 |284,2 |482,9 |440 000 |- |20 |{{Флаг|США}} Walmart |1962 |Торговля |657,3 |18,9 |254,1 |521,1 |2 100 000 |} == 2023 он == Эрэмбэлсэн эхний 20 том компаниуд: {| class="wikitable sortable" !<small>{{nobold|№}}</small> !Компани !<small>Үүссэн он.</small> !<small>Үндсэн чиглэл</small> !<small>Ашиг</small> !<small>Цэвэр ашиг</small> !активууд !Зах зээлийн үнэлгээ !<small>Ажилагсадын тоо</small> |- |1 |{{Флаг|США}} JPMorgan Chase |2000 |Банк, санхүү |179,9 |41,8 |3744,3 |399,6 |250 000 |- |2 |{{Флаг|Саудовская Аравия}} Saudi Aramco |1933 |Газрын тос, хий олборлолт, газрын тосны хими |589,5 |156,4 |661,0 |2 055,2 |70 000 |- |3 |{{Флаг|Китай}} ICBC |1984 |Банк, санхүү |216,8 |52,5 |6116,8 |203,0 |427 587 |- |4 |{{Флаг|Китай}} CCB |1954 |Банк, санхүү |203,1 |48,3 |4977,5 |173,0 |352 588 |- |5 |{{Флаг|Китай}} ABC Bank |1951 |Банк, санхүү |186,1 |37,9 |5356,9 |141,8 |452 258 |- |6 |{{Флаг|США}} Bank of America |1998 |Банк, санхүү |133,8 |28,6 |3194,7 |220,8 |32 000 |- |7 |{{Флаг|США}} Alphabet |2015 |IT |282,9 |58,6 |369,5 |1 340,5 |190 234 |- |8 |{{Флаг|США}} ExxonMobil |1999 |Газрын тос, хий олборлолт, газрын тосны хими |393,2 |61,7 |369,4 |439,4 |62 000 |- |9 |{{Флаг|США}} Microsoft |1975 |IT |207,6 |69,0 |380,1 |2 309,8 |221 000 |- |10 |{{Флаг|США}} Apple |1976 |IT, электроник |385,1 |94,3 |332,2 |2 746,2 |164 000 |- |11 |{{Флаг|Великобритания}} Shell |1907 |Газрын тос, хий олборлолт, газрын тосны хими |365,9 |43,5 |429,2 |205,5 |93 000 |- |12 |{{Флаг|Китай}} Bank of China |1912 |Банк, санхүү |158,2 |33,2 |4,4 |122,7 |306 182 |- |13 |{{Флаг|Япония}} Toyota |1937 |Авто машины аж үйлдвэр |270,5 |18,5 |542,5 |188,2 |372 817 |- |14 |{{Флаг|Южная Корея}} Samsung Electronics |1938 |Электроник |220,1 |34,5 |348,8 |334,3 |270 372 |- |15 |{{Флаг|США}} UnitedHealth Group |1977 |Даатагал |335,9 |20,7 |283,7 |460,2 |440 000 |- |16 |{{Флаг|Китай}} Ping An Insurance |1988 |Даатагал |166,4 |12,6 |1598,5 |138,6 |344 223 |- |17 |{{Флаг|США}}Wells Fargo |1852 |Санхүү |108,9 |14,5 |1886,4 |142,4 |238 698 |- |18 |{{Флаг|США}} Chevron |1879 |Газрын тос, хий олборлолт, газрын тосны хими |232,1 |35,8 |255,9 |303,5 |43 846 |- |18 |{{Флаг|Китай}} PetroChina |1999 |Газрын тос, хий олборлолт, газрын тосны хими |457,4 |22,2 |384,6 |122,9 |398 440 |- |20 |{{Флаг|Великобритания}} HSBC |1865 |Банк, санхүү, даатгал |74,0 |22,2 |2989,7 |151,2 |219 000 |} == 2021 он == Эрэмбэлсэн эхний 10 том компаниуд: {| class="wikitable sortable" |+ !Место !Компани !Төв байр !Чиглэл !Эргэлт (тэрбум-$) !Ашиг (тэрбум- $) !Активууд (тэрбум- $) !Капиталжуулалт(млрд $) |- |1 |Industrial and Commercial Bank of China |{{Flagicon|China}} Бээжин |банк, санхүү |190,5 |45,8 |4914,7 |249,5 |- |2 |JPMorgan Chase |{{Flagicon|USA}} Нью-Йорк |банк, санхүү |136,2 |40,4 |3689,3 |464,8 |- |3 |Berkshire Hathaway |{{Flagicon|USA}} Омаха |банк, санхүү |245,5 |42,5 |873,7 |624,4 |- |4 |China Construction Bank |{{Flagicon|China}} Бээжин |банк, санхүү |173,5 |39,3 |4301,7 |210,4 |- |5 |Saudi Aramco |{{Flagicon|Saudi Arabia}} Дахран |Газрын тос, хий |229,7 |49,3 |510,3 |1897,2 |- |6 |Apple Inc. |{{Flagicon|USA}} Купертино |Софт |294 |63,9 |354,1 |2252,3 |- |7 |Bank of America |{{Flagicon|USA}} Шарлотт |банк, санхүү |98,8 |17,9 |2832,2 |336,3 |- |8 |Ping An Insurance |{{Flagicon|China}} Шэньжэнь |Санхүү |169,1 |20,8 |1453,8 |211,2 |- |9 |Agricultural Bank of China |{{Flagicon|China}} Бээжин |банк, санхүү |153,9 |31,3 |4159,9 |140,1 |- |10 |Amazon.com, Inc. |{{Flagicon|USA}}Сиэттл |Худалдаа |386,1 |21,3 |321,2 |1711,8 |} mrllcuntukh8oggc6zzxnpizn79olr8 857075 857074 2026-05-25T23:47:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 857075 wikitext text/x-wiki '''Forbes Global 2000''' - [[Forbes (сэтгүүл)|Forbes сэтгүүлийн]] жил бүр гаргадаг дэлхийн хамгийн том 2000 олон нийтийн компанийн эрэмбэлсэн жагсаалт юм. 2023-2025 оны жагсаалтад багтсан хамгийн том компани нь Америкийн [[JPMorgan Chase]] банк байв. Жагсаалтад АНУ-ын- 611, Хятадын- 346, Японы- 192 компани багтсан байна. 2023 онд 2000 компанийн нийт орлого анх удаа 50 их наяд ам.доллараас давж, цэвэр ашиг нь 4.4 их наяд ам.доллар, хөрөнгө нь 231 их наяд ам.доллар, зах зээлийн үнэлгээ нь 74 их наяд ам.долларт хүрч байсан. Дэлхийн хамгийн том компаниудыг орлого, цэвэр ашиг, хөрөнгө (сүүлийн 12 сарын санхүүгийн тайланд үндэслэсэн), зах зээлийн үнэлгээ гэсэн 4 үндсэн үзүүлэлтээр үнэлэж эрэмбэлдэг байна. Эдгээр 4 үзүүлэлэтийн жагсаалтад байгаа байр суурийн арифметик дундажийг нийлмэл үзүүлэлт болгон сонгосон бөгөөд энэ нь компаниудын эцсийн зэрэглэлийг тодорхойлдог юм. == 2025 он == Эрэмбэлсэн эхний 10 том компаниуд: # {{Flagicon|USA}} [[JPMorgan Chase]] # {{Flagicon|USA}} [[Berkshire Hathaway]] # {{Flagicon|CHN}} [[Industrial and Commercial Bank of China]] # {{Flagicon|KSA}} [[Saudi Aramco]] # {{Flagicon|USA}} [[Amazon.com|Amazon]] # {{Flagicon|USA}} [[Bank of America]] # {{Flagicon|CHN}} [[China Construction Bank]] # {{Flagicon|CHN}} [[Agricultural Bank of China]] # {{Flagicon|USA}} [[Alphabet]] # {{Flagicon|USA}} [[Microsoft]] == 2024 он == Эрэмбэлсэн эхний 20 том компаниуд: {| class="wikitable sortable" !<small>{{nobold|№}}</small> !Компани !<small>Үүссэн он.</small> !<small>Чиглэл</small> !Ашиг !Цэвэр ашиг !Активууд !Зах зээлийн үнэлгээ !<small>Ажилтнуудын тоо</small> |- |1 |[[JPMorgan Chase]] |2000 |Банкин, санхүү |252,9 |50,1 |4090,7 |588,1 |309 926 |- |2 |[[Berkshire Hathaway]] |1955 |Конгломерат |369,0 |73,4 |1070,0 |899,1 |396 500 |- |3 |Saudi Aramco |1933 |Газрын тос, хий |489,1 |117,0 |661,5 |1919,3 |70 000 |- |4 |ICBC |1984 |Банк, санхүү |223,9 |50,4 |6586,0 |215,2 |419 252 |- |5 |Bank of America |1998 |Банк, санхүү |183,3 |25,0 |3273,8 |307,3 |213 000 |- |6 |Amazon |1994 |Худалдаа |590,7 |37,7 |531,0 |1922,1 |1 525 000 |- |7 |CCB |1954 |Банк, санхүү |199,8 |47,0 |5403,8 |187,5 |376 871 |- |8 |Microsoft |1975 |IT |236,6 |86,2 |484,3 |3123,1 |221 000 |- |9 |ABC Bank |1951 |Банк, санхүү |193,5 |37,4 |5833,0 |170,9 |451 003 |- |10 |Alphabet |2015 |IT |317,9 |82,4 |407,4 |2177,7 |182 502 |- |11 |Toyota |1937 |Автомашины аж үйлодвэр |311,9 |34,2 |595,4 |274,9 |372 817 |- |12 |Apple |1976 |IT, электроник |381,6 |100,4 |337,4 |3720,5 |161 000 |- |13 |Bank of China |1912 |Банк, санхүү |173,3 |32,1 |4657,1 |145,7 |306 931 |- |14 |ExxonMobil |1999 |Газрын тос, хий |331,9 |32,8 |377,9 |536,7 |62 000 |- |15 |HSBC |1865 |Банк, санхүү, даатгал |144,9 |22,2 |3000,5 |166,5 |221 000 |- |16 |Wells Fargo |1852 |Санхүү |120,1 |18,8 |1959,2 |212,9 |226 000 |- |17 |Shell |1907 |Газрын тос, хий |289,7 |17,9 |402,0 |228,5 |106 000 |- |18 |PetroChina |1999 |Газрын тос, хий |399,1 |22,7 |388,1 |177,6 |375 803 |- |19 |UnitedHealth Group |1977 |Даатгал |379,5 |15,4 |284,2 |482,9 |440 000 |- |20 |Walmart |1962 |Худалдаа |657,3 |18,9 |254,1 |521,1 |2 100 000 |} == 2023 он == Эрэмбэлсэн эхний 20 том компаниуд: {| class="wikitable sortable" !<small>{{nobold|№}}</small> !Компани !<small>Үүссэн он.</small> !<small>Үндсэн чиглэл</small> !<small>Ашиг</small> !<small>Цэвэр ашиг</small> !активууд !Зах зээлийн үнэлгээ !<small>Ажилагсадын тоо</small> |- |1 |[[JPMorgan Chase]] |2000 |Банк, санхүү |179,9 |41,8 |3744,3 |399,6 |250 000 |- |2 |Saudi Aramco |1933 |Газрын тос, хий олборлолт, газрын тосны хими |589,5 |156,4 |661,0 |2 055,2 |70 000 |- |3 |ICBC |1984 |Банк, санхүү |216,8 |52,5 |6116,8 |203,0 |427 587 |- |4 |CCB |1954 |Банк, санхүү |203,1 |48,3 |4977,5 |173,0 |352 588 |- |5 |ABC Bank |1951 |Банк, санхүү |186,1 |37,9 |5356,9 |141,8 |452 258 |- |6 |Bank of America |1998 |Банк, санхүү |133,8 |28,6 |3194,7 |220,8 |32 000 |- |7 |Alphabet |2015 |IT |282,9 |58,6 |369,5 |1 340,5 |190 234 |- |8 |ExxonMobil |1999 |Газрын тос, хий олборлолт, газрын тосны хими |393,2 |61,7 |369,4 |439,4 |62 000 |- |9 |Microsoft |1975 |IT |207,6 |69,0 |380,1 |2 309,8 |221 000 |- |10 |Apple |1976 |IT, электроник |385,1 |94,3 |332,2 |2 746,2 |164 000 |- |11 |Shell |1907 |Газрын тос, хий олборлолт, газрын тосны хими |365,9 |43,5 |429,2 |205,5 |93 000 |- |12 |Bank of China |1912 |Банк, санхүү |158,2 |33,2 |4,4 |122,7 |306 182 |- |13 |Toyota |1937 |Авто машины аж үйлдвэр |270,5 |18,5 |542,5 |188,2 |372 817 |- |14 |Samsung Electronics |1938 |Электроник |220,1 |34,5 |348,8 |334,3 |270 372 |- |15 |UnitedHealth Group |1977 |Даатагал |335,9 |20,7 |283,7 |460,2 |440 000 |- |16 |Ping An Insurance |1988 |Даатагал |166,4 |12,6 |1598,5 |138,6 |344 223 |- |17 |Wells Fargo |1852 |Санхүү |108,9 |14,5 |1886,4 |142,4 |238 698 |- |18 |Chevron |1879 |Газрын тос, хий олборлолт, газрын тосны хими |232,1 |35,8 |255,9 |303,5 |43 846 |- |18 |PetroChina |1999 |Газрын тос, хий олборлолт, газрын тосны хими |457,4 |22,2 |384,6 |122,9 |398 440 |- |20 |HSBC |1865 |Банк, санхүү, даатгал |74,0 |22,2 |2989,7 |151,2 |219 000 |} == 2021 он == Эрэмбэлсэн эхний 10 том компаниуд: {| class="wikitable sortable" |+ !Место !Компани !Төв байр !Чиглэл !Эргэлт (тэрбум-$) !Ашиг (тэрбум- $) !Активууд (тэрбум- $) !Капиталжуулалт(млрд $) |- |1 |Industrial and Commercial Bank of China |Бээжин |банк, санхүү |190,5 |45,8 |4914,7 |249,5 |- |2 |JPMorgan Chase |{{Flagicon|USA}} Нью-Йорк |банк, санхүү |136,2 |40,4 |3689,3 |464,8 |- |3 |Berkshire Hathaway |{{Flagicon|USA}} Омаха |банк, санхүү |245,5 |42,5 |873,7 |624,4 |- |4 |China Construction Bank |Бээжин |банк, санхүү |173,5 |39,3 |4301,7 |210,4 |- |5 |Saudi Aramco |Дахран |Газрын тос, хий |229,7 |49,3 |510,3 |1897,2 |- |6 |Apple Inc. |{{Flagicon|USA}} Купертино |Софт |294 |63,9 |354,1 |2252,3 |- |7 |Bank of America |{{Flagicon|USA}} Шарлотт |банк, санхүү |98,8 |17,9 |2832,2 |336,3 |- |8 |Ping An Insurance |Шэньжэнь |Санхүү |169,1 |20,8 |1453,8 |211,2 |- |9 |Agricultural Bank of China |Бээжин |банк, санхүү |153,9 |31,3 |4159,9 |140,1 |- |10 |Amazon.com, Inc. |{{Flagicon|USA}}Сиэттл |Худалдаа |386,1 |21,3 |321,2 |1711,8 |} jika93vwi2tqqmb3fqqafjtnupg4ed0 857077 857075 2026-05-25T23:50:30Z Avirmed Batsaikhan 53733 857077 wikitext text/x-wiki '''Forbes Global 2000''' - [[Forbes (сэтгүүл)|Forbes сэтгүүлийн]] жил бүр гаргадаг дэлхийн хамгийн том 2000 олон нийтийн компанийн эрэмбэлсэн жагсаалт юм. 2023-2025 оны жагсаалтад багтсан хамгийн том компани нь Америкийн [[JPMorgan Chase]] банк байв. Жагсаалтад АНУ-ын- 611, Хятадын- 346, Японы- 192 компани багтсан байна. 2023 онд 2000 компанийн нийт орлого анх удаа 50 их наяд ам.доллараас давж, цэвэр ашиг нь 4.4 их наяд ам.доллар, хөрөнгө нь 231 их наяд ам.доллар, зах зээлийн үнэлгээ нь 74 их наяд ам.долларт хүрч байсан. Дэлхийн хамгийн том компаниудыг орлого, цэвэр ашиг, хөрөнгө (сүүлийн 12 сарын санхүүгийн тайланд үндэслэсэн), зах зээлийн үнэлгээ гэсэн 4 үндсэн үзүүлэлтээр үнэлэж эрэмбэлдэг байна. Эдгээр 4 үзүүлэлэтийн жагсаалтад байгаа байр суурийн арифметик дундажийг нийлмэл үзүүлэлт болгон сонгосон бөгөөд энэ нь компаниудын эцсийн зэрэглэлийг тодорхойлдог юм. == 2025 он == Эрэмбэлсэн эхний 10 том компаниуд: # {{Flagicon|USA}} [[JPMorgan Chase]] # {{Flagicon|USA}} [[Berkshire Hathaway]] # {{Flagicon|CHN}} [[Хятадын аж үйлдвэр, худалдааны банк|Industrial and Commercial Bank of China]] # {{Flagicon|KSA}} [[Saudi Aramco]] # {{Flagicon|USA}} [[Amazon.com|Amazon]] # {{Flagicon|USA}} [[Bank of America]] # {{Flagicon|CHN}} [[China Construction Bank]] # {{Flagicon|CHN}} [[Хятадын хөдөө аж ахуйн банк|Agricultural Bank of China]] # {{Flagicon|USA}} [[Alphabet]] # {{Flagicon|USA}} [[Microsoft]] == 2024 он == Эрэмбэлсэн эхний 20 том компаниуд: {| class="wikitable sortable" !<small>{{nobold|№}}</small> !Компани !<small>Үүссэн он.</small> !<small>Чиглэл</small> !Ашиг !Цэвэр ашиг !Активууд !Зах зээлийн үнэлгээ !<small>Ажилтнуудын тоо</small> |- |1 |[[JPMorgan Chase]] |2000 |Банкин, санхүү |252,9 |50,1 |4090,7 |588,1 |309 926 |- |2 |[[Berkshire Hathaway]] |1955 |Конгломерат |369,0 |73,4 |1070,0 |899,1 |396 500 |- |3 |Saudi Aramco |1933 |Газрын тос, хий |489,1 |117,0 |661,5 |1919,3 |70 000 |- |4 |ICBC |1984 |Банк, санхүү |223,9 |50,4 |6586,0 |215,2 |419 252 |- |5 |Bank of America |1998 |Банк, санхүү |183,3 |25,0 |3273,8 |307,3 |213 000 |- |6 |Amazon |1994 |Худалдаа |590,7 |37,7 |531,0 |1922,1 |1 525 000 |- |7 |CCB |1954 |Банк, санхүү |199,8 |47,0 |5403,8 |187,5 |376 871 |- |8 |Microsoft |1975 |IT |236,6 |86,2 |484,3 |3123,1 |221 000 |- |9 |ABC Bank |1951 |Банк, санхүү |193,5 |37,4 |5833,0 |170,9 |451 003 |- |10 |Alphabet |2015 |IT |317,9 |82,4 |407,4 |2177,7 |182 502 |- |11 |Toyota |1937 |Автомашины аж үйлодвэр |311,9 |34,2 |595,4 |274,9 |372 817 |- |12 |Apple |1976 |IT, электроник |381,6 |100,4 |337,4 |3720,5 |161 000 |- |13 |Bank of China |1912 |Банк, санхүү |173,3 |32,1 |4657,1 |145,7 |306 931 |- |14 |ExxonMobil |1999 |Газрын тос, хий |331,9 |32,8 |377,9 |536,7 |62 000 |- |15 |HSBC |1865 |Банк, санхүү, даатгал |144,9 |22,2 |3000,5 |166,5 |221 000 |- |16 |Wells Fargo |1852 |Санхүү |120,1 |18,8 |1959,2 |212,9 |226 000 |- |17 |Shell |1907 |Газрын тос, хий |289,7 |17,9 |402,0 |228,5 |106 000 |- |18 |PetroChina |1999 |Газрын тос, хий |399,1 |22,7 |388,1 |177,6 |375 803 |- |19 |UnitedHealth Group |1977 |Даатгал |379,5 |15,4 |284,2 |482,9 |440 000 |- |20 |Walmart |1962 |Худалдаа |657,3 |18,9 |254,1 |521,1 |2 100 000 |} == 2023 он == Эрэмбэлсэн эхний 20 том компаниуд: {| class="wikitable sortable" !<small>{{nobold|№}}</small> !Компани !<small>Үүссэн он.</small> !<small>Үндсэн чиглэл</small> !<small>Ашиг</small> !<small>Цэвэр ашиг</small> !активууд !Зах зээлийн үнэлгээ !<small>Ажилагсадын тоо</small> |- |1 |[[JPMorgan Chase]] |2000 |Банк, санхүү |179,9 |41,8 |3744,3 |399,6 |250 000 |- |2 |Saudi Aramco |1933 |Газрын тос, хий олборлолт, газрын тосны хими |589,5 |156,4 |661,0 |2 055,2 |70 000 |- |3 |ICBC |1984 |Банк, санхүү |216,8 |52,5 |6116,8 |203,0 |427 587 |- |4 |CCB |1954 |Банк, санхүү |203,1 |48,3 |4977,5 |173,0 |352 588 |- |5 |ABC Bank |1951 |Банк, санхүү |186,1 |37,9 |5356,9 |141,8 |452 258 |- |6 |Bank of America |1998 |Банк, санхүү |133,8 |28,6 |3194,7 |220,8 |32 000 |- |7 |Alphabet |2015 |IT |282,9 |58,6 |369,5 |1 340,5 |190 234 |- |8 |ExxonMobil |1999 |Газрын тос, хий олборлолт, газрын тосны хими |393,2 |61,7 |369,4 |439,4 |62 000 |- |9 |Microsoft |1975 |IT |207,6 |69,0 |380,1 |2 309,8 |221 000 |- |10 |Apple |1976 |IT, электроник |385,1 |94,3 |332,2 |2 746,2 |164 000 |- |11 |Shell |1907 |Газрын тос, хий олборлолт, газрын тосны хими |365,9 |43,5 |429,2 |205,5 |93 000 |- |12 |Bank of China |1912 |Банк, санхүү |158,2 |33,2 |4,4 |122,7 |306 182 |- |13 |Toyota |1937 |Авто машины аж үйлдвэр |270,5 |18,5 |542,5 |188,2 |372 817 |- |14 |Samsung Electronics |1938 |Электроник |220,1 |34,5 |348,8 |334,3 |270 372 |- |15 |UnitedHealth Group |1977 |Даатагал |335,9 |20,7 |283,7 |460,2 |440 000 |- |16 |Ping An Insurance |1988 |Даатагал |166,4 |12,6 |1598,5 |138,6 |344 223 |- |17 |Wells Fargo |1852 |Санхүү |108,9 |14,5 |1886,4 |142,4 |238 698 |- |18 |Chevron |1879 |Газрын тос, хий олборлолт, газрын тосны хими |232,1 |35,8 |255,9 |303,5 |43 846 |- |18 |PetroChina |1999 |Газрын тос, хий олборлолт, газрын тосны хими |457,4 |22,2 |384,6 |122,9 |398 440 |- |20 |HSBC |1865 |Банк, санхүү, даатгал |74,0 |22,2 |2989,7 |151,2 |219 000 |} == 2021 он == Эрэмбэлсэн эхний 10 том компаниуд: {| class="wikitable sortable" |+ !Место !Компани !Төв байр !Чиглэл !Эргэлт (тэрбум-$) !Ашиг (тэрбум- $) !Активууд (тэрбум- $) !Капиталжуулалт(млрд $) |- |1 |Industrial and Commercial Bank of China |Бээжин |банк, санхүү |190,5 |45,8 |4914,7 |249,5 |- |2 |JPMorgan Chase |{{Flagicon|USA}} Нью-Йорк |банк, санхүү |136,2 |40,4 |3689,3 |464,8 |- |3 |Berkshire Hathaway |{{Flagicon|USA}} Омаха |банк, санхүү |245,5 |42,5 |873,7 |624,4 |- |4 |China Construction Bank |Бээжин |банк, санхүү |173,5 |39,3 |4301,7 |210,4 |- |5 |Saudi Aramco |Дахран |Газрын тос, хий |229,7 |49,3 |510,3 |1897,2 |- |6 |Apple Inc. |{{Flagicon|USA}} Купертино |Софт |294 |63,9 |354,1 |2252,3 |- |7 |Bank of America |{{Flagicon|USA}} Шарлотт |банк, санхүү |98,8 |17,9 |2832,2 |336,3 |- |8 |Ping An Insurance |Шэньжэнь |Санхүү |169,1 |20,8 |1453,8 |211,2 |- |9 |Agricultural Bank of China |Бээжин |банк, санхүү |153,9 |31,3 |4159,9 |140,1 |- |10 |Amazon.com, Inc. |{{Flagicon|USA}}Сиэттл |Худалдаа |386,1 |21,3 |321,2 |1711,8 |} hf26t45cpensxrunlgkdafoosrg5isr 0 146468 857079 2026-05-26T00:36:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:AramcoCoreArea.jpg|thumb|291x291px]] '''Saudi Aramco''' буюу Саудын Арамко ([[Араб хэл|араб:]] أرامكو السعودية‎ ʾArāmkō al-Saʿūdiyyah), бүтэн нэр нь Саудын Арабын газрын тосны групп, өмнө нь Саудын Арабын газрын тосны компани байсан бөгөөд [[Саудын Араб|Саудын Арабын]] үндэсний газрын..." 857079 wikitext text/x-wiki [[Файл:AramcoCoreArea.jpg|thumb|291x291px]] '''Saudi Aramco''' буюу Саудын Арамко ([[Араб хэл|араб:]] أرامكو السعودية‎ ʾArāmkō al-Saʿūdiyyah), бүтэн нэр нь Саудын Арабын газрын тосны групп, өмнө нь Саудын Арабын газрын тосны компани байсан бөгөөд [[Саудын Араб|Саудын Арабын]] үндэсний газрын тосны олон нийтийн компани юм. Газрын тосны үйлдвэрлэл, нөөцөөрөө дэлхийн хамгийн том газрын тосны компаниудын нэг бөгөөд дэлхийн газрын тосны нөөцийн ойролцоогоор 12%, үйлдвэрлэлийн 10%, экспортын 14%-ийг эзэлдэг. Энэ нь Саудын Арабын засгийн газрын орлогын 80% хүртэлх бүрдүүлдэг эх үүсвэр нь болдог байна. Дахран хотод төвтэй тус компани нь 2025 оны дэлхийн хамгийн том компаниудын [[Forbes Global 2000]] жагсаалтад 4-рт (орлогоороо 3-рт, цэвэр ашгаар 2-рт, хөрөнгийн хэмжээгээрээ 67-р байр, зах зээлийн үнэлгээгээр 6-рт) бичигджээ. 2019 болон 2022 онуудад дэлхийн хамгийн үнэ цэнэтэй компани байсан (зах зээлийн үнэлгээ тус тус 1.7 их наяд ам.доллар, 2.43 их наяд ам.доллар байсан). == Түүх == 1932 оны 9-р сард [[Саудын Араб]] улс байгуулагдсан; АНУ тус улсыг хүлээн зөвшөөрч Саудын Арабын хаан Абдулазиз Аль Сауд болон Америкийн газрын тосны компани болох "Standard Oil of California" Калифорнийн Стандарт Ойл (одоогийн Chevron)-ын хооронд концессын гэрээ байгуулсан юм. [[Арабын хойг|Арабын хойгийн]] зүүн хэсэгт геологийн хайгуулын концессыг [[Сент Жон Филби|Сент Жон Филбигийн]] идэвхтэй оролцоотойгоор авсан. 1933 оны 11-р сард Калифорнийн Арабын Стандарт Ойл Компани байгуулагдаж, 1936 онд [[Texaco]] компани 50%-ийн хувьцааг эзэмшсэн. Анхны газрын тос 1938 оны 3-р сард нээгдсэн бөгөөд тэр жилдээ анхны газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн барилгын ажил эхэлсэн [[Рас-Таннура]] боомтоор дамжуулан экспортлож эхэлсэн байна. 1944 онд компанийн нэрийг "''Arabian American Oil Company"'' буюу ''А''рабын Америкийн газрын тосны компани (Aramco) болгон өөрчилж, төв байр нь [[Сан-Франциско|Сан-Францискод]] байрладаг болсон. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] газрын тосны асар их стратегийн ач холбогдлыг харуулсан бөгөөд түүний төгсгөлд АНУ-ын ихээхэн хэмжээний нөөц Арабын хойг дахь газрын тосны олборлолтыг өргөжүүлэхэд чиглэгдсэн бөгөөд энэ нь 5 жилийн хугацаанд 25 дахин нэмэгдсэн (1944 онд өдөрт 20,000 баррель байсан бол 1949 онд 500,000 баррель болсон). 1959 он гэхэд газрын тосны олборлолт өдөрт 1.2 сая баррельд хүрч, Гавар, Саффаниа ордуудыг нээсний ачаар батлагдсан нөөц 50 тэрбум баррельд хүрсэн байна. 1972 оны 3-р сард Саудын Арабын засгийн газар Aramco-ийн 20%-ийн хувьцааг эзэмшиж, 1980 онд энэ хувьцааг 100% болгон нэмэгдүүлсэн. Америкийн дөрвөн компани бүгд 20 гишүүнтэй захирлуудын зөвлөлд тус бүр 3 суудалтай байсан ч газрын тосыг тэдний сүлжээгээр дамжуулан зарсаар байв. 1980 онд өдөрт 9.9 сая баррель үйлдвэрлэлийн дээд хэмжээнд хүрсэн. Газрын тосны борлуулалтаас олсон ашгийг дэд бүтцийн хөгжилд хөрөнгө оруулалт хийсэн: 1975 онд Master Gas System (MGS) хийн хоолойн системийн барилгын ажил эхэлсэн бөгөөд 1977 онд Saudi Consolidated Electric Company гэх охин компани байгуулагдсан (1983 онд бие даасан). 1988 оны 11-р сард тус компани нэрээ Арабын Америкийн газрын тосны компаниас Саудын Арабын газрын тосны компани болгон өөрчилж, төв байраа [[Дахран]] руу нүүлгэж, Али Наими тэргүүн болсон (өмнө нь зөвхөн Америкчууд удирдаж байсан). [[Персийн булангийн дайн|Персийн булангийн дайны]] үеэр (1991) Саудын Арамко үйлдвэрлэлээ өдөрт 10 сая баррель хүртэл нэмэгдүүлж, боловсруулах хүчин чадал нь мөн хурдацтай өргөжсөн. 1993 онд Саудын Арабын газрын тос боловсруулах болон газрын тосны бүтээгдэхүүний борлуулалтын бүх хөрөнгийг тус компанид нэгтгэж, нэгдсэн газрын тосны компани болсон. 1990-ээд оноос хойш газрын тосны экспортынхоо нэмэгдсэн хэсгийг Ази (Хятад, Япон, Өмнөд Солонгос, Энэтхэг) руу чиглүүлж байна. 2018 онд Саудын Арабт хий, газрын тос олборлох Saudi Aramco компанийн мөнхийн эрхийг 40 жил болгож хязгаарласан. 2018 онд "Saudi Aramco" компани нийт 355.9 тэрбум долларын орлогоор 111 тэрбум долларын ашиг олж, дээд амжилт тогтоосон. == Үйл ажиллагаа == Тус компани нь Саудын Арабт газрын тос, байгалийн хийн үйлдвэрлэлийг хянадаг бөгөөд орчин үеийн газрын тос, байгалийн хийн боловсруулах үйлдвэрүүдийг эзэмшдэг. Тус компани нь Хятад, Япон, Филиппин, Бүгд Найрамдах Солонгос, Сингапур, Арабын Нэгдсэн Эмират, АНУ, Их Британид салбар, хамтарсан үйлдвэр, охин компаниудтай. Тус компани орчин үеийн супертанкеруудын флоттой бөгөөд OPEC ([[Англи хэл|англи.]] ''The Organization of the Petroleum Exporting Countries)''-д мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлдэг. Saudi Aramco-ийн 2025 оны байдлаар батлагдсан нүүрсустөрөгчийн нөөц нь 247.2 тэрбум баррель газрын тосны эквивалент байсан бөгөөд үүнээс 186.5 тэрбум баррель нь газрын тос, хийн конденсат, 26.2 тэрбум баррель нь байгалийн хийн шингэн, үлдсэн хэсэг нь байгалийн хий (6 их наяд куб метр) байв. 2018 оны эцсийн байдлаар хамгийн том ордууд нь Гавар (58.3 тэрбум баррель), Саффаниа (34 тэрбум баррель), Зулуф (31.3 тэрбум баррель), Хурайс (21.4 тэрбум баррель), Шайба (14.9 тэрбум баррель), мөн Абкайк, Берри, Манифа, Абу Сафа, Ферейдун-Маржан, Катиф байв. Саудын Арамко нь 18,000 шатахуун түгээх станцад газрын тосны бүтээгдэхүүний шууд нийлүүлэгч бөгөөд үүнээс АНУ-д 4,700, Өмнөд Солонгост- 4,500, Японд- 5,875, Пакистанд- 1,275, Хятадад -925, Чилид -300, Саудын Арабт -185, Филиппинд -175 байдаг. {| class="wikitable" |+Санхүүгийн үзүүлэлтүүд ! !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !2021 !2022 !2023 !2024 !2025 |- |Ашиг |505 |840 |1194 |1106 |768 |1347 |2266 |1856 |1802 |1671 |- |Цэвэр ашиг |49,7 |284,6 |416,5 |330,7 |183,8 |412,4 |597,2 |452,8 |393,9 |348,0 |- |Активууд |940 |1103 |1347 |1494 |1914 |2163 |2493 |2478 |2424 |2552 |- |Хөрөнгө |735 |826 |1028 |1046 |1101 |1281 |1449 |1535 |1458 |1492 |} 7fsctl4fpp5lnifdwr1zd8bb2ofxvdc 0 146469 857084 2026-05-26T04:28:30Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Гомбын Миеэгомбо''' (1933 онд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Баян сум|Баян суманд]] төрсөн -2013 оны 10-р сарын 28-нд Улаанбаатар хотод нас барсан) -Монгол Улсын Ардын Багш, МАХН-ыын Намын дээд сургуулийн захирал. Г.Миеэгомбо нь бүрэн дунд сургууль төгсөөд ЗХУ-д /хуучин..." 857084 wikitext text/x-wiki '''Гомбын Миеэгомбо''' (1933 онд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Баян сум|Баян суманд]] төрсөн -2013 оны 10-р сарын 28-нд Улаанбаатар хотод нас барсан) -Монгол Улсын Ардын Багш, МАХН-ыын Намын дээд сургуулийн захирал. Г.Миеэгомбо нь бүрэн дунд сургууль төгсөөд ЗХУ-д /хуучин нэрээр/ М.Ломоносовын нэрэмжит Улсын их сургуульд суралцан 1959 онд эдийн засагч мэргэжлээр төгсчээ. “БНМАУ-ын ажиллах хүчний нөхөн үйлдвэрлэлд үйлдвэрлэлийн биш хүрээний роль” сэдвээр эдийн засгийн ухааны дэд докторын зэргийг 1968 онд хамгаалсан байна. 1981 онд профессор цол хүртжээ. 1959 оноос Улсын төлөвлөгөөний комисст мэргэжилтэн, 1960 оноос Эдийн засгийн дээд сургууль, МУИС, Намын дээд сургуульд багш, тэнхмийн эрхлэгч, проректор, ректор, 1991 оноос Төр, нийгэм судлалын академийн захирал, 1992 оноос Монгол-Японы “Говь” төслийн хэсгийн дарга, 1998-2001 онд МУИС-ийн Экологийн боловсролын төвийн захирал, 2001 оноос хойш тус сургуулийн эдийн засгийн сургуулийн зөвлөх багшаар ажиллаж иржээ. 4rdfgp3ez46lq1zh0gehs5cs6gak27i 857094 857084 2026-05-26T09:40:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 857094 wikitext text/x-wiki '''Гомбын Миеэгомбо''' (1933 онд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Баян сум|Баян суманд]] төрсөн -2013 оны 10-р сарын 28-нд Улаанбаатар хотод нас барсан) -Монгол Улсын [[Ардын Багш]], МАХН-ыын Намын дээд сургуулийн захирал. Г.Миеэгомбо нь бүрэн дунд сургууль төгсөөд ЗХУ-д /хуучин нэрээр/ М.Ломоносовын нэрэмжит [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн Улсын их сургуульд]] суралцан 1959 онд эдийн засагч мэргэжлээр төгсчээ. “БНМАУ-ын ажиллах хүчний нөхөн үйлдвэрлэлд үйлдвэрлэлийн биш хүрээний роль” сэдвээр эдийн засгийн ухааны дэд докторын зэргийг 1968 онд хамгаалсан байна. 1959 оноос Улсын төлөвлөгөөний комисст мэргэжилтэн, 1960 оноос Эдийн засгийн дээд сургууль, МУИС, Намын дээд сургуульд багш, тэнхмийн эрхлэгч, проректор, ректор. 1981 онд профессор цол хүртжээ. 1991 оноос Төр, нийгэм судлалын академийн захирал, 1992 оноос Монгол-Японы “Говь” төслийн хэсгийн дарга, 1998-2001 онд МУИС-ийн Экологийн боловсролын төвийн захирал, 2001 оноос хойш тус сургуулийн эдийн засгийн сургуулийн зөвлөх багшаар ажиллаж иржээ. 87q8zzip3e3su1ai9fgorqc3a9fscic 4 146470 857086 2026-05-26T07:41:01Z ~2026-31157-11 104915 Хуудас үүсгэв: "iuu.edu.mn" 857086 wikitext text/x-wiki iuu.edu.mn lc3vto15n53kspqz9nviussmq3nk64f 0 146473 857097 2026-05-26T10:27:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Бяруузаны Пүрэвдагва''' (1990 оны 4-р сарын 12-нд Хэнтий аймагт төрсөн) -Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч. == Намтар == Б.Пүрэвдагвын эцэг нь [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймгийн]] [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань сумын]] угуул, Соёлын..." 857097 wikitext text/x-wiki '''Бяруузаны Пүрэвдагва''' (1990 оны 4-р сарын 12-нд Хэнтий аймагт төрсөн) -Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч. == Намтар == Б.Пүрэвдагвын эцэг нь [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймгийн]] [[Чандмань сум (Говь-Алтай)|Чандмань сумын]] угуул, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, хүүхдийн зохиолч О.Бяруузана, эх Амаржаргал Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сумын харъяат бөгөөд Монголын шинэ үеийн утга зохиолыг үндэслэгч билгүүн авьяастан [[Сономбалжирын Буяннэмэх|С.Буяннэмэхийн]] зээ охин юм. * 1998-2008 онд Нийслэлийн 45 дугаар сургууль төгссөн, * 2008-2012 онд МУИС-ийг Улс төр судлал мэргэжлээр сурч төгссөн, Оюутан байхдаа 19 настайдаа МАН-д 2009 онд элсэж, улс төрд хөл тавьсан, * 2010-2011 онд МАН-ын Бүсийн зохицуулагч, 2009-2011 онд нийслэлийн Баянгол дүүргийн Нийгмийн Ардчилал Монголын Оюутны Холбоо /НАМОХ/-ны дарга, * 2011-2012 он МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын шадар туслах, * 2012-2013 онд УИХ-ын Тамгын газарт УИХ-ын гишүүний туслах, * 2015-2017 онд Австралийн Ньюкастлын их сургуульд Тогтвортой хөгжлийн судалгаагаар магистр. * 2017-2018 онд МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын зөвлөх, * 2018-2020 он МАН-ын Орон нутаг, намын хөгжлийн хэлтсийн дарга, 2020 оноос НИТХ-ын Төлөөлөгч, * 2020-2021 он НАМЗХ-ны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, * 2021 оноос МАН-ын Намын байгуулалтын газрын дарга, * 2024 оны 9-р сарын 15-наас МАН-ын дэргэдэх Социал демократ Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгчөөр ажилласан байна. * 2025 оноос МАН-ын Нарийн бичгийн дарга, * 2026 оны 5-р сарын -наас 25-наас Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч. Б.Пүрэвдагва эхнэр, 2 хүүхэдтэй. n9liea84ebas3e2z728igck301sahg2