Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 790 857259 854300 2026-05-28T15:04:02Z Saruul 04 37290 Б.Пүрэвдагва 2026 оны 5 сарын 26-ны өдөр Нийслэлийн Засаг даргаар томилогдсон. 857259 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын хамгийн том болон нийслэл хот}} {{Инфобокс суурин | name = Улаанбаатар | official_name = | other_name = | native_name = {{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}{{efn|''Ulaɣanbaɣatur'' гэж галигладаг. [[Дундад Монгол хэл]]энд {{IPA|mn|ʊlaʁamˈbaʁatʊ̆r|}} гэж дуудагддаг байсан. [[Монгол бичиг]] анхны дуудлагыг хадгалсаар ирсэн.}} | native_name_lang = mn | nickname = УБ, Нийслэл, Хот | settlement_type = [[Нийслэл]] | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | translit_lang1 = | translit_lang1_type = | translit_lang1_info = | translit_lang1_type1 = | translit_lang1_info1 = | motto = <!-- images, nickname, motto --> | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = UB downtown.jpg | caption1 = [[Сүхбаатарын талбай]]тай хотын төв | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg | caption2 = [[Гандантэгчэнлин хийд]] | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg | caption3 = [[Чойжин ламын сүм музей|Чойжин Ламын сүм]] | image4 = Ger District.jpg | caption4 = [[Гэр хороолол]] | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg | caption5 = [[Угсармал байр|Угсармал]] барилгууд | image6 = Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg | caption6 = [[Зайсан толгой]] | image7 = Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg | caption7 = [[Наадам]] }} | imagesize = 270px | image_caption = | image_flag = File:Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg | flag_size = 150px | flag_link = Улаанбаатарын далбаа | image_seal = | seal_size = | image_shield = File:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg | shield_size = | shield_link = Улаанбаатарын сүлд | image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=Ulanbataar}} | image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg | map_caption1 = | pushpin_map = Монгол#Ази | pushpin_map_caption = [[Монгол]] дахь Улаанбаатарын байршил | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_type = [[Зөвлөл-менежерийн засгийн газар|Хурал-Засаг дарга]] | governing_body = [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] | leader_title = [[Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар xотын Захирагч]] | leader_name = [[Бяруузаны Пүрэвдагва]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])<ref>{{cite news |title= Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагчаар Б.Пүрэвдагвыг томиллоо |url=https://ulaanbaatar.mn/news/22870 |agency=ulaanbaatar.mn |date=2026-05-26}}</ref> | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = Өргөө байгуулагдсан | established_date = 1639 | established_title2 = Одооны газарт төвхнөсөн | established_date2 = 1778 | established_title3 = Монгол Улсын нийслэл | established_date3 = 1912 | established_title3 = Улаанбаатар нэртэй болсон | established_date3 = 1924 | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 4704 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = 1816 | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = 2021 | population_footnotes = | population_note = | population_total = 1,672,627<ref name="1212.mn">{{cite web |url=https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&ln=Mn |script-title=mn:Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллого - Нийслэлийн нэгсэн дүн |language=mn |publisher=1212.mn |access-date=2026-04-19}}</ref> | population_density_km2 = 311 | population_density_sq_mi = 807 | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=ДОТООДЫН НИЙТ БҮТЭЭГДЭХҮҮН, бүс, аймаг, нийслэлээр|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Статистикийн мэдээллийн нэгдсэн сан|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|₮]]45,047 тэрбум<br />[[америк доллар|$]]13.2 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ₮27,455,175<br />$8,049 (2023) | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2018) | blank_info_sec1 = 0.810<ref>{{cite web |last1=Sub-national HDI |title=Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2018 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref> – <span style="color:#090;">маш өндөр</span> | timezone = [[Улаанбаатарын цаг|ULAT]] | utc_offset = +08:00 | coordinates = {{coord|47|55|19|N|106|54|55|E|region:MN|display=it}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 1350 | elevation_ft = 4429 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 210 xxx | area_code = +976 (0)11 | blank1_name_sec1 = Улсын бүртгэлийн дугаар | blank1_info_sec1 = УБ, УН | blank2_name_sec1 = [[ISO 3166-2]] | blank2_info_sec1 = MN-1 | blank3_name_sec1 = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank3_info_sec1 = [[BSk]] | website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}} }} '''Улаанбаатар'''{{efn|{{langx|mn-mong|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|Ulaɣanbaɣatur}}, {{IPA|mn|ʊ.ɮaːŋ.paː.tʰər|pron|Mn-Ulaanbaatar.oga}}}} нь [[Монгол]]ын [[нийслэл]] бөгөөд [[Монголын хотын жагсаалт|хамгийн их хүн амтай]] хот юм. 1.67 сая хүн амтай бөгөөд жилийн дундаж температураар дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэл хот.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html|title=The Coldest Capital Cities In The World|last=Сэн Наг|first=Ойшимая|publisher=WorldAtlas|date=2021-01-21|access-date=2026-04-19}}</ref> Монголын хойд төв хэсэгт, [[Туул гол]]ын хөндийд, далайн түвшнээс дээш 1300 метр өндөрт байрладаг. 1639 онд нүүдэлчин Буддын шашны сүм хийдийн төв болж байгуулагдсан бөгөөд байршлаа 29 удаа сольж, 1778 онд орчин үеийн байршилдаа бүрмөсөн суурьшжээ. Улаанбаатар хот Монгол Улсын төв хэсэгт хуучнаар Алтан тэвшийн хөндий, өнөөгийнхөөр [[Туул гол|Туул]]-[[Сэлбэ|Сэлбийн]] гол бэлчир хөндийд, далайн түвшнээс дээш 1300-1350 метр өндөрт [[Богд хан уул|Богд хан]], [[Сонгино хайрхан уул|Сонгино хайрхан]], [[Чингэлтэй]] уул, [[Баянзүрх уул|Баянзүрх]] дөрвөн уулаар хүрээлэгдэн орших ба 4,704.4 км² нутаг дэвсгэртэй. 2021 оны эцсээр 1,649,172 хүн оршин сууж байна. Засаг захиргааны хувьд 9 [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]], 204 [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороонд]] хуваагддаг. 1639 онд [[Бүрд сум|Ширээт цагаан нуур]]т [[Өндөр гэгээн]]ийг залж орд өргөө боссоноор Улаанбаатар хотын өмнөх суурин байгуулагджээ. 1778 он хүртэл олон газар нүүдэллэж байгаад одоогийн байрлалдаа тогтсон. Өмнө нь [[Буддын шашин|шашин]], худалдааны төв байсан бол [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|1912 оноос улсын]] нийслэл болж<ref>{{cite web | url=https://ikon.mn/n/24gm | title=Их Хүрээг Монгол Улсын нийслэлээр тунхагласны 109 жилийн ой тохиож байна | website=ikon.mn | date=2021-02-08 | access-date=2024-06-17}}</ref>, [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|XX зуун]]д [[барилга]]жиж, [[аж үйлдвэр]] хөгжин, XXI зуунд их хотын төрх бүрдэж байна. Улаанбаатар [[Монгол Улс]]ын [[Монгол Улсын улс төр|улс төр]], [[Монголын эдийн засаг|эдийн засаг]], соёл, [[Шинжлэх ухаан ба технологи Монголд|технологи]]йн төв юм. == Нэр == 1639 онд [[Бүрд сум|Ширээт нуур]]ын газар [[Занабазар]]ыг шашны тэргүүнд өргөмжилж орд өргөө барьсан нь өргөжсөөр Улаанбаатар болжээ. Түүхэндээ хэдэн нэрийг үдсэн. 1639 оноос '''Өргөө''' ({{юникодмонгол|ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ|v}}), 1651 оноос '''Номын хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠨᠣᠮ {{zwj}}ᠤᠨ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:1.5em;word-wrap:normal}}), 1706 оноос '''Их хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠶᠡᠬᠡ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:1.5em;word-wrap:normal}}), 1911 оноос '''Нийслэл хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠨᠡᠶᠢᠰᠯᠡᠯ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:2.3em;word-wrap:normal}}) хэмээж байгаад 1924 оноос хойш '''Улаанбаатар''' ({{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}}) гэв.<ref>{{Cite web |url=http://www.ulaanbaatar.mn/content/show/20 |title=МОНГОЛ УЛСЫН НИЙСЛЭЛ УЛААНБААТАР ХОТЫН ТҮҮХ |access-date=2013-12-15 |archive-date=2014-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702004228/http://ulaanbaatar.mn/content/show/20 |url-status=dead }}</ref> XX зууны эхэнд Улаанбаатар хотыг ''Богдын хүрээ'', ''Да хүрээ'', ''Хүрээ'' ({{юникодмонгол|ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v}}) гэхэд ойлгодог байсан. Одоо үед хотын нэрийг ''УБ'', ''Нийслэл'', ''Хот'' гэж товчлон ярихад тодорхой танина. [[Өрнө дахин]] дахь орнууд, түүний дотор оросууд 1924 он хүртэл Улаанбаатар хотыг Урга (''Urga'') (Өргөө гэсэн үгнээс) гэж нэрлэж байсан. 1925 оноос хойш Оросоор Улан-Батор (''Ulan Bator'') гэж нэрлэх болсон. Англи хэлэнд Ulan-Bator гэсэн хэлбэр түгээмэл хэрэглэгддэг байсан ч орчин цагт ''Ulaanbaatar'' гэсэн хэлбэр түгээмэл болж байна. == Түүх == === Урьд үе === [[Монголын нууц товчоо]]нд тэмдэглэснээр «12-р зууны хоёрдугаар хагаст [[Хэрэйд]] аймгийн удирдагч [[Ван хан]]ы өргөө нь Туулын хар шугуй гэдэг газар байв» гэж тэмдэглэсэн нь одоогийн Улаанбаатар хот оршиж буй хөндийг гэж судлаачид таамагладаг. [[Их Монгол Улс]]ын анхны нийслэл [[Хархорум]] хот нь Орхон голын хөндийд цогцолсон ба [[Юань Улс]] нуран унасны дараа [[Мин улс]]ын довтолгоонд хоёр удаа галдан шатаагдсан. Түүнээс хойш [[монголчууд]] нэгдмэл байдалгүй болоод нүүдлийн иргэншилд бүрэн шилжиж, хот байгуулах завдалгүй дотоод, гадаадад тэмцэлдэн байлдацгааж байснаас үүдэн, амарлингуй байдлыг дэлгэрүүлэхээр 16-р зуунаас [[шарын шашин]]д сүсэглэснээр Монголд сүм хийдүүд баригдаж эхэлсэн юм. Ингэснээр Монголчуудын хот, хүрээ цогцлоох идэвх сэргэж, анхлан [[Абтай сайн хан]] Хар Хорум хотын бууринд [[Эрдэнэ зуу хийд]]ийг босгожээ. [[Түшээт хан Гомбодорж]]ийн хүү [[Занабазар]]ыг анхны [[Жавзандамба хутагт|Богд Жавзандамба]] хутагтаар өргөмжлөн 1639 онд өнөөгийн [[Өвөрхангай]] аймгийн Бүрд сумын нутагт орших Их Монгол уулын өвөр, Бага Монгол уулын ар бэлийн [[Ширээт цагаан нуур|Ширээт цагаан нуурын]] хөвөөнд байгуулсан хожмоо “Шар бүсийн хот” хэмээн нэрлэгдэх болсон Өргөө нь өнөөгийн Улаанбаатарын үүслийн үндэс болсон. Өргөө нь 1639-1778 онд [[Орхон гол|Орхон]], [[Тамир гол|Тамир]], [[Туул гол|Туул]] голуудын хөндий дагуу 28 удаа нүүдэллэсний эцэст 1778 онд одоогийн байгаа газар суурьшиж ''Их хүрээ'' нэртэй болжээ. Ингэж нүүлгэхдээ ''[[Эрдэнэ зуу]]'' хийдийн доторх мөнхийн галтай Баруун өргөөг нүүлгэн гаргаж Занабазарын өргөөтэй нэгдүүлж Ширээ цагаан нууранд аваачжээ. Баруун өргөө нь төрийн гал голомтын бэлгэдэл өргөө байжээ. Ингэж төр, шашны гол үнэт зүйлсийг нэгдүүлсэнээр нийслэл үүссэн гэж үздэг. [[Зураг:Oerguge,ulaganbagatur.png|120px|thumb|right|''Өргүгэ<br />Йэхэ хүрйи-э<br />Нэйислэл хүрйи-э<br />Улаганбагатур'']] 1756 онд анхны шашны сургууль болох "Цаниг" байгуулагдсан бөгөөд 1786 оноос манж амбанд [[Сэцэн хан]], [[Түшээт хан]] хоёр аймгийг хариуцуулах болсон зэрэг олон шалтгаанаас Их хүрээ суурьших шаардлагатай болжээ. 1780-1870 оны хооронд 70 гаруй суурин сүм, дуган, ялангуяа өнөөгийн [[Гандантэгчэнлин хийд]] 1809 онд, Дамбадаржаалин хийд зэрэг баригджээ. 1861 онд [[Оросын Хаант Улс|Оросын]] консулын газар байгуулагджээ. Хүрээний хүн ам нэмэгдсээр 1910 онд 50 мянга гаруй болжээ<ref>Ориго.мн сайтын мэдээлэл: {{Webarchiv|url=http://origo.mn/24tsag/2006/01/10/1718 |wayback=20081101053456 |text=Өргөө-Улаанбаатар хот |archiv-bot=2023-10-06 18:15:30 InternetArchiveBot }}</ref>. === Орчин үе === 1911 оны 12 дугаар сард [[Богд хаан|Богд Хаант]] Монгол Улс тунхаглагдаж, '''Нийслэл хүрээ''' нэртэй болсон. 1919 онд [[Сю Шүжан]]ээр толгойлуулсан Хятад цэрэгт хот эзлэгдсэн ба 1921 оны 2-р сард [[Барон Унгерн]]ээр толгойлуулсан цагаан цэргүүд Хятад цэргээс хүрээг чөлөөлж, Богдыг дахин хаан ширээнд залсан бол 3-р сард Хиагт хотыг чөлөөлсөн Монгол-[[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]ийн цэргүүд цагаантнуудыг 6-р сард цохин дутаалгаснаас хойш нийслэл нь гадаадын цэргийн түрэмгийллээс чөлөөлөгдсөн. 1924 оны Монгол Улсын анхны Үндсэн хуулиар Улаанбаатар нэртэй болсон байна. Социализмын үед болон голдуу [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа [[ЗХУ]]-ын тэтгэлэгтэйгээр хуучны гэр хороолол нь аажмаар байр орон сууцаар солигдож эхэлсэн. [[Наушки]]-Улаанбаатар-[[Замын-Үүд сум|Замын-Үүд]]ийн чиглэлийн замууд 1949, 1956 онуудад баригдсанаар өрнө, дорнотой төмөр замаар холбогдсон бөгөөд кинотеатр, жүжгийн театр, музей зэрэг олноор баригджээ. Харин нөгөө талаас 1930-аад оны сүүлчийн [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хэлмэгдүүлэлтийн дараа]] социализмын өмнөх үеийн сүм, хийдүүд устгагдсан байна. [[File:Jugder 001.jpg|thumb|center|600px|1913 онд Өргөөгийн дүр зураг]] === Нэн орчин үе === [[1989 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1990 оны ардчилсан нийгэм, зах зээлийн эдийн засгийн төлөөх тэмцэл]] Улаанбаатарт өрнөжээ. Энэ тэмцлийн үр дүнд дэлхийд нээлттэй болсон явдлаас Улаанбаатар хот шинэ хөгжлийн үеэ эхлүүлжээ. Хөгжил, төвлөрөлийг дагаж нийслэлд хүн амын хэт төвлөрөл гаарч, сүүлийн 15 жилд хоёр дахин өсчээ. Өнөөдөр нийслэлд хүн ам ихэссэнээс гэр хороолол хүрээгээ улам тэлсээр байна. Мөн нийт Монгол улсын хүн амын 40% энд байгаагаас үүдэн олон нийгмийн, байгалийн, тээврийн бэрхшээлүүдтэй тулгарч байна. Сүүлийн жилүүдэд шинэ барилга олноор баригдаж байгаа бөгөөд орон сууцны үнэ маш их өсөж байгаа. Улаанбаатар хотын ирээдүйн төлөвлөлт нь Монгол улсын шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв болон хөгжих хэтийн хандлагатай байна. == Газар зүй == Улаанбаатар хот нь [[Хэнтийн нуруу]]ны урд үзүүр болох [[Баянзүрх уул|Баянзүрх]], [[Богд хан уул|Богд хан]], [[Сонгино хайрхан уул|Сонгино хайрхан]], [[Чингэлтэй|Чингэлтэй хайрхан]] уулсаар зүүн, урд, баруун, хойд талаараа тус тус хүрээлэгдсэн бөгөөд [[Туул гол|Туул]], [[Сэлбэ]] голуудын бэлчир хөндийд байрладаг. Дунджаар далайн түвшнээс дээш 1351 м өндөрт оршдог. Нийт 4,704.4 км² нутагтай. === Уур амьсгал === Улаанбаатар нь маш өндөр газарт, харьцангуй өндөр өргөрөгт, ямар ч эргээс хэдэн зуун километр зайтай оршдог зэрэг шалтгаанаас болж дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэлд тооцогддог. Жилийн дундаж температур нь -1.3&nbsp;°C. Богино, дулаан зунтай бөгөөд урт, маш хүйтэн, хуурай өвөлтэй.<!-- Шинэчлэх хэрэгтэй--> Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 242.7 мм, дундаж чийгшилт нь 69%. Улаанбаатар хотын [[хавар|хаврын улирал]] нь 5 сарын дунд хүртэл үргэлжлэх бөгөөд дунджаар 5°С, дулаахан өдрүүдтэйгээс гадна сэрүүхэн ч өдрүүдтэй. Мөн гэнэт цасан шуурга ч тавьдаг. Харин зуны улирал нь дунджаар 30°С дулаан, [[бороо]]той, зарим тохиолдолд гэнэтийн [[мөндөр]] ордог. Намрын улиралд нарлаг налгар өдрүүд удаанаар үргэлжилдэг бөгөөд дундаж дулаан нь 7°С. Моддын навчис шарлаж, аажмаар хүйтрэн [[цас]] аажмаар орж хэлдэг. Улаанбаатар хотод ихэвчлэн маш хүйтэн өвөл болдог. Дундаж температур нь -25°С хүрдэг. Хэдийгээр өвөлдөө их хүйтэн байх ч үүл багатай нарлаг өдрүүдтэй үе олон байна. {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Улаанбаатар, өндөр {{convert|1303|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1869–одоо) | metric first = yes | single line = yes | collapsed = | Jan record high C = 0.0 | Feb record high C = 11.3 | Mar record high C = 18.9 | Apr record high C = 28.7 | May record high C = 33.5 | Jun record high C = 38.3 | Jul record high C = 39.0 | Aug record high C = 36.7 | Sep record high C = 31.7 | Oct record high C = 22.5 | Nov record high C = 13.0 | Dec record high C = 6.1 | year record high C = |Jan avg record high C = -7.5 |Feb avg record high C = 2.6 |Mar avg record high C = 9.0 |Apr avg record high C = 15.7 |May avg record high C = 27.5 |Jun avg record high C = 31.1 |Jul avg record high C = 32.8 |Aug avg record high C = 30.9 |Sep avg record high C = 24.5 |Oct avg record high C = 18.6 |Nov avg record high C = 6.5 |Dec avg record high C = 0.3 |year avg record high C = 33.8 | Jan high C = -15.5 | Feb high C = -9.4 | Mar high C = -0.2 | Apr high C = 10.4 | May high C = 17.8 | Jun high C = 23.1 | Jul high C = 25.2 | Aug high C = 23.0 | Sep high C = 17.2 | Oct high C = 7.7 | Nov high C = -4.8 | Dec high C = -13.7 | year high C = 6.7 | Jan mean C = -21.3 | Feb mean C = -16.2 | Mar mean C = -6.7 | Apr mean C = 3.0 | May mean C = 10.2 | Jun mean C = 16.6 | Jul mean C = 19.0 | Aug mean C = 16.6 | Sep mean C = 10.0 | Oct mean C = 0.9 | Nov mean C = -10.6 | Dec mean C = -19.0 | year mean C = 0.2 | Jan low C = -25.6 | Feb low C = -21.7 | Mar low C = -12.6 | Apr low C = -3.3 | May low C = 3.5 | Jun low C = 10.3 | Jul low C = 13.5 | Aug low C = 11.1 | Sep low C = 4.1 | Oct low C = -4.5 | Nov low C = -15.1 | Dec low C = -22.9 | year low C = -5.3 |Jan avg record low C = -37.1 |Feb avg record low C = -30.5 |Mar avg record low C = -25.1 |Apr avg record low C = -17.3 |May avg record low C = -8.4 |Jun avg record low C = 3.0 |Jul avg record low C = 5.1 |Aug avg record low C = 1.9 |Sep avg record low C = -6.8 |Oct avg record low C = -19.6 |Nov avg record low C = -27.3 |Dec avg record low C = -33.1 |year avg record low C = -38.7 | Jan record low C = -43.9 | Feb record low C = -42.2 | Mar record low C = -37.2 | Apr record low C = -26.1 | May record low C = -16.1 | Jun record low C = -3.9 | Jul record low C = -0.2 | Aug record low C = -2.8 | Sep record low C = -13.4 | Oct record low C = -20.0 | Nov record low C = -35.0 | Dec record low C = -42.2 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 2.1 | Feb precipitation mm = 2.8 | Mar precipitation mm = 4.6 | Apr precipitation mm = 8.4 | May precipitation mm = 21.7 | Jun precipitation mm = 47.2 | Jul precipitation mm = 74.5 | Aug precipitation mm = 65.4 | Sep precipitation mm = 27.9 | Oct precipitation mm = 8.6 | Nov precipitation mm = 6.3 | Dec precipitation mm = 3.5 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days =1.3 | Feb precipitation days =1.6 | Mar precipitation days =1.8 | Apr precipitation days =2.5 | May precipitation days =3.7 | Jun precipitation days =6.7 | Jul precipitation days =9.9 | Aug precipitation days =8.8 | Sep precipitation days =4.9 | Oct precipitation days =2.1 | Nov precipitation days =2.8 | Dec precipitation days =1.7 | year precipitation days = | Jan rain days = 0 | Feb rain days = 0 | Mar rain days = 0.3 | Apr rain days = 3 | May rain days = 8 | Jun rain days = 14 | Jul rain days = 17 | Aug rain days = 15 | Sep rain days = 9 | Oct rain days = 2 | Nov rain days = 0.1 | Dec rain days = 0 | year rain days = 68 | Jan snow days = 10 | Feb snow days = 7 | Mar snow days = 7 | Apr snow days = 6 | May snow days = 4 | Jun snow days = 0.1 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 2 | Oct snow days = 6 | Nov snow days = 9 | Dec snow days = 11 | year snow days = 62 | Jan humidity = 74.7 | Feb humidity = 69.5 | Mar humidity = 57.6 | Apr humidity = 44.2 | May humidity = 42.7 | Jun humidity = 50.1 | Jul humidity = 58.2 | Aug humidity = 60.8 | Sep humidity = 56.1 | Oct humidity = 56.9 | Nov humidity = 68.3 | Dec humidity = 75.1 | year humidity = 62 <!-- Dubious dew point values | Jan dew point C =-24.4 | Feb dew point C =-18.0 | Mar dew point C =-5.4 | Apr dew point C =6.0 | May dew point C =14.7 | Jun dew point C =21.1 | Jul dew point C =22.9 | Aug dew point C =19.6 | Sep dew point C =12.1 | Oct dew point C =1.4 | Nov dew point C =-11.6 | Dec dew point C =-21.8 --> | Jan sun = 164.2 | Feb sun = 203.5 | Mar sun = 257.4 | Apr sun = 265.3 | May sun = 297.9 | Jun sun = 282.3 | Jul sun = 278.3 | Aug sun = 265.2 | Sep sun = 249.5 | Oct sun = 227.6 | Nov sun = 175.4 | Dec sun = 137.7 | year sun = | source 1 = Pogoda.ru.net<ref name=pogoda> {{cite web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/44292.htm|script-title=ru:КЛИМАТ УЛАН-БАТОРА|publisher=Pogoda.ru.net|language=ru|access-date=2026-04-19}}</ref> | source 2 = [[NOAA]](чийгшэл-нар 1991-2020)<ref name="WMOCLINO">{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20210717012832/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv | archive-date = 2021-07-17 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |format=CSV |archive-format=CSV | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ulaanbaatar | publisher = [[NCEI|Байгаль орчны мэдээллийн үндэсний төвүүд]] | access-date = 2026-04-19}}</ref> }} {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = | collapsed = | location = [[Буянт-Ухаа олон улсын нисэх буудал|Буянт-Ухаа олон улсын нисэх буудлын]] цаг уурын станц (WMO танигч: 44291) (1991-2020 оны хооронд) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan dew point C = -24.7 | Feb dew point C = -20.9 | Mar dew point C = -14.5 | Apr dew point C = -9.6 | May dew point C = -3.8 | Jun dew point C = 4.5 | Jul dew point C = 9.4 | Aug dew point C = 7.9 | Sep dew point C = 0.5 | Oct dew point C = -7.6 | Nov dew point C = -15.7 | Dec dew point C = -22.6 | source = [https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv]<ref>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |title = Climate & Weather Averages at Ulan-Bator weather station |publisher = NOAA |access-date = 2026-04-19}}</ref> }} == Засаг захиргаа == {{гол|Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал|Улаанбаатар хотын захирагч}} [[Файл:Ulaanbaatar duureg, mn.png|thumb|Газрын зураг]] [[Файл:Ulan Bator 16.JPG|thumb|[[Сүхбаатарын талбай]]]] Хотын удирдлагын тогтолцоо нь хотын нийт иргэдээс 4 жил тутамд сонгогддог [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]], уг хурлаас нэр дэвшүүлж [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] 4 жилийн хугацаатай томилдог [[Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар xотын Захирагч]] буюу хотын даргаас бүрдэнэ. Хотын дарга нь Улаанбаатар хотын нутаг дэвсгэрт Монгол Улсын хууль, УИХ-ын тогтоол,[[Монгол Улсын Засгийн Газар]], Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын шийдвэрийг хэрэгжүүлж ажилладаг. ===Нийслэлийн дүүргүүд=== {{гол|Улаанбаатарын дүүргүүд}} Дүүрэг нь нийслэлийн засаг захиргааны нэгж юм. Нийслэл [[Баянзүрх]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол]], [[Сонгинохайрхан]], [[Чингэлтэй]], [[Сүхбаатар (дүүрэг)|Сүхбаатар]], [[Хан-Уул]], [[Налайх]], [[Багануур]], [[Багахангай]] гэсэн 9 дүүрэгт хуваагддаг. [[Налайх]], [[Багануур]], [[Багахангай]] гэсэн 3 дүүрэг нь хотын төвөөс алслагдсан байдаг. Дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороодод]] хуваагдана. Дүүрэг нь дангаараа эсвэл нийлж Улсын Их Хурлын сонгуульд тойрог болдог. {| class="wikitable sortable" |+ Улаанбаатар хотын дүүргүүд<ref name="statis">Улаанбаатар хотын статистикийн газар, {{Webarchiv|url=http://www.statis.ub.gov.mn/Download/tan/2007/stat2701.pdf |wayback=20070319185103 |text=stat2701.pdf |archiv-bot=2023-09-26 19:46:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://statis.ub.gov.mn/Download/Research/pop2006.01.01.pdf |wayback=20070222085701 |text=pop2006.01.01.pdf |archiv-bot=2023-09-26 19:46:17 InternetArchiveBot }}</ref> |- ! Дүүрэг ! [[Хороо]]д ! Хүн ам<br>01.01.2006 ! Хүн амын<br>өсөлт<br>(%) ! Хүн ам<br>01.01.2007 ! Хүн амын<br>өсөлт<br>(%) ! Хүн ам<br>01.01.2008 ! Газар нутаг<br> km² ! Нягтшил<br>/km² |- | [[Багануур]] | 5 | 25,261 | 1.9 | 25,731 | 0.9 | 25,969 | 620.2 | 41.9 |- | [[Багахангай]] | 2 | 3,776 | 1.4 | 3,827 | 1.0 | 3,864 | 140.0 | 27.6 |- | [[Баянгол]] | 34 | 160,479 | 0.2 | 160,818 | 2.7 | 165,159 | 29.5 | 5,598.6 |- | [[Баянзүрх]] | 43 | 196,132 | 7.9 | 211,614 | 4.7 | 221,565 | 1,244.1 | 178.1 |- | [[Налайх]] | 8 | 26,529 | 2.9 | 27,297 | 3.1 | 28,152 | 687.6 | 40.9 |- | [[Сонгинохайрхан]] | 43 | 204,587 | 3.2 | 211,056 | 4.4 | 220,295 | 1,200.6 | 183.5 |- | [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]] | 20 | 117,233 | 5.0 | 123,041 | 5.2 | 129,486 | 208.4 | 621.3 |- | [[Хан-Уул]] | 25 | 87,912 | 3.4 | 90,925 | 4.1 | 94,670 | 484.7 | 195.3 |- | [[Чингэлтэй]] | 24 | 130,501 | 1.8 | 132,883 | 2.4 | 136,014 | 89.3 | 1,523.1 |- | '''Нийт''' | '''204''' | '''952,410''' | '''3.7''' | '''987,192''' | '''3.8''' | '''1,025,174''' | '''4,704.4''' | '''217.9''' |} [[Файл:Chinggis Khaan Hotel.jpg|thumb|Чингис зочид буудал]] == Хүн ам зүй == Улаанбаатар хотын хүн ам нь 2014 оны байдлаар<ref>http://ubstat.mn/StatTable=20</ref> 1,324,000 бөгөөд нягтшил нь квадрат километр тутамд 300 хүн. Нийт хотын хүн амын 67%-ийг 35-аас доош насны залуучууд эзэлдэг бөгөөд үүнээс 30% нь 16-аас доош насны хүүхдүүд байна. {| class="wikitable sortable" |+ Хүн амын тоо<ref>{{Webarchiv|url=http://ubstat.mn/StatTable=11 |wayback=20190325101322 |text=ubstat.mn: |archiv-bot=2024-08-04 03:20:55 InternetArchiveBot }} ''ХҮН АМЫН ТОО, ХҮЙСЭЭР, ОНЫ ЭХЭНД, МЯНГАН ХҮН''; хандсан 2019-3-25</ref> |- ! Он !! Бүгд <br> (мянган хүн) !! Улсын дүнд <br> эзлэх хувь |- |'''1926''' || 1.5 || 0.22 |- |'''1930''' || {{Increase}}10.5 || 1.44 |- |'''1940''' || {{Increase}}24.2 || 3.28 |- |'''1950''' || {{Increase}}95.8 || 12.62 |- |'''1960''' || {{Increase}}145.8 || 15.56 |- |'''1970''' || {{Increase}}280.5 || 22.80 |- |'''1980''' || {{Increase}}418.7 || 25.54 |- |'''1990''' || {{Increase}}560.6 || 26.71 |- |'''2000''' || {{Increase}}760.1 || 32.02 |- |'''2010''' || {{Increase}}1112.3 || 40.66 |- |'''2011''' || {{Increase}}1151.5 || 41.41 |- |'''2012''' || {{Increase}}1287.1 || 45.78 |- |'''2013''' || {{Increase}}1318.1 || 45.96 |- |'''2014''' || {{Increase}}1372.0 || 46.82 |- |'''2015''' || {{Decrease}}1363.0 || 45.50 |- |'''2016''' || {{Increase}}1396.3 || 45.66 |- |'''2017''' || {{Increase}}1440.4 || 46.2 |- |'''2018''' || {{Increase}}1463.0 || 46.03 |} === Угсаатны бүрэлдэхүүн === ; [[Монгол үндэстэн]]-98.3% * [[Халх]]-90.8% * [[Ойрад]]-5.66% * [[Буриад]]-1.11% * [[Дарьганга]]-0.55% * [[Дархад]]-0.16% * [[Барга]]-0.04% ; [[Түрэг угсаатан]]-0.83% * [[Казахууд]]-0.72% * [[Хотон (ястан)|Хотон]]-0.11% == Тээвэр == === Олон улсын === Улаанбаатарт хотын баруун өмнөд хэсэгт, 18 км зайд орших [[Чингис хаан олон улсын нисэх буудал]] байрладаг. Энэ нисэх буудлаас үндэсний тээвэрлэгч МИАТ төрийн өмчит компани [[Токио]], [[Сөүл]], [[Берлин]], [[Москва]], [[Эрхүү]], [[Бээжин]], [[Хонконг]] хотууд руу нислэг үйлддэг. Мөн гадаадтай Монголын төмөр замаар [[Транс-Сибирийн төмөр зам]], [[Хятадын төмөр зам]]ын сүлжээтэй Москва, Бээжинтэй холбогддог. === Хот дотор === Улаанбаатар хотын доторхи тээврийн үйлчилгээг Нийслэлийн Нийтийн тээврийн газар удирдан зохион байгуулдаг ба нийтийн тээврийн үйлчилгээ нь Үндсэн, Туслах, Буухиа, Хот орчмын, Такси гэсэн ангиллаар зохион байгуулагддаг. Үйлчилгээнд [[троллейбус]], [[автобус]], [[Улаанбаатар рэйлбус|рэйлбус]], [[микробус]], [[такси]], [[дуобус]] зэрэг үйлчилдэг. Хотын тээврийн нэгэн онцлог нь хувийн машинтай иргэд хувиараа такси маягаар үйлчилэх явдал элбэг бөгөөд энэ нь бусад өөр улсын нийслэлд бараг ажиглагддаггүй онцлог үзэгдэл юм. ==Холбоо шуудан== [[Файл:Central Post Office (Ulaanbaatar).jpg|thumb|Төв шуудангийн үйлчилгээ]] Улаанбаатар хотод анх 1919 онд телеграф холбоо байгуулагдаж олон улсын телеграфын сүлжээнд орсон тэрнээс өмнө энгийн цаасан хэлбрийн шуудан холбоо ажиллаж байв. 1924 онд Монголын Цахилгаан Холбооны газар үүсэн байгуулагдаж бүх шуудан харилцааг удирдаж нэгтгэсэн байна. 1995 онд анхны интернэт харилцааны Датаком ХХК-ий үйлчилгээгээр иргэдийн интернэт харилцааны эхлэл тавигдсан юм. Одоогоор Улаанбаатарт Монголын Цахилгаан ХК шугамын холбооны үйлчилгээг ба үүрэн утасны үйлчилгээг, Монгол Шуудан компани энгийн шуудангийн үйлчилгээг, 80 гаруй интернэт холболтын компаниуд, 4 үүрэн утасны хувийн компаниуд тус тус шуудан холбоо харилцааны үйлчилгээг хариуцаж байна. 2016 оны дундаас Улаанбаатарт 4G [[LTE Сүлжээ|LTE]] гар утасны холбоо нэвтэрсэн нь хотын иргэдийг дэлхийн аль ч өндөр хөгжилтэй хотын адилаар өндөр хурдны интернэтээр хөдөлгөөнт байдлаар харилцах боломжийг олгосон байна. == Шинжлэх ухаан технологи == {{гол|Шинжлэх ухаан ба технологи Монголд}} Орчин үед хувийн компаниуд ба их сургуулиуд Улаанбаатарт өөрсдийн ба гадны дэмжлэгтэй судалгаа туршилтуудыг эрчимтэй хөгжүүлж импортыг орлох бүтээгдхүүн үйлдвэрллийг эрчимтэй хөгжүүлж байна. Нарны зайн шинэ технологийн үйлдвэр, цахилгаан станцын системийн удирдлагыг дотооддоо бүрэн бүтээх ажилууд 2011-2013 онуудад хувийн компаниудын оролцоотойгоор амжилттай хийгдэж Монголын шинжлэх ухаан технологийн хөгжлийг дэлхийн түвшинд ойртуулсан алхмууд хийгдэж байна. Улаанбаатар дахь 100 орчим их дээд сургуулиуд нь судалгаа шинжилгээг хөгжүүлэх нийгэм эдийн засгийн дэвшлийг хангах гол түшиц болж төсөл хөгжүүлэлтийн ажилууд хийгдэж байна. 2013 оноос имбэдэд системийн үйлдвэрллийн эхний суурь Улаанбаатар дахь мэдээллийн технологийн салбарт тавигдлаа. 2016 оноос 4G гар утасны холболт Улаанбаатарт нээгдэснээс хойш технологийн шинэ дэвшил хотын оршин суугчидын мэдээлэл түргэн шуурхай авах боломж эрс сайжирч гар утсаараа телевиз үзэх зэрэг шинэ үйлчилгээ ба бусад техноллогийн инновацыг хотын орчинд бүрдүүлж байна. == Соёл урлаг == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |[[Файл:National Art Gallery of Mongolia.jpg|center|x120px]] |[[Файл:Mongolian State Academic Theatre of Opera and Ballet.jpg|center|x120px]] |[[Файл:Ulaanbaatar book fair 2019.jpg|center|x120px]] |[[Файл:State Academic Drama Theater.jpg|center|x120px]] |- |Монголын Үндэсний төв галерей |Дуурийн театр |Улаанбаатрын номын баяраар |Драмын Эрдмийн театр |} Улаанбаатар хотод соёл урлагийн шинэ хандлагууд үндэсний уламжлалын нөлөөгөөр [[Европ]]ын соёл урлагтай өвөрмөцөөр хослон хөгжиж байна. [[Дуу хөгжим]], [[драм]], [[балет]]ийн олон арван жилийн өвөрмөц хосолсон хөгжил ба үндэсний гар урлалын олон зуун жилийн ур ухааны баялаг өв сан энэ хотод төвлөрдөг. Одоогоор Улаанбаатар хотод 70 гаруй соёл урлагийн байгууллага олон нийтэд үйлчилж байна. ==Дэлгэмэл зураг== {{Том зураг|Panorama von Ulaanbatar.jpg|1600|Улаанбаатар хотын өмнө зүгт орших Зайсан толгой дээрээс: Зайсан толгойн баруун талд [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль|ХААИС]], Туул гол тодхон харагдана, 2005 он}} {{Том зураг|Panorama-Ulan-Bator-2009.jpg|1600|Дөрвөн жилийн дараа харьцуулалт хийж үзвэл ХААИС болон Туул гол нь бараг ялгарч харагдахгүй болж, 2009 он}} {{clear}} == Үйлдвэрлэл == Энэ хотын нэг онцлог нь үндэсний хамгийн их үйлдвэрлэл үйлчилгээ төвлөрсөн бүс болдогт бөгөөд одоогоор 40000 орчим том жижиг компаниуд Монгол улсын [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий 46%-ийг үйлдвэрлэж байна. Хотын бүсэд экологид хоргүй үйлдвэрллийг ихэсгэх ба хортой үйлдвэрллийг хотоос гаргах асуудал сүүлийн жилүүдэд хурцаар тавигдаж байна. Үүнд арьс боловсруулах үйлдвэрүүд нь УБ-ын бүсэд Туул голыг бохирдуулагч гол эх үүсвэр болж энэ талаар сайн эрс шийдэж чадахгүй байна. == Аялал жуулчлал == [[Файл:Nuur8-Choijin Lamiin sum muzei.jpg|right|220px|Чойжин ламын сүм музей]] [[Зураг:UB-Gandan03.JPG|thumbnail|right|220px|[[Гандантэгчэнлин хийд]] нь жуулчдын хөл тасардаггүй газар]] Улаанбаатар хот нь дэлхийд хосгүй үнэт үзмэртэй музейнууд, [[Буддизм|Буддын соёлын газрууд]], [[Сүхбаатарын талбай|хотын төв талбай]] болон хотын ойр орчмын аялал зугаалгын газруудтай. Сүүлийн үед олон үндэстний амтат хоолоор үйлчилдэг ресторанууд олноор нээгдсэн, мөн жуулчны байгууллагууд хотын аяллын хөтөлбөрт бүтээлчээр анхаарч байгаа нь Улаанбаатар хотод сонирхолтой аялал хийх боломжийг улам сайжруулж байна. == Aх дүү хотууд == 2024 оны байдлаар Улаанбаатар хот нь нийт 9 орны 18 хоттой ах дүүгийн харилцаатай байна. <ref>{{cite web | title=АХ ДҮҮ, НАЙРАМДАЛТ ХАРИЛЦААТАЙ ХОТУУДЫН ЖАГСААЛТ | url=https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/foreign | website=Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал | access-date=2024-06-17 | archive-date=2024-04-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240406142818/https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/foreign | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Улаанбаатар Чунчин хоттой ах дүү хотын харилцаа тогтоолоо | url=https://ikon.mn/n/2jvu | website=ikon.mn | date=2022-05-12 | access-date=2024-06-17}}</ref> <ref>{{cite web | title=Улаанбаатар Бишкектэй ах дүү хотын харилцаа тогтоов | url=https://montsame.mn/en/read/322959 | website=Montsame | date=2023-07-10 | access-date=2024-06-17}}</ref> * {{RUS}}ын [[Москва]] <small>(1957)</small> * {{CHN}}ын [[Хөх хот]] <small>(1991)</small> * {{KOR}}ын [[Сөүл]] <small>(1995)</small> * {{RUS}}ын [[Эрхүү]] <small>(1998)</small> * {{USA}}ын [[Денвер]] <small>(2001)</small> * {{CUB|Куба|Кубын}} [[Хавана]] <small>(2002)</small> * {{TUR}}ийн [[Анкара]] <small>(2003)</small> * {{USA}}ын [[Оакланд]] <small>(2006)</small> * {{RUS}}ын [[Элст]] <small>(2010)</small> * {{TUR}}ийн [[Газиентип]] <small>(2010)</small> * {{CHN}}ын [[Бээжин]] <small>(2014)</small> * {{RUS}}ын [[Новосибирск]] <small>(2015)</small> * {{RUS}}ын [[Улаан-Үд]] <small>(2015)</small> * {{KOR}}ын [[Инчон]] <small>(2017)</small> * {{THA}}ын [[Бангкок]] <small>(2017)</small> * {{KAZ}}ы [[Астана]] <small>(2019)</small> * {{CHN}}ын [[Чунчин]] <small>(2022)</small> * {{KGZ}}ийн [[Бишкек]] <small>(2023)</small> ==Алдартай хүмүүс== ===Улс төр, нийгмийн зүтгэлтэн === * [[Дамдины Сүхбаатар]] ===Спортын алдартнууд=== * [[Отрядын Гүндэгмаа]], 2008 оны олимпын буудлагын төрлийн мөнгөн медальт * [[Энхбатын Бадар-Ууган]], 2008 оны олимпын боксын 56 кг-н жингийн аварга * [[Очирбатын Бурмаа]] *[[Цэдэвсүрэнгийн Мөнхзаяа]], жүдогийн ДАШТ-ний хүрэл медальт *[[Цогбадрахын Мөнхзул]], буудлагын спортын ААШТ-ний аварга * [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]], 2008 оны олимпын боксын 48 кг-н жингийн мөнгөн медальт * [[Нямбаярын Төгсцогт]] * [[Очирбатын Насанбурмаа]] ===Урлагийн алдартнууд === *[[Д.Энхжаргал]] Монгол Улсын "СТА", Алдарт "[[Сirque Du Soleil]]"-ийн "[[O]]"Show дахь "[[Уран Нугараач]]" * [[Цэндийн Батчулуун]], нэрт хөгжмийн удирдаач, МУАЖ, "Морин хуур" чуулгын даргаар ажиллаж байв. *Тангадын Мандир, зураач, түүхч<ref>{{Cite web |url=http://sonin.mn/news/easy-page/60173 |title=Archive copy |access-date=2016-04-11 |archive-date=2016-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420181704/http://www.sonin.mn/news/easy-page/60173 |url-status=dead }}</ref> *Болдын Сэргэлэн, балетчин, ДБЭТ-н даргаар ажиллаж байсан ====Дуучид ==== *[[Батмөнхийн Сарантуяа]], МУГЖ, Зууны манлай эстрадын дуучин * [[Төмөрийн Ариунаа]] - МУГЖ * Б.Батчулуун, [[Никитон]] хамтлагийн ахлагч, СГЗ * Т.Бат-Оргил, монголын анхны кантри-рок дуучин * [[Хайдавын Төмөрбаатар]], МУГЖ, [[Баянмонгол]] чуулга * [[Бавуудоржийн Тунгалаг]], уртын болон нийтийн дуучин, МУГЖ Н.Ононы "Бүүвэйн дуу"-г сэргээн дуулжээ. ====Хөгжмийн зохиолчид ==== *[[Лувсанжамбын Мөрдорж]] * Б.Долгион, хөгжмийн зохиолч, СГЗ * Б.Ангирмаа, хөгжмийн зохиолч, продюссер * Н.Жанцанноров, хөгжмийн зохиолч, Хөдөлмөрийн Баатар, Төрийн Хошой шагналт ====Жүжигчид, найруулагчид ==== * [[Цэгмидийн Төмөрбаатар]], МУГЖ * [[Цэгмидийн Төмөрхуяг]], "Мөнх тэнгэрийн хүчин дор" киноны Сэнгүмд тогложээ. * [[Намсрайн Сувд]], [[МУАЖ]] * [[Дамбын Батсүх]] тайз, дэлгэц, хошин урлагийн жүжигчин, циркийн алиалагч, акробатч * [[Балжиннямын Амарсайхан]], Аравт кинонд тогложээ. * [[Намнангийн Наранбаатар]], Төрийн соёрхолт найруулагч ==Зураг== [[File:Generations.jpg|thumb|right|300px|Блю Скай Тауэр]] <gallery widths="200"> Файл:Улаанбаатарын атлас.jpg|Улаанбаатарын хэсэгчилсэн атлас </gallery> == Мөн үзэх == <categorytree>Улаанбаатар</categorytree> == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Ulan Bator|Улаанбаатар хот}} ;Албан ёсны * [https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ Улаанбаатар хотын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20210509103300/https://citycouncil.mn/ Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20130118133949/http://mayor.mn/ Хотын даргын албан ёсны цахим хуудас] ;Бусад * [https://web.archive.org/web/20120920001144/http://map.gogo.mn/ Улаанбаатар хотын газрын зураг] * [[Улаанбаатар хотын гудамжийн нэрс]] == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Улаанбаатар| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Монголын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Монголын нийслэл]] [[Ангилал:1639 онд байгуулагдсан]] b2ghb37ryz0i395tvfafuwr83ra0x74 857265 857259 2026-05-29T00:43:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 857265 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын хамгийн том болон нийслэл хот}} {{Инфобокс суурин | name = Улаанбаатар | official_name = | other_name = | native_name = {{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}{{efn|''Ulaɣanbaɣatur'' гэж галигладаг. [[Дундад Монгол хэл]]энд {{IPA|mn|ʊlaʁamˈbaʁatʊ̆r|}} гэж дуудагддаг байсан. [[Монгол бичиг]] анхны дуудлагыг хадгалсаар ирсэн.}} | native_name_lang = mn | nickname = УБ, Нийслэл, Хот | settlement_type = [[Нийслэл]] | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | translit_lang1 = | translit_lang1_type = | translit_lang1_info = | translit_lang1_type1 = | translit_lang1_info1 = | motto = <!-- images, nickname, motto --> | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = UB downtown.jpg | caption1 = [[Сүхбаатарын талбай]]тай хотын төв | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg | caption2 = [[Гандантэгчэнлин хийд]] | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg | caption3 = [[Чойжин ламын сүм музей|Чойжин Ламын сүм]] | image4 = Ger District.jpg | caption4 = [[Гэр хороолол]] | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg | caption5 = [[Угсармал байр|Угсармал]] барилгууд | image6 = Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg | caption6 = [[Зайсан толгой]] | image7 = Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg | caption7 = [[Наадам]] }} | imagesize = 270px | image_caption = | image_flag = File:Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg | flag_size = 150px | flag_link = Улаанбаатарын далбаа | image_seal = | seal_size = | image_shield = File:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg | shield_size = | shield_link = Улаанбаатарын сүлд | image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=Ulanbataar}} | image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg | map_caption1 = | pushpin_map = Монгол#Ази | pushpin_map_caption = [[Монгол]] дахь Улаанбаатарын байршил | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_type = [[Зөвлөл-менежерийн засгийн газар|Хурал-Засаг дарга]] | governing_body = [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] | leader_title = [[Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар xотын Захирагч]] | leader_name = [[Бяруузаны Пүрэвдагва]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])<ref>{{cite news |title= Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагчаар Б.Пүрэвдагвыг томиллоо |url=https://ulaanbaatar.mn/news/22870 |agency=ulaanbaatar.mn |date=2026-05-26}}</ref> | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = Өргөө байгуулагдсан | established_date = 1639 | established_title2 = Одооны газарт төвхнөсөн | established_date2 = 1778 | established_title3 = Монгол Улсын нийслэл | established_date3 = 1912 | established_title3 = Улаанбаатар нэртэй болсон | established_date3 = 1924 | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 4704 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = 1816 | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = 2021 | population_footnotes = | population_note = | population_total = 1,672,627<ref name="1212.mn">{{cite web |url=https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&ln=Mn |script-title=mn:Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллого - Нийслэлийн нэгсэн дүн |language=mn |publisher=1212.mn |access-date=2026-04-19}}</ref> | population_density_km2 = 311 | population_density_sq_mi = 807 | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=ДОТООДЫН НИЙТ БҮТЭЭГДЭХҮҮН, бүс, аймаг, нийслэлээр|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Статистикийн мэдээллийн нэгдсэн сан|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|₮]]45,047 тэрбум<br />[[америк доллар|$]]13.2 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ₮27,455,175<br />$8,049 (2023) | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2018) | blank_info_sec1 = 0.810<ref>{{cite web |last1=Sub-national HDI |title=Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2018 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref> – <span style="color:#090;">маш өндөр</span> | timezone = [[Улаанбаатарын цаг|ULAT]] | utc_offset = +08:00 | coordinates = {{coord|47|55|19|N|106|54|55|E|region:MN|display=it}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 1350 | elevation_ft = 4429 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 210 xxx | area_code = +976 (0)11 | blank1_name_sec1 = Улсын бүртгэлийн дугаар | blank1_info_sec1 = УБ, УН | blank2_name_sec1 = [[ISO 3166-2]] | blank2_info_sec1 = MN-1 | blank3_name_sec1 = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank3_info_sec1 = [[BSk]] | website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}} }} '''Улаанбаатар'''{{efn|{{langx|mn-mong|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|Ulaɣanbaɣatur}}, {{IPA|mn|ʊ.ɮaːŋ.paː.tʰər|pron|Mn-Ulaanbaatar.oga}}}} нь [[Монгол]]ын [[нийслэл]] бөгөөд [[Монголын хотын жагсаалт|хамгийн их хүн амтай]] хот юм. 2026 оны 1-р сарын байдлаар 1.673 сая хүн амтай бөгөөд жилийн дундаж температураар дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэл хот.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html|title=The Coldest Capital Cities In The World|last=Сэн Наг|first=Ойшимая|publisher=WorldAtlas|date=2021-01-21|access-date=2026-04-19}}</ref> Монголын хойд төв хэсэгт, [[Туул гол]]ын хөндийд, далайн түвшнээс дээш 1300 метр өндөрт байрладаг. 1639 онд нүүдэлчин Буддын шашны сүм хийдийн төв болж байгуулагдсан бөгөөд байршлаа 29 удаа сольж, 1778 онд орчин үеийн байршилдаа бүрмөсөн суурьшжээ. Улаанбаатар хот Монгол Улсын төв хэсэгт хуучнаар Алтан тэвшийн хөндий, өнөөгийнхөөр [[Туул гол|Туул]]-[[Сэлбэ|Сэлбийн]] гол бэлчир хөндийд, далайн түвшнээс дээш 1300-1350 метр өндөрт [[Богд хан уул|Богд хан]], [[Сонгино хайрхан уул|Сонгино хайрхан]], [[Чингэлтэй]] уул, [[Баянзүрх уул|Баянзүрх]] дөрвөн уулаар хүрээлэгдэн орших ба 4,704.4 км² нутаг дэвсгэртэй. 2021 оны эцсээр 1,649,172 хүн оршин сууж байна. Засаг захиргааны хувьд 9 [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]], 204 [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороонд]] хуваагддаг. 1639 онд [[Бүрд сум|Ширээт цагаан нуур]]т [[Өндөр гэгээн]]ийг залж орд өргөө боссоноор Улаанбаатар хотын өмнөх суурин байгуулагджээ. 1778 он хүртэл олон газар нүүдэллэж байгаад одоогийн байрлалдаа тогтсон. Өмнө нь [[Буддын шашин|шашин]], худалдааны төв байсан бол [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|1912 оноос улсын]] нийслэл болж<ref>{{cite web | url=https://ikon.mn/n/24gm | title=Их Хүрээг Монгол Улсын нийслэлээр тунхагласны 109 жилийн ой тохиож байна | website=ikon.mn | date=2021-02-08 | access-date=2024-06-17}}</ref>, [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|XX зуун]]д [[барилга]]жиж, [[аж үйлдвэр]] хөгжин, XXI зуунд их хотын төрх бүрдэж байна. Улаанбаатар [[Монгол Улс]]ын [[Монгол Улсын улс төр|улс төр]], [[Монголын эдийн засаг|эдийн засаг]], соёл, [[Шинжлэх ухаан ба технологи Монголд|технологи]]йн төв юм. == Нэр == 1639 онд [[Бүрд сум|Ширээт нуур]]ын газар [[Занабазар]]ыг шашны тэргүүнд өргөмжилж орд өргөө барьсан нь өргөжсөөр Улаанбаатар болжээ. Түүхэндээ хэдэн нэрийг үдсэн. 1639 оноос '''Өргөө''' ({{юникодмонгол|ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ|v}}), 1651 оноос '''Номын хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠨᠣᠮ {{zwj}}ᠤᠨ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:1.5em;word-wrap:normal}}), 1706 оноос '''Их хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠶᠡᠬᠡ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:1.5em;word-wrap:normal}}), 1911 оноос '''Нийслэл хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠨᠡᠶᠢᠰᠯᠡᠯ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:2.3em;word-wrap:normal}}) хэмээж байгаад 1924 оноос хойш '''Улаанбаатар''' ({{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}}) гэв.<ref>{{Cite web |url=http://www.ulaanbaatar.mn/content/show/20 |title=МОНГОЛ УЛСЫН НИЙСЛЭЛ УЛААНБААТАР ХОТЫН ТҮҮХ |access-date=2013-12-15 |archive-date=2014-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702004228/http://ulaanbaatar.mn/content/show/20 |url-status=dead }}</ref> XX зууны эхэнд Улаанбаатар хотыг ''Богдын хүрээ'', ''Да хүрээ'', ''Хүрээ'' ({{юникодмонгол|ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v}}) гэхэд ойлгодог байсан. Одоо үед хотын нэрийг ''УБ'', ''Нийслэл'', ''Хот'' гэж товчлон ярихад тодорхой танина. [[Өрнө дахин]] дахь орнууд, түүний дотор оросууд 1924 он хүртэл Улаанбаатар хотыг Урга (''Urga'') (Өргөө гэсэн үгнээс) гэж нэрлэж байсан. 1925 оноос хойш Оросоор Улан-Батор (''Ulan Bator'') гэж нэрлэх болсон. Англи хэлэнд Ulan-Bator гэсэн хэлбэр түгээмэл хэрэглэгддэг байсан ч орчин цагт ''Ulaanbaatar'' гэсэн хэлбэр түгээмэл болж байна. == Түүх == === Урьд үе === [[Монголын нууц товчоо]]нд тэмдэглэснээр «12-р зууны хоёрдугаар хагаст [[Хэрэйд]] аймгийн удирдагч [[Ван хан]]ы өргөө нь Туулын хар шугуй гэдэг газар байв» гэж тэмдэглэсэн нь одоогийн Улаанбаатар хот оршиж буй хөндийг гэж судлаачид таамагладаг. [[Их Монгол Улс]]ын анхны нийслэл [[Хархорум]] хот нь Орхон голын хөндийд цогцолсон ба [[Юань Улс]] нуран унасны дараа [[Мин улс]]ын довтолгоонд хоёр удаа галдан шатаагдсан. Түүнээс хойш [[монголчууд]] нэгдмэл байдалгүй болоод нүүдлийн иргэншилд бүрэн шилжиж, хот байгуулах завдалгүй дотоод, гадаадад тэмцэлдэн байлдацгааж байснаас үүдэн, амарлингуй байдлыг дэлгэрүүлэхээр 16-р зуунаас [[шарын шашин]]д сүсэглэснээр Монголд сүм хийдүүд баригдаж эхэлсэн юм. Ингэснээр Монголчуудын хот, хүрээ цогцлоох идэвх сэргэж, анхлан [[Абтай сайн хан]] Хар Хорум хотын бууринд [[Эрдэнэ зуу хийд]]ийг босгожээ. [[Түшээт хан Гомбодорж]]ийн хүү [[Занабазар]]ыг анхны [[Жавзандамба хутагт|Богд Жавзандамба]] хутагтаар өргөмжлөн 1639 онд өнөөгийн [[Өвөрхангай]] аймгийн Бүрд сумын нутагт орших Их Монгол уулын өвөр, Бага Монгол уулын ар бэлийн [[Ширээт цагаан нуур|Ширээт цагаан нуурын]] хөвөөнд байгуулсан хожмоо “Шар бүсийн хот” хэмээн нэрлэгдэх болсон Өргөө нь өнөөгийн Улаанбаатарын үүслийн үндэс болсон. Өргөө нь 1639-1778 онд [[Орхон гол|Орхон]], [[Тамир гол|Тамир]], [[Туул гол|Туул]] голуудын хөндий дагуу 28 удаа нүүдэллэсний эцэст 1778 онд одоогийн байгаа газар суурьшиж ''Их хүрээ'' нэртэй болжээ. Ингэж нүүлгэхдээ ''[[Эрдэнэ зуу]]'' хийдийн доторх мөнхийн галтай Баруун өргөөг нүүлгэн гаргаж Занабазарын өргөөтэй нэгдүүлж Ширээ цагаан нууранд аваачжээ. Баруун өргөө нь төрийн гал голомтын бэлгэдэл өргөө байжээ. Ингэж төр, шашны гол үнэт зүйлсийг нэгдүүлсэнээр нийслэл үүссэн гэж үздэг. [[Зураг:Oerguge,ulaganbagatur.png|120px|thumb|right|''Өргүгэ<br />Йэхэ хүрйи-э<br />Нэйислэл хүрйи-э<br />Улаганбагатур'']] 1756 онд анхны шашны сургууль болох "Цаниг" байгуулагдсан бөгөөд 1786 оноос манж амбанд [[Сэцэн хан]], [[Түшээт хан]] хоёр аймгийг хариуцуулах болсон зэрэг олон шалтгаанаас Их хүрээ суурьших шаардлагатай болжээ. 1780-1870 оны хооронд 70 гаруй суурин сүм, дуган, ялангуяа өнөөгийн [[Гандантэгчэнлин хийд]] 1809 онд, Дамбадаржаалин хийд зэрэг баригджээ. 1861 онд [[Оросын Хаант Улс|Оросын]] консулын газар байгуулагджээ. Хүрээний хүн ам нэмэгдсээр 1910 онд 50 мянга гаруй болжээ<ref>Ориго.мн сайтын мэдээлэл: {{Webarchiv|url=http://origo.mn/24tsag/2006/01/10/1718 |wayback=20081101053456 |text=Өргөө-Улаанбаатар хот |archiv-bot=2023-10-06 18:15:30 InternetArchiveBot }}</ref>. === Орчин үе === 1911 оны 12 дугаар сард [[Богд хаан|Богд Хаант]] Монгол Улс тунхаглагдаж, '''Нийслэл хүрээ''' нэртэй болсон. 1919 онд [[Сю Шүжан]]ээр толгойлуулсан Хятад цэрэгт хот эзлэгдсэн ба 1921 оны 2-р сард [[Барон Унгерн]]ээр толгойлуулсан цагаан цэргүүд Хятад цэргээс хүрээг чөлөөлж, Богдыг дахин хаан ширээнд залсан бол 3-р сард Хиагт хотыг чөлөөлсөн Монгол-[[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]ийн цэргүүд цагаантнуудыг 6-р сард цохин дутаалгаснаас хойш нийслэл нь гадаадын цэргийн түрэмгийллээс чөлөөлөгдсөн. 1924 оны Монгол Улсын анхны Үндсэн хуулиар Улаанбаатар нэртэй болсон байна. Социализмын үед болон голдуу [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа [[ЗХУ]]-ын тэтгэлэгтэйгээр хуучны гэр хороолол нь аажмаар байр орон сууцаар солигдож эхэлсэн. [[Наушки]]-Улаанбаатар-[[Замын-Үүд сум|Замын-Үүд]]ийн чиглэлийн замууд 1949, 1956 онуудад баригдсанаар өрнө, дорнотой төмөр замаар холбогдсон бөгөөд кинотеатр, жүжгийн театр, музей зэрэг олноор баригджээ. Харин нөгөө талаас 1930-аад оны сүүлчийн [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хэлмэгдүүлэлтийн дараа]] социализмын өмнөх үеийн сүм, хийдүүд устгагдсан байна. [[File:Jugder 001.jpg|thumb|center|600px|1913 онд Өргөөгийн дүр зураг]] === Нэн орчин үе === [[1989 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1990 оны ардчилсан нийгэм, зах зээлийн эдийн засгийн төлөөх тэмцэл]] Улаанбаатарт өрнөжээ. Энэ тэмцлийн үр дүнд дэлхийд нээлттэй болсон явдлаас Улаанбаатар хот шинэ хөгжлийн үеэ эхлүүлжээ. Хөгжил, төвлөрөлийг дагаж нийслэлд хүн амын хэт төвлөрөл гаарч, сүүлийн 15 жилд хоёр дахин өсчээ. Өнөөдөр нийслэлд хүн ам ихэссэнээс гэр хороолол хүрээгээ улам тэлсээр байна. Мөн нийт Монгол улсын хүн амын 40% энд байгаагаас үүдэн олон нийгмийн, байгалийн, тээврийн бэрхшээлүүдтэй тулгарч байна. Сүүлийн жилүүдэд шинэ барилга олноор баригдаж байгаа бөгөөд орон сууцны үнэ маш их өсөж байгаа. Улаанбаатар хотын ирээдүйн төлөвлөлт нь Монгол улсын шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв болон хөгжих хэтийн хандлагатай байна. == Газар зүй == Улаанбаатар хот нь [[Хэнтийн нуруу]]ны урд үзүүр болох [[Баянзүрх уул|Баянзүрх]], [[Богд хан уул|Богд хан]], [[Сонгино хайрхан уул|Сонгино хайрхан]], [[Чингэлтэй|Чингэлтэй хайрхан]] уулсаар зүүн, урд, баруун, хойд талаараа тус тус хүрээлэгдсэн бөгөөд [[Туул гол|Туул]], [[Сэлбэ]] голуудын бэлчир хөндийд байрладаг. Дунджаар далайн түвшнээс дээш 1351 м өндөрт оршдог. Нийт 4,704.4 км² нутагтай. === Уур амьсгал === Улаанбаатар нь маш өндөр газарт, харьцангуй өндөр өргөрөгт, ямар ч эргээс хэдэн зуун километр зайтай оршдог зэрэг шалтгаанаас болж дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэлд тооцогддог. Жилийн дундаж температур нь -1.3&nbsp;°C. Богино, дулаан зунтай бөгөөд урт, маш хүйтэн, хуурай өвөлтэй.<!-- Шинэчлэх хэрэгтэй--> Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 242.7 мм, дундаж чийгшилт нь 69%. Улаанбаатар хотын [[хавар|хаврын улирал]] нь 5 сарын дунд хүртэл үргэлжлэх бөгөөд дунджаар 5°С, дулаахан өдрүүдтэйгээс гадна сэрүүхэн ч өдрүүдтэй. Мөн гэнэт цасан шуурга ч тавьдаг. Харин зуны улирал нь дунджаар 30°С дулаан, [[бороо]]той, зарим тохиолдолд гэнэтийн [[мөндөр]] ордог. Намрын улиралд нарлаг налгар өдрүүд удаанаар үргэлжилдэг бөгөөд дундаж дулаан нь 7°С. Моддын навчис шарлаж, аажмаар хүйтрэн [[цас]] аажмаар орж хэлдэг. Улаанбаатар хотод ихэвчлэн маш хүйтэн өвөл болдог. Дундаж температур нь -25°С хүрдэг. Хэдийгээр өвөлдөө их хүйтэн байх ч үүл багатай нарлаг өдрүүдтэй үе олон байна. {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Улаанбаатар, өндөр {{convert|1303|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1869–одоо) | metric first = yes | single line = yes | collapsed = | Jan record high C = 0.0 | Feb record high C = 11.3 | Mar record high C = 18.9 | Apr record high C = 28.7 | May record high C = 33.5 | Jun record high C = 38.3 | Jul record high C = 39.0 | Aug record high C = 36.7 | Sep record high C = 31.7 | Oct record high C = 22.5 | Nov record high C = 13.0 | Dec record high C = 6.1 | year record high C = |Jan avg record high C = -7.5 |Feb avg record high C = 2.6 |Mar avg record high C = 9.0 |Apr avg record high C = 15.7 |May avg record high C = 27.5 |Jun avg record high C = 31.1 |Jul avg record high C = 32.8 |Aug avg record high C = 30.9 |Sep avg record high C = 24.5 |Oct avg record high C = 18.6 |Nov avg record high C = 6.5 |Dec avg record high C = 0.3 |year avg record high C = 33.8 | Jan high C = -15.5 | Feb high C = -9.4 | Mar high C = -0.2 | Apr high C = 10.4 | May high C = 17.8 | Jun high C = 23.1 | Jul high C = 25.2 | Aug high C = 23.0 | Sep high C = 17.2 | Oct high C = 7.7 | Nov high C = -4.8 | Dec high C = -13.7 | year high C = 6.7 | Jan mean C = -21.3 | Feb mean C = -16.2 | Mar mean C = -6.7 | Apr mean C = 3.0 | May mean C = 10.2 | Jun mean C = 16.6 | Jul mean C = 19.0 | Aug mean C = 16.6 | Sep mean C = 10.0 | Oct mean C = 0.9 | Nov mean C = -10.6 | Dec mean C = -19.0 | year mean C = 0.2 | Jan low C = -25.6 | Feb low C = -21.7 | Mar low C = -12.6 | Apr low C = -3.3 | May low C = 3.5 | Jun low C = 10.3 | Jul low C = 13.5 | Aug low C = 11.1 | Sep low C = 4.1 | Oct low C = -4.5 | Nov low C = -15.1 | Dec low C = -22.9 | year low C = -5.3 |Jan avg record low C = -37.1 |Feb avg record low C = -30.5 |Mar avg record low C = -25.1 |Apr avg record low C = -17.3 |May avg record low C = -8.4 |Jun avg record low C = 3.0 |Jul avg record low C = 5.1 |Aug avg record low C = 1.9 |Sep avg record low C = -6.8 |Oct avg record low C = -19.6 |Nov avg record low C = -27.3 |Dec avg record low C = -33.1 |year avg record low C = -38.7 | Jan record low C = -43.9 | Feb record low C = -42.2 | Mar record low C = -37.2 | Apr record low C = -26.1 | May record low C = -16.1 | Jun record low C = -3.9 | Jul record low C = -0.2 | Aug record low C = -2.8 | Sep record low C = -13.4 | Oct record low C = -20.0 | Nov record low C = -35.0 | Dec record low C = -42.2 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 2.1 | Feb precipitation mm = 2.8 | Mar precipitation mm = 4.6 | Apr precipitation mm = 8.4 | May precipitation mm = 21.7 | Jun precipitation mm = 47.2 | Jul precipitation mm = 74.5 | Aug precipitation mm = 65.4 | Sep precipitation mm = 27.9 | Oct precipitation mm = 8.6 | Nov precipitation mm = 6.3 | Dec precipitation mm = 3.5 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days =1.3 | Feb precipitation days =1.6 | Mar precipitation days =1.8 | Apr precipitation days =2.5 | May precipitation days =3.7 | Jun precipitation days =6.7 | Jul precipitation days =9.9 | Aug precipitation days =8.8 | Sep precipitation days =4.9 | Oct precipitation days =2.1 | Nov precipitation days =2.8 | Dec precipitation days =1.7 | year precipitation days = | Jan rain days = 0 | Feb rain days = 0 | Mar rain days = 0.3 | Apr rain days = 3 | May rain days = 8 | Jun rain days = 14 | Jul rain days = 17 | Aug rain days = 15 | Sep rain days = 9 | Oct rain days = 2 | Nov rain days = 0.1 | Dec rain days = 0 | year rain days = 68 | Jan snow days = 10 | Feb snow days = 7 | Mar snow days = 7 | Apr snow days = 6 | May snow days = 4 | Jun snow days = 0.1 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 2 | Oct snow days = 6 | Nov snow days = 9 | Dec snow days = 11 | year snow days = 62 | Jan humidity = 74.7 | Feb humidity = 69.5 | Mar humidity = 57.6 | Apr humidity = 44.2 | May humidity = 42.7 | Jun humidity = 50.1 | Jul humidity = 58.2 | Aug humidity = 60.8 | Sep humidity = 56.1 | Oct humidity = 56.9 | Nov humidity = 68.3 | Dec humidity = 75.1 | year humidity = 62 <!-- Dubious dew point values | Jan dew point C =-24.4 | Feb dew point C =-18.0 | Mar dew point C =-5.4 | Apr dew point C =6.0 | May dew point C =14.7 | Jun dew point C =21.1 | Jul dew point C =22.9 | Aug dew point C =19.6 | Sep dew point C =12.1 | Oct dew point C =1.4 | Nov dew point C =-11.6 | Dec dew point C =-21.8 --> | Jan sun = 164.2 | Feb sun = 203.5 | Mar sun = 257.4 | Apr sun = 265.3 | May sun = 297.9 | Jun sun = 282.3 | Jul sun = 278.3 | Aug sun = 265.2 | Sep sun = 249.5 | Oct sun = 227.6 | Nov sun = 175.4 | Dec sun = 137.7 | year sun = | source 1 = Pogoda.ru.net<ref name=pogoda> {{cite web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/44292.htm|script-title=ru:КЛИМАТ УЛАН-БАТОРА|publisher=Pogoda.ru.net|language=ru|access-date=2026-04-19}}</ref> | source 2 = [[NOAA]](чийгшэл-нар 1991-2020)<ref name="WMOCLINO">{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20210717012832/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv | archive-date = 2021-07-17 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |format=CSV |archive-format=CSV | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ulaanbaatar | publisher = [[NCEI|Байгаль орчны мэдээллийн үндэсний төвүүд]] | access-date = 2026-04-19}}</ref> }} {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = | collapsed = | location = [[Буянт-Ухаа олон улсын нисэх буудал|Буянт-Ухаа олон улсын нисэх буудлын]] цаг уурын станц (WMO танигч: 44291) (1991-2020 оны хооронд) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan dew point C = -24.7 | Feb dew point C = -20.9 | Mar dew point C = -14.5 | Apr dew point C = -9.6 | May dew point C = -3.8 | Jun dew point C = 4.5 | Jul dew point C = 9.4 | Aug dew point C = 7.9 | Sep dew point C = 0.5 | Oct dew point C = -7.6 | Nov dew point C = -15.7 | Dec dew point C = -22.6 | source = [https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv]<ref>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |title = Climate & Weather Averages at Ulan-Bator weather station |publisher = NOAA |access-date = 2026-04-19}}</ref> }} == Засаг захиргаа == {{гол|Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал|Улаанбаатар хотын захирагч}} [[Файл:Ulaanbaatar duureg, mn.png|thumb|Газрын зураг]] [[Файл:Ulan Bator 16.JPG|thumb|[[Сүхбаатарын талбай]]]] Хотын удирдлагын тогтолцоо нь хотын нийт иргэдээс 4 жил тутамд сонгогддог [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]], уг хурлаас нэр дэвшүүлж [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] 4 жилийн хугацаатай томилдог [[Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар xотын Захирагч]] буюу хотын даргаас бүрдэнэ. Хотын дарга нь Улаанбаатар хотын нутаг дэвсгэрт Монгол Улсын хууль, УИХ-ын тогтоол,[[Монгол Улсын Засгийн Газар]], Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын шийдвэрийг хэрэгжүүлж ажилладаг. ===Нийслэлийн дүүргүүд=== {{гол|Улаанбаатарын дүүргүүд}} Дүүрэг нь нийслэлийн засаг захиргааны нэгж юм. Нийслэл [[Баянзүрх]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол]], [[Сонгинохайрхан]], [[Чингэлтэй]], [[Сүхбаатар (дүүрэг)|Сүхбаатар]], [[Хан-Уул]], [[Налайх]], [[Багануур]], [[Багахангай]] гэсэн 9 дүүрэгт хуваагддаг. [[Налайх]], [[Багануур]], [[Багахангай]] гэсэн 3 дүүрэг нь хотын төвөөс алслагдсан байдаг. Дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороодод]] хуваагдана. Дүүрэг нь дангаараа эсвэл нийлж Улсын Их Хурлын сонгуульд тойрог болдог. {| class="wikitable sortable" |+ Улаанбаатар хотын дүүргүүд<ref name="statis">Улаанбаатар хотын статистикийн газар, {{Webarchiv|url=http://www.statis.ub.gov.mn/Download/tan/2007/stat2701.pdf |wayback=20070319185103 |text=stat2701.pdf |archiv-bot=2023-09-26 19:46:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://statis.ub.gov.mn/Download/Research/pop2006.01.01.pdf |wayback=20070222085701 |text=pop2006.01.01.pdf |archiv-bot=2023-09-26 19:46:17 InternetArchiveBot }}</ref> |- ! Дүүрэг ! [[Хороо]]д ! Хүн ам<br>01.01.2006 ! Хүн амын<br>өсөлт<br>(%) ! Хүн ам<br>01.01.2007 ! Хүн амын<br>өсөлт<br>(%) ! Хүн ам<br>01.01.2008 ! Газар нутаг<br> km² ! Нягтшил<br>/km² |- | [[Багануур]] | 5 | 25,261 | 1.9 | 25,731 | 0.9 | 25,969 | 620.2 | 41.9 |- | [[Багахангай]] | 2 | 3,776 | 1.4 | 3,827 | 1.0 | 3,864 | 140.0 | 27.6 |- | [[Баянгол]] | 34 | 160,479 | 0.2 | 160,818 | 2.7 | 165,159 | 29.5 | 5,598.6 |- | [[Баянзүрх]] | 43 | 196,132 | 7.9 | 211,614 | 4.7 | 221,565 | 1,244.1 | 178.1 |- | [[Налайх]] | 8 | 26,529 | 2.9 | 27,297 | 3.1 | 28,152 | 687.6 | 40.9 |- | [[Сонгинохайрхан]] | 43 | 204,587 | 3.2 | 211,056 | 4.4 | 220,295 | 1,200.6 | 183.5 |- | [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]] | 20 | 117,233 | 5.0 | 123,041 | 5.2 | 129,486 | 208.4 | 621.3 |- | [[Хан-Уул]] | 25 | 87,912 | 3.4 | 90,925 | 4.1 | 94,670 | 484.7 | 195.3 |- | [[Чингэлтэй]] | 24 | 130,501 | 1.8 | 132,883 | 2.4 | 136,014 | 89.3 | 1,523.1 |- | '''Нийт''' | '''204''' | '''952,410''' | '''3.7''' | '''987,192''' | '''3.8''' | '''1,025,174''' | '''4,704.4''' | '''217.9''' |} [[Файл:Chinggis Khaan Hotel.jpg|thumb|Чингис зочид буудал]] == Хүн ам зүй == Улаанбаатар хотын хүн ам нь 2014 оны байдлаар<ref>http://ubstat.mn/StatTable=20</ref> 1,324,000 бөгөөд нягтшил нь квадрат километр тутамд 300 хүн. Нийт хотын хүн амын 67%-ийг 35-аас доош насны залуучууд эзэлдэг бөгөөд үүнээс 30% нь 16-аас доош насны хүүхдүүд байна. {| class="wikitable sortable" |+ Хүн амын тоо<ref>{{Webarchiv|url=http://ubstat.mn/StatTable=11 |wayback=20190325101322 |text=ubstat.mn: |archiv-bot=2024-08-04 03:20:55 InternetArchiveBot }} ''ХҮН АМЫН ТОО, ХҮЙСЭЭР, ОНЫ ЭХЭНД, МЯНГАН ХҮН''; хандсан 2019-3-25</ref> |- ! Он !! Бүгд <br> (мянган хүн) !! Улсын дүнд <br> эзлэх хувь |- |'''1926''' || 1.5 || 0.22 |- |'''1930''' || {{Increase}}10.5 || 1.44 |- |'''1940''' || {{Increase}}24.2 || 3.28 |- |'''1950''' || {{Increase}}95.8 || 12.62 |- |'''1960''' || {{Increase}}145.8 || 15.56 |- |'''1970''' || {{Increase}}280.5 || 22.80 |- |'''1980''' || {{Increase}}418.7 || 25.54 |- |'''1990''' || {{Increase}}560.6 || 26.71 |- |'''2000''' || {{Increase}}760.1 || 32.02 |- |'''2010''' || {{Increase}}1112.3 || 40.66 |- |'''2011''' || {{Increase}}1151.5 || 41.41 |- |'''2012''' || {{Increase}}1287.1 || 45.78 |- |'''2013''' || {{Increase}}1318.1 || 45.96 |- |'''2014''' || {{Increase}}1372.0 || 46.82 |- |'''2015''' || {{Decrease}}1363.0 || 45.50 |- |'''2016''' || {{Increase}}1396.3 || 45.66 |- |'''2017''' || {{Increase}}1440.4 || 46.2 |- |'''2018''' || {{Increase}}1463.0 || 46.03 |- |'''2021''' |1.539.000 | |- |'''2025''' |1.673.000 | |} === Угсаатны бүрэлдэхүүн === ; [[Монгол үндэстэн]]-98.3% * [[Халх]]-90.8% * [[Ойрад]]-5.66% * [[Буриад]]-1.11% * [[Дарьганга]]-0.55% * [[Дархад]]-0.16% * [[Барга]]-0.04% ; [[Түрэг угсаатан]]-0.83% * [[Казахууд]]-0.72% * [[Хотон (ястан)|Хотон]]-0.11% == Тээвэр == === Олон улсын === Улаанбаатарт хотын баруун өмнөд хэсэгт, 18 км зайд орших [[Чингис хаан олон улсын нисэх буудал]] байрладаг. Энэ нисэх буудлаас үндэсний тээвэрлэгч МИАТ төрийн өмчит компани [[Токио]], [[Сөүл]], [[Берлин]], [[Москва]], [[Эрхүү]], [[Бээжин]], [[Хонконг]] хотууд руу нислэг үйлддэг. Мөн гадаадтай Монголын төмөр замаар [[Транс-Сибирийн төмөр зам]], [[Хятадын төмөр зам]]ын сүлжээтэй Москва, Бээжинтэй холбогддог. === Хот дотор === Улаанбаатар хотын доторхи тээврийн үйлчилгээг Нийслэлийн Нийтийн тээврийн газар удирдан зохион байгуулдаг ба нийтийн тээврийн үйлчилгээ нь Үндсэн, Туслах, Буухиа, Хот орчмын, Такси гэсэн ангиллаар зохион байгуулагддаг. Үйлчилгээнд [[троллейбус]], [[автобус]], [[Улаанбаатар рэйлбус|рэйлбус]], [[микробус]], [[такси]], [[дуобус]] зэрэг үйлчилдэг. Хотын тээврийн нэгэн онцлог нь хувийн машинтай иргэд хувиараа такси маягаар үйлчилэх явдал элбэг бөгөөд энэ нь бусад өөр улсын нийслэлд бараг ажиглагддаггүй онцлог үзэгдэл юм. ==Холбоо шуудан== [[Файл:Central Post Office (Ulaanbaatar).jpg|thumb|Төв шуудангийн үйлчилгээ]] Улаанбаатар хотод анх 1919 онд телеграф холбоо байгуулагдаж олон улсын телеграфын сүлжээнд орсон тэрнээс өмнө энгийн цаасан хэлбрийн шуудан холбоо ажиллаж байв. 1924 онд Монголын Цахилгаан Холбооны газар үүсэн байгуулагдаж бүх шуудан харилцааг удирдаж нэгтгэсэн байна. 1995 онд анхны интернэт харилцааны Датаком ХХК-ий үйлчилгээгээр иргэдийн интернэт харилцааны эхлэл тавигдсан юм. Одоогоор Улаанбаатарт Монголын Цахилгаан ХК шугамын холбооны үйлчилгээг ба үүрэн утасны үйлчилгээг, Монгол Шуудан компани энгийн шуудангийн үйлчилгээг, 80 гаруй интернэт холболтын компаниуд, 4 үүрэн утасны хувийн компаниуд тус тус шуудан холбоо харилцааны үйлчилгээг хариуцаж байна. 2016 оны дундаас Улаанбаатарт 4G [[LTE Сүлжээ|LTE]] гар утасны холбоо нэвтэрсэн нь хотын иргэдийг дэлхийн аль ч өндөр хөгжилтэй хотын адилаар өндөр хурдны интернэтээр хөдөлгөөнт байдлаар харилцах боломжийг олгосон байна. == Шинжлэх ухаан технологи == {{гол|Шинжлэх ухаан ба технологи Монголд}} Орчин үед хувийн компаниуд ба их сургуулиуд Улаанбаатарт өөрсдийн ба гадны дэмжлэгтэй судалгаа туршилтуудыг эрчимтэй хөгжүүлж импортыг орлох бүтээгдхүүн үйлдвэрллийг эрчимтэй хөгжүүлж байна. Нарны зайн шинэ технологийн үйлдвэр, цахилгаан станцын системийн удирдлагыг дотооддоо бүрэн бүтээх ажилууд 2011-2013 онуудад хувийн компаниудын оролцоотойгоор амжилттай хийгдэж Монголын шинжлэх ухаан технологийн хөгжлийг дэлхийн түвшинд ойртуулсан алхмууд хийгдэж байна. Улаанбаатар дахь 100 орчим их дээд сургуулиуд нь судалгаа шинжилгээг хөгжүүлэх нийгэм эдийн засгийн дэвшлийг хангах гол түшиц болж төсөл хөгжүүлэлтийн ажилууд хийгдэж байна. 2013 оноос имбэдэд системийн үйлдвэрллийн эхний суурь Улаанбаатар дахь мэдээллийн технологийн салбарт тавигдлаа. 2016 оноос 4G гар утасны холболт Улаанбаатарт нээгдэснээс хойш технологийн шинэ дэвшил хотын оршин суугчидын мэдээлэл түргэн шуурхай авах боломж эрс сайжирч гар утсаараа телевиз үзэх зэрэг шинэ үйлчилгээ ба бусад техноллогийн инновацыг хотын орчинд бүрдүүлж байна. == Соёл урлаг == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |[[Файл:National Art Gallery of Mongolia.jpg|center|x120px]] |[[Файл:Mongolian State Academic Theatre of Opera and Ballet.jpg|center|x120px]] |[[Файл:Ulaanbaatar book fair 2019.jpg|center|x120px]] |[[Файл:State Academic Drama Theater.jpg|center|x120px]] |- |Монголын Үндэсний төв галерей |Дуурийн театр |Улаанбаатрын номын баяраар |Драмын Эрдмийн театр |} Улаанбаатар хотод соёл урлагийн шинэ хандлагууд үндэсний уламжлалын нөлөөгөөр [[Европ]]ын соёл урлагтай өвөрмөцөөр хослон хөгжиж байна. [[Дуу хөгжим]], [[драм]], [[балет]]ийн олон арван жилийн өвөрмөц хосолсон хөгжил ба үндэсний гар урлалын олон зуун жилийн ур ухааны баялаг өв сан энэ хотод төвлөрдөг. Одоогоор Улаанбаатар хотод 70 гаруй соёл урлагийн байгууллага олон нийтэд үйлчилж байна. ==Дэлгэмэл зураг== {{Том зураг|Panorama von Ulaanbatar.jpg|1600|Улаанбаатар хотын өмнө зүгт орших Зайсан толгой дээрээс: Зайсан толгойн баруун талд [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль|ХААИС]], Туул гол тодхон харагдана, 2005 он}} {{Том зураг|Panorama-Ulan-Bator-2009.jpg|1600|Дөрвөн жилийн дараа харьцуулалт хийж үзвэл ХААИС болон Туул гол нь бараг ялгарч харагдахгүй болж, 2009 он}} {{clear}} == Үйлдвэрлэл == Энэ хотын нэг онцлог нь үндэсний хамгийн их үйлдвэрлэл үйлчилгээ төвлөрсөн бүс болдогт бөгөөд одоогоор 40000 орчим том жижиг компаниуд Монгол улсын [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий 46%-ийг үйлдвэрлэж байна. Хотын бүсэд экологид хоргүй үйлдвэрллийг ихэсгэх ба хортой үйлдвэрллийг хотоос гаргах асуудал сүүлийн жилүүдэд хурцаар тавигдаж байна. Үүнд арьс боловсруулах үйлдвэрүүд нь УБ-ын бүсэд Туул голыг бохирдуулагч гол эх үүсвэр болж энэ талаар сайн эрс шийдэж чадахгүй байна. == Аялал жуулчлал == [[Файл:Nuur8-Choijin Lamiin sum muzei.jpg|right|220px|Чойжин ламын сүм музей]] [[Зураг:UB-Gandan03.JPG|thumbnail|right|220px|[[Гандантэгчэнлин хийд]] нь жуулчдын хөл тасардаггүй газар]] Улаанбаатар хот нь дэлхийд хосгүй үнэт үзмэртэй музейнууд, [[Буддизм|Буддын соёлын газрууд]], [[Сүхбаатарын талбай|хотын төв талбай]] болон хотын ойр орчмын аялал зугаалгын газруудтай. Сүүлийн үед олон үндэстний амтат хоолоор үйлчилдэг ресторанууд олноор нээгдсэн, мөн жуулчны байгууллагууд хотын аяллын хөтөлбөрт бүтээлчээр анхаарч байгаа нь Улаанбаатар хотод сонирхолтой аялал хийх боломжийг улам сайжруулж байна. == Aх дүү хотууд == 2024 оны байдлаар Улаанбаатар хот нь нийт 9 орны 18 хоттой ах дүүгийн харилцаатай байна. <ref>{{cite web | title=АХ ДҮҮ, НАЙРАМДАЛТ ХАРИЛЦААТАЙ ХОТУУДЫН ЖАГСААЛТ | url=https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/foreign | website=Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал | access-date=2024-06-17 | archive-date=2024-04-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240406142818/https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/foreign | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Улаанбаатар Чунчин хоттой ах дүү хотын харилцаа тогтоолоо | url=https://ikon.mn/n/2jvu | website=ikon.mn | date=2022-05-12 | access-date=2024-06-17}}</ref> <ref>{{cite web | title=Улаанбаатар Бишкектэй ах дүү хотын харилцаа тогтоов | url=https://montsame.mn/en/read/322959 | website=Montsame | date=2023-07-10 | access-date=2024-06-17}}</ref> * {{RUS}}ын [[Москва]] <small>(1957)</small> * {{CHN}}ын [[Хөх хот]] <small>(1991)</small> * {{KOR}}ын [[Сөүл]] <small>(1995)</small> * {{RUS}}ын [[Эрхүү]] <small>(1998)</small> * {{USA}}ын [[Денвер]] <small>(2001)</small> * {{CUB|Куба|Кубын}} [[Хавана]] <small>(2002)</small> * {{TUR}}ийн [[Анкара]] <small>(2003)</small> * {{USA}}ын [[Оакланд]] <small>(2006)</small> * {{RUS}}ын [[Элст]] <small>(2010)</small> * {{TUR}}ийн [[Газиентип]] <small>(2010)</small> * {{CHN}}ын [[Бээжин]] <small>(2014)</small> * {{RUS}}ын [[Новосибирск]] <small>(2015)</small> * {{RUS}}ын [[Улаан-Үд]] <small>(2015)</small> * {{KOR}}ын [[Инчон]] <small>(2017)</small> * {{THA}}ын [[Бангкок]] <small>(2017)</small> * {{KAZ}}ы [[Астана]] <small>(2019)</small> * {{CHN}}ын [[Чунчин]] <small>(2022)</small> * {{KGZ}}ийн [[Бишкек]] <small>(2023)</small> ==Алдартай хүмүүс== ===Улс төр, нийгмийн зүтгэлтэн === * [[Дамдины Сүхбаатар]] ===Спортын алдартнууд=== * [[Отрядын Гүндэгмаа]], 2008 оны олимпын буудлагын төрлийн мөнгөн медальт * [[Энхбатын Бадар-Ууган]], 2008 оны олимпын боксын 56 кг-н жингийн аварга * [[Очирбатын Бурмаа]] *[[Цэдэвсүрэнгийн Мөнхзаяа]], жүдогийн ДАШТ-ний хүрэл медальт *[[Цогбадрахын Мөнхзул]], буудлагын спортын ААШТ-ний аварга * [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]], 2008 оны олимпын боксын 48 кг-н жингийн мөнгөн медальт * [[Нямбаярын Төгсцогт]] * [[Очирбатын Насанбурмаа]] ===Урлагийн алдартнууд === *[[Д.Энхжаргал]] Монгол Улсын "СТА", Алдарт "[[Сirque Du Soleil]]"-ийн "[[O]]"Show дахь "[[Уран Нугараач]]" * [[Цэндийн Батчулуун]], нэрт хөгжмийн удирдаач, МУАЖ, "Морин хуур" чуулгын даргаар ажиллаж байв. *Тангадын Мандир, зураач, түүхч<ref>{{Cite web |url=http://sonin.mn/news/easy-page/60173 |title=Archive copy |access-date=2016-04-11 |archive-date=2016-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420181704/http://www.sonin.mn/news/easy-page/60173 |url-status=dead }}</ref> *Болдын Сэргэлэн, балетчин, ДБЭТ-н даргаар ажиллаж байсан ====Дуучид ==== *[[Батмөнхийн Сарантуяа]], МУГЖ, Зууны манлай эстрадын дуучин * [[Төмөрийн Ариунаа]] - МУГЖ * Б.Батчулуун, [[Никитон]] хамтлагийн ахлагч, СГЗ * Т.Бат-Оргил, монголын анхны кантри-рок дуучин * [[Хайдавын Төмөрбаатар]], МУГЖ, [[Баянмонгол]] чуулга * [[Бавуудоржийн Тунгалаг]], уртын болон нийтийн дуучин, МУГЖ Н.Ононы "Бүүвэйн дуу"-г сэргээн дуулжээ. ====Хөгжмийн зохиолчид ==== *[[Лувсанжамбын Мөрдорж]] * Б.Долгион, хөгжмийн зохиолч, СГЗ * Б.Ангирмаа, хөгжмийн зохиолч, продюссер * Н.Жанцанноров, хөгжмийн зохиолч, Хөдөлмөрийн Баатар, Төрийн Хошой шагналт ====Жүжигчид, найруулагчид ==== * [[Цэгмидийн Төмөрбаатар]], МУГЖ * [[Цэгмидийн Төмөрхуяг]], "Мөнх тэнгэрийн хүчин дор" киноны Сэнгүмд тогложээ. * [[Намсрайн Сувд]], [[МУАЖ]] * [[Дамбын Батсүх]] тайз, дэлгэц, хошин урлагийн жүжигчин, циркийн алиалагч, акробатч * [[Балжиннямын Амарсайхан]], Аравт кинонд тогложээ. * [[Намнангийн Наранбаатар]], Төрийн соёрхолт найруулагч ==Зураг== [[File:Generations.jpg|thumb|right|300px|Блю Скай Тауэр]] <gallery widths="200"> Файл:Улаанбаатарын атлас.jpg|Улаанбаатарын хэсэгчилсэн атлас </gallery> == Мөн үзэх == <categorytree>Улаанбаатар</categorytree> == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Ulan Bator|Улаанбаатар хот}} ;Албан ёсны * [https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ Улаанбаатар хотын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20210509103300/https://citycouncil.mn/ Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20130118133949/http://mayor.mn/ Хотын даргын албан ёсны цахим хуудас] ;Бусад * [https://web.archive.org/web/20120920001144/http://map.gogo.mn/ Улаанбаатар хотын газрын зураг] * [[Улаанбаатар хотын гудамжийн нэрс]] == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Улаанбаатар| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Монголын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Монголын нийслэл]] [[Ангилал:1639 онд байгуулагдсан]] l2v8vos9aimo2dnl47vbmdypftiabz1 0 2655 857261 855346 2026-05-28T17:28:40Z ~2026-31890-58 104974 I have changed the established date from 1930 to 1923 to ensure the correct information. 857261 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Хэнтий аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = Smile and have a happy day Khentii Aimag Family - skyline.jpg | image_alt = Puffy white clouds roll over lush green hills. | image_caption = | image_flag = Khentii aimag Flag.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Mn coa khentii aimag.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Khentii in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|47|19|N|110|39|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date|1923}} | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Чингис (хот)|Чингис]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 80325.08 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = {{increase}} 79,634 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = UTC+8 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)156 | iso_code = MN-039 | registration_plate = ХЭ_ | website = {{URL|khentii.mn}} | footnotes = | official_name = }} '''Хэнтий''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{MongolUnicode|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ}} – ''хэнтэи'') — [[Монгол Улс]]ын [[аймаг]]. == Ерөнхий тойм == Хэнтий аймаг [[1923 он|1923]] онд байгуулагдсан. Газар нутгийн хэмжээ - 80,312 км² (21 аймгаас 9-р том<ref name="Report2008"/>). 2008 оны тооцоогоор хүн амын тоо - 73608 (21 аймгаас 14-р их<ref name="Report2008"/>). Засаг захиргааны төв - [[Чингис_хот|Чингис]] хот. Аймгийн нутаг засаг захиргааны хувьд 18 [[сум]], 5 тосгон 89 багтай. [[Хэнтийн нуруу]]ны нэрнээс аймгийн нэр өгөгджээ. Эзэн [[Чингис хаан]]ы төрж өссөн олон газар энэ аймгийн нутагт бий. Хэнтий аймаг [[Монгол улс|Монгол орны]] дорно умар биед оршино. Хэрэглээний бүсчлэлээр [[зүүн бүс]]т хамаарна. Хойд талаараа [[Оросын Холбооны Улс]]тай ([[Өвөр Байгалийн хязгаар]]) хил залгана. Улс дотор [[Дорнод]], [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]], [[Дорноговь]], [[Говьсүмбэр]], [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] гэх 6 аймаг, улсын нийслэлийн [[Багануур]] дүүрэгтэй хаяална. == Газар орны тойм == Аймгийн баруун талаар [[Хэнтийн нуруу]]ны зүүн хошуу сунайна. Нуруунд төрийн тахилгат [[Бурхан Халдун]] уул байдаг. Нурууны араас [[Онон гол]], өврөөс аймгийн урд талаар хөндлөн урсдаг [[Хэрлэн гол]] эх авдаг. Хан Хэнтийн дархан цаазат газар [[Бурхан Халдун]] болон түүнийг хүрээлсэн тахилгат газар нутаг нь [[Юнеско]]-гийн Дэлхийн өвд бүртгэлтэй. == Хүн амын тойм == Хэнтий аймгийн хүн амын тоо 2000 онд 70,946 байсан бол 2010 оны тооллогоор нийт хүн ам нь 65,811, суурин хүн ам нь 65,335 болж буурчээ.<ref name="Тооллого2010">[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Хүн ам, орон сууцны 2010 оны улсын тооллогын үр дүн]</ref> Энэ тоогоор бол Монгол улсын 13-р олон хүн амтай аймаг гэж үзэгдэнэ. 2007 оны үед хүн амын нягтрал 0.89 (21 аймгаас 14-р шигүү<ref name="Report2008"/>) байв. Хүн амын үнэмлэхүй олонх нь [[Монгол үндэстэн]]. 2000 оны тооллогын дүнгээр олонх [[Халх ястан|Халх ястнаас]] (нийт хүн амын 86.5%) гадна [[Буриад ястан]] онцлохуйц олноор (6,223 буюу 8.8%) оршин суудаг гэжээ.<ref name="Report2008"/> 2010 онд гадаад улсын харьяат иргэн 580 хүн тоологдсон нь хүн амын 0.8% болж байгаа юм.<ref name="Тооллого2010"/> == Засаг захиргааны хуваарь == [[Файл:Mongolia Khentii sum map-mn-de.png|thumb|right|280px|Сумдын газрын зураг]] Хэнтий аймгийн нутаг дэвсгэр засаг захиргааны хувьд дээд түвшинд 17 [[сум]], дэд түвшинд 83 [[баг]]т хуваагддаг.<ref>{{Cite web |url=http://www.khentii.gov.mn/main/images/stories/baigalmaa/2010-12.pdf |title=Хэнтий статистик (2005-2010) |access-date=2012-03-15 |archive-date=2011-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110919155037/http://www.khentii.gov.mn/main/images/stories/baigalmaa/2010-12.pdf |url-status=dead }}</ref> Хүн ам олонтой 3 [[суурин газар]]тай. Тухайлбал, Хэрлэн суманд харьяалагддаг аймгийн төв [[Чингис хот|Чингис]] хот 17164, Бор-Өндөр сум буюу [[Бор-Өндөр]] тосгон 8080, Батноров суманд харьяалагдах [[Бэрх (тосгон)|Бэрх]] тосгон 2413 хүн амтай.<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/bag,horoogoor.pdf 2010 оны хүн амын улсын тооллого] (баг, хорооны түвшнээр)</ref> [[Файл:Delun-Boldog_2.JPG|thumb|280px|Дадал сум, [[Дэлүүн Болдог]]]] {| class="wikitable sortable" |- |+ |- ! Сумын нэр ! width="100"|Хүн ам (2008)<ref name="Report2008">Хэнтий аймгийн Статистикийн хэлтэс. 2008 оны тайлан {{Webarchiv|url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cxls0x402.xls |wayback=20110722221444 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 21:18:15 InternetArchiveBot }}</ref> ! width="100"|Суурин<br />хүн ам<br />(2010)<ref name="Census2010_sum">[http://www.toollogo2010.mn/doc/sum,duurgeer.pdf Монгол Улсын 2010 оны хүн амын тооллогын дүн: Монгол улсад оршин суугаа Монгол улсын харьяат иргэдийн тоо] (сум, дүүргээр)</ref> ! width="100"|Хүн ам (2022) ! width="100"|Нутаг дэвсгэр (км²) ! width="100"|Хүн амын нягтрал (хүн/км²) |- | [[Батноров сум|Батноров]]* || 2,833||2,693|| 5,717 ||4,968||0.54 |- | [[Батширээт сум|Батширээт]] || 2,092||2,086|| 2,380 ||7,018||0.30 |- | [[Баян-Адрага сум|Баян-Адрага]] || 2,429||2,205|| 2,589 ||3,021||0.73 |- | [[Баянхутаг сум|Баянхутаг]] || 1,949||1,656|| 2,501 ||6,029||0.27 |- | [[Баянмөнх сум|Баянмөнх]] || 1,532||1,347|| 1,772 ||2,540||0.53 |- | [[Баян-Овоо сум (Хэнтий)|Баян-Овоо]] || 1,765||1,581|| 2,005 ||3,381||0.47 |- | [[Биндэр сум|Биндэр]] || 3,784||3,455|| 4,179 ||5,386||0.64 |- | [[Дадал сум|Дадал]] || 2,667||2,612|| 3,185 ||4,727||0.55 |- | [[Дархан сум|Дархан]] || 1,899||1,549|| 2,124 ||4,455||0.35 |- | [[Дэлгэрхаан сум (Хэнтий)|Дэлгэрхаан]] || 2,353||2,040|| 2,491 ||3,986||0.51 |- | [[Галшар сум|Галшар]] || 2,074||1,807|| 2238 ||6,676||0.27 |- | [[Жаргалтхаан сум|Жаргалтхаан]] || 1,926||1,831|| 2,259 ||2,752||0.67 |- | [[Хэрлэн сум|Хэрлэн]] ** || 17,154||19,000|| 24,418 ||3,788||5.02 |- | [[Мөрөн сум (Хэнтий)|Мөрөн]] || 1,934||1,326|| 1,948 ||2,196||0.60 |- | [[Норовлин сум|Норовлин]] || 2,341||2,254|| 2,887 ||5,334||0.42 |- | [[Өмнөдэлгэр сум|Өмнөдэлгэр]] || 5,148||5,156|| 5,893 ||10,877||0.47 |- | [[Цэнхэрмандал сум|Цэнхэрмандал]] || 1,447||2,004|| 2,151 ||3,177||0.63 |- | [[Бор-Өндөр сум|Бор-Өндөр ]] ||-|| 8,661 ||8897 || 144 || - |- |} :^* - Тоонд [[Бэрх (тосгон)|Бэрх]] тосгон багтаагүй. :^** - Тоонд [[Чингис хот|Чингис]] хот багтсан. ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Khentii Aimag|Архангай аймаг}} * [https://web.archive.org/web/20120316155411/http://www.khentii.gov.mn/main/ khentii.mn] - Хэнтий аймгийн засаг захиргааны газраас эрхлэн хөтөлдөг цахим сүлжээ * [https://web.archive.org/web/20120313085314/http://www.khentii.com/ khentii.com] - Хан Хэнтий нутаг минь сүлжээ == Эх сурвалж == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Хэнтийн сумууд}} [[Ангилал:Хэнтий аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] 9e3fcroblzkmd8tkwj8l2ysnqdf41e2 0 10479 857329 855200 2026-05-29T08:20:39Z ~2026-31960-37 104984 ЗХУ-с Монгол Улсын анхны долоо тусламж хүссэн нь зөвхөн зэсвэгийн тусламж хүссэн. 857329 wikitext text/x-wiki {{Short description|1921 оны Ардын хувьсгалын удирдагчид}} {{Multiple image | header = Анхны долоо | image1 = Dogsomyn_Bodoo.jpg | caption1 = [[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]] | image2 = Acting Prime Minister Dambyn Chagdarjav.jpg | caption2 = [[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]] | image3 = Kh. Choibalsan around 1925.jpg | caption3 = [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]] | image4 = DarijavynLosol.jpg | caption4 = [[Дарьзавын Лосол|Д.Лосол]] | image5 = Danzan.jpg | caption5 = [[Солийн Данзан|С.Данзан]] | image6 = DamdinySukhbaatar.jpg | caption6 = [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатар]] | image7 = DansranbilegiinDogsom.jpg | caption7 = [[Дансранбилэгийн Догсом|Д.Догсом]] | direction = horizontal | total_width = 270 | perrow = 4 }} 1921 оны '''[[Ардын хувьсгал]]ын анхны долоо''' буюу [[Догсомын Бодоо]], [[Солийн Данзан]], [[Дамдины Сүхбаатар]], [[Дамбын Чагдаржав]], [[Дансранбилэгийн Догсом]], [[Хорлоогийн Чойбалсан]], [[Д.Лосол|Дарьзавын Лосол]] нар нь 1919 онд байгуулагдсан Консулын ба Зүүн хүрээний нууц бүлгэмүүдийн гишүүд байсан ба 1920 оны 7-р сард [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Орос Улс]] руу зэвсэгийн тусламж хүсэхээр эдгээр долоон хүн ээлж дараалан явцгааж байжээ. Ардын хувьсгал ялсны дараа Ардын засгийн газрын бүрэлдэхүүнд орж ажиллацгаасан байна. 1923 онд нас барсан Д.Сүхбаатар, төр засгийн эрх мэдлийг гартаа авсан Х.Чойбалсан нараас бусад нь улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгджээ. == Бүрдэл == 1919 онд Оросын консулын сургуулийн багш [[Догсомын Бодоо]] Консулын дэнжийн нууц бүлгэмийг, гаалийн хорооны түшмэл [[Солийн Данзан]] [[Зүүн хүрээ|Зүүн хүрээний]] нууц бүлгэмийг үүсгэн байгуулжээ. Консулын бүлгэмд [[Хорлоогийн Чойбалсан]], [[Дамбын Чагдаржав]], Сангийн яамны түшмэл Жамьян, лам [[Дарьзавын Лосол]] зэрэг хүмүүс байсан бол Зүүн хүрээний нууц бүлгэмд Цэргийн яамны түшмэл [[Дансранбилэгийн Догсом]], [[Магсаржавын Дугаржав|Магсаржав хурцын Дугаржав]], [[Дамдины Сүхбаатар]] зэрэг хүмүүс байжээ. 1920 оны 6-р сарын 25-нд уг хоёр бүлгэм нэгдэж, [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намыг]] байгуулсан юм. 1920 оны эхээр уг бүлгэм [[Хятадын Монгол дахь эзлэн түрэмгийлэл|Хятадын дарангуйллыг]] буруушаасан ухуулах хуудсууд тараах, Их Хүрээн дэх [[Гамин цэрэг|гамин цэргийн]] хүч, байрлалыг судлах, [[Богд хаан]] болон бусад томоохон ноёд язгууртнуудын үзэл бодлыг тандах зэрэг ажлуудыг хийж байжээ. [[Ангилал:БНМАУ-ын улс төр]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] [[Ангилал:БНМАУ-ын түүх]] mroik4c0h8msim3g14ni14k3tcqkfk4 0 20334 857290 786439 2026-05-29T05:27:12Z Megzer 20491 857290 wikitext text/x-wiki [[Зураг:AltaiUrianhaiJutgeltGunHoshuu.jpg|thumb|200px|Баруун Монголд нутаглах Алтайн Урианхайн Манжийн үе дэх Зүтгэлт гүний хошууны нутгийн зураг.]] '''Урианхай''' нь хэл, соёл, угсаа гарал нэгтэй [[Монгол үндэстэн|Монгол]]ын олон ястны нэг болохын дээр гарал үүслийн хувьд Монгол угсаатан дотроосоо одоогийн нэрээрээ тэмдэглэгдэж ирсэн хамгийн эртний гарал үүслийн түүхтэй ястны нэг юм. Зарим түүхэн сурвалжид уг аймгийн нэрийг Урианхан гэж тэмдэглэсэн байдаг бөгөөд дайн байлдааны тэргүүнд уриалан дайтдаг зоригт баатар эрстэй овог аймаг байсан тул Уриа аймаг гэх болсон бол сүүлд олон тулаанд байгуулсан ялалт, гавьяаг үнэлэн Хан өргөмжилж УРИАНХАН аймаг болсон гэдэг. == Түүх== Урианхай угсаатны түүхийг [[Хүннү]] гүрний дараах үе, [[Сяньби]] улсын үеэс эхлэлтэй гэж эртний хятад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Сяньби аймаг МЭӨ III зуунд үүссэн бөгөөд МЭ II зуунаас ханлиг улсаа байгуулж яван юм. Зарим түүхчид Сяньби аймгийн нэр сунжирсаар Шивэй болсон гэж үздэг. Сяньби дотор урианхай байсан гэх нь Шивэй аймагт багтаж байсныг хэлсэн байж болох юм. Эртний өвөг монгол аймаг болох [[Шивэй]]-Монгол аймаг нь Урианхай, Хамаг Монгол, Олхонууд, Тайчууд, Хонгирад, Элжигэн аймгийн өвөг дээдэс нь болдог. Шивэй аймаг нь VI-XII зууны үед одоогийн Монгол улсын болон өвөр Монголын зүүн, Манжуурын хойд хэсэг (Агнуурын тэнгис орчим) нутаглаж байжээ. Тэдний дотор үндсэн 4 овог байсан бөгөөд үүнд Их шивэй ([[Тайчууд]]), Мэнгу шивэй ([[Хамаг монгол]]), Улоху ([[Олхонууд]]), Улянхай ([[Урианхай]]) нар юм. Монголчуудыг Нирун, Дарлиган гэж 2 ангилдаг. Дарлиган Монгол аймагт Урианхай багтдаг. Урианхайчууд нь [[Эргүнэ хунгийн домог|Эргүнэ Хүн]]<nowiki/>ий домогт өгүүлснээр VII зууны үеэс анхны [[Монгол]] аймгийг Хиан (Боржигоны өвөг), Нукуз аймгуудын хамтаар үүсгэн байгуулсан гэдэг бөгөөд энэ байгуулсан Монгол аймаг нь Дарлиган Монголчууд гэгддэг ажээ. Эндээс үзэхэд Урианхай угсаатан нь цаанадаж МЭӨ III зуун, наанадаж МЭ VI зуунаас үүсэлтэй болох нь харагдаж байна. Үүнээс хойш: * VII зуунд Хянганы нуруугаар нутаглаж Монгол аймгийг үүсгэлцсэн (Эргүнэ гүний домог) * VIII-XII зуунд Хянган, Хэнтийн нуруугаар нутаглаж байсан * XII-XIII зуунд Хэнтийн нуруугаар нутаглаж Их Монгол улсыг байгуулалцан, нэгэн түмэн болж байв. 3 харуул урианхайчууд салбарлаж Ляонинд нутаглав. * XIV-XVI зуунд Хянган, Хэнтий, Хангай, Хөвсгөлийн уулсаар нутаглаж ихэд хүчирхэгжив. Хөвсгөлийн урианхай салбарлаж тэдний ойр орчны угсаатaн (Сибирь, Саяны нуруу, Тагнын нуруу гэх мэт)-ыг бүгдийг нь урианхай гэсэн нэрээр нэрлэж эхлэв. Хянганы нуруу, Ляонинд салбарлаж суурьшсан, их хоригийг сахисан урианхайчууд харчин, ордос зэрэг аймгуудыг үүсгэх болов. Хангай Хэнтийн нуруугаар нутаглаж байсан урианхайчууд хүн ам ихэд өсөж, шинэ тутам үүсэн гарч байсан халх угсаатны тал хувийг бүрдүүлж байв. Батмөнх даян хаан тэргүүтэй алтан ургийн хаадууд урианхайг хэт хүчирхэгжихээс сэргийлэн (их дайнч аймаг байсантай холбоотой байх) хэсэг хэсгээр тараах болсон ба үүнээс болж урианхайгаас бослого үймэн хүртэл гарч байв. Энэ үеийн урианхай Хэнтийн нуруунд багахан үлдсэн ч ихэнхийг нь Алтайн нуруунд шилжүүлэн нутаглуулсан байна. * XVII зуунд урианхайн зарим нь Зүүн гарын хаант улсад харъялагдаж, зарим нь хил залгаа Засагт ханы мэдэлд орж байв. Энэ үед Засагт ханы мэдэлд байсан урианхайчууд нийт зүүн монголын хамтаар манжид хамаарах болов. * XVIII зуунд Зүүн гарын мэдэлд байсан Алтайн урианхайчууд манжид эзлэгдэв. Их Монгол гүрний үед Урианхай аймгийн эзэн захирагч Зэлмэ жанжин бол Их Монгол Улсын Чингис хааны хамгийн алдартай цэргийн жанжин байсан ба Монголын зонхилох том аймгийн нэг байв. Сүүлд Монголын бутралын үед 500 гаруй жил Урианхайчууд нь тэр үеийн Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхай, Тэлэнгэд аймгийн хамт (одоогийн [[Алтай ястан|Уулын Алтай БНУ]] болон [[Тува орон|Тува БНУ]], [[Хакас орон|Хакас БНУ]], [[Алтайн хязгаар]]) Монголын Халхын Засагт ханы харьяанд байж байгаад хожим Зүүнгар улсын харьяанд орсон Хотгойд аймгийн ноёны харьяат газар нутаг, хүн ард түмэн нь байв. Монголын Хотгойдын ноён Шолой Уваш хунтайжийг оросууд Алтай хан, Алтан Хан гэх мэтээр сурвалж бичигт тэмдэглэсэн байдаг. Уваш хунтайжтай Оросууд анх гэрээ хэлэлцээр хийж, харилцан элч төлөөлөгчөө солилцсон байдаг. Тэр үед Шолой Уваш хунтайжийн оросуудад зарим газар нутаг түрээслэж болно гэх захидалыг үндэслэл болгон Оросууд Монголын нутагт эзэн суусан юм. Сүүлд Манж-Оросын Нэрчүгийн хилийн гэрээг хийхэд Шолой Уваш ханы дур мэдэн бичсэн тэр захидал шийдвэрлэх үндэс болсон юм. Зүүнгарын Галдан Бошигт хаан Халхтай эв эдрэлцэн Засагт ханы харьяат Хотгойдын Шолой Уваш хунтайжийг цэрэг хөдөлгөн дарсан ба Шолой Уваш хунтайж ихэнх харьяат ард иргэдээ аван өмнө зүг нүүж Манжид дагаар орсон юм. Энэ дайнаас болж хязгаар нутаг хүнгүй, эзэнгүй болсныг далимдуулан Оросууд Монгол нутагт түрэн орж ирж, Байгаль нуур хүртлэх өргөн уудам нутгийг өөрийн болгосон түүхтэй билээ. Зүүнгар улсын Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн, Даваач хааны үед Урианхайчууд Зүүнгарын улсад харьяалагдаж байв. Манжийн үед 200 гаруй жил Урианхайчууд нь Урианхайн Хязгаар гэдэг засаг захиргааны нэгжид харьяалагдан Манжаас томилсон Ховдын манж амбан захирагчид Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхайн хошуудын хамтаар харьяалагдаж байсан. Профессор А.Очир урианхан хэмээх нэрийг урианхан нь уриа (н), хан гэсэн хоёр үгээс бүтсэн бөгөөд эхний уриа нь уриа дуудлагын уриа, хан нь эзэн гэсэн утгатай үг бололтой. Эл хоёр үг нийлээд уриан эзэн, уриан хан буюу онгодын эзэн гэсэн утга илтгэсэн байж мэднэ гэж үзсэн байна.<ref>{{Cite web |url=http://www.khovd.gov.mn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=563&Itemid=145 |title=Олон ястны өлгий-Ховд |access-date=2014-04-11 |archive-date=2017-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170221105413/http://www.khovd.gov.mn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=563&Itemid=145 |url-status=dead }}</ref> Алтайн урианхайчуудын түүхээр дорвитой бүтээл хийсэн эрдэмтэн бол Ц.Гантулга юм. Тэрбээр урианхайчуудын гарал, үүслийн талаар тодорхой мэдээлэл авахад “Эргүнэ хунгийн домог”, “Монголын нууц товчоо” хоёр онцгой ач холбогдолтойг дурджээ. Эхний домгоос авч үзвэл лавтай 2000 жилийн асуудал яригдах юм. Тэгэхээр гарцаагүй язгуурын Монгол аймгийн тухай яриа гарна гэсэн үг. Тэр үеийн аймгууд үргэлжийн дайн, дажинтай байсан бөгөөд нэгэн дайнаар хоёрхон хүн амьд үлдсэн нь эр, эм хос бүлгээ гэжээ. Тэд амь гарахын тулд хүн байтугай араатан хүршгүй газар зайлан одсон байна. Дүрслэн хэлбэл, нэгэн нарийхан жимийг эс тооцвол явахад нэн бэрх хад асга, ой модтой газар гэх. Энэ нутгийг Эргүнэ Кун гэмой. Тэр хоёр хүнийг Нукуз, Киян хэмээнэ. Тэр хоёроос төрсөн үр сад нь дөрвөн зууны турш өсч үржээд олон овог болжээ. Тэдэнд нутаг ус нь давчдах болжээ. Ингээд тэндээс гарч ус ургамал, ан гөрөөс элбэгтэй газар бараадахаар шийджээ. Ингэхийн тулд далан толгой шар үхэр, адуу нядалж ширийг нь туламлан хөөрөг хийгээд нүүрс, тосоор дүүргэн их хэмжээний гал өрдөн төмрийн хүдэртэй хавсарган дэлбэлж их уулыг сэтлэн зам харгуй гаргасан байна. Тэр замаараа гаран салбар болон салж одоцгоожээ. Тэгэхэд уриа дуудлагаар оройлон оролцож зам гаргасан Нукузын үр сад овог аймаг болохдоо урианхайчууд болжээ. “Судрын чуулган”-д өгүүлснээр бол эртний Монгол аймгуудыг дурдахдаа эхэнд нь нукуз, урианхай хэмээн өгүүлээд явсан нь бий. “Эргүнэ хунгийн домог” 2000 жилийн түүхтэй хэмээвээс Хүннүгийн үетэй холбогдох юм. Тэгэхээр урианхайчууд тэр үед ч бие даасан аймаг байсан нь таарч байгаа билээ. Рашид-ад-дин ч “Судрын чуулган”-даа зүгээр нэг дурдаагүй болов уу. Тэрхүү суут хүн тухайн үеийнхээ шилдэг баримт дээр тулгуурлан алдарт бүтээлээ туурвисан нь мэдээж билээ. “Монголын нууц товчоо”-нд чухам юу гэж өгүүлснийг одоо товчхон хүргэе. Тэнд урианхайчуудыг “Бурхан Халдуны эзэн, бурхан босгосон Шинчи баян урианхай” хэмээн өгүүлжээ. Хорь Түмэдийн нутгаас Хорилардай мэргэн удам төрлөө дагуулж Бурхан Халдуны эзэд болох Шинчи баян урианхайг түшихээр ирлээ гэсэн нь ч буй. Чингис хаан төрөхөд урианхай үндэстэн Жарчудай өвгөн булган өлгий бэлэг болгосон түүх ч буй. 13-р зуунд буюу Их Эзэн [[Чингис хаан]]ы үед Урианхай аймгаас [[Зэлмэ]], [[Сүбэдэй баатар|Сүбэдэй]] зэрэг олон баатарлаг жанжин төрөн гарч байсан тухай [[Монголын нууц товчоо]]нд өгүүлсэн байдаг. Чингис хааны есөн өрлөг жанжины нэг Зэлмэ нь Чингис хааны амийг гурвантаа аварч, цэргийн их жанжин Сүбэдэй нь Чингис хааны байлдан дагуулалтад онцгой үүрэг гүйцэтгэж байжээ. Дундад Ази, зүүн Европын улс орнуудыг Сүбэдэй жанжины удирдсан их цэрэг байлдан эзэлж байжээ. Өдгөө мэдэгдэж байгаагаар урианхан (урианхай) нэр зүүсэн хэдэн бүлэг байна. Урианхай хэмээх адил нэр зүүсэн тэдгээр угсаатны бүлгүүд нь нийтлэг нэг гаралтай юм уу, эсвэл нэр ижил боловч түүхэн гарал нь өөр аймагууд байсан уу гэдэг нь одоо болтол тодорхой болж чадаагүй байна. Үүнээс үүдээд урианхай нэр зүүгсэдийн түүх, угсаа-хамаарал, нутагшилт зэрэг нэлээд асуудал нь маргаантай байна. Одоо бидэнд мэдэгдэж байгаагаар урианхай хэмээх нэр манай тооллын Х зууны эхэн үеийн хэрэг явдалтай холбогдон түүхэнд тэмдэглэгдсэн бололтой.<ref>Х.Пэрлээ: ''Онон Хэрлэнгийн Монголчууд'', 1959 он, хуудас 78</ref> Тэр цагаас хойш түүхийн янз бүрийн үед урианхай хэмээх нэрийг хятад дүрс үсгээр хэдэн янз тэмдэглэсээр иржээ. Ираны түүхч Рашид-ад-диний "Судрын чуулганд" Хэнтийн нурууны Урианхай, Ойн Урианхай нэр ижил боловч шууд холбоогүй, Ойн урианхай нь урц овоохойд суун ан агнан амьдардаг гэж бичсэн байдаг. Ойрадын [[Алтайн Урианхай]], Хөвсгөлийн Урианхай, Халх Урианхай нар урианхай гэсэн нэрнээс өөрөөр өөрсдийгөө нэрлэдэггүй харин тувачуудыг тагна урианхай, тува, якутчуудыг саха урианхай, саха, якут гэсэн гурван янзын нэрээр нэрлэж байсан учир эрдэмтэд якут, тувачууд урианхай гэсэн нэрээр сүүлд нэрлэгдэх болсон гэж таамагладаг. Зарим якут хүмүүс одоо болтол урианхайтай өөрийн гарлыг холбон тайлбарладаг. Оросын нэрт дорно дахиныг судлаач Н.В.Кюнер хятад сурвалжид Улянха хэмээх угсаатны нэр гардаг нь Урианхай аймгийн нэр мөн гэж үзсэн байна.<ref>Н.Б.Кюнер, 1961, т.65-66</ref> XVIII зууны үеийн хятад түүхэнд, XV зуунаас Хянганы нуруугаар нутагласан урианхай нарыг эртний Кумоси нарын удам хойчис гэж өгүүлсэн байна.<ref>Н.Б.Кюнер, 1961,т.65-66</ref> Кумоси нар IV зууны үед түүхэнд нэр нь гарсан том аймаг аж. Урианхай хэмээх угсаатны нэр Х зууны эхээр түүхэнд мэдэгдэх болсон. Тэд 902, 963 онд Хятан улсад алба барьж, хөтөч хүн, алаг гөрөөс зэргийг хүргэж байв. Монгол сурвалж мэдээгээр, Чингис хааны дээд өвөг Добу мэргэний үед урианхайн зарим нь бурхан халдунд нутаглаж байжээ.<ref>Монголын нууц товчоо, 1975, т. 20-21</ref> XII зууны үед урианхай нарыг дотор нь ойн урианхай, тал хээрийн урианхай хэмээн ялгадаг байжээ. Ойн урианхадын нутгийн өмнөд тал нь Хэнтийн уул, хойд тал нь Баргужин төхөм хавиар суугч хори түмэд, барга нартай зах залгаж байжээ.<ref>Рашид-ад-дин, 1952, т.121, 156-160</ref> Талын буюу язгууртны монголчуудын доторхи урианхай нар хойд талаараа ойн урианхайтай хаяа нийлэн Хэнтийн уулсаар нутаглан сууж байжээ.<ref>Одон, 1988, т.201-202</ref> Элжигидэй ноён XIII зууны эхнээс Хянганы нуруу, Их цагаан хэрмийн араар нутаглаж байжээ. 14-р зуунд Урианхай Ляонин, Хэнтийд хуваагдан сууж байв. Одоогийн Хятадын Ляонин мужид нутаглаж байсан Урианхайн Нагачу ноён 1388 онд Хятадын Мин улсад бууж өгөхөд түүний харъяат урианхайчуудыг Доён, Тайнин, Фү-юй гэсэн 3 харуулд хуваан Хятадын хил хамгаалуулах болсон байна. Эл урианхай нар бол XIII зууны эхээр Чингис хааны алтан ургийн ноён Элжигидэйд очсон урианхай нар мөн бололтой гэж зарим судлаачид үзжээ. Хэдийгээр дээрх 3 харуулын Доён харуулд урианхай нар сууж, нөгөө хоёрт нь Үжээд, Онглигууд байсан боловч зарим бичиг зохиолд Урианхайн гурван харуул, Урианхайн гурван хязгаар гэхчлэн тэмдэглэсээр иржээ. Монгол улс 14-р зуунд Хятадтай дайтан алдсан нутгаа эргүүлэн авсны дараа Урианхай түмнийг сэргээн байгуулжээ. Урианхайчууд [[Батмөнх Даян хаан|Даян хаан]]ы үед бослого гаргасан тул Батмөнх Даян хаан Урианхай түмнийг бүрмөсөн тарааж хүн ардыг нь бусад түмэнд хэсэг хэсгээр нь тараажээ. Урианхайн бусад хэсэг нь [[Хэнтийн нуруу]]нд байсан ба тэд 16-р зууны эхээр Хангайн нуруу руу нүүн очсон ч удалгүй цаашлан Алтайн нуруунд очин одоогийн Алтайн Урианхай болжээ. Харин Хөвсгөлийн уулс руу нүүсэн хэсэг нь [[Хөвсгөл]]ийн Урианхай болсон байна. Алтайн Урианхайн зарим нь Ойрад Монголчуудтай хамт Или, Тарвагатайн нуруу руу нүүсэн байна. [[Зүүнгарын хаант улс]]ын үед [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хаан]]ы удирдлаган дор дайн тулаанд оролцож явжээ. [[Зураг:AltainUrianhaiHuvtsas.jpg‎|thumb|200px|Алтайн Урианхайчуудын хувцас]] [[Зураг:Uriankh-Tsongol.jpg‎|thumb|200px|Урианх-цонгоол [[буриад ястан|буриад]]]] Энэ олон жилийн нүүдэл, суудлын үеэр Урианхай аймаг нь нутагшин суурьшсан газар усныхаа нэрээр Хэнтийн Урианхай, [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагны Урианхай]], [[Алтайн Урианхай]] гэж нэрлэгдэн иржээ. Одоогоор Хэнтийн нуруунд нутаглаж байсан Урианхайчууд Говь-Алтай аймгийн 5-6 сумдаар тархан нутаглаж, [[Халх]] ястны Урианхай овог гэж нэрлэгдэн аж төрж байна. Харин Хөвсгөлийн Урианхайчууд [[Хөвсгөл]] аймгийн нутгаар, [[Алтайн Урианхай]]чууд Алтайн нуруу даган нутаглаж байна. [[Зураг:Tuvans.jpg|thumb|Тува буюу Тагнын Урианхай]] Эдгээр Монголын Урианхайчуудаас гадна [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Тува Улс]]ад буй [[Тува]]чуудыг мөн Тагнын Урианхай гэж нэрлэж ирсэн байна. Эдгээр нь Түрэг хэл, соёлтой угсаатан бөгөөд XIV-XV зууны үед Урианхайчууд Хөвсгөл нуурын нутаг руу нүүж нутагласан үеэс эхлэн Хөвсгөлтэй зэргэлдээ орших [[Тагнын нуруу]]ны Тува иргэд Урианхайн нэрийг авч Тагнын Урианхай гэж нэрлэгдэх болсон юм. Тэдний уугуул нэр нь Тува болно. Одоо Урианхайг Монгол Урианхай (Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай), Тагна Урианхай гэсэн хоёр үндсэн бүлэгт хуваадаг. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай нь хэл аялгуугаараа ялгардаг бол Бурхан Халдунд үлдсэн цөөн урианхайчууд хэл, соёлоор халхаас ялгагддаггүй. Хөвсгөлийн Урианхайн аялга Халх, Алтайн Урианхайнх Ойрад аялганд орно. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхайчуудын овгууд нь бүхэлдээ монгол байдаг. Харин Тувачуудын дунд монгол, түрэг овог холилдон оржээ. Чингисийн жанжин Зэлмийн нэртэй Зэлмэ урианхай овог Монголд байгаа нь урианхайчуудын түүх гарлыг тов тодорхой илэрхийлж буй хэрэг юм. Өвөр Монголын Түмэд зүүн хошуу, Харчин хошууны захирагч ноёд нь Зэлмэ Урианхайн угсаа байдаг, Манж Чин улсын үед Урианхайчуудыг Тавнан гэж нэрлэдэг байжээ. Одоо Өвөр монголын Улаанхад хотын Харчин хошуу, Ляонин мужийн Фушиний Монгол үндэстний өөртөө засах хошуу буюу Монголжин хошуу зэрэг газруудад Зэлмийн удамт Урианхай овогтнууд амьдардаг юм. 20-р зууны эхээр Харчин Түмэд оронд хятадууд монголчуудын газар нутгийг булааж монголчуудыг ихээр алж хядсанаас болж урианхайчууд Хянган давааны энгэр уруу хорчинуудын нутаг уруу нүүсэн байдаг. == Генийн сан== {| class="wikitable" !Хаплогрупп !N (дээжийн хэмжээ) !% (хувь) |- |C *(x C3c ) |15 |25 |- |C3c |20 |33.3 |- |Д |1 |1.7 |- |K *(x N3 , O , P ) |3 |5 |- |N3 |5 |8.3 |- |O2b |3 |5 |- |O3 |4 |6.7 |- |P *(x R1a ) |5 |8.3 |- |R1a1 |4 |6.7 |- |''Генетикийн олон янз байдал'' |0.8119±0.0318 | |} Урианхайчуудын удмын санд C *(x C3c ), C3c , D , K *(x N3 , O , P ), N3 , O2b , O3 , P *(x R1a ), R1a1 гэсэн хаплогруппууд байна. Хамгийн өндөр давтамж нь нийт генийн сангийн 33.3% -ийг бүрдүүлдэг C3c гаплогрупп бөгөөд нийтдээ C3 гаплогруппын дэд бүлгүүд нь Урианхайн удмын сангийн 60 орчим хувийг бүрдүүлдэг. Хаплогруппийн С3 ген (одоо С2 гэх болсон)-д хамаарах ард түмний ихэнхи нь Монголын ард түмэн байдаг. Үүнд: урианхай, халх, буриад, халимаг зэрэг монголчуудад ихээр байдаг. Хазар, эвенкүүд болон түрэг угсаатан (казах, каракалпакууд, киргиз, узбек, тува, якут, алтайчууд) зэрэг үндэстэнд ч бага зэрэг агуулагддаг байна. == Орчин үеийн урианхайчууд== Одоогийн байдлаар "Урианхайчууд" гэсэн нэр нь дараах үндэстний бүлгүүдэд хамаарна. * Монгол хэлээр: ** '''Алтайн урианхай''' (монгол. Алтайн урианхай) - ойрад аялагатай, Баян-Өлгий аймаг (6274 хүн, 2000), Ховд аймаг (6592 хүн, 2000); тэд ойрад аялгаар ярьдаг. Ховд аймагт Дуут, Мөнххайрхан сумдад амьдардаг. ** '''Говь-Алтайн урианхай''' (монгол. Халх урианхай) - халх аялагатай, Говь-Алтай аймагт амьдардаг. ** '''Хөвсгөлийн урианхай''' (монгол. Хөвсгөл урианхай) - Халх аялагатай, Хөвсгөл аймаг (3036 хүн, 2000), Хөвсгөл нуурын зүүн ба баруун (Дархад дунд) ; Тэд халх хэлний урианхай аялгаар ярьдаг. * Түрэг хэлээр: ** '''Уйгур-Урианхайчууд''' ( цаатан, уйгар, заримдаа цаатан уйгар, өөрийн нэр - myъha / духа / туха) - жижиг Дархат нутгийн ууланд (Хөвсгөл аймгийн баруун хойд) нутагладаг цаа бугын тайгын бүлэг. Ойролцоогоор 350-400 жилийн өмнө тэднээс салсан соёотуудын ойрын төрөл. Тэд монгол хэл рүү хурдан шилжиж байгаа зүүн соёны хэлний цаатан-соёт аялгаар ярьдаг. Хүний тоо: 282 хүн. Уран зохиолд ихэвчлэн Уйгур-Урианхай, цаатан нарын тухай тусад нь дурдсан байдаг ч энэ нь буруу юм. ** '''Мончак-Урианхай''' (Урианхай-Мончок, өөрийн нэр ''Д'ва / Соён''  - Тува, Монголоор - Мончоого-Урианхай, Мончак - Тувачуудын казах нэр) - Тувачууд Ховд аймгийн Буянт суманд амьдардаг. Тэд Хятадад амьдардаг тувачуудаас (Или-Казахийн автономит тойргийн Канас нуурын нутаг) нүүж ирсэн бөгөөд энгийнээр Мончак (Хөх-Мончак) гэж нэрлэдэг байв. Монголд 400-700 орчим хүн байдаг Тэд тува хэлний Хөх-мончак аялгаар ярьдаг. "Урианхай гэдэг нэрийг монголчууд энэ ард түмэнд өгсөн. Гэхдээ тэд өөрсдийгөө Тува гэж нэрлэдэг" гэж Г.Н.Потанин бичжээ. Мончак-Урианхайчууд Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын туватай ойр байдаг ч тэдэнд “урианхайчууд” гэсэн нэр томъёо байдаггүй. Тэд Монгол улсын Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл суманд (1568 хүн) суурьшдаг бөгөөд цөөн хэсэг нь Сэлэнгэ аймаг руу нүүжээ . Тэд тува хэлтэй ойр Цэнгэл аялгаар ярьдаг. == Овгийн бүрэлдэхүүн== ''Урянхан (Урианхан), Урянхай (Урианхай), Урянхад (Урианхад)'' овгийн төлөөлөгчид одоогийн Монголын бараг бүх аймагт амьдардаг. Ховд, Баян-Өлгий аймгийн нутагт Урианхай овог, тэдгээрийн Урианхан, Бага Урианхан, Зэлмэн урианхай зэрэг овгууд бий. Урианхайчууд нь Халх Урианхай, Баядын Урианхай, Хотгойдын Урианхай, Үзэмчин Урианхай гэсэн бүрэлдэхүүнд багтдаг. Үзэмчинд Хорчин, ''Бөөнөр'' овгийнхон өөрсдийгөө Урианхайчуудын нэг хэсэг гэж үздэг. Халхуудын дунд тэд олон овог үүсгэсэн ба тэднээс Урианхан овог нь ихэнхи юм. Халимагууд дотор Урианхууд (Уранхууд), Урианхус-Доглут овгууд байдаг. '''''Буриад-урианхайчууд.''''' Буриад ястны бүрэлдэхүүнд Урианхай овгууд олон багтдаг. Үүнд: Сонголчууд, Табангутууд, Атаганууд, Ашибагат, Баргуцууд, Сартулууд, Андагай, Икинатууд (Нарат овог), Онон хамниган (Урианхай овог, Урианхай-Тугчин, Улаанхан), Хори-буриад (Сагаангууд овогт Хөхүр урианхай), Нижнеокинский (Нарат овогт), Идинский (Нарад овогт), Китой, Түнхэн, Сэлэнгэ (Урианхай, Урианхай-отонк, Зэлмэн- Урианхай, Батут-Урианхай, Байн-Урианхай, Урианх-Цонгол, Урианх-Зэмбэ) болон Закаменскийн буриадууд болно. '''''Зэлмийн удам.''''' Монгол цэргийн их удирдагч, Чингис хааны өрлөг Зэлмийн удам. Зэлмэ 13-р зууны эхний хагаст амьдарч байжээ. Тэрээр Бурхан Халдун ууланд нутаглаж байсан ''Урианхай аймгийн Жарчиуд Аданхан'' овгийн хүн байв. Зэлмийн удамд Өвөр Монголын Зостын чуулган, Харчингийн баруун, зүүн, дунд хошуу, Түмэдийн зүүн нэг хошуу ордог. ''Жарчиуд Аданхан'' овгийн үр удам нь Өвөрмонголд амьдардаг орчин үеийн Жарутууд Жамуха ба Жадаран овгийн өвөг ''Жадардай''н эх нь Жарчиуд Аданхан урианхай хүн юм. ''Мөн Аданхан'' овгийн нэг салбар нь Жүүрэйд овгийн өвөг Жүүрэйдэйн эцэг Бодончар байв . ''Урианхай, Зэлмэ, Хүн зэлмэ, Зэлмэн урианхай гэсэн'' овогтонгууд Завхан аймгийн Баянтэс, Тэс, Баянхайрхан сумдад, Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Шинэ-Идэр, Жаргалан сумдад, Өмнөговь аймгийн Ноён, Булган, Цогцэций, Баян-Овоо, Ханбогд сумдад, Булган аймгийн Хутаг-Өндөр, Сайхан, Баяннуур, Бүрэгхангай, Бугат сумдад, Дорнод аймгийн Чойбалсан, Сэргэлэн, Булган, Баянтүмэн, Матад, Халхгол сумдад, Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан, Сүхбаатар сумдад, Төв аймгийн Цээл, Угтаал, Өндөрширээт, Бүрэн сумдад, Хэнтий аймгийн Норовлин, Баян-Овоо, Баянмөнх, Дэлгэрхаан сумдад, Ховд аймагт бий. '''''Бусад удам.''''' 20-р зууны эхэн үед. Сэцэн хан аймгийн Илдэн цавын хошуунд ''(одоогийн Дорнод аймгийн Халхгол сум) Оровод'' ясны Урианхай овог бүртгэгджээ . Оровгодууд Урийнхантай холбоотой. Өдгөө Дорноговь аймгийн Алтанширээ суманд ''Оровгод'' овгийнхон амьдардаг. Дорнод аймгийн Чулуунхорот, Чойбалсан, Хөлөнбуйр, Булган, Баянтүмэн, Матад, Халхголсум, Өмнөдэлгэр, Гурванбаян, Хэрлэн, Өлзийт хороо, Хэнтий аймгийн Баянмонх, Дархан, Дэлгэрхаан, Цэнхэрмандал, Баянхутаг, Галшар, Баян-Овоо, Норовлин сумдад бий. ''Орговой'' овог Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан суманд бүртгэлтэй. Мэдэгдэж байгаа овгууд нь Монгол хэлт урианхайчуудын ''Түнхэн'', ''Хорхон овгууд юм.'' Түнхэн, Хорхон овгууд нь Ховд аймгийн Дуут, Мөнххайрхан сумдад байдаг. Баян-Өлгий аймгийн Алтанцөгц суманд монгол хэлтэн урианхайчуудын дунд ''Шаазган, Шаазгад'' гэсэн овог байдаг. Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн, Ховд сумын нутагт ''Шарай голын'' өөлд овог бий. Монгол хэлтэн Алтайн Урианхайчуудын дунд өөлдүүдээс гадна Шарайголын овог мөн бүртгэгдсэн байдаг. ''Алаг адуун'' овог Говь-Алтай, Завхан, Архангай, Ховд, Увс аймгуудад, голдуу Сартуул, Урианхай, Баруун Халх овгууд амьдардаг. '''''Зөөд.''''' Урианхай угсаатанд Зөөд овгийнхон их юм . Энэ овгийнхон нь Увс аймгийн Зүүнговь, Түргэн, Өмнөговь, Бөхмөрөн, Ховд, Завхан, Ховд аймгийн Дөргөн суманд бүртгэгдсэн байдаг. Тэр дундаа дөрвөдөөс ирсэн халимагуудын дунд зөөд овог орсон байдаг. Халимаг-дөрвөд угсаатны Зөөнчуудын дотроос зэт кавюд, их-зэт-кавюд гэсэн овог бий. Мөн Халимаг-дөрвөдүүдийн дунд буурлуудын нэг салбар болох Зэд Ёксуд овог бий. Маанин зэт овгийг мөн тэмдэглэсэн байдаг. Хөвсгөлийн дархадуудын дотроос Хар зоот, цагаан зоот (цагаан зөөд), шар зоот (шар зөөд) овгийнхон байдаг. '''''Алтайн урианхичуудын''''' бүрэлдэхүүнд өөлөг, цагаан туг, эрхит, хуурчид, баяд, саад, заамид, мундас, урианхай, ах, бургууд, шар жавраа, дөрвөд, шар гол (широй гол), бүрэв, монгол, морин, торвог, хойд, их хойд, бага хойд, дархад, хоо дархад, хар дархад, шар дархад, оръяс (горлос), холдон, түнхэн, шаазгай, хорхон, буриад, чойрд, эмч, шөрмөс, шөвөг, онгуда (онход) , бэрхад, шажин, сурч, чоно, харчин, нүцгэд, холбоо, эцгэд, жортомос, казах, зоо (зоод), соён, улаан соён, шар донхол, хар донхол, оорцог, иркид. хасхан иркид зэрэг овгууд бий. '''''Хөвсгөлийн урианхичуудын''''' овгийн бүрэлдэхүүнд Баруун цаатан , зүүн цаатан, Зоот, Жэгд, Илжигэн нар багтдаг. Мөн Иркит, Кайсот (Хаасут) овгууд ч оролцсон байна  . '''''Цаатангуудын''''' угсаатны бүрэлдэхүүнд урат, каштаг, балгаш (балыкчи, балигч, балыкши), додот (тоду, аг-тоду, хар-тоду), соён (хэртэк, бэлмэй, салчак), зоот (жөгд, чооду, чота, чоди), сорс, даргалар, дэмжээ (дэмчи), хэрдэг, хоюук, тарга, найдан, хуулар (хара хуулар, цагаан хуулар), соён киргиз, ханачи, маат зэрэг овгууд бий. '''Халимагийн''' овгийн дунд цаатан, хэрээд-цаатан, аха-цаатан, бага-цаатан, хоёр-цаатан, эркетэн -цаатан, гурвуд-цаатан, хорняхин-цаатан  гэж бий. Үүний зэрэгцээ генийн судалгаагаар Халимгийн цаатанууд нь Хөвсгөл цаатантай биш Халх Монголчуудтай ойр байсан нь тогтоогджээ. '''''Урианхай овог.''''' урианхай, урианхайн, урианхайд, аданхай, аданхай урианхай, аданхан, аданхан урианхай, алаг урианхай, алтайн урианхай, ах урианхай, бага урианхай, бага урианхан, баруун урианхай, Боржигон Урианхад, Буриад Урианхай, Жарууд, Жарчид, Сүбэдэй, Зэлмэ, Зэлмэ урианхай, Зэлмэ урианхай, Зэлмэн, Зэлмэн урианхай, Зэлмэн урианхай, Зэлмээ, Зэлмээн, тэдний урианхай, тэдний Урианхай, Урианхайгуур, Урианхай .орцог, урианхай цэцэрлэг, урианхай сартуул, урианхай соён, урианхай тучин, урианхай улаан соёон, урианхай хаан, урианхан хорхон, урианхай цагаан туг, урианхайд, урианхайн, урианхайт, урианхайчууд, урианхан оорцог, урианхан тугчин, урианхан халх, халх урианхан, хаан урианхай, хан урианхай, хан урианхан, хар урианхай, хар урианхан, харчин урианхай, хөх урианхан, хун зэлмэ, цаатан, цатан гэх мэт. == Нэрт хүмүүс== * [[Зэлмэ]] * [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй]] * [[Урианхадай]] * Шударга баатар, Харчин гүн [[Бавуужав]] /Харуулын 3 урианхайн удам/ * [[Банзарын Дамчаа]] * Шалмаагийн Ёолк == "Урианхай"-тай холбоотой овог аймгуудад == === Алтайн Урианхай === Манж Чин улсын үед Алтайн урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Тэр нь дотроо долоон хошуу, 27 сумтай байжээ. Алтайн нуурын Урианхай өмнө нь түүний нэг хэсэг байсан боловч 1860 оны Бээжингийн гэрээгээр [[Алтай ястан|Алтай]]г [[Оросын эзэнт гүрэн]]д шилжүүлсэн. '''Зүүн амбаны хошуу:  ''' Алтайн урианхайн гол хошуу бөгөөд Сагсайн сүмд төвлөрч байсан гэдэг. Ах, Түмт, Сан, Урианхай, Гонзгой, Оорцог гэсэн зургаан сумтай байжээ. '''Мээрэнгийн хошуу:''' Ах, Шаазгай, Ятуун, Онгуда гэсэн дөрвөн сумтай. Алтанцөгц нуураар төвлөрөн сууж байв. Сүүлчийн ноён нь Цагаанбилиг гэдэг хүн байжээ. '''Цагаан соёны хошуу:''' Бургуут, Сарыглар хоёр сумтай. Цагаан соён, Тэлэнгэд, Саглагар, Хувлаар гэх мончоогуудын хошуу нутаг юм. Цэнгэлхайрхан, Цагаан голоор нутагтай гэжээ. '''Сэндэн гүний хошуу:''' Оршин суудаг овгоороо нэрлэгдсэн эл хошуу хоёр сумтай гэх. Харганатын голоор нутагладаг байжээ. Энд дурдагдсан дөрвөн хошуу нь Зүүнгарын монголчууд болно. Дор дурдагдах гурван хошуу Баруун гарынхан авай. '''Баруун бээсийн хошуу:''' Ах, Цэрвээ, Мянгад, Сан, Оорцог сумтай. Булган голоор нутагтай гэв. '''Саруул гүний хошуу:''' Саруул гүний хүрээнд төвлөрсөн, Толбо нуураар нутагтай байжээ. Ах, дунд, хойд сумтай гэх. '''Шар даагийн хошуу:''' Ховд гол, Шинжаанаар нутагтай, дөрвөн сумтай, мончоог хошуу билээ. === Тагны Урианхай === Манж Чин улсын үед Тагны урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Тэр нь дотроо таван хошуу ба 46 сумтай байжээ. 5 хошуу: Тагнын урианхай хошуу, Тожийн урианхай хошуу, Хөвсгөл нуурын урианхай хошуу, Хэмчиг голын урианхай хошуу, Салчакийн урианхай хошуу 46 сум: Манжийн ноёрхолын үед 1691-1923 он хүртэл Өвөр Ширхтэн урианхай нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч хошуунд захирагдаж байсан бол хөвсгөл нуурын бусад урианхай нь 1805-1911 он хүртэл Улиастайн манж амбанд захирагдаж байсан юм. Өвөр Ширхтэн урианхайг Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошууны ноёны томилсон зайсангууд захирч байжээ. Хөвсгөлийн нуурийн урианхайг захирч байх Бүгдийн дарга /Үхэрида/ гэдэг албан тушаалыг Улиастай дахь манж амбан 1805 онд анх бий болгож, өөрөө томилдог байсан бөгөөд 1805-1923 он хүртэл 8 хүн энэ албыг хашсан байна. Монгол улс тусгаар тогтнолоо олсон 1911 оноос хөвсгөл нуурын Урианхай нь Богд хаант Монгол улсын дотоод хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэх яамны мэдэлд очиж Бүгдийн дарга /Үхэрида/-г угсаа залгамжлан захирагч болгосон байна. Энэ үеэс Урианхайн 4 сум ангийн үсээр алба тушаах үүрэгтэй болжээ. == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |last=А|first=Очир |last2=Ц|first2=Баасандорж|title=Ойрад монголчуудын хуримын ёсон: XIX зууны сүүлч, XX зууны эх|year=2005|publisher=Соёмбо принтинг}} * {{Cite book |last=Ж |first=Буяндэлгэр |title=Хятад дахь Монгол судлал |year=2013 |isbn= |volume=1 |location=Улаанбаатар |publisher=Монгол Хятадын соёлын харилцааг дэмжих нийгэмлэг |pages=58-93 |chapter=Урианхайн тухай}} * {{Cite book |last=Н.В. |first=Кюнер |title=Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока |year=1961 |location=Москва}} * {{Cite book |last=Боржигидай |first=Оюунбилиг |title=Хятад дахь Монгол судлал |year=2013 |volume=1 |location=Улаанбаатар |chapter=Зүүн Түмэд аймгийн хуучин нутгийн тухай}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Урианхай ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Буриад ястан]] 57oa0se5ze6q03kytjb9o2zuf264ec2 857314 857290 2026-05-29T06:31:00Z Megzer 20491 857314 wikitext text/x-wiki [[Зураг:AltaiUrianhaiJutgeltGunHoshuu.jpg|thumb|200px|Баруун Монголд нутаглах Алтайн Урианхайн Манжийн үе дэх Зүтгэлт гүний хошууны нутгийн зураг.]] '''Урианхай''' нь хэл, соёл, угсаа гарал нэгтэй [[Монгол үндэстэн|Монгол]]ын олон ястны нэг болохын дээр гарал үүслийн хувьд Монгол угсаатан дотроосоо одоогийн нэрээрээ тэмдэглэгдэж ирсэн хамгийн эртний гарал үүслийн түүхтэй ястны нэг юм. Зарим түүхэн сурвалжид уг аймгийн нэрийг Урианхан гэж тэмдэглэсэн байдаг бөгөөд дайн байлдааны тэргүүнд уриалан дайтдаг зоригт баатар эрстэй овог аймаг байсан тул Уриа аймаг гэх болсон бол сүүлд олон тулаанд байгуулсан ялалт, гавьяаг үнэлэн Хан өргөмжилж УРИАНХАН аймаг болсон гэдэг. == Түүх== Урианхай угсаатны түүхийг [[Хүннү]] гүрний дараах үе, [[Сяньби]] улсын үеэс эхлэлтэй гэж эртний хятад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Сяньби аймаг МЭӨ III зуунд үүссэн бөгөөд МЭ II зуунаас ханлиг улсаа байгуулж яван юм. Зарим түүхчид Сяньби аймгийн нэр сунжирсаар Шивэй болсон гэж үздэг. Сяньби дотор урианхай байсан гэх нь Шивэй аймагт багтаж байсныг хэлсэн байж болох юм. Эртний өвөг монгол аймаг болох [[Шивэй]]-Монгол аймаг нь Урианхай, Хамаг Монгол, Олхонууд, Тайчууд, Хонгирад, Элжигэн аймгийн өвөг дээдэс нь болдог. Шивэй аймаг нь VI-XII зууны үед одоогийн Монгол улсын болон өвөр Монголын зүүн, Манжуурын хойд хэсэг (Агнуурын тэнгис орчим) нутаглаж байжээ. Тэдний дотор үндсэн 4 овог байсан бөгөөд үүнд Их шивэй ([[Тайчууд]]), Мэнгу шивэй ([[Хамаг монгол]]), Улоху ([[Олхонууд]]), Улянхай ([[Урианхай]]) нар юм. Монголчуудыг Нирун, Дарлиган гэж 2 ангилдаг. Дарлиган Монгол аймагт Урианхай багтдаг. Урианхайчууд нь [[Эргүнэ хунгийн домог|Эргүнэ Хүн]]<nowiki/>ий домогт өгүүлснээр VII зууны үеэс анхны [[Монгол]] аймгийг Хиан (Боржигоны өвөг), Нукуз аймгуудын хамтаар үүсгэн байгуулсан гэдэг бөгөөд энэ байгуулсан Монгол аймаг нь Дарлиган Монголчууд гэгддэг ажээ. Эндээс үзэхэд Урианхай угсаатан нь цаанадаж МЭӨ III зуун, наанадаж МЭ VI зуунаас үүсэлтэй болох нь харагдаж байна. Үүнээс хойш: * VII зуунд Хянганы нуруугаар нутаглаж Монгол аймгийг үүсгэлцсэн (Эргүнэ гүний домог) * VIII-XII зуунд Хянган, Хэнтийн нуруугаар нутаглаж байсан * XII-XIII зуунд Хэнтийн нуруугаар нутаглаж Их Монгол улсыг байгуулалцан, нэгэн түмэн болж байв. 3 харуул урианхайчууд салбарлаж Ляонинд нутаглав. * XIV-XVI зуунд Хянган, Хэнтий, Хангай, Хөвсгөлийн уулсаар нутаглаж ихэд хүчирхэгжив. Хөвсгөлийн урианхай салбарлаж тэдний ойр орчны угсаатaн (Сибирь, Саяны нуруу, Тагнын нуруу гэх мэт)-ыг бүгдийг нь урианхай гэсэн нэрээр нэрлэж эхлэв. Хянганы нуруу, Ляонинд салбарлаж суурьшсан, их хоригийг сахисан урианхайчууд харчин, ордос зэрэг аймгуудыг үүсгэх болов. Хангай Хэнтийн нуруугаар нутаглаж байсан урианхайчууд хүн ам ихэд өсөж, шинэ тутам үүсэн гарч байсан халх угсаатны тал хувийг бүрдүүлж байв. Батмөнх даян хаан тэргүүтэй алтан ургийн хаадууд урианхайг хэт хүчирхэгжихээс сэргийлэн (их дайнч аймаг байсантай холбоотой байх) хэсэг хэсгээр тараах болсон ба үүнээс болж урианхайгаас бослого үймэн хүртэл гарч байв. Энэ үеийн урианхай Хэнтийн нуруунд багахан үлдсэн ч ихэнхийг нь Алтайн нуруунд шилжүүлэн нутаглуулсан байна. * XVII зуунд урианхайн зарим нь Зүүн гарын хаант улсад харъялагдаж, зарим нь хил залгаа Засагт ханы мэдэлд орж байв. Энэ үед Засагт ханы мэдэлд байсан урианхайчууд нийт зүүн монголын хамтаар манжид хамаарах болов. * XVIII зуунд Зүүн гарын мэдэлд байсан Алтайн урианхайчууд манжид эзлэгдэв. Их Монгол гүрний үед Урианхай аймгийн эзэн захирагч Зэлмэ жанжин бол Их Монгол Улсын Чингис хааны хамгийн алдартай цэргийн жанжин байсан ба Монголын зонхилох том аймгийн нэг байв. === 15-16 дугаар зууны Урианхай түмэн === === Урианхайн гурван харуул === === Манж Чин гүрний үеийн Урианхай === ==== Засагт хан аймгийн урианхан 2 хошуу ==== ==== Алтайн Урианхайн 7 хошуу ==== ==== Тагнын Урианхай ==== Сүүлд Монголын бутралын үед 500 гаруй жил Урианхайчууд нь тэр үеийн Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхай, Тэлэнгэд аймгийн хамт (одоогийн [[Алтай ястан|Уулын Алтай БНУ]] болон [[Тува орон|Тува БНУ]], [[Хакас орон|Хакас БНУ]], [[Алтайн хязгаар]]) Монголын Халхын Засагт ханы харьяанд байж байгаад хожим Зүүнгар улсын харьяанд орсон Хотгойд аймгийн ноёны харьяат газар нутаг, хүн ард түмэн нь байв. Монголын Хотгойдын ноён Шолой Уваш хунтайжийг оросууд Алтай хан, Алтан Хан гэх мэтээр сурвалж бичигт тэмдэглэсэн байдаг. Уваш хунтайжтай Оросууд анх гэрээ хэлэлцээр хийж, харилцан элч төлөөлөгчөө солилцсон байдаг. Тэр үед Шолой Уваш хунтайжийн оросуудад зарим газар нутаг түрээслэж болно гэх захидалыг үндэслэл болгон Оросууд Монголын нутагт эзэн суусан юм. Сүүлд Манж-Оросын Нэрчүгийн хилийн гэрээг хийхэд Шолой Уваш ханы дур мэдэн бичсэн тэр захидал шийдвэрлэх үндэс болсон юм. Зүүнгарын Галдан Бошигт хаан Халхтай эв эдрэлцэн Засагт ханы харьяат Хотгойдын Шолой Уваш хунтайжийг цэрэг хөдөлгөн дарсан ба Шолой Уваш хунтайж ихэнх харьяат ард иргэдээ аван өмнө зүг нүүж Манжид дагаар орсон юм. Энэ дайнаас болж хязгаар нутаг хүнгүй, эзэнгүй болсныг далимдуулан Оросууд Монгол нутагт түрэн орж ирж, Байгаль нуур хүртлэх өргөн уудам нутгийг өөрийн болгосон түүхтэй билээ. Зүүнгар улсын Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн, Даваач хааны үед Урианхайчууд Зүүнгарын улсад харьяалагдаж байв. Манжийн үед 200 гаруй жил Урианхайчууд нь Урианхайн Хязгаар гэдэг засаг захиргааны нэгжид харьяалагдан Манжаас томилсон Ховдын манж амбан захирагчид Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхайн хошуудын хамтаар харьяалагдаж байсан. Профессор А.Очир урианхан хэмээх нэрийг урианхан нь уриа (н), хан гэсэн хоёр үгээс бүтсэн бөгөөд эхний уриа нь уриа дуудлагын уриа, хан нь эзэн гэсэн утгатай үг бололтой. Эл хоёр үг нийлээд уриан эзэн, уриан хан буюу онгодын эзэн гэсэн утга илтгэсэн байж мэднэ гэж үзсэн байна.<ref>{{Cite web |url=http://www.khovd.gov.mn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=563&Itemid=145 |title=Олон ястны өлгий-Ховд |access-date=2014-04-11 |archive-date=2017-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170221105413/http://www.khovd.gov.mn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=563&Itemid=145 |url-status=dead }}</ref> Алтайн урианхайчуудын түүхээр дорвитой бүтээл хийсэн эрдэмтэн бол Ц.Гантулга юм. Тэрбээр урианхайчуудын гарал, үүслийн талаар тодорхой мэдээлэл авахад “Эргүнэ хунгийн домог”, “Монголын нууц товчоо” хоёр онцгой ач холбогдолтойг дурджээ. Эхний домгоос авч үзвэл лавтай 2000 жилийн асуудал яригдах юм. Тэгэхээр гарцаагүй язгуурын Монгол аймгийн тухай яриа гарна гэсэн үг. Тэр үеийн аймгууд үргэлжийн дайн, дажинтай байсан бөгөөд нэгэн дайнаар хоёрхон хүн амьд үлдсэн нь эр, эм хос бүлгээ гэжээ. Тэд амь гарахын тулд хүн байтугай араатан хүршгүй газар зайлан одсон байна. Дүрслэн хэлбэл, нэгэн нарийхан жимийг эс тооцвол явахад нэн бэрх хад асга, ой модтой газар гэх. Энэ нутгийг Эргүнэ Кун гэмой. Тэр хоёр хүнийг Нукуз, Киян хэмээнэ. Тэр хоёроос төрсөн үр сад нь дөрвөн зууны турш өсч үржээд олон овог болжээ. Тэдэнд нутаг ус нь давчдах болжээ. Ингээд тэндээс гарч ус ургамал, ан гөрөөс элбэгтэй газар бараадахаар шийджээ. Ингэхийн тулд далан толгой шар үхэр, адуу нядалж ширийг нь туламлан хөөрөг хийгээд нүүрс, тосоор дүүргэн их хэмжээний гал өрдөн төмрийн хүдэртэй хавсарган дэлбэлж их уулыг сэтлэн зам харгуй гаргасан байна. Тэр замаараа гаран салбар болон салж одоцгоожээ. Тэгэхэд уриа дуудлагаар оройлон оролцож зам гаргасан Нукузын үр сад овог аймаг болохдоо урианхайчууд болжээ. “Судрын чуулган”-д өгүүлснээр бол эртний Монгол аймгуудыг дурдахдаа эхэнд нь нукуз, урианхай хэмээн өгүүлээд явсан нь бий. “Эргүнэ хунгийн домог” 2000 жилийн түүхтэй хэмээвээс Хүннүгийн үетэй холбогдох юм. Тэгэхээр урианхайчууд тэр үед ч бие даасан аймаг байсан нь таарч байгаа билээ. Рашид-ад-дин ч “Судрын чуулган”-даа зүгээр нэг дурдаагүй болов уу. Тэрхүү суут хүн тухайн үеийнхээ шилдэг баримт дээр тулгуурлан алдарт бүтээлээ туурвисан нь мэдээж билээ. “Монголын нууц товчоо”-нд чухам юу гэж өгүүлснийг одоо товчхон хүргэе. Тэнд урианхайчуудыг “Бурхан Халдуны эзэн, бурхан босгосон Шинчи баян урианхай” хэмээн өгүүлжээ. Хорь Түмэдийн нутгаас Хорилардай мэргэн удам төрлөө дагуулж Бурхан Халдуны эзэд болох Шинчи баян урианхайг түшихээр ирлээ гэсэн нь ч буй. Чингис хаан төрөхөд урианхай үндэстэн Жарчудай өвгөн булган өлгий бэлэг болгосон түүх ч буй. 13-р зуунд буюу Их Эзэн [[Чингис хаан]]ы үед Урианхай аймгаас [[Зэлмэ]], [[Сүбэдэй баатар|Сүбэдэй]] зэрэг олон баатарлаг жанжин төрөн гарч байсан тухай [[Монголын нууц товчоо]]нд өгүүлсэн байдаг. Чингис хааны есөн өрлөг жанжины нэг Зэлмэ нь Чингис хааны амийг гурвантаа аварч, цэргийн их жанжин Сүбэдэй нь Чингис хааны байлдан дагуулалтад онцгой үүрэг гүйцэтгэж байжээ. Дундад Ази, зүүн Европын улс орнуудыг Сүбэдэй жанжины удирдсан их цэрэг байлдан эзэлж байжээ. Өдгөө мэдэгдэж байгаагаар урианхан (урианхай) нэр зүүсэн хэдэн бүлэг байна. Урианхай хэмээх адил нэр зүүсэн тэдгээр угсаатны бүлгүүд нь нийтлэг нэг гаралтай юм уу, эсвэл нэр ижил боловч түүхэн гарал нь өөр аймагууд байсан уу гэдэг нь одоо болтол тодорхой болж чадаагүй байна. Үүнээс үүдээд урианхай нэр зүүгсэдийн түүх, угсаа-хамаарал, нутагшилт зэрэг нэлээд асуудал нь маргаантай байна. Одоо бидэнд мэдэгдэж байгаагаар урианхай хэмээх нэр манай тооллын Х зууны эхэн үеийн хэрэг явдалтай холбогдон түүхэнд тэмдэглэгдсэн бололтой.{{sfn|Пэрлээ|1959|pp=78}} Тэр цагаас хойш түүхийн янз бүрийн үед урианхай хэмээх нэрийг хятад дүрс үсгээр хэдэн янз тэмдэглэсээр иржээ. Ираны түүхч Рашид-ад-диний "Судрын чуулганд" Хэнтийн нурууны Урианхай, Ойн Урианхай нэр ижил боловч шууд холбоогүй, Ойн урианхай нь урц овоохойд суун ан агнан амьдардаг гэж бичсэн байдаг. Ойрадын [[Алтайн Урианхай]], Хөвсгөлийн Урианхай, Халх Урианхай нар урианхай гэсэн нэрнээс өөрөөр өөрсдийгөө нэрлэдэггүй харин тувачуудыг тагна урианхай, тува, якутчуудыг саха урианхай, саха, якут гэсэн гурван янзын нэрээр нэрлэж байсан учир эрдэмтэд якут, тувачууд урианхай гэсэн нэрээр сүүлд нэрлэгдэх болсон гэж таамагладаг. Зарим якут хүмүүс одоо болтол урианхайтай өөрийн гарлыг холбон тайлбарладаг. Оросын нэрт дорно дахиныг судлаач Н.В.Кюнер хятад сурвалжид Улянха хэмээх угсаатны нэр гардаг нь Урианхай аймгийн нэр мөн гэж үзсэн байна.{{sfn|Кюнер|1961|pp=65-66}} XVIII зууны үеийн хятад түүхэнд, XV зуунаас Хянганы нуруугаар нутагласан урианхай нарыг эртний Кумоси нарын удам хойчис гэж өгүүлсэн байна.{{sfn|Кюнер|1961|pp=65-66}} Кумоси нар IV зууны үед түүхэнд нэр нь гарсан том аймаг аж. Урианхай хэмээх угсаатны нэр Х зууны эхээр түүхэнд мэдэгдэх болсон. Тэд 902, 963 онд Хятан улсад алба барьж, хөтөч хүн, алаг гөрөөс зэргийг хүргэж байв. Монгол сурвалж мэдээгээр, Чингис хааны дээд өвөг Добу мэргэний үед урианхайн зарим нь бурхан халдунд нутаглаж байжээ.<ref>Монголын нууц товчоо, 1975, т. 20-21</ref> XII зууны үед урианхай нарыг дотор нь ойн урианхай, тал хээрийн урианхай хэмээн ялгадаг байжээ. Ойн урианхадын нутгийн өмнөд тал нь Хэнтийн уул, хойд тал нь Баргужин төхөм хавиар суугч хори түмэд, барга нартай зах залгаж байжээ.<ref>Рашид-ад-дин, 1952, т.121, 156-160</ref> Талын буюу язгууртны монголчуудын доторхи урианхай нар хойд талаараа ойн урианхайтай хаяа нийлэн Хэнтийн уулсаар нутаглан сууж байжээ.<ref>Одон, 1988, т.201-202</ref> Элжигидэй ноён XIII зууны эхнээс Хянганы нуруу, Их цагаан хэрмийн араар нутаглаж байжээ. 14-р зуунд Урианхай Ляонин, Хэнтийд хуваагдан сууж байв. Одоогийн Хятадын Ляонин мужид нутаглаж байсан Урианхайн Нагачу ноён 1388 онд Хятадын Мин улсад бууж өгөхөд түүний харъяат урианхайчуудыг Доён, Тайнин, Фү-юй гэсэн 3 харуулд хуваан Хятадын хил хамгаалуулах болсон байна. Эл урианхай нар бол XIII зууны эхээр Чингис хааны алтан ургийн ноён Элжигидэйд очсон урианхай нар мөн бололтой гэж зарим судлаачид үзжээ. Хэдийгээр дээрх 3 харуулын Доён харуулд урианхай нар сууж, нөгөө хоёрт нь Үжээд, Онглигууд байсан боловч зарим бичиг зохиолд Урианхайн гурван харуул, Урианхайн гурван хязгаар гэхчлэн тэмдэглэсээр иржээ. Монгол улс 14-р зуунд Хятадтай дайтан алдсан нутгаа эргүүлэн авсны дараа Урианхай түмнийг сэргээн байгуулжээ. Урианхайчууд [[Батмөнх Даян хаан|Даян хаан]]ы үед бослого гаргасан тул Батмөнх Даян хаан Урианхай түмнийг бүрмөсөн тарааж хүн ардыг нь бусад түмэнд хэсэг хэсгээр нь тараажээ. Урианхайн бусад хэсэг нь [[Хэнтийн нуруу]]нд байсан ба тэд 16-р зууны эхээр Хангайн нуруу руу нүүн очсон ч удалгүй цаашлан Алтайн нуруунд очин одоогийн Алтайн Урианхай болжээ. Харин Хөвсгөлийн уулс руу нүүсэн хэсэг нь [[Хөвсгөл]]ийн Урианхай болсон байна. Алтайн Урианхайн зарим нь Ойрад Монголчуудтай хамт Или, Тарвагатайн нуруу руу нүүсэн байна. [[Зүүнгарын хаант улс]]ын үед [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хаан]]ы удирдлаган дор дайн тулаанд оролцож явжээ. [[Зураг:AltainUrianhaiHuvtsas.jpg‎|thumb|200px|Алтайн Урианхайчуудын хувцас]] [[Зураг:Uriankh-Tsongol.jpg‎|thumb|200px|Урианх-цонгоол [[буриад ястан|буриад]]]] Энэ олон жилийн нүүдэл, суудлын үеэр Урианхай аймаг нь нутагшин суурьшсан газар усныхаа нэрээр Хэнтийн Урианхай, [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагны Урианхай]], [[Алтайн Урианхай]] гэж нэрлэгдэн иржээ. Одоогоор Хэнтийн нуруунд нутаглаж байсан Урианхайчууд Говь-Алтай аймгийн 5-6 сумдаар тархан нутаглаж, [[Халх]] ястны Урианхай овог гэж нэрлэгдэн аж төрж байна. Харин Хөвсгөлийн Урианхайчууд [[Хөвсгөл]] аймгийн нутгаар, [[Алтайн Урианхай]]чууд Алтайн нуруу даган нутаглаж байна. [[Зураг:Tuvans.jpg|thumb|Тува буюу Тагнын Урианхай]] Эдгээр Монголын Урианхайчуудаас гадна [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Тува Улс]]ад буй [[Тува]]чуудыг мөн Тагнын Урианхай гэж нэрлэж ирсэн байна. Эдгээр нь Түрэг хэл, соёлтой угсаатан бөгөөд XIV-XV зууны үед Урианхайчууд Хөвсгөл нуурын нутаг руу нүүж нутагласан үеэс эхлэн Хөвсгөлтэй зэргэлдээ орших [[Тагнын нуруу]]ны Тува иргэд Урианхайн нэрийг авч Тагнын Урианхай гэж нэрлэгдэх болсон юм. Тэдний уугуул нэр нь Тува болно. Одоо Урианхайг Монгол Урианхай (Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай), Тагна Урианхай гэсэн хоёр үндсэн бүлэгт хуваадаг. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай нь хэл аялгуугаараа ялгардаг бол Бурхан Халдунд үлдсэн цөөн урианхайчууд хэл, соёлоор халхаас ялгагддаггүй. Хөвсгөлийн Урианхайн аялга Халх, Алтайн Урианхайнх Ойрад аялганд орно. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхайчуудын овгууд нь бүхэлдээ монгол байдаг. Харин Тувачуудын дунд монгол, түрэг овог холилдон оржээ. Чингисийн жанжин Зэлмийн нэртэй Зэлмэ урианхай овог Монголд байгаа нь урианхайчуудын түүх гарлыг тов тодорхой илэрхийлж буй хэрэг юм. Өвөр Монголын Түмэд зүүн хошуу, Харчин хошууны захирагч ноёд нь Зэлмэ Урианхайн угсаа байдаг, Манж Чин улсын үед Урианхайчуудыг Тавнан гэж нэрлэдэг байжээ. Одоо Өвөр монголын Улаанхад хотын Харчин хошуу, Ляонин мужийн Фушиний Монгол үндэстний өөртөө засах хошуу буюу Монголжин хошуу зэрэг газруудад Зэлмийн удамт Урианхай овогтнууд амьдардаг юм. 20-р зууны эхээр Харчин Түмэд оронд хятадууд монголчуудын газар нутгийг булааж монголчуудыг ихээр алж хядсанаас болж урианхайчууд Хянган давааны энгэр уруу хорчинуудын нутаг уруу нүүсэн байдаг. == Генийн сан== {| class="wikitable" !Хаплогрупп !N (дээжийн хэмжээ) !% (хувь) |- |C *(x C3c ) |15 |25 |- |C3c |20 |33.3 |- |Д |1 |1.7 |- |K *(x N3 , O , P ) |3 |5 |- |N3 |5 |8.3 |- |O2b |3 |5 |- |O3 |4 |6.7 |- |P *(x R1a ) |5 |8.3 |- |R1a1 |4 |6.7 |- |''Генетикийн олон янз байдал'' |0.8119±0.0318 | |} Урианхайчуудын удмын санд C *(x C3c ), C3c , D , K *(x N3 , O , P ), N3 , O2b , O3 , P *(x R1a ), R1a1 гэсэн хаплогруппууд байна. Хамгийн өндөр давтамж нь нийт генийн сангийн 33.3% -ийг бүрдүүлдэг C3c гаплогрупп бөгөөд нийтдээ C3 гаплогруппын дэд бүлгүүд нь Урианхайн удмын сангийн 60 орчим хувийг бүрдүүлдэг. Хаплогруппийн С3 ген (одоо С2 гэх болсон)-д хамаарах ард түмний ихэнхи нь Монголын ард түмэн байдаг. Үүнд: урианхай, халх, буриад, халимаг зэрэг монголчуудад ихээр байдаг. Хазар, эвенкүүд болон түрэг угсаатан (казах, каракалпакууд, киргиз, узбек, тува, якут, алтайчууд) зэрэг үндэстэнд ч бага зэрэг агуулагддаг байна. == Орчин үеийн урианхайчууд== Одоогийн байдлаар "Урианхайчууд" гэсэн нэр нь дараах үндэстний бүлгүүдэд хамаарна. * Монгол хэлээр: ** '''Алтайн урианхай''' (монгол. Алтайн урианхай) - ойрад аялагатай, Баян-Өлгий аймаг (6274 хүн, 2000), Ховд аймаг (6592 хүн, 2000); тэд ойрад аялгаар ярьдаг. Ховд аймагт Дуут, Мөнххайрхан сумдад амьдардаг. ** '''Говь-Алтайн урианхай''' (монгол. Халх урианхай) - халх аялагатай, Говь-Алтай аймагт амьдардаг. ** '''Хөвсгөлийн урианхай''' (монгол. Хөвсгөл урианхай) - Халх аялагатай, Хөвсгөл аймаг (3036 хүн, 2000), Хөвсгөл нуурын зүүн ба баруун (Дархад дунд) ; Тэд халх хэлний урианхай аялгаар ярьдаг. * Түрэг хэлээр: ** '''Уйгур-Урианхайчууд''' ( цаатан, уйгар, заримдаа цаатан уйгар, өөрийн нэр - myъha / духа / туха) - жижиг Дархат нутгийн ууланд (Хөвсгөл аймгийн баруун хойд) нутагладаг цаа бугын тайгын бүлэг. Ойролцоогоор 350-400 жилийн өмнө тэднээс салсан соёотуудын ойрын төрөл. Тэд монгол хэл рүү хурдан шилжиж байгаа зүүн соёны хэлний цаатан-соёт аялгаар ярьдаг. Хүний тоо: 282 хүн. Уран зохиолд ихэвчлэн Уйгур-Урианхай, цаатан нарын тухай тусад нь дурдсан байдаг ч энэ нь буруу юм. ** '''Мончак-Урианхай''' (Урианхай-Мончок, өөрийн нэр ''Д'ва / Соён''  - Тува, Монголоор - Мончоого-Урианхай, Мончак - Тувачуудын казах нэр) - Тувачууд Ховд аймгийн Буянт суманд амьдардаг. Тэд Хятадад амьдардаг тувачуудаас (Или-Казахийн автономит тойргийн Канас нуурын нутаг) нүүж ирсэн бөгөөд энгийнээр Мончак (Хөх-Мончак) гэж нэрлэдэг байв. Монголд 400-700 орчим хүн байдаг Тэд тува хэлний Хөх-мончак аялгаар ярьдаг. "Урианхай гэдэг нэрийг монголчууд энэ ард түмэнд өгсөн. Гэхдээ тэд өөрсдийгөө Тува гэж нэрлэдэг" гэж Г.Н.Потанин бичжээ. Мончак-Урианхайчууд Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын туватай ойр байдаг ч тэдэнд “урианхайчууд” гэсэн нэр томъёо байдаггүй. Тэд Монгол улсын Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл суманд (1568 хүн) суурьшдаг бөгөөд цөөн хэсэг нь Сэлэнгэ аймаг руу нүүжээ . Тэд тува хэлтэй ойр Цэнгэл аялгаар ярьдаг. == Овгийн бүрэлдэхүүн== ''Урянхан (Урианхан), Урянхай (Урианхай), Урянхад (Урианхад)'' овгийн төлөөлөгчид одоогийн Монголын бараг бүх аймагт амьдардаг. Ховд, Баян-Өлгий аймгийн нутагт Урианхай овог, тэдгээрийн Урианхан, Бага Урианхан, Зэлмэн урианхай зэрэг овгууд бий. Урианхайчууд нь Халх Урианхай, Баядын Урианхай, Хотгойдын Урианхай, Үзэмчин Урианхай гэсэн бүрэлдэхүүнд багтдаг. Үзэмчинд Хорчин, ''Бөөнөр'' овгийнхон өөрсдийгөө Урианхайчуудын нэг хэсэг гэж үздэг. Халхуудын дунд тэд олон овог үүсгэсэн ба тэднээс Урианхан овог нь ихэнхи юм. Халимагууд дотор Урианхууд (Уранхууд), Урианхус-Доглут овгууд байдаг. '''''Буриад-урианхайчууд.''''' Буриад ястны бүрэлдэхүүнд Урианхай овгууд олон багтдаг. Үүнд: Сонголчууд, Табангутууд, Атаганууд, Ашибагат, Баргуцууд, Сартулууд, Андагай, Икинатууд (Нарат овог), Онон хамниган (Урианхай овог, Урианхай-Тугчин, Улаанхан), Хори-буриад (Сагаангууд овогт Хөхүр урианхай), Нижнеокинский (Нарат овогт), Идинский (Нарад овогт), Китой, Түнхэн, Сэлэнгэ (Урианхай, Урианхай-отонк, Зэлмэн- Урианхай, Батут-Урианхай, Байн-Урианхай, Урианх-Цонгол, Урианх-Зэмбэ) болон Закаменскийн буриадууд болно. '''''Зэлмийн удам.''''' Монгол цэргийн их удирдагч, Чингис хааны өрлөг Зэлмийн удам. Зэлмэ 13-р зууны эхний хагаст амьдарч байжээ. Тэрээр Бурхан Халдун ууланд нутаглаж байсан ''Урианхай аймгийн Жарчиуд Аданхан'' овгийн хүн байв. Зэлмийн удамд Өвөр Монголын Зостын чуулган, Харчингийн баруун, зүүн, дунд хошуу, Түмэдийн зүүн нэг хошуу ордог. ''Жарчиуд Аданхан'' овгийн үр удам нь Өвөрмонголд амьдардаг орчин үеийн Жарутууд Жамуха ба Жадаран овгийн өвөг ''Жадардай''н эх нь Жарчиуд Аданхан урианхай хүн юм. ''Мөн Аданхан'' овгийн нэг салбар нь Жүүрэйд овгийн өвөг Жүүрэйдэйн эцэг Бодончар байв . ''Урианхай, Зэлмэ, Хүн зэлмэ, Зэлмэн урианхай гэсэн'' овогтонгууд Завхан аймгийн Баянтэс, Тэс, Баянхайрхан сумдад, Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Шинэ-Идэр, Жаргалан сумдад, Өмнөговь аймгийн Ноён, Булган, Цогцэций, Баян-Овоо, Ханбогд сумдад, Булган аймгийн Хутаг-Өндөр, Сайхан, Баяннуур, Бүрэгхангай, Бугат сумдад, Дорнод аймгийн Чойбалсан, Сэргэлэн, Булган, Баянтүмэн, Матад, Халхгол сумдад, Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан, Сүхбаатар сумдад, Төв аймгийн Цээл, Угтаал, Өндөрширээт, Бүрэн сумдад, Хэнтий аймгийн Норовлин, Баян-Овоо, Баянмөнх, Дэлгэрхаан сумдад, Ховд аймагт бий. '''''Бусад удам.''''' 20-р зууны эхэн үед. Сэцэн хан аймгийн Илдэн цавын хошуунд ''(одоогийн Дорнод аймгийн Халхгол сум) Оровод'' ясны Урианхай овог бүртгэгджээ . Оровгодууд Урийнхантай холбоотой. Өдгөө Дорноговь аймгийн Алтанширээ суманд ''Оровгод'' овгийнхон амьдардаг. Дорнод аймгийн Чулуунхорот, Чойбалсан, Хөлөнбуйр, Булган, Баянтүмэн, Матад, Халхголсум, Өмнөдэлгэр, Гурванбаян, Хэрлэн, Өлзийт хороо, Хэнтий аймгийн Баянмонх, Дархан, Дэлгэрхаан, Цэнхэрмандал, Баянхутаг, Галшар, Баян-Овоо, Норовлин сумдад бий. ''Орговой'' овог Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан суманд бүртгэлтэй. Мэдэгдэж байгаа овгууд нь Монгол хэлт урианхайчуудын ''Түнхэн'', ''Хорхон овгууд юм.'' Түнхэн, Хорхон овгууд нь Ховд аймгийн Дуут, Мөнххайрхан сумдад байдаг. Баян-Өлгий аймгийн Алтанцөгц суманд монгол хэлтэн урианхайчуудын дунд ''Шаазган, Шаазгад'' гэсэн овог байдаг. Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн, Ховд сумын нутагт ''Шарай голын'' өөлд овог бий. Монгол хэлтэн Алтайн Урианхайчуудын дунд өөлдүүдээс гадна Шарайголын овог мөн бүртгэгдсэн байдаг. ''Алаг адуун'' овог Говь-Алтай, Завхан, Архангай, Ховд, Увс аймгуудад, голдуу Сартуул, Урианхай, Баруун Халх овгууд амьдардаг. '''''Зөөд.''''' Урианхай угсаатанд Зөөд овгийнхон их юм . Энэ овгийнхон нь Увс аймгийн Зүүнговь, Түргэн, Өмнөговь, Бөхмөрөн, Ховд, Завхан, Ховд аймгийн Дөргөн суманд бүртгэгдсэн байдаг. Тэр дундаа дөрвөдөөс ирсэн халимагуудын дунд зөөд овог орсон байдаг. Халимаг-дөрвөд угсаатны Зөөнчуудын дотроос зэт кавюд, их-зэт-кавюд гэсэн овог бий. Мөн Халимаг-дөрвөдүүдийн дунд буурлуудын нэг салбар болох Зэд Ёксуд овог бий. Маанин зэт овгийг мөн тэмдэглэсэн байдаг. Хөвсгөлийн дархадуудын дотроос Хар зоот, цагаан зоот (цагаан зөөд), шар зоот (шар зөөд) овгийнхон байдаг. '''''Алтайн урианхичуудын''''' бүрэлдэхүүнд өөлөг, цагаан туг, эрхит, хуурчид, баяд, саад, заамид, мундас, урианхай, ах, бургууд, шар жавраа, дөрвөд, шар гол (широй гол), бүрэв, монгол, морин, торвог, хойд, их хойд, бага хойд, дархад, хоо дархад, хар дархад, шар дархад, оръяс (горлос), холдон, түнхэн, шаазгай, хорхон, буриад, чойрд, эмч, шөрмөс, шөвөг, онгуда (онход) , бэрхад, шажин, сурч, чоно, харчин, нүцгэд, холбоо, эцгэд, жортомос, казах, зоо (зоод), соён, улаан соён, шар донхол, хар донхол, оорцог, иркид. хасхан иркид зэрэг овгууд бий. '''''Хөвсгөлийн урианхичуудын''''' овгийн бүрэлдэхүүнд Баруун цаатан , зүүн цаатан, Зоот, Жэгд, Илжигэн нар багтдаг. Мөн Иркит, Кайсот (Хаасут) овгууд ч оролцсон байна  . '''''Цаатангуудын''''' угсаатны бүрэлдэхүүнд урат, каштаг, балгаш (балыкчи, балигч, балыкши), додот (тоду, аг-тоду, хар-тоду), соён (хэртэк, бэлмэй, салчак), зоот (жөгд, чооду, чота, чоди), сорс, даргалар, дэмжээ (дэмчи), хэрдэг, хоюук, тарга, найдан, хуулар (хара хуулар, цагаан хуулар), соён киргиз, ханачи, маат зэрэг овгууд бий. '''Халимагийн''' овгийн дунд цаатан, хэрээд-цаатан, аха-цаатан, бага-цаатан, хоёр-цаатан, эркетэн -цаатан, гурвуд-цаатан, хорняхин-цаатан  гэж бий. Үүний зэрэгцээ генийн судалгаагаар Халимгийн цаатанууд нь Хөвсгөл цаатантай биш Халх Монголчуудтай ойр байсан нь тогтоогджээ. '''''Урианхай овог.''''' урианхай, урианхайн, урианхайд, аданхай, аданхай урианхай, аданхан, аданхан урианхай, алаг урианхай, алтайн урианхай, ах урианхай, бага урианхай, бага урианхан, баруун урианхай, Боржигон Урианхад, Буриад Урианхай, Жарууд, Жарчид, Сүбэдэй, Зэлмэ, Зэлмэ урианхай, Зэлмэ урианхай, Зэлмэн, Зэлмэн урианхай, Зэлмэн урианхай, Зэлмээ, Зэлмээн, тэдний урианхай, тэдний Урианхай, Урианхайгуур, Урианхай .орцог, урианхай цэцэрлэг, урианхай сартуул, урианхай соён, урианхай тучин, урианхай улаан соёон, урианхай хаан, урианхан хорхон, урианхай цагаан туг, урианхайд, урианхайн, урианхайт, урианхайчууд, урианхан оорцог, урианхан тугчин, урианхан халх, халх урианхан, хаан урианхай, хан урианхай, хан урианхан, хар урианхай, хар урианхан, харчин урианхай, хөх урианхан, хун зэлмэ, цаатан, цатан гэх мэт. == Нэрт хүмүүс== * [[Зэлмэ]] * [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй]] * [[Урианхадай]] * Шударга баатар, Харчин гүн [[Бавуужав]] /Харуулын 3 урианхайн удам/ * [[Банзарын Дамчаа]] * Шалмаагийн Ёолк == "Урианхай"-тай холбоотой овог аймгуудад == === Алтайн Урианхай === Манж Чин улсын үед Алтайн урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Тэр нь дотроо долоон хошуу, 27 сумтай байжээ. Алтайн нуурын Урианхай өмнө нь түүний нэг хэсэг байсан боловч 1860 оны Бээжингийн гэрээгээр [[Алтай ястан|Алтай]]г [[Оросын эзэнт гүрэн]]д шилжүүлсэн. '''Зүүн амбаны хошуу:  ''' Алтайн урианхайн гол хошуу бөгөөд Сагсайн сүмд төвлөрч байсан гэдэг. Ах, Түмт, Сан, Урианхай, Гонзгой, Оорцог гэсэн зургаан сумтай байжээ. '''Мээрэнгийн хошуу:''' Ах, Шаазгай, Ятуун, Онгуда гэсэн дөрвөн сумтай. Алтанцөгц нуураар төвлөрөн сууж байв. Сүүлчийн ноён нь Цагаанбилиг гэдэг хүн байжээ. '''Цагаан соёны хошуу:''' Бургуут, Сарыглар хоёр сумтай. Цагаан соён, Тэлэнгэд, Саглагар, Хувлаар гэх мончоогуудын хошуу нутаг юм. Цэнгэлхайрхан, Цагаан голоор нутагтай гэжээ. '''Сэндэн гүний хошуу:''' Оршин суудаг овгоороо нэрлэгдсэн эл хошуу хоёр сумтай гэх. Харганатын голоор нутагладаг байжээ. Энд дурдагдсан дөрвөн хошуу нь Зүүнгарын монголчууд болно. Дор дурдагдах гурван хошуу Баруун гарынхан авай. '''Баруун бэйсийн хошуу:''' Ах, Цэрвээ, Мянгад, Сан, Оорцог сумтай. Булган голоор нутагтай гэв. '''Саруул гүний хошуу:''' Саруул гүний хүрээнд төвлөрсөн, Толбо нуураар нутагтай байжээ. Ах, дунд, хойд сумтай гэх. '''Шар даагийн хошуу:''' Ховд гол, Шинжаанаар нутагтай, дөрвөн сумтай, мончоог хошуу билээ. === Тагны Урианхай === Манж Чин улсын үед Тагны урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Тэр нь дотроо таван хошуу ба 46 сумтай байжээ. 5 хошуу: Тагнын урианхай хошуу, Тожийн урианхай хошуу, Хөвсгөл нуурын урианхай хошуу, Хэмчиг голын урианхай хошуу, Салчакийн урианхай хошуу 46 сум: Манжийн ноёрхолын үед 1691-1923 он хүртэл Өвөр Ширхтэн урианхай нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч хошуунд захирагдаж байсан бол хөвсгөл нуурын бусад урианхай нь 1805-1911 он хүртэл Улиастайн манж амбанд захирагдаж байсан юм. Өвөр Ширхтэн урианхайг Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошууны ноёны томилсон зайсангууд захирч байжээ. Хөвсгөлийн нуурийн урианхайг захирч байх Бүгдийн дарга /Үхэрида/ гэдэг албан тушаалыг Улиастай дахь манж амбан 1805 онд анх бий болгож, өөрөө томилдог байсан бөгөөд 1805-1923 он хүртэл 8 хүн энэ албыг хашсан байна. Монгол улс тусгаар тогтнолоо олсон 1911 оноос хөвсгөл нуурын Урианхай нь Богд хаант Монгол улсын дотоод хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэх яамны мэдэлд очиж Бүгдийн дарга /Үхэрида/-г угсаа залгамжлан захирагч болгосон байна. Энэ үеэс Урианхайн 4 сум ангийн үсээр алба тушаах үүрэгтэй болжээ. == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |last=А|first=Очир |last2=Ц|first2=Баасандорж|title=Ойрад монголчуудын хуримын ёсон: XIX зууны сүүлч, XX зууны эх|year=2005|publisher=Соёмбо принтинг}} * {{Cite book |last=Ж |first=Буяндэлгэр |title=Хятад дахь Монгол судлал |year=2013 |isbn= |volume=1 |location=Улаанбаатар |publisher=Монгол Хятадын соёлын харилцааг дэмжих нийгэмлэг |pages=58-93 |chapter=Урианхайн тухай}} * {{Cite book |last=Н.В |first=Кюнер |title=Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока |year=1961 |location=Москва|language=Орос}} * {{Cite book |last=Боржигидай |first=Оюунбилиг |title=Хятад дахь Монгол судлал |year=2013 |volume=1 |location=Улаанбаатар |chapter=Зүүн Түмэд аймгийн хуучин нутгийн тухай}} * {{Cite book |last=Х |first=Пэрлээ |title=Онон Хэрлэнгийн Монголчууд |year=1959 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Урианхай ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Буриад ястан]] nis5eq4uzo1kkvl97tbndw8juhuxtuo 857333 857314 2026-05-29T08:56:18Z Megzer 20491 857333 wikitext text/x-wiki [[Зураг:AltaiUrianhaiJutgeltGunHoshuu.jpg|thumb|200px|Баруун Монголд нутаглах Алтайн Урианхайн Манжийн үе дэх Зүтгэлт гүний хошууны нутгийн зураг.]] '''Урианхай''' ([[монгол бичиг]]: {{МонголЮникод|<big>ᠤᠷᠢᠶ᠋ᠠᠩᠬᠠᠢ</big>}}) нь хэл, соёл, угсаа гарал нэгтэй [[Монгол үндэстэн|Монгол]]ын олон ястны нэг болохын дээр гарал үүслийн хувьд Монгол угсаатан дотроосоо одоогийн нэрээрээ тэмдэглэгдэж ирсэн хамгийн эртний гарал үүслийн түүхтэй ястны нэг юм. Зарим түүхэн сурвалжид уг аймгийн нэрийг Урианхан гэж тэмдэглэсэн байдаг бөгөөд дайн байлдааны тэргүүнд уриалан дайтдаг зоригт баатар эрстэй овог аймаг байсан тул Уриа аймаг гэх болсон бол сүүлд олон тулаанд байгуулсан ялалт, гавьяаг үнэлэн Хан өргөмжилж УРИАНХАН аймаг болсон гэдэг.{{Citation needed}} == Түүх== Урианхай угсаатны түүхийг [[Хүннү]] гүрний дараах үе, [[Сяньби]] улсын үеэс эхлэлтэй гэж эртний хятад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Сяньби аймаг МЭӨ III зуунд үүссэн бөгөөд МЭ II зуунаас ханлиг улсаа байгуулж яван юм. Зарим түүхчид Сяньби аймгийн нэр сунжирсаар Шивэй болсон гэж үздэг. Сяньби дотор урианхай байсан гэх нь Шивэй аймагт багтаж байсныг хэлсэн байж болох юм. Эртний өвөг монгол аймаг болох [[Шивэй]]-Монгол аймаг нь Урианхай, Хамаг Монгол, Олхонууд, Тайчууд, Хонгирад, Элжигэн аймгийн өвөг дээдэс нь болдог. Шивэй аймаг нь VI-XII зууны үед одоогийн Монгол улсын болон өвөр Монголын зүүн, Манжуурын хойд хэсэг (Агнуурын тэнгис орчим) нутаглаж байжээ. Тэдний дотор үндсэн 4 овог байсан бөгөөд үүнд Их шивэй ([[Тайчууд]]), Мэнгу шивэй ([[Хамаг монгол]]), Улоху ([[Олхонууд]]), Улянхай ([[Урианхай]]) нар юм. Монголчуудыг Нирун, Дарлиган гэж 2 ангилдаг. Дарлиган Монгол аймагт Урианхай багтдаг. Урианхайчууд нь [[Эргүнэ хунгийн домог|Эргүнэ Хүн]]<nowiki/>ий домогт өгүүлснээр VII зууны үеэс анхны [[Монгол]] аймгийг Хиан (Боржигоны өвөг), Нукуз аймгуудын хамтаар үүсгэн байгуулсан гэдэг бөгөөд энэ байгуулсан Монгол аймаг нь Дарлиган Монголчууд гэгддэг ажээ. Эндээс үзэхэд Урианхай угсаатан нь цаанадаж МЭӨ III зуун, наанадаж МЭ VI зуунаас үүсэлтэй болох нь харагдаж байна. Үүнээс хойш: * VII зуунд Хянганы нуруугаар нутаглаж Монгол аймгийг үүсгэлцсэн (Эргүнэ гүний домог) * VIII-XII зуунд Хянган, Хэнтийн нуруугаар нутаглаж байсан * XII-XIII зуунд Хэнтийн нуруугаар нутаглаж Их Монгол улсыг байгуулалцан, нэгэн түмэн болж байв. 3 харуул урианхайчууд салбарлаж Ляонинд нутаглав. * XIV-XVI зуунд Хянган, Хэнтий, Хангай, Хөвсгөлийн уулсаар нутаглаж ихэд хүчирхэгжив. Хөвсгөлийн урианхай салбарлаж тэдний ойр орчны угсаатaн (Сибирь, Саяны нуруу, Тагнын нуруу гэх мэт)-ыг бүгдийг нь урианхай гэсэн нэрээр нэрлэж эхлэв. Хянганы нуруу, Ляонинд салбарлаж суурьшсан, их хоригийг сахисан урианхайчууд харчин, ордос зэрэг аймгуудыг үүсгэх болов. Хангай Хэнтийн нуруугаар нутаглаж байсан урианхайчууд хүн ам ихэд өсөж, шинэ тутам үүсэн гарч байсан халх угсаатны тал хувийг бүрдүүлж байв. Батмөнх даян хаан тэргүүтэй алтан ургийн хаадууд урианхайг хэт хүчирхэгжихээс сэргийлэн (их дайнч аймаг байсантай холбоотой байх) хэсэг хэсгээр тараах болсон ба үүнээс болж урианхайгаас бослого үймэн хүртэл гарч байв. Энэ үеийн урианхай Хэнтийн нуруунд багахан үлдсэн ч ихэнхийг нь Алтайн нуруунд шилжүүлэн нутаглуулсан байна. * XVII зуунд урианхайн зарим нь Зүүн гарын хаант улсад харъялагдаж, зарим нь хил залгаа Засагт ханы мэдэлд орж байв. Энэ үед Засагт ханы мэдэлд байсан урианхайчууд нийт зүүн монголын хамтаар манжид хамаарах болов. * XVIII зуунд Зүүн гарын мэдэлд байсан Алтайн урианхайчууд манжид эзлэгдэв. Их Монгол гүрний үед Урианхай аймгийн эзэн захирагч Зэлмэ жанжин бол Их Монгол Улсын Чингис хааны хамгийн алдартай цэргийн жанжин байсан ба Монголын зонхилох том аймгийн нэг байв. === 14-16 дугаар зууны Урианхай түмэн === Хятадыг зуу гаруй жил ноёлсон монголын хаад ноёд нутагтаа ирснээс хойш Урианхайчууд уугуул монгол нутагт үлдсэн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]], Үдэчи ноёны удмынхан захирсан урианхайн мянгатууд болон [[Ляоян нутгийн син жун шу шэн|Ляоян муж]] дахь [[Тэмүгэ отчигин]], [[Хачиун|Хачиуны]] удмынхны эзэмшил газарт байсан [[Зэлмэ]], Чагурхан ноёдын удмынхан захирсан урианхайн мянгатууд гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдсан. Эх нутагтаа үлдсэн Урианхайн мянгатын тухай [[Рашид ад-Дин|Рашид аддины]] бичсэн [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] Чингис хааны их цэргийн зүүн гарт Зэлмэ, Сүбэдэй, Чагурхан, Үдэчи гэсэн дөрвөн ноёны захирсан урианхай аймгийн мянгатууд байсан гэж бичсэн байдаг. Үүнээс Сүбэдэй баатрын нутаг нь Туул голын орчимд, Үдэчи ноёны мянгат нь хаадын их хоригийг сахин хамгаалж байсан. Харин Чагурхан ноёныг Хачиуны хүү Алчидайд өгсөн нь хожим урианхайн гурван харуулын ноёдын өвөг дээдэс болсон. Урианхай түмэн нь 14-р зууны сүүл, 15-р зууны эхэн үед монголын хаадын цэрэг эдийн засгийн гол хүч болж, Хэрлэн, Онон голын орчимд Ойрад, Мин улсын эсрэг байлдаанд олон удаа хааны талд тулалдаж худ ураг болох зэрэг харилцаатай байв. Тайсун хаан Тогтобухын үед Хэрлэн голоор нутагтай Горлосын ноён Цавдангийн охин Алтгалжинг бага хатнаа болгож худ ургийн харилцаатай байсан ч, хатнаа голж буцааснаар Эсэн тайшийн эсрэг тэмцэлд ялагдаж, эцэстээ амиа алдахад хүрсэн. Харин [[Даян хаан|Даян хааны]] ээж [[Шихэр тайху]] болбоос урианхайн Хутуг шигүшийн охин байсан учраас Урианхайн зүгээс ямар нэг ноцтой эсэргүүцэл үзүүлэлгүй, хааны шууд захиргааны зүүн гурван түмний нэгд багтаж явжээ. Даян хааныг таалал төгссөний дара урианхай түмний Түрүй ноён, Гэрэболд чинсан нар 1524 онд Хүрээ улсыг довтлон [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Үринтэй гэх хүнийг алж{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=84}} 20 гаруй жил үргэлжилсэн лотоодын дайн эхэлсэн. Энд гарах Хүрээ улсыг түүхчид Халхын Гэрсэнзийн хүү Амины захирсан гурван отгийн нэг Хүрээ отог мөн гэж үздэг бөгөөд Бэсүдийн Үринтэй нь магадгүй энэ отгийг захирсан Халхын Бэсүд отгийн хүн юм.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=84}} Үүний дараа Түмэдйн Алтан хаан Дүүхэй ноён, Бодь өрлөгийг цэрэгтэй нь илгээн Урианхайг дараад, хойноос нь нэхэж очоод Балжи (Балж гол) гэх газарт их олз аваад{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=84}}{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=18}} буцсан байдаг. Үүний дараа Ордосын Гүнбилэг мэргэн жонон, Түмэдийн Алтан хаан хоёр 5 удаа цэргийн хүчээр дайлж байж Урианхайг дарж, зүг зүгт хуваалдаж, түмэн байх эрхийг нь хасчээ. * 1531 онд Гүнбилэг жонон, Алтан хаан хоёр урианхайг дайлж Хэнтий ханы баруун хэсэгт байх{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=86}} Бурхат хан уул, Зоргол ууланд тулалдан дийлж буцав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=18}} * 1533 онд Гүнбилэг жонон, Алтан хаан хоёр Хангай ханыг давж Урианхайг довтлов.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=19}} * 1538 онд Гүнбилэг мэргэн жонон, Алтан хаан хоёр Хангайн өвөрт бууж Эш хатныг аваад, зүүн түмнийг аваад Хангайн ард бууж нутаглаж таргалаад Зургаан түмэн их улс мордож довтолсонд Урианхайн Төрүй ноён, Гэрэболд чинсан нарыг дарж олзлон, их олз олоод буцав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=20-21}} * 1541 онд Алтан хаан Урианхайг дайлж Унгуча болон түүний харъяатыг олзлон буцав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=22}} * 1544 Алтан хаан Мангир чинсан, Манхай шигэчин ноёдыг дайлж олзлон авснаар Урианхайн бослогыг бүрэн дарав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=23-24}} Монголын сурвалж бичгүүдэд дурдснаар [[Хорчин|Хорчины]] Булунай ван, Мэндүй дархан ван тэргүүтэй олон ноёд [[Тайсун хаан|Тайсун хааныг]] алсан өшөөг авахын тулд Онон, Хэрлэн, Үүргэн голоор нутагтай [[Горлос|Горлодын]] Цавдан ноёны хүү Мулучай баатар, Алагчуудын Алчугудай баатар, Алур баатар зэрэг ноёдтой Хорчины цэрэг Горлод, Алагчууд отгийн цэрэгтэй таван удаа байлдавч эс дийлж, 6 дахь удаа Үүргэнийн голы тулалдаанд Алур баатар, Алчугудай баатар хоёрыг алж, Мулучай баатрыг олзолж, Бодь Алаг хаанд барьж өгч алуулснаар{{sfn|Чоймаа|2006|pp=117-118}} Горлод, Алагчуудыг Цахар, Хорчин аймгууд эрхшээлдээ оруулжээ. Нутагтаа үлдсэн урианхай нь [[Даян хаан|Даян хааны]] сүүлч, [[Боди Алаг хаан|Бодь Алаг хааны]] эхэн үед [[Хэнтийн нуруу|Хэнтий ханаар]] төв болгож, зүүн тийш [[Онон гол|Онон голын]] урсгалын дунд хэсэгт хүрч...[[Бэлгүдэй]], [[Хасар|Хасарын]] улсын хэсэг газруудыг багтааснаас Юань улсын үеэс хэмжээ нь нилээд томорчээ.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=88}} Энэ нь одоогийн Монгол Улсын зүүн гурван аймгийн нутаг бүхлээрээ багтаж байжээ. Урианхайн бослогыг дарсны дараа Хорчин, Ар Халхын ноёд Урианхай түмний газар, хүн ардыг хуваалдаж өөртөө шингээсэн бөгөөд тэд хамгийн их ашиг олжээ. Урианхай түмэн Бодь Алаг хааны үед 20 гаруй жил бослого гаргаж, 1544 онд дарагдсан. === Урианхайн гурван харуул === 1287-1292 онд өрнөсөн зүүн гарын вангуудын бослогыг дарсаны дараа Хубилай хаан тэдгээр ноёдыг хэвээр үлдээсэн ч, эрх мэдлийг нь хязгаарлах, газар нутаг, цэргийн хүчийг багасгах арга хэмжээ авсны нэг нь тэдний нутагт Хиргис, Орсуд, Хавханас зэрэг гурван аймгийн хүн ардыг Доин өндөр гэх газарт нүүлгэж{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=83}} суулгасан нь тэнд байсан монгол аймгийн хүн ардтай холилдох эхлэл болсон. 1316 онд [[Буянт хаан|Буянт хааны]] үед Доин өндөрийн мянганыг байгуулж, урианхай ноёдоор захируулжээ.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=72-74}} Улмаар Тогоонтөмөр хааны үед Доин өндөрийн юаньшуайфу буюу түмтийн захиргаа болгосон нь 1389 онд Мин улсад бууж өгч дагаар орсон. Юань улсын үед урианхайн мянгатууд нь алтан ургийн вангийн харъяанд байх хэдий ч, цэргийг захирах эрх мэдэл тухайн ноёдод байсан. Мин улсын Хунъ-ү хааны зарлигаар ляо ван Ажашир, хуйнин ван Табинтөмөр, Доин өндөрийн түмтийн ноён Торгучар болон бусад ноёдыг эмхлэн [[Доян харуул|Доянь вэй]] (монголаар "ой" гэдэг, утга нь "харуул"), [[Тайнин харуул|Тайнин вэй]], [[Фуюй харуул|Фуюй вэй]] гэсэн харуулыг байгуулж, Ажаширийг ерөнхий захирагчаар томилж, Табинтөмөрийг Тайнин харуулын захирагч, Торгучарыг Доянь харуулын захирагчаар тус тус томилсон.{{sfn|Ариунгуа|2015|pp=88}} === Манж Чин гүрний үеийн Урианхай === ==== Засагт хан аймгийн урианхан 2 хошуу ==== ==== Алтайн Урианхайн 7 хошуу ==== ==== Тагнын Урианхай ==== Сүүлд Монголын бутралын үед 500 гаруй жил Урианхайчууд нь тэр үеийн Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхай, Тэлэнгэд аймгийн хамт (одоогийн [[Алтай ястан|Уулын Алтай БНУ]] болон [[Тува орон|Тува БНУ]], [[Хакас орон|Хакас БНУ]], [[Алтайн хязгаар]]) Монголын Халхын Засагт ханы харьяанд байж байгаад хожим Зүүнгар улсын харьяанд орсон Хотгойд аймгийн ноёны харьяат газар нутаг, хүн ард түмэн нь байв. Монголын Хотгойдын ноён Шолой Уваш хунтайжийг оросууд Алтай хан, Алтан Хан гэх мэтээр сурвалж бичигт тэмдэглэсэн байдаг. Уваш хунтайжтай Оросууд анх гэрээ хэлэлцээр хийж, харилцан элч төлөөлөгчөө солилцсон байдаг. Тэр үед Шолой Уваш хунтайжийн оросуудад зарим газар нутаг түрээслэж болно гэх захидалыг үндэслэл болгон Оросууд Монголын нутагт эзэн суусан юм. Сүүлд Манж-Оросын Нэрчүгийн хилийн гэрээг хийхэд Шолой Уваш ханы дур мэдэн бичсэн тэр захидал шийдвэрлэх үндэс болсон юм. Зүүнгарын Галдан Бошигт хаан Халхтай эв эдрэлцэн Засагт ханы харьяат Хотгойдын Шолой Уваш хунтайжийг цэрэг хөдөлгөн дарсан ба Шолой Уваш хунтайж ихэнх харьяат ард иргэдээ аван өмнө зүг нүүж Манжид дагаар орсон юм. Энэ дайнаас болж хязгаар нутаг хүнгүй, эзэнгүй болсныг далимдуулан Оросууд Монгол нутагт түрэн орж ирж, Байгаль нуур хүртлэх өргөн уудам нутгийг өөрийн болгосон түүхтэй билээ. Зүүнгар улсын Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн, Даваач хааны үед Урианхайчууд Зүүнгарын улсад харьяалагдаж байв. Манжийн үед 200 гаруй жил Урианхайчууд нь Урианхайн Хязгаар гэдэг засаг захиргааны нэгжид харьяалагдан Манжаас томилсон Ховдын манж амбан захирагчид Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхайн хошуудын хамтаар харьяалагдаж байсан. Профессор А.Очир урианхан хэмээх нэрийг урианхан нь уриа (н), хан гэсэн хоёр үгээс бүтсэн бөгөөд эхний уриа нь уриа дуудлагын уриа, хан нь эзэн гэсэн утгатай үг бололтой. Эл хоёр үг нийлээд уриан эзэн, уриан хан буюу онгодын эзэн гэсэн утга илтгэсэн байж мэднэ гэж үзсэн байна.<ref>{{Cite web |url=http://www.khovd.gov.mn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=563&Itemid=145 |title=Олон ястны өлгий-Ховд |access-date=2014-04-11 |archive-date=2017-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170221105413/http://www.khovd.gov.mn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=563&Itemid=145 |url-status=dead }}</ref> Алтайн урианхайчуудын түүхээр дорвитой бүтээл хийсэн эрдэмтэн бол Ц.Гантулга юм. Тэрбээр урианхайчуудын гарал, үүслийн талаар тодорхой мэдээлэл авахад “Эргүнэ хунгийн домог”, “Монголын нууц товчоо” хоёр онцгой ач холбогдолтойг дурджээ. Эхний домгоос авч үзвэл лавтай 2000 жилийн асуудал яригдах юм. Тэгэхээр гарцаагүй язгуурын Монгол аймгийн тухай яриа гарна гэсэн үг. Тэр үеийн аймгууд үргэлжийн дайн, дажинтай байсан бөгөөд нэгэн дайнаар хоёрхон хүн амьд үлдсэн нь эр, эм хос бүлгээ гэжээ. Тэд амь гарахын тулд хүн байтугай араатан хүршгүй газар зайлан одсон байна. Дүрслэн хэлбэл, нэгэн нарийхан жимийг эс тооцвол явахад нэн бэрх хад асга, ой модтой газар гэх. Энэ нутгийг Эргүнэ Кун гэмой. Тэр хоёр хүнийг Нукуз, Киян хэмээнэ. Тэр хоёроос төрсөн үр сад нь дөрвөн зууны турш өсч үржээд олон овог болжээ. Тэдэнд нутаг ус нь давчдах болжээ. Ингээд тэндээс гарч ус ургамал, ан гөрөөс элбэгтэй газар бараадахаар шийджээ. Ингэхийн тулд далан толгой шар үхэр, адуу нядалж ширийг нь туламлан хөөрөг хийгээд нүүрс, тосоор дүүргэн их хэмжээний гал өрдөн төмрийн хүдэртэй хавсарган дэлбэлж их уулыг сэтлэн зам харгуй гаргасан байна. Тэр замаараа гаран салбар болон салж одоцгоожээ. Тэгэхэд уриа дуудлагаар оройлон оролцож зам гаргасан Нукузын үр сад овог аймаг болохдоо урианхайчууд болжээ. “Судрын чуулган”-д өгүүлснээр бол эртний Монгол аймгуудыг дурдахдаа эхэнд нь нукуз, урианхай хэмээн өгүүлээд явсан нь бий. “Эргүнэ хунгийн домог” 2000 жилийн түүхтэй хэмээвээс Хүннүгийн үетэй холбогдох юм. Тэгэхээр урианхайчууд тэр үед ч бие даасан аймаг байсан нь таарч байгаа билээ. Рашид-ад-дин ч “Судрын чуулган”-даа зүгээр нэг дурдаагүй болов уу. Тэрхүү суут хүн тухайн үеийнхээ шилдэг баримт дээр тулгуурлан алдарт бүтээлээ туурвисан нь мэдээж билээ. “Монголын нууц товчоо”-нд чухам юу гэж өгүүлснийг одоо товчхон хүргэе. Тэнд урианхайчуудыг “Бурхан Халдуны эзэн, бурхан босгосон Шинчи баян урианхай” хэмээн өгүүлжээ. Хорь Түмэдийн нутгаас Хорилардай мэргэн удам төрлөө дагуулж Бурхан Халдуны эзэд болох Шинчи баян урианхайг түшихээр ирлээ гэсэн нь ч буй. Чингис хаан төрөхөд урианхай үндэстэн Жарчудай өвгөн булган өлгий бэлэг болгосон түүх ч буй. 13-р зуунд буюу Их Эзэн [[Чингис хаан]]ы үед Урианхай аймгаас [[Зэлмэ]], [[Сүбэдэй баатар|Сүбэдэй]] зэрэг олон баатарлаг жанжин төрөн гарч байсан тухай [[Монголын нууц товчоо]]нд өгүүлсэн байдаг. Чингис хааны есөн өрлөг жанжины нэг Зэлмэ нь Чингис хааны амийг гурвантаа аварч, цэргийн их жанжин Сүбэдэй нь Чингис хааны байлдан дагуулалтад онцгой үүрэг гүйцэтгэж байжээ. Дундад Ази, зүүн Европын улс орнуудыг Сүбэдэй жанжины удирдсан их цэрэг байлдан эзэлж байжээ. Өдгөө мэдэгдэж байгаагаар урианхан (урианхай) нэр зүүсэн хэдэн бүлэг байна. Урианхай хэмээх адил нэр зүүсэн тэдгээр угсаатны бүлгүүд нь нийтлэг нэг гаралтай юм уу, эсвэл нэр ижил боловч түүхэн гарал нь өөр аймагууд байсан уу гэдэг нь одоо болтол тодорхой болж чадаагүй байна. Үүнээс үүдээд урианхай нэр зүүгсэдийн түүх, угсаа-хамаарал, нутагшилт зэрэг нэлээд асуудал нь маргаантай байна. Одоо бидэнд мэдэгдэж байгаагаар урианхай хэмээх нэр манай тооллын Х зууны эхэн үеийн хэрэг явдалтай холбогдон түүхэнд тэмдэглэгдсэн бололтой.{{sfn|Пэрлээ|1959|pp=78}} Тэр цагаас хойш түүхийн янз бүрийн үед урианхай хэмээх нэрийг хятад дүрс үсгээр хэдэн янз тэмдэглэсээр иржээ. Ираны түүхч Рашид-ад-диний "Судрын чуулганд" Хэнтийн нурууны Урианхай, Ойн Урианхай нэр ижил боловч шууд холбоогүй, Ойн урианхай нь урц овоохойд суун ан агнан амьдардаг гэж бичсэн байдаг. Ойрадын [[Алтайн Урианхай]], Хөвсгөлийн Урианхай, Халх Урианхай нар урианхай гэсэн нэрнээс өөрөөр өөрсдийгөө нэрлэдэггүй харин тувачуудыг тагна урианхай, тува, якутчуудыг саха урианхай, саха, якут гэсэн гурван янзын нэрээр нэрлэж байсан учир эрдэмтэд якут, тувачууд урианхай гэсэн нэрээр сүүлд нэрлэгдэх болсон гэж таамагладаг. Зарим якут хүмүүс одоо болтол урианхайтай өөрийн гарлыг холбон тайлбарладаг. Оросын нэрт дорно дахиныг судлаач Н.В.Кюнер хятад сурвалжид Улянха хэмээх угсаатны нэр гардаг нь Урианхай аймгийн нэр мөн гэж үзсэн байна.{{sfn|Кюнер|1961|pp=65-66}} XVIII зууны үеийн хятад түүхэнд, XV зуунаас Хянганы нуруугаар нутагласан урианхай нарыг эртний Кумоси нарын удам хойчис гэж өгүүлсэн байна.{{sfn|Кюнер|1961|pp=65-66}} Кумоси нар IV зууны үед түүхэнд нэр нь гарсан том аймаг аж. Урианхай хэмээх угсаатны нэр Х зууны эхээр түүхэнд мэдэгдэх болсон. Тэд 902, 963 онд Хятан улсад алба барьж, хөтөч хүн, алаг гөрөөс зэргийг хүргэж байв. Монгол сурвалж мэдээгээр, Чингис хааны дээд өвөг Добу мэргэний үед урианхайн зарим нь бурхан халдунд нутаглаж байжээ.<ref>Монголын нууц товчоо, 1975, т. 20-21</ref> XII зууны үед урианхай нарыг дотор нь ойн урианхай, тал хээрийн урианхай хэмээн ялгадаг байжээ. Ойн урианхадын нутгийн өмнөд тал нь Хэнтийн уул, хойд тал нь Баргужин төхөм хавиар суугч хори түмэд, барга нартай зах залгаж байжээ.<ref>Рашид-ад-дин, 1952, т.121, 156-160</ref> Талын буюу язгууртны монголчуудын доторхи урианхай нар хойд талаараа ойн урианхайтай хаяа нийлэн Хэнтийн уулсаар нутаглан сууж байжээ.<ref>Одон, 1988, т.201-202</ref> Элжигидэй ноён XIII зууны эхнээс Хянганы нуруу, Их цагаан хэрмийн араар нутаглаж байжээ. 14-р зуунд Урианхай Ляонин, Хэнтийд хуваагдан сууж байв. Одоогийн Хятадын Ляонин мужид нутаглаж байсан Урианхайн Нагачу ноён 1388 онд Хятадын Мин улсад бууж өгөхөд түүний харъяат урианхайчуудыг Доён, Тайнин, Фү-юй гэсэн 3 харуулд хуваан Хятадын хил хамгаалуулах болсон байна. Эл урианхай нар бол XIII зууны эхээр Чингис хааны алтан ургийн ноён Элжигидэйд очсон урианхай нар мөн бололтой гэж зарим судлаачид үзжээ. Хэдийгээр дээрх 3 харуулын Доён харуулд урианхай нар сууж, нөгөө хоёрт нь Үжээд, Онглигууд байсан боловч зарим бичиг зохиолд Урианхайн гурван харуул, Урианхайн гурван хязгаар гэхчлэн тэмдэглэсээр иржээ. Монгол улс 14-р зуунд Хятадтай дайтан алдсан нутгаа эргүүлэн авсны дараа Урианхай түмнийг сэргээн байгуулжээ. Урианхайчууд [[Батмөнх Даян хаан|Даян хаан]]ы үед бослого гаргасан тул Батмөнх Даян хаан Урианхай түмнийг бүрмөсөн тарааж хүн ардыг нь бусад түмэнд хэсэг хэсгээр нь тараажээ. Урианхайн бусад хэсэг нь [[Хэнтийн нуруу]]нд байсан ба тэд 16-р зууны эхээр Хангайн нуруу руу нүүн очсон ч удалгүй цаашлан Алтайн нуруунд очин одоогийн Алтайн Урианхай болжээ. Харин Хөвсгөлийн уулс руу нүүсэн хэсэг нь [[Хөвсгөл]]ийн Урианхай болсон байна. Алтайн Урианхайн зарим нь Ойрад Монголчуудтай хамт Или, Тарвагатайн нуруу руу нүүсэн байна. [[Зүүнгарын хаант улс]]ын үед [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хаан]]ы удирдлаган дор дайн тулаанд оролцож явжээ. [[Зураг:AltainUrianhaiHuvtsas.jpg‎|thumb|200px|Алтайн Урианхайчуудын хувцас]] [[Зураг:Uriankh-Tsongol.jpg‎|thumb|200px|Урианх-цонгоол [[буриад ястан|буриад]]]] Энэ олон жилийн нүүдэл, суудлын үеэр Урианхай аймаг нь нутагшин суурьшсан газар усныхаа нэрээр Хэнтийн Урианхай, [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагны Урианхай]], [[Алтайн Урианхай]] гэж нэрлэгдэн иржээ. Одоогоор Хэнтийн нуруунд нутаглаж байсан Урианхайчууд Говь-Алтай аймгийн 5-6 сумдаар тархан нутаглаж, [[Халх]] ястны Урианхай овог гэж нэрлэгдэн аж төрж байна. Харин Хөвсгөлийн Урианхайчууд [[Хөвсгөл]] аймгийн нутгаар, [[Алтайн Урианхай]]чууд Алтайн нуруу даган нутаглаж байна. [[Зураг:Tuvans.jpg|thumb|Тува буюу Тагнын Урианхай]] Эдгээр Монголын Урианхайчуудаас гадна [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Тува Улс]]ад буй [[Тува]]чуудыг мөн Тагнын Урианхай гэж нэрлэж ирсэн байна. Эдгээр нь Түрэг хэл, соёлтой угсаатан бөгөөд XIV-XV зууны үед Урианхайчууд Хөвсгөл нуурын нутаг руу нүүж нутагласан үеэс эхлэн Хөвсгөлтэй зэргэлдээ орших [[Тагнын нуруу]]ны Тува иргэд Урианхайн нэрийг авч Тагнын Урианхай гэж нэрлэгдэх болсон юм. Тэдний уугуул нэр нь Тува болно. Одоо Урианхайг Монгол Урианхай (Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай), Тагна Урианхай гэсэн хоёр үндсэн бүлэгт хуваадаг. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай нь хэл аялгуугаараа ялгардаг бол Бурхан Халдунд үлдсэн цөөн урианхайчууд хэл, соёлоор халхаас ялгагддаггүй. Хөвсгөлийн Урианхайн аялга Халх, Алтайн Урианхайнх Ойрад аялганд орно. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхайчуудын овгууд нь бүхэлдээ монгол байдаг. Харин Тувачуудын дунд монгол, түрэг овог холилдон оржээ. Чингисийн жанжин Зэлмийн нэртэй Зэлмэ урианхай овог Монголд байгаа нь урианхайчуудын түүх гарлыг тов тодорхой илэрхийлж буй хэрэг юм. Өвөр Монголын Түмэд зүүн хошуу, Харчин хошууны захирагч ноёд нь Зэлмэ Урианхайн угсаа байдаг, Манж Чин улсын үед Урианхайчуудыг Тавнан гэж нэрлэдэг байжээ. Одоо Өвөр монголын Улаанхад хотын Харчин хошуу, Ляонин мужийн Фушиний Монгол үндэстний өөртөө засах хошуу буюу Монголжин хошуу зэрэг газруудад Зэлмийн удамт Урианхай овогтнууд амьдардаг юм. 20-р зууны эхээр Харчин Түмэд оронд хятадууд монголчуудын газар нутгийг булааж монголчуудыг ихээр алж хядсанаас болж урианхайчууд Хянган давааны энгэр уруу хорчинуудын нутаг уруу нүүсэн байдаг. == Генийн сан== {| class="wikitable" !Хаплогрупп !N (дээжийн хэмжээ) !% (хувь) |- |C *(x C3c ) |15 |25 |- |C3c |20 |33.3 |- |Д |1 |1.7 |- |K *(x N3 , O , P ) |3 |5 |- |N3 |5 |8.3 |- |O2b |3 |5 |- |O3 |4 |6.7 |- |P *(x R1a ) |5 |8.3 |- |R1a1 |4 |6.7 |- |''Генетикийн олон янз байдал'' |0.8119±0.0318 | |} Урианхайчуудын удмын санд C *(x C3c ), C3c , D , K *(x N3 , O , P ), N3 , O2b , O3 , P *(x R1a ), R1a1 гэсэн хаплогруппууд байна. Хамгийн өндөр давтамж нь нийт генийн сангийн 33.3% -ийг бүрдүүлдэг C3c гаплогрупп бөгөөд нийтдээ C3 гаплогруппын дэд бүлгүүд нь Урианхайн удмын сангийн 60 орчим хувийг бүрдүүлдэг. Хаплогруппийн С3 ген (одоо С2 гэх болсон)-д хамаарах ард түмний ихэнхи нь Монголын ард түмэн байдаг. Үүнд: урианхай, халх, буриад, халимаг зэрэг монголчуудад ихээр байдаг. Хазар, эвенкүүд болон түрэг угсаатан (казах, каракалпакууд, киргиз, узбек, тува, якут, алтайчууд) зэрэг үндэстэнд ч бага зэрэг агуулагддаг байна. == Орчин үеийн урианхайчууд== Одоогийн байдлаар "Урианхайчууд" гэсэн нэр нь дараах үндэстний бүлгүүдэд хамаарна. * Монгол хэлээр: ** '''Алтайн урианхай''' (монгол. Алтайн урианхай) - ойрад аялагатай, Баян-Өлгий аймаг (6274 хүн, 2000), Ховд аймаг (6592 хүн, 2000); тэд ойрад аялгаар ярьдаг. Ховд аймагт Дуут, Мөнххайрхан сумдад амьдардаг. ** '''Говь-Алтайн урианхай''' (монгол. Халх урианхай) - халх аялагатай, Говь-Алтай аймагт амьдардаг. ** '''Хөвсгөлийн урианхай''' (монгол. Хөвсгөл урианхай) - Халх аялагатай, Хөвсгөл аймаг (3036 хүн, 2000), Хөвсгөл нуурын зүүн ба баруун (Дархад дунд) ; Тэд халх хэлний урианхай аялгаар ярьдаг. * Түрэг хэлээр: ** '''Уйгур-Урианхайчууд''' ( цаатан, уйгар, заримдаа цаатан уйгар, өөрийн нэр - myъha / духа / туха) - жижиг Дархат нутгийн ууланд (Хөвсгөл аймгийн баруун хойд) нутагладаг цаа бугын тайгын бүлэг. Ойролцоогоор 350-400 жилийн өмнө тэднээс салсан соёотуудын ойрын төрөл. Тэд монгол хэл рүү хурдан шилжиж байгаа зүүн соёны хэлний цаатан-соёт аялгаар ярьдаг. Хүний тоо: 282 хүн. Уран зохиолд ихэвчлэн Уйгур-Урианхай, цаатан нарын тухай тусад нь дурдсан байдаг ч энэ нь буруу юм. ** '''Мончак-Урианхай''' (Урианхай-Мончок, өөрийн нэр ''Д'ва / Соён''  - Тува, Монголоор - Мончоого-Урианхай, Мончак - Тувачуудын казах нэр) - Тувачууд Ховд аймгийн Буянт суманд амьдардаг. Тэд Хятадад амьдардаг тувачуудаас (Или-Казахийн автономит тойргийн Канас нуурын нутаг) нүүж ирсэн бөгөөд энгийнээр Мончак (Хөх-Мончак) гэж нэрлэдэг байв. Монголд 400-700 орчим хүн байдаг Тэд тува хэлний Хөх-мончак аялгаар ярьдаг. "Урианхай гэдэг нэрийг монголчууд энэ ард түмэнд өгсөн. Гэхдээ тэд өөрсдийгөө Тува гэж нэрлэдэг" гэж Г.Н.Потанин бичжээ. Мончак-Урианхайчууд Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын туватай ойр байдаг ч тэдэнд “урианхайчууд” гэсэн нэр томъёо байдаггүй. Тэд Монгол улсын Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл суманд (1568 хүн) суурьшдаг бөгөөд цөөн хэсэг нь Сэлэнгэ аймаг руу нүүжээ . Тэд тува хэлтэй ойр Цэнгэл аялгаар ярьдаг. == Овгийн бүрэлдэхүүн== ''Урянхан (Урианхан), Урянхай (Урианхай), Урянхад (Урианхад)'' овгийн төлөөлөгчид одоогийн Монголын бараг бүх аймагт амьдардаг. Ховд, Баян-Өлгий аймгийн нутагт Урианхай овог, тэдгээрийн Урианхан, Бага Урианхан, Зэлмэн урианхай зэрэг овгууд бий. Урианхайчууд нь Халх Урианхай, Баядын Урианхай, Хотгойдын Урианхай, Үзэмчин Урианхай гэсэн бүрэлдэхүүнд багтдаг. Үзэмчинд Хорчин, ''Бөөнөр'' овгийнхон өөрсдийгөө Урианхайчуудын нэг хэсэг гэж үздэг. Халхуудын дунд тэд олон овог үүсгэсэн ба тэднээс Урианхан овог нь ихэнхи юм. Халимагууд дотор Урианхууд (Уранхууд), Урианхус-Доглут овгууд байдаг. '''''Буриад-урианхайчууд.''''' Буриад ястны бүрэлдэхүүнд Урианхай овгууд олон багтдаг. Үүнд: Сонголчууд, Табангутууд, Атаганууд, Ашибагат, Баргуцууд, Сартулууд, Андагай, Икинатууд (Нарат овог), Онон хамниган (Урианхай овог, Урианхай-Тугчин, Улаанхан), Хори-буриад (Сагаангууд овогт Хөхүр урианхай), Нижнеокинский (Нарат овогт), Идинский (Нарад овогт), Китой, Түнхэн, Сэлэнгэ (Урианхай, Урианхай-отонк, Зэлмэн- Урианхай, Батут-Урианхай, Байн-Урианхай, Урианх-Цонгол, Урианх-Зэмбэ) болон Закаменскийн буриадууд болно. '''''Зэлмийн удам.''''' Монгол цэргийн их удирдагч, Чингис хааны өрлөг Зэлмийн удам. Зэлмэ 13-р зууны эхний хагаст амьдарч байжээ. Тэрээр Бурхан Халдун ууланд нутаглаж байсан ''Урианхай аймгийн Жарчиуд Аданхан'' овгийн хүн байв. Зэлмийн удамд Өвөр Монголын Зостын чуулган, Харчингийн баруун, зүүн, дунд хошуу, Түмэдийн зүүн нэг хошуу ордог. ''Жарчиуд Аданхан'' овгийн үр удам нь Өвөрмонголд амьдардаг орчин үеийн Жарутууд Жамуха ба Жадаран овгийн өвөг ''Жадардай''н эх нь Жарчиуд Аданхан урианхай хүн юм. ''Мөн Аданхан'' овгийн нэг салбар нь Жүүрэйд овгийн өвөг Жүүрэйдэйн эцэг Бодончар байв . ''Урианхай, Зэлмэ, Хүн зэлмэ, Зэлмэн урианхай гэсэн'' овогтонгууд Завхан аймгийн Баянтэс, Тэс, Баянхайрхан сумдад, Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Шинэ-Идэр, Жаргалан сумдад, Өмнөговь аймгийн Ноён, Булган, Цогцэций, Баян-Овоо, Ханбогд сумдад, Булган аймгийн Хутаг-Өндөр, Сайхан, Баяннуур, Бүрэгхангай, Бугат сумдад, Дорнод аймгийн Чойбалсан, Сэргэлэн, Булган, Баянтүмэн, Матад, Халхгол сумдад, Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан, Сүхбаатар сумдад, Төв аймгийн Цээл, Угтаал, Өндөрширээт, Бүрэн сумдад, Хэнтий аймгийн Норовлин, Баян-Овоо, Баянмөнх, Дэлгэрхаан сумдад, Ховд аймагт бий. '''''Бусад удам.''''' 20-р зууны эхэн үед. Сэцэн хан аймгийн Илдэн цавын хошуунд ''(одоогийн Дорнод аймгийн Халхгол сум) Оровод'' ясны Урианхай овог бүртгэгджээ . Оровгодууд Урийнхантай холбоотой. Өдгөө Дорноговь аймгийн Алтанширээ суманд ''Оровгод'' овгийнхон амьдардаг. Дорнод аймгийн Чулуунхорот, Чойбалсан, Хөлөнбуйр, Булган, Баянтүмэн, Матад, Халхголсум, Өмнөдэлгэр, Гурванбаян, Хэрлэн, Өлзийт хороо, Хэнтий аймгийн Баянмонх, Дархан, Дэлгэрхаан, Цэнхэрмандал, Баянхутаг, Галшар, Баян-Овоо, Норовлин сумдад бий. ''Орговой'' овог Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан суманд бүртгэлтэй. Мэдэгдэж байгаа овгууд нь Монгол хэлт урианхайчуудын ''Түнхэн'', ''Хорхон овгууд юм.'' Түнхэн, Хорхон овгууд нь Ховд аймгийн Дуут, Мөнххайрхан сумдад байдаг. Баян-Өлгий аймгийн Алтанцөгц суманд монгол хэлтэн урианхайчуудын дунд ''Шаазган, Шаазгад'' гэсэн овог байдаг. Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн, Ховд сумын нутагт ''Шарай голын'' өөлд овог бий. Монгол хэлтэн Алтайн Урианхайчуудын дунд өөлдүүдээс гадна Шарайголын овог мөн бүртгэгдсэн байдаг. ''Алаг адуун'' овог Говь-Алтай, Завхан, Архангай, Ховд, Увс аймгуудад, голдуу Сартуул, Урианхай, Баруун Халх овгууд амьдардаг. '''''Зөөд.''''' Урианхай угсаатанд Зөөд овгийнхон их юм . Энэ овгийнхон нь Увс аймгийн Зүүнговь, Түргэн, Өмнөговь, Бөхмөрөн, Ховд, Завхан, Ховд аймгийн Дөргөн суманд бүртгэгдсэн байдаг. Тэр дундаа дөрвөдөөс ирсэн халимагуудын дунд зөөд овог орсон байдаг. Халимаг-дөрвөд угсаатны Зөөнчуудын дотроос зэт кавюд, их-зэт-кавюд гэсэн овог бий. Мөн Халимаг-дөрвөдүүдийн дунд буурлуудын нэг салбар болох Зэд Ёксуд овог бий. Маанин зэт овгийг мөн тэмдэглэсэн байдаг. Хөвсгөлийн дархадуудын дотроос Хар зоот, цагаан зоот (цагаан зөөд), шар зоот (шар зөөд) овгийнхон байдаг. '''''Алтайн урианхичуудын''''' бүрэлдэхүүнд өөлөг, цагаан туг, эрхит, хуурчид, баяд, саад, заамид, мундас, урианхай, ах, бургууд, шар жавраа, дөрвөд, шар гол (широй гол), бүрэв, монгол, морин, торвог, хойд, их хойд, бага хойд, дархад, хоо дархад, хар дархад, шар дархад, оръяс (горлос), холдон, түнхэн, шаазгай, хорхон, буриад, чойрд, эмч, шөрмөс, шөвөг, онгуда (онход) , бэрхад, шажин, сурч, чоно, харчин, нүцгэд, холбоо, эцгэд, жортомос, казах, зоо (зоод), соён, улаан соён, шар донхол, хар донхол, оорцог, иркид. хасхан иркид зэрэг овгууд бий. '''''Хөвсгөлийн урианхичуудын''''' овгийн бүрэлдэхүүнд Баруун цаатан , зүүн цаатан, Зоот, Жэгд, Илжигэн нар багтдаг. Мөн Иркит, Кайсот (Хаасут) овгууд ч оролцсон байна  . '''''Цаатангуудын''''' угсаатны бүрэлдэхүүнд урат, каштаг, балгаш (балыкчи, балигч, балыкши), додот (тоду, аг-тоду, хар-тоду), соён (хэртэк, бэлмэй, салчак), зоот (жөгд, чооду, чота, чоди), сорс, даргалар, дэмжээ (дэмчи), хэрдэг, хоюук, тарга, найдан, хуулар (хара хуулар, цагаан хуулар), соён киргиз, ханачи, маат зэрэг овгууд бий. '''Халимагийн''' овгийн дунд цаатан, хэрээд-цаатан, аха-цаатан, бага-цаатан, хоёр-цаатан, эркетэн -цаатан, гурвуд-цаатан, хорняхин-цаатан  гэж бий. Үүний зэрэгцээ генийн судалгаагаар Халимгийн цаатанууд нь Хөвсгөл цаатантай биш Халх Монголчуудтай ойр байсан нь тогтоогджээ. '''''Урианхай овог.''''' урианхай, урианхайн, урианхайд, аданхай, аданхай урианхай, аданхан, аданхан урианхай, алаг урианхай, алтайн урианхай, ах урианхай, бага урианхай, бага урианхан, баруун урианхай, Боржигон Урианхад, Буриад Урианхай, Жарууд, Жарчид, Сүбэдэй, Зэлмэ, Зэлмэ урианхай, Зэлмэ урианхай, Зэлмэн, Зэлмэн урианхай, Зэлмэн урианхай, Зэлмээ, Зэлмээн, тэдний урианхай, тэдний Урианхай, Урианхайгуур, Урианхай .орцог, урианхай цэцэрлэг, урианхай сартуул, урианхай соён, урианхай тучин, урианхай улаан соёон, урианхай хаан, урианхан хорхон, урианхай цагаан туг, урианхайд, урианхайн, урианхайт, урианхайчууд, урианхан оорцог, урианхан тугчин, урианхан халх, халх урианхан, хаан урианхай, хан урианхай, хан урианхан, хар урианхай, хар урианхан, харчин урианхай, хөх урианхан, хун зэлмэ, цаатан, цатан гэх мэт. == Нэрт хүмүүс== * [[Зэлмэ]] * [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй]] * [[Урианхадай]] * Шударга баатар, Харчин гүн [[Бавуужав]] /Харуулын 3 урианхайн удам/ * [[Банзарын Дамчаа]] * Шалмаагийн Ёолк == "Урианхай"-тай холбоотой овог аймгуудад == === Алтайн Урианхай === Манж Чин улсын үед Алтайн урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Тэр нь дотроо долоон хошуу, 27 сумтай байжээ. Алтайн нуурын Урианхай өмнө нь түүний нэг хэсэг байсан боловч 1860 оны Бээжингийн гэрээгээр [[Алтай ястан|Алтай]]г [[Оросын эзэнт гүрэн]]д шилжүүлсэн. '''Зүүн амбаны хошуу:  ''' Алтайн урианхайн гол хошуу бөгөөд Сагсайн сүмд төвлөрч байсан гэдэг. Ах, Түмт, Сан, Урианхай, Гонзгой, Оорцог гэсэн зургаан сумтай байжээ. '''Мээрэнгийн хошуу:''' Ах, Шаазгай, Ятуун, Онгуда гэсэн дөрвөн сумтай. Алтанцөгц нуураар төвлөрөн сууж байв. Сүүлчийн ноён нь Цагаанбилиг гэдэг хүн байжээ. '''Цагаан соёны хошуу:''' Бургуут, Сарыглар хоёр сумтай. Цагаан соён, Тэлэнгэд, Саглагар, Хувлаар гэх мончоогуудын хошуу нутаг юм. Цэнгэлхайрхан, Цагаан голоор нутагтай гэжээ. '''Сэндэн гүний хошуу:''' Оршин суудаг овгоороо нэрлэгдсэн эл хошуу хоёр сумтай гэх. Харганатын голоор нутагладаг байжээ. Энд дурдагдсан дөрвөн хошуу нь Зүүнгарын монголчууд болно. Дор дурдагдах гурван хошуу Баруун гарынхан авай. '''Баруун бэйсийн хошуу:''' Ах, Цэрвээ, Мянгад, Сан, Оорцог сумтай. Булган голоор нутагтай гэв. '''Саруул гүний хошуу:''' Саруул гүний хүрээнд төвлөрсөн, Толбо нуураар нутагтай байжээ. Ах, дунд, хойд сумтай гэх. '''Шар даагийн хошуу:''' Ховд гол, Шинжаанаар нутагтай, дөрвөн сумтай, мончоог хошуу билээ. === Тагны Урианхай === Манж Чин улсын үед Тагны урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Тэр нь дотроо таван хошуу ба 46 сумтай байжээ. 5 хошуу: Тагнын урианхай хошуу, Тожийн урианхай хошуу, Хөвсгөл нуурын урианхай хошуу, Хэмчиг голын урианхай хошуу, Салчакийн урианхай хошуу 46 сум: Манжийн ноёрхолын үед 1691-1923 он хүртэл Өвөр Ширхтэн урианхай нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч хошуунд захирагдаж байсан бол хөвсгөл нуурын бусад урианхай нь 1805-1911 он хүртэл Улиастайн манж амбанд захирагдаж байсан юм. Өвөр Ширхтэн урианхайг Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошууны ноёны томилсон зайсангууд захирч байжээ. Хөвсгөлийн нуурийн урианхайг захирч байх Бүгдийн дарга /Үхэрида/ гэдэг албан тушаалыг Улиастай дахь манж амбан 1805 онд анх бий болгож, өөрөө томилдог байсан бөгөөд 1805-1923 он хүртэл 8 хүн энэ албыг хашсан байна. Монгол улс тусгаар тогтнолоо олсон 1911 оноос хөвсгөл нуурын Урианхай нь Богд хаант Монгол улсын дотоод хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэх яамны мэдэлд очиж Бүгдийн дарга /Үхэрида/-г угсаа залгамжлан захирагч болгосон байна. Энэ үеэс Урианхайн 4 сум ангийн үсээр алба тушаах үүрэгтэй болжээ. == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |last=А|first=Очир |last2=Ц|first2=Баасандорж|title=Ойрад монголчуудын хуримын ёсон: XIX зууны сүүлч, XX зууны эх|year=2005|publisher=Соёмбо принтинг}} * {{Cite book |last=Ж |first=Буяндэлгэр |title=Хятад дахь Монгол судлал |year=2013 |isbn= |volume=1 |location=Улаанбаатар |publisher=Монгол Хятадын соёлын харилцааг дэмжих нийгэмлэг |pages=58-93 |chapter=Урианхайн тухай}} * {{Cite book |last=Н.В |first=Кюнер |title=Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока |year=1961 |location=Москва|language=Орос}} * {{Cite book |last=Боржигидай |first=Оюунбилиг |title=Хятад дахь Монгол судлал |year=2013 |volume=1 |location=Улаанбаатар |chapter=Зүүн Түмэд аймгийн хуучин нутгийн тухай}} * {{Cite book |last=Х |first=Пэрлээ |title=Онон Хэрлэнгийн Монголчууд |year=1959 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Н |first=Ариунгуа |title=Мин улсын түүх: Татарын шастир, Ойрадын шастир, Урианхайн гурван харуул |publisher=Битпресс |year=2015 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Ш |first=Чоймаа |title=Хаадын үндсэн хураангуй алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Д |first=Заяабаатар |title=Чакраварди Алтан хааны тууж |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Урианхай ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Буриад ястан]] lcypk8jx6tx90q9t0wxfrva5s8xdmqa 857337 857333 2026-05-29T09:22:13Z Megzer 20491 857337 wikitext text/x-wiki [[Зураг:AltaiUrianhaiJutgeltGunHoshuu.jpg|thumb|200px|Баруун Монголд нутаглах Алтайн Урианхайн Манжийн үе дэх Зүтгэлт гүний хошууны нутгийн зураг.]] '''Урианхай''' ([[монгол бичиг]]: {{МонголЮникод|<big>ᠤᠷᠢᠶ᠋ᠠᠩᠬᠠᠢ</big>}}) нь хэл, соёл, угсаа гарал нэгтэй [[Монгол үндэстэн|Монгол]]ын олон ястны нэг болохын дээр гарал үүслийн хувьд Монгол угсаатан дотроосоо одоогийн нэрээрээ тэмдэглэгдэж ирсэн хамгийн эртний гарал үүслийн түүхтэй ястны нэг юм. Зарим түүхэн сурвалжид уг аймгийн нэрийг Урианхан гэж тэмдэглэсэн байдаг бөгөөд дайн байлдааны тэргүүнд уриалан дайтдаг зоригт баатар эрстэй овог аймаг байсан тул Уриа аймаг гэх болсон бол сүүлд олон тулаанд байгуулсан ялалт, гавьяаг үнэлэн Хан өргөмжилж УРИАНХАН аймаг болсон гэдэг.{{Citation needed}} == Түүх== Урианхай угсаатны түүхийг [[Хүннү]] гүрний дараах үе, [[Сяньби]] улсын үеэс эхлэлтэй гэж эртний хятад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Сяньби аймаг МЭӨ III зуунд үүссэн бөгөөд МЭ II зуунаас ханлиг улсаа байгуулж яван юм. Зарим түүхчид Сяньби аймгийн нэр сунжирсаар Шивэй болсон гэж үздэг. Сяньби дотор урианхай байсан гэх нь Шивэй аймагт багтаж байсныг хэлсэн байж болох юм. Эртний өвөг монгол аймаг болох [[Шивэй]]-Монгол аймаг нь Урианхай, Хамаг Монгол, Олхонууд, Тайчууд, Хонгирад, Элжигэн аймгийн өвөг дээдэс нь болдог. Шивэй аймаг нь VI-XII зууны үед одоогийн Монгол улсын болон өвөр Монголын зүүн, Манжуурын хойд хэсэг (Агнуурын тэнгис орчим) нутаглаж байжээ. Тэдний дотор үндсэн 4 овог байсан бөгөөд үүнд Их шивэй ([[Тайчууд]]), Мэнгу шивэй ([[Хамаг монгол]]), Улоху ([[Олхонууд]]), Улянхай ([[Урианхай]]) нар юм. Монголчуудыг Нирун, Дарлиган гэж 2 ангилдаг. Дарлиган Монгол аймагт Урианхай багтдаг. Урианхайчууд нь [[Эргүнэ хунгийн домог|Эргүнэ Хүн]]<nowiki/>ий домогт өгүүлснээр VII зууны үеэс анхны [[Монгол]] аймгийг Хиан (Боржигоны өвөг), Нукуз аймгуудын хамтаар үүсгэн байгуулсан гэдэг бөгөөд энэ байгуулсан Монгол аймаг нь Дарлиган Монголчууд гэгддэг ажээ. Эндээс үзэхэд Урианхай угсаатан нь цаанадаж МЭӨ III зуун, наанадаж МЭ VI зуунаас үүсэлтэй болох нь харагдаж байна. Үүнээс хойш: * VII зуунд Хянганы нуруугаар нутаглаж Монгол аймгийг үүсгэлцсэн (Эргүнэ гүний домог) * VIII-XII зуунд Хянган, Хэнтийн нуруугаар нутаглаж байсан * XII-XIII зуунд Хэнтийн нуруугаар нутаглаж Их Монгол улсыг байгуулалцан, нэгэн түмэн болж байв. 3 харуул урианхайчууд салбарлаж Ляонинд нутаглав. * XIV-XVI зуунд Хянган, Хэнтий, Хангай, Хөвсгөлийн уулсаар нутаглаж ихэд хүчирхэгжив. Хөвсгөлийн урианхай салбарлаж тэдний ойр орчны угсаатaн (Сибирь, Саяны нуруу, Тагнын нуруу гэх мэт)-ыг бүгдийг нь урианхай гэсэн нэрээр нэрлэж эхлэв. Хянганы нуруу, Ляонинд салбарлаж суурьшсан, их хоригийг сахисан урианхайчууд харчин, ордос зэрэг аймгуудыг үүсгэх болов. Хангай Хэнтийн нуруугаар нутаглаж байсан урианхайчууд хүн ам ихэд өсөж, шинэ тутам үүсэн гарч байсан халх угсаатны тал хувийг бүрдүүлж байв. Батмөнх даян хаан тэргүүтэй алтан ургийн хаадууд урианхайг хэт хүчирхэгжихээс сэргийлэн (их дайнч аймаг байсантай холбоотой байх) хэсэг хэсгээр тараах болсон ба үүнээс болж урианхайгаас бослого үймэн хүртэл гарч байв. Энэ үеийн урианхай Хэнтийн нуруунд багахан үлдсэн ч ихэнхийг нь Алтайн нуруунд шилжүүлэн нутаглуулсан байна. * XVII зуунд урианхайн зарим нь Зүүн гарын хаант улсад харъялагдаж, зарим нь хил залгаа Засагт ханы мэдэлд орж байв. Энэ үед Засагт ханы мэдэлд байсан урианхайчууд нийт зүүн монголын хамтаар манжид хамаарах болов. * XVIII зуунд Зүүн гарын мэдэлд байсан Алтайн урианхайчууд манжид эзлэгдэв. Их Монгол гүрний үед Урианхай аймгийн эзэн захирагч Зэлмэ жанжин бол Их Монгол Улсын Чингис хааны хамгийн алдартай цэргийн жанжин байсан ба Монголын зонхилох том аймгийн нэг байв. === 14-16 дугаар зууны Урианхай түмэн === Хятадыг зуу гаруй жил ноёлсон монголын хаад ноёд нутагтаа ирснээс хойш Урианхайчууд уугуул монгол нутагт үлдсэн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]], Үдэчи ноёны удмынхан захирсан урианхайн мянгатууд болон [[Ляоян нутгийн син жун шу шэн|Ляоян муж]] дахь [[Тэмүгэ отчигин]], [[Хачиун|Хачиуны]] удмынхны эзэмшил газарт байсан [[Зэлмэ]], Чагурхан ноёдын удмынхан захирсан урианхайн мянгатууд гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдсан. Эх нутагтаа үлдсэн Урианхайн мянгатын тухай [[Рашид ад-Дин|Рашид аддины]] бичсэн [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] Чингис хааны их цэргийн зүүн гарт Зэлмэ, Сүбэдэй, Чагурхан, Үдэчи гэсэн дөрвөн ноёны захирсан урианхай аймгийн мянгатууд байсан гэж бичсэн байдаг. Үүнээс Сүбэдэй баатрын нутаг нь Туул голын орчимд, Үдэчи ноёны мянгат нь хаадын их хоригийг сахин хамгаалж байсан. Харин Чагурхан ноёныг Хачиуны хүү Алчидайд өгсөн нь хожим урианхайн гурван харуулын ноёдын өвөг дээдэс болсон. Урианхай түмэн нь 14-р зууны сүүл, 15-р зууны эхэн үед монголын хаадын цэрэг эдийн засгийн гол хүч болж, Хэрлэн, Онон голын орчимд Ойрад, Мин улсын эсрэг байлдаанд олон удаа хааны талд тулалдаж худ ураг болох зэрэг харилцаатай байв. Тайсун хаан Тогтобухын үед Хэрлэн голоор нутагтай Горлосын ноён Цавдангийн охин Алтгалжинг бага хатнаа болгож худ ургийн харилцаатай байсан ч, хатнаа голж буцааснаар Эсэн тайшийн эсрэг тэмцэлд ялагдаж, эцэстээ амиа алдахад хүрсэн. Харин [[Даян хаан|Даян хааны]] ээж [[Шихэр тайху]] болбоос урианхайн Хутуг шигүшийн охин байсан учраас Урианхайн зүгээс ямар нэг ноцтой эсэргүүцэл үзүүлэлгүй, хааны шууд захиргааны зүүн гурван түмний нэгд багтаж явжээ. Даян хааныг таалал төгссөний дара урианхай түмний Түрүй ноён, Гэрэболд чинсан нар 1524 онд Хүрээ улсыг довтлон [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Үринтэй гэх хүнийг алж{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=84}} 20 гаруй жил үргэлжилсэн лотоодын дайн эхэлсэн. Энд гарах Хүрээ улсыг түүхчид Халхын Гэрсэнзийн хүү Амины захирсан гурван отгийн нэг Хүрээ отог мөн гэж үздэг бөгөөд Бэсүдийн Үринтэй нь магадгүй энэ отгийг захирсан Халхын Бэсүд отгийн хүн юм.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=84}} Үүний дараа Түмэдйн Алтан хаан Дүүхэй ноён, Бодь өрлөгийг цэрэгтэй нь илгээн Урианхайг дараад, хойноос нь нэхэж очоод Балжи (Балж гол) гэх газарт их олз аваад{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=84}}{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=18}} буцсан байдаг. Үүний дараа Ордосын Гүнбилэг мэргэн жонон, Түмэдийн Алтан хаан хоёр 5 удаа цэргийн хүчээр дайлж байж Урианхайг дарж, зүг зүгт хуваалдаж, түмэн байх эрхийг нь хасчээ. * 1531 онд Гүнбилэг жонон, Алтан хаан хоёр урианхайг дайлж Хэнтий ханы баруун хэсэгт байх{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=86}} Бурхат хан уул, Зоргол ууланд тулалдан дийлж буцав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=18}} * 1533 онд Гүнбилэг жонон, Алтан хаан хоёр Хангай ханыг давж Урианхайг довтлов.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=19}} * 1538 онд Гүнбилэг мэргэн жонон, Алтан хаан хоёр Хангайн өвөрт бууж Эш хатныг аваад, зүүн түмнийг аваад Хангайн ард бууж нутаглаж таргалаад Зургаан түмэн их улс мордож довтолсонд Урианхайн Төрүй ноён, Гэрэболд чинсан нарыг дарж олзлон, их олз олоод буцав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=20-21}} * 1541 онд Алтан хаан Урианхайг дайлж Унгуча болон түүний харъяатыг олзлон буцав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=22}} * 1544 Алтан хаан Мангир чинсан, Манхай шигэчин ноёдыг дайлж олзлон авснаар Урианхайн бослогыг бүрэн дарав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=23-24}} Зүүн түмний дундаас Урианхайтай хэрхэн тэмцсэн тухай зүйл хомс хэдий ч, Хураангуй Алтан товчд дурдснаар [[Хорчин|Хорчины]] Булунай ван, Мэндүй дархан ван тэргүүтэй олон ноёд [[Тайсун хаан|Тайсун хааныг]] алсан өшөөг авахын тулд Онон, Хэрлэн, Үүргэн голоор нутагтай [[Горлос|Горлодын]] Цавдан ноёны хүү Мулучай баатар, Алагчуудын Алчугудай баатар, Алур баатар зэрэг ноёдтой Хорчины цэрэг Горлод, Алагчууд отгийн цэрэгтэй байлдаж дарсан тухай гардаг нь Алтан хааны Урианхайг дарсантай холбогдоно. Хорчины ноёд Горлод, Алагчуудыг таван удаа байлдавч эс дийлж, 6 дахь удаа Үүргэнийн голын тулалдаанд Алур баатар, Алчугудай баатар хоёрыг алж, Мулучай баатрыг олзолж, Бодь Алаг хаанд барьж өгч алуулснаар{{sfn|Чоймаа|2006|pp=117-118}} Горлод, Алагчуудыг Цахар, Хорчин аймгууд эрхшээлдээ оруулжээ. Уурианхай нь [[Даян хаан|Даян хааны]] сүүлч, [[Боди Алаг хаан|Бодь Алаг хааны]] эхэн үед [[Хэнтийн нуруу|Хэнтий ханаар]] төв болгож, зүүн тийш [[Онон гол|Онон голын]] урсгалын дунд хэсэгт хүрч...[[Бэлгүдэй]], [[Хасар|Хасарын]] улсын хэсэг газруудыг багтааснаас Юань улсын үеэс хэмжээ нь нилээд томорчээ.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=88}} Энэ нь одоогийн Монгол Улсын зүүн гурван аймгийн нутаг бүхлээрээ багтаж байжээ. Урианхайн бослогыг дарсны дараа Хорчин, Ар Халхын ноёд Урианхай түмний газар, хүн ардыг хуваалдаж өөртөө шингээсэн бөгөөд тэд хамгийн их ашиг олжээ. Өвөр Монголын түүхч Ж.Буяндэлгэр Урианхай түмний дотор дан монгол овгоос гадна хиргис болон бусад түрэг гаралтай овгууд Урианхан, Горлос, Алагчууд, Гэрүүд буюу Хэрэгүүд, Хэмхэмчигүүд отгууд багтаж байсан гэж үзжээ.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=77-83}} Эдгээр отгоос Халхад шингэсэн Горлос, Гэрүүдийг Гэрсэнзийн хүү Нонохуй үйзэнд өгсөн нь [[Түшээт хан|Түшээт хан аймаг]], Сайн ноён хан аймгийг үүсгэхэд оролцсон. Алагчууд отгийг Бодь алаг хаан дүү [[Эмлиг тайж|Эмлиг тайжд]] өгсөн нь [[Цахар түмэн|Цахар түмний]] зүүн гарын отог болжээ.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=82}} === Урианхайн гурван харуул === 1287-1292 онд өрнөсөн зүүн гарын вангуудын бослогыг дарсаны дараа Хубилай хаан тэдгээр ноёдыг хэвээр үлдээсэн ч, эрх мэдлийг нь хязгаарлах, газар нутаг, цэргийн хүчийг багасгах арга хэмжээ авсны нэг нь тэдний нутагт Хиргис, Орсуд, Хавханас зэрэг гурван аймгийн хүн ардыг Доин өндөр гэх газарт нүүлгэж{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=83}} суулгасан нь тэнд байсан монгол аймгийн хүн ардтай холилдох эхлэл болсон. 1316 онд [[Буянт хаан|Буянт хааны]] үед Доин өндөрийн мянганыг байгуулж, урианхай ноёдоор захируулжээ.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=72-74}} Улмаар Тогоонтөмөр хааны үед Доин өндөрийн юаньшуайфу буюу түмтийн захиргаа болгосон нь 1389 онд Мин улсад бууж өгч дагаар орсон. Юань улсын үед урианхайн мянгатууд нь алтан ургийн вангийн харъяанд байх хэдий ч, цэргийг захирах эрх мэдэл тухайн ноёдод байсан. Мин улсын Хунъ-ү хааны зарлигаар ляо ван Ажашир, хуйнин ван Табинтөмөр, Доин өндөрийн түмтийн ноён Торгучар болон бусад ноёдыг эмхлэн [[Доян харуул|Доянь вэй]] (монголаар "ой" гэдэг, утга нь "харуул"), [[Тайнин харуул|Тайнин вэй]], [[Фуюй харуул|Фуюй вэй]] гэсэн харуулыг байгуулж, Ажаширийг ерөнхий захирагчаар томилж, Табинтөмөрийг Тайнин харуулын захирагч, Торгучарыг Доянь харуулын захирагчаар тус тус томилсон.{{sfn|Ариунгуа|2015|pp=88}} === Манж Чин гүрний үеийн Урианхай === ==== Засагт хан аймгийн урианхан 2 хошуу ==== ==== Алтайн Урианхайн 7 хошуу ==== ==== Тагнын Урианхай ==== Сүүлд Монголын бутралын үед 500 гаруй жил Урианхайчууд нь тэр үеийн Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхай, Тэлэнгэд аймгийн хамт (одоогийн [[Алтай ястан|Уулын Алтай БНУ]] болон [[Тува орон|Тува БНУ]], [[Хакас орон|Хакас БНУ]], [[Алтайн хязгаар]]) Монголын Халхын Засагт ханы харьяанд байж байгаад хожим Зүүнгар улсын харьяанд орсон Хотгойд аймгийн ноёны харьяат газар нутаг, хүн ард түмэн нь байв. Монголын Хотгойдын ноён Шолой Уваш хунтайжийг оросууд Алтай хан, Алтан Хан гэх мэтээр сурвалж бичигт тэмдэглэсэн байдаг. Уваш хунтайжтай Оросууд анх гэрээ хэлэлцээр хийж, харилцан элч төлөөлөгчөө солилцсон байдаг. Тэр үед Шолой Уваш хунтайжийн оросуудад зарим газар нутаг түрээслэж болно гэх захидалыг үндэслэл болгон Оросууд Монголын нутагт эзэн суусан юм. Сүүлд Манж-Оросын Нэрчүгийн хилийн гэрээг хийхэд Шолой Уваш ханы дур мэдэн бичсэн тэр захидал шийдвэрлэх үндэс болсон юм. Зүүнгарын Галдан Бошигт хаан Халхтай эв эдрэлцэн Засагт ханы харьяат Хотгойдын Шолой Уваш хунтайжийг цэрэг хөдөлгөн дарсан ба Шолой Уваш хунтайж ихэнх харьяат ард иргэдээ аван өмнө зүг нүүж Манжид дагаар орсон юм. Энэ дайнаас болж хязгаар нутаг хүнгүй, эзэнгүй болсныг далимдуулан Оросууд Монгол нутагт түрэн орж ирж, Байгаль нуур хүртлэх өргөн уудам нутгийг өөрийн болгосон түүхтэй билээ. Зүүнгар улсын Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн, Даваач хааны үед Урианхайчууд Зүүнгарын улсад харьяалагдаж байв. Манжийн үед 200 гаруй жил Урианхайчууд нь Урианхайн Хязгаар гэдэг засаг захиргааны нэгжид харьяалагдан Манжаас томилсон Ховдын манж амбан захирагчид Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхайн хошуудын хамтаар харьяалагдаж байсан. Профессор А.Очир урианхан хэмээх нэрийг урианхан нь уриа (н), хан гэсэн хоёр үгээс бүтсэн бөгөөд эхний уриа нь уриа дуудлагын уриа, хан нь эзэн гэсэн утгатай үг бололтой. Эл хоёр үг нийлээд уриан эзэн, уриан хан буюу онгодын эзэн гэсэн утга илтгэсэн байж мэднэ гэж үзсэн байна.<ref>{{Cite web |url=http://www.khovd.gov.mn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=563&Itemid=145 |title=Олон ястны өлгий-Ховд |access-date=2014-04-11 |archive-date=2017-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170221105413/http://www.khovd.gov.mn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=563&Itemid=145 |url-status=dead }}</ref> Алтайн урианхайчуудын түүхээр дорвитой бүтээл хийсэн эрдэмтэн бол Ц.Гантулга юм. Тэрбээр урианхайчуудын гарал, үүслийн талаар тодорхой мэдээлэл авахад “Эргүнэ хунгийн домог”, “Монголын нууц товчоо” хоёр онцгой ач холбогдолтойг дурджээ. Эхний домгоос авч үзвэл лавтай 2000 жилийн асуудал яригдах юм. Тэгэхээр гарцаагүй язгуурын Монгол аймгийн тухай яриа гарна гэсэн үг. Тэр үеийн аймгууд үргэлжийн дайн, дажинтай байсан бөгөөд нэгэн дайнаар хоёрхон хүн амьд үлдсэн нь эр, эм хос бүлгээ гэжээ. Тэд амь гарахын тулд хүн байтугай араатан хүршгүй газар зайлан одсон байна. Дүрслэн хэлбэл, нэгэн нарийхан жимийг эс тооцвол явахад нэн бэрх хад асга, ой модтой газар гэх. Энэ нутгийг Эргүнэ Кун гэмой. Тэр хоёр хүнийг Нукуз, Киян хэмээнэ. Тэр хоёроос төрсөн үр сад нь дөрвөн зууны турш өсч үржээд олон овог болжээ. Тэдэнд нутаг ус нь давчдах болжээ. Ингээд тэндээс гарч ус ургамал, ан гөрөөс элбэгтэй газар бараадахаар шийджээ. Ингэхийн тулд далан толгой шар үхэр, адуу нядалж ширийг нь туламлан хөөрөг хийгээд нүүрс, тосоор дүүргэн их хэмжээний гал өрдөн төмрийн хүдэртэй хавсарган дэлбэлж их уулыг сэтлэн зам харгуй гаргасан байна. Тэр замаараа гаран салбар болон салж одоцгоожээ. Тэгэхэд уриа дуудлагаар оройлон оролцож зам гаргасан Нукузын үр сад овог аймаг болохдоо урианхайчууд болжээ. “Судрын чуулган”-д өгүүлснээр бол эртний Монгол аймгуудыг дурдахдаа эхэнд нь нукуз, урианхай хэмээн өгүүлээд явсан нь бий. “Эргүнэ хунгийн домог” 2000 жилийн түүхтэй хэмээвээс Хүннүгийн үетэй холбогдох юм. Тэгэхээр урианхайчууд тэр үед ч бие даасан аймаг байсан нь таарч байгаа билээ. Рашид-ад-дин ч “Судрын чуулган”-даа зүгээр нэг дурдаагүй болов уу. Тэрхүү суут хүн тухайн үеийнхээ шилдэг баримт дээр тулгуурлан алдарт бүтээлээ туурвисан нь мэдээж билээ. “Монголын нууц товчоо”-нд чухам юу гэж өгүүлснийг одоо товчхон хүргэе. Тэнд урианхайчуудыг “Бурхан Халдуны эзэн, бурхан босгосон Шинчи баян урианхай” хэмээн өгүүлжээ. Хорь Түмэдийн нутгаас Хорилардай мэргэн удам төрлөө дагуулж Бурхан Халдуны эзэд болох Шинчи баян урианхайг түшихээр ирлээ гэсэн нь ч буй. Чингис хаан төрөхөд урианхай үндэстэн Жарчудай өвгөн булган өлгий бэлэг болгосон түүх ч буй. 13-р зуунд буюу Их Эзэн [[Чингис хаан]]ы үед Урианхай аймгаас [[Зэлмэ]], [[Сүбэдэй баатар|Сүбэдэй]] зэрэг олон баатарлаг жанжин төрөн гарч байсан тухай [[Монголын нууц товчоо]]нд өгүүлсэн байдаг. Чингис хааны есөн өрлөг жанжины нэг Зэлмэ нь Чингис хааны амийг гурвантаа аварч, цэргийн их жанжин Сүбэдэй нь Чингис хааны байлдан дагуулалтад онцгой үүрэг гүйцэтгэж байжээ. Дундад Ази, зүүн Европын улс орнуудыг Сүбэдэй жанжины удирдсан их цэрэг байлдан эзэлж байжээ. Өдгөө мэдэгдэж байгаагаар урианхан (урианхай) нэр зүүсэн хэдэн бүлэг байна. Урианхай хэмээх адил нэр зүүсэн тэдгээр угсаатны бүлгүүд нь нийтлэг нэг гаралтай юм уу, эсвэл нэр ижил боловч түүхэн гарал нь өөр аймагууд байсан уу гэдэг нь одоо болтол тодорхой болж чадаагүй байна. Үүнээс үүдээд урианхай нэр зүүгсэдийн түүх, угсаа-хамаарал, нутагшилт зэрэг нэлээд асуудал нь маргаантай байна. Одоо бидэнд мэдэгдэж байгаагаар урианхай хэмээх нэр манай тооллын Х зууны эхэн үеийн хэрэг явдалтай холбогдон түүхэнд тэмдэглэгдсэн бололтой.{{sfn|Пэрлээ|1959|pp=78}} Тэр цагаас хойш түүхийн янз бүрийн үед урианхай хэмээх нэрийг хятад дүрс үсгээр хэдэн янз тэмдэглэсээр иржээ. Ираны түүхч Рашид-ад-диний "Судрын чуулганд" Хэнтийн нурууны Урианхай, Ойн Урианхай нэр ижил боловч шууд холбоогүй, Ойн урианхай нь урц овоохойд суун ан агнан амьдардаг гэж бичсэн байдаг. Ойрадын [[Алтайн Урианхай]], Хөвсгөлийн Урианхай, Халх Урианхай нар урианхай гэсэн нэрнээс өөрөөр өөрсдийгөө нэрлэдэггүй харин тувачуудыг тагна урианхай, тува, якутчуудыг саха урианхай, саха, якут гэсэн гурван янзын нэрээр нэрлэж байсан учир эрдэмтэд якут, тувачууд урианхай гэсэн нэрээр сүүлд нэрлэгдэх болсон гэж таамагладаг. Зарим якут хүмүүс одоо болтол урианхайтай өөрийн гарлыг холбон тайлбарладаг. Оросын нэрт дорно дахиныг судлаач Н.В.Кюнер хятад сурвалжид Улянха хэмээх угсаатны нэр гардаг нь Урианхай аймгийн нэр мөн гэж үзсэн байна.{{sfn|Кюнер|1961|pp=65-66}} XVIII зууны үеийн хятад түүхэнд, XV зуунаас Хянганы нуруугаар нутагласан урианхай нарыг эртний Кумоси нарын удам хойчис гэж өгүүлсэн байна.{{sfn|Кюнер|1961|pp=65-66}} Кумоси нар IV зууны үед түүхэнд нэр нь гарсан том аймаг аж. Урианхай хэмээх угсаатны нэр Х зууны эхээр түүхэнд мэдэгдэх болсон. Тэд 902, 963 онд Хятан улсад алба барьж, хөтөч хүн, алаг гөрөөс зэргийг хүргэж байв. Монгол сурвалж мэдээгээр, Чингис хааны дээд өвөг Добу мэргэний үед урианхайн зарим нь бурхан халдунд нутаглаж байжээ.<ref>Монголын нууц товчоо, 1975, т. 20-21</ref> XII зууны үед урианхай нарыг дотор нь ойн урианхай, тал хээрийн урианхай хэмээн ялгадаг байжээ. Ойн урианхадын нутгийн өмнөд тал нь Хэнтийн уул, хойд тал нь Баргужин төхөм хавиар суугч хори түмэд, барга нартай зах залгаж байжээ.<ref>Рашид-ад-дин, 1952, т.121, 156-160</ref> Талын буюу язгууртны монголчуудын доторхи урианхай нар хойд талаараа ойн урианхайтай хаяа нийлэн Хэнтийн уулсаар нутаглан сууж байжээ.<ref>Одон, 1988, т.201-202</ref> Элжигидэй ноён XIII зууны эхнээс Хянганы нуруу, Их цагаан хэрмийн араар нутаглаж байжээ. 14-р зуунд Урианхай Ляонин, Хэнтийд хуваагдан сууж байв. Одоогийн Хятадын Ляонин мужид нутаглаж байсан Урианхайн Нагачу ноён 1388 онд Хятадын Мин улсад бууж өгөхөд түүний харъяат урианхайчуудыг Доён, Тайнин, Фү-юй гэсэн 3 харуулд хуваан Хятадын хил хамгаалуулах болсон байна. Эл урианхай нар бол XIII зууны эхээр Чингис хааны алтан ургийн ноён Элжигидэйд очсон урианхай нар мөн бололтой гэж зарим судлаачид үзжээ. Хэдийгээр дээрх 3 харуулын Доён харуулд урианхай нар сууж, нөгөө хоёрт нь Үжээд, Онглигууд байсан боловч зарим бичиг зохиолд Урианхайн гурван харуул, Урианхайн гурван хязгаар гэхчлэн тэмдэглэсээр иржээ. Монгол улс 14-р зуунд Хятадтай дайтан алдсан нутгаа эргүүлэн авсны дараа Урианхай түмнийг сэргээн байгуулжээ. Урианхайчууд [[Батмөнх Даян хаан|Даян хаан]]ы үед бослого гаргасан тул Батмөнх Даян хаан Урианхай түмнийг бүрмөсөн тарааж хүн ардыг нь бусад түмэнд хэсэг хэсгээр нь тараажээ. Урианхайн бусад хэсэг нь [[Хэнтийн нуруу]]нд байсан ба тэд 16-р зууны эхээр Хангайн нуруу руу нүүн очсон ч удалгүй цаашлан Алтайн нуруунд очин одоогийн Алтайн Урианхай болжээ. Харин Хөвсгөлийн уулс руу нүүсэн хэсэг нь [[Хөвсгөл]]ийн Урианхай болсон байна. Алтайн Урианхайн зарим нь Ойрад Монголчуудтай хамт Или, Тарвагатайн нуруу руу нүүсэн байна. [[Зүүнгарын хаант улс]]ын үед [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хаан]]ы удирдлаган дор дайн тулаанд оролцож явжээ. [[Зураг:AltainUrianhaiHuvtsas.jpg‎|thumb|200px|Алтайн Урианхайчуудын хувцас]] [[Зураг:Uriankh-Tsongol.jpg‎|thumb|200px|Урианх-цонгоол [[буриад ястан|буриад]]]] Энэ олон жилийн нүүдэл, суудлын үеэр Урианхай аймаг нь нутагшин суурьшсан газар усныхаа нэрээр Хэнтийн Урианхай, [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагны Урианхай]], [[Алтайн Урианхай]] гэж нэрлэгдэн иржээ. Одоогоор Хэнтийн нуруунд нутаглаж байсан Урианхайчууд Говь-Алтай аймгийн 5-6 сумдаар тархан нутаглаж, [[Халх]] ястны Урианхай овог гэж нэрлэгдэн аж төрж байна. Харин Хөвсгөлийн Урианхайчууд [[Хөвсгөл]] аймгийн нутгаар, [[Алтайн Урианхай]]чууд Алтайн нуруу даган нутаглаж байна. [[Зураг:Tuvans.jpg|thumb|Тува буюу Тагнын Урианхай]] Эдгээр Монголын Урианхайчуудаас гадна [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Тува Улс]]ад буй [[Тува]]чуудыг мөн Тагнын Урианхай гэж нэрлэж ирсэн байна. Эдгээр нь Түрэг хэл, соёлтой угсаатан бөгөөд XIV-XV зууны үед Урианхайчууд Хөвсгөл нуурын нутаг руу нүүж нутагласан үеэс эхлэн Хөвсгөлтэй зэргэлдээ орших [[Тагнын нуруу]]ны Тува иргэд Урианхайн нэрийг авч Тагнын Урианхай гэж нэрлэгдэх болсон юм. Тэдний уугуул нэр нь Тува болно. Одоо Урианхайг Монгол Урианхай (Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай), Тагна Урианхай гэсэн хоёр үндсэн бүлэгт хуваадаг. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай нь хэл аялгуугаараа ялгардаг бол Бурхан Халдунд үлдсэн цөөн урианхайчууд хэл, соёлоор халхаас ялгагддаггүй. Хөвсгөлийн Урианхайн аялга Халх, Алтайн Урианхайнх Ойрад аялганд орно. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхайчуудын овгууд нь бүхэлдээ монгол байдаг. Харин Тувачуудын дунд монгол, түрэг овог холилдон оржээ. Чингисийн жанжин Зэлмийн нэртэй Зэлмэ урианхай овог Монголд байгаа нь урианхайчуудын түүх гарлыг тов тодорхой илэрхийлж буй хэрэг юм. Өвөр Монголын Түмэд зүүн хошуу, Харчин хошууны захирагч ноёд нь Зэлмэ Урианхайн угсаа байдаг, Манж Чин улсын үед Урианхайчуудыг Тавнан гэж нэрлэдэг байжээ. Одоо Өвөр монголын Улаанхад хотын Харчин хошуу, Ляонин мужийн Фушиний Монгол үндэстний өөртөө засах хошуу буюу Монголжин хошуу зэрэг газруудад Зэлмийн удамт Урианхай овогтнууд амьдардаг юм. 20-р зууны эхээр Харчин Түмэд оронд хятадууд монголчуудын газар нутгийг булааж монголчуудыг ихээр алж хядсанаас болж урианхайчууд Хянган давааны энгэр уруу хорчинуудын нутаг уруу нүүсэн байдаг. == Генийн сан== {| class="wikitable" !Хаплогрупп !N (дээжийн хэмжээ) !% (хувь) |- |C *(x C3c ) |15 |25 |- |C3c |20 |33.3 |- |Д |1 |1.7 |- |K *(x N3 , O , P ) |3 |5 |- |N3 |5 |8.3 |- |O2b |3 |5 |- |O3 |4 |6.7 |- |P *(x R1a ) |5 |8.3 |- |R1a1 |4 |6.7 |- |''Генетикийн олон янз байдал'' |0.8119±0.0318 | |} Урианхайчуудын удмын санд C *(x C3c ), C3c , D , K *(x N3 , O , P ), N3 , O2b , O3 , P *(x R1a ), R1a1 гэсэн хаплогруппууд байна. Хамгийн өндөр давтамж нь нийт генийн сангийн 33.3% -ийг бүрдүүлдэг C3c гаплогрупп бөгөөд нийтдээ C3 гаплогруппын дэд бүлгүүд нь Урианхайн удмын сангийн 60 орчим хувийг бүрдүүлдэг. Хаплогруппийн С3 ген (одоо С2 гэх болсон)-д хамаарах ард түмний ихэнхи нь Монголын ард түмэн байдаг. Үүнд: урианхай, халх, буриад, халимаг зэрэг монголчуудад ихээр байдаг. Хазар, эвенкүүд болон түрэг угсаатан (казах, каракалпакууд, киргиз, узбек, тува, якут, алтайчууд) зэрэг үндэстэнд ч бага зэрэг агуулагддаг байна. == Орчин үеийн урианхайчууд== Одоогийн байдлаар "Урианхайчууд" гэсэн нэр нь дараах үндэстний бүлгүүдэд хамаарна. * Монгол хэлээр: ** '''Алтайн урианхай''' (монгол. Алтайн урианхай) - ойрад аялагатай, Баян-Өлгий аймаг (6274 хүн, 2000), Ховд аймаг (6592 хүн, 2000); тэд ойрад аялгаар ярьдаг. Ховд аймагт Дуут, Мөнххайрхан сумдад амьдардаг. ** '''Говь-Алтайн урианхай''' (монгол. Халх урианхай) - халх аялагатай, Говь-Алтай аймагт амьдардаг. ** '''Хөвсгөлийн урианхай''' (монгол. Хөвсгөл урианхай) - Халх аялагатай, Хөвсгөл аймаг (3036 хүн, 2000), Хөвсгөл нуурын зүүн ба баруун (Дархад дунд) ; Тэд халх хэлний урианхай аялгаар ярьдаг. * Түрэг хэлээр: ** '''Уйгур-Урианхайчууд''' ( цаатан, уйгар, заримдаа цаатан уйгар, өөрийн нэр - myъha / духа / туха) - жижиг Дархат нутгийн ууланд (Хөвсгөл аймгийн баруун хойд) нутагладаг цаа бугын тайгын бүлэг. Ойролцоогоор 350-400 жилийн өмнө тэднээс салсан соёотуудын ойрын төрөл. Тэд монгол хэл рүү хурдан шилжиж байгаа зүүн соёны хэлний цаатан-соёт аялгаар ярьдаг. Хүний тоо: 282 хүн. Уран зохиолд ихэвчлэн Уйгур-Урианхай, цаатан нарын тухай тусад нь дурдсан байдаг ч энэ нь буруу юм. ** '''Мончак-Урианхай''' (Урианхай-Мончок, өөрийн нэр ''Д'ва / Соён''  - Тува, Монголоор - Мончоого-Урианхай, Мончак - Тувачуудын казах нэр) - Тувачууд Ховд аймгийн Буянт суманд амьдардаг. Тэд Хятадад амьдардаг тувачуудаас (Или-Казахийн автономит тойргийн Канас нуурын нутаг) нүүж ирсэн бөгөөд энгийнээр Мончак (Хөх-Мончак) гэж нэрлэдэг байв. Монголд 400-700 орчим хүн байдаг Тэд тува хэлний Хөх-мончак аялгаар ярьдаг. "Урианхай гэдэг нэрийг монголчууд энэ ард түмэнд өгсөн. Гэхдээ тэд өөрсдийгөө Тува гэж нэрлэдэг" гэж Г.Н.Потанин бичжээ. Мончак-Урианхайчууд Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын туватай ойр байдаг ч тэдэнд “урианхайчууд” гэсэн нэр томъёо байдаггүй. Тэд Монгол улсын Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл суманд (1568 хүн) суурьшдаг бөгөөд цөөн хэсэг нь Сэлэнгэ аймаг руу нүүжээ . Тэд тува хэлтэй ойр Цэнгэл аялгаар ярьдаг. == Овгийн бүрэлдэхүүн== ''Урянхан (Урианхан), Урянхай (Урианхай), Урянхад (Урианхад)'' овгийн төлөөлөгчид одоогийн Монголын бараг бүх аймагт амьдардаг. Ховд, Баян-Өлгий аймгийн нутагт Урианхай овог, тэдгээрийн Урианхан, Бага Урианхан, Зэлмэн урианхай зэрэг овгууд бий. Урианхайчууд нь Халх Урианхай, Баядын Урианхай, Хотгойдын Урианхай, Үзэмчин Урианхай гэсэн бүрэлдэхүүнд багтдаг. Үзэмчинд Хорчин, ''Бөөнөр'' овгийнхон өөрсдийгөө Урианхайчуудын нэг хэсэг гэж үздэг. Халхуудын дунд тэд олон овог үүсгэсэн ба тэднээс Урианхан овог нь ихэнхи юм. Халимагууд дотор Урианхууд (Уранхууд), Урианхус-Доглут овгууд байдаг. '''''Буриад-урианхайчууд.''''' Буриад ястны бүрэлдэхүүнд Урианхай овгууд олон багтдаг. Үүнд: Сонголчууд, Табангутууд, Атаганууд, Ашибагат, Баргуцууд, Сартулууд, Андагай, Икинатууд (Нарат овог), Онон хамниган (Урианхай овог, Урианхай-Тугчин, Улаанхан), Хори-буриад (Сагаангууд овогт Хөхүр урианхай), Нижнеокинский (Нарат овогт), Идинский (Нарад овогт), Китой, Түнхэн, Сэлэнгэ (Урианхай, Урианхай-отонк, Зэлмэн- Урианхай, Батут-Урианхай, Байн-Урианхай, Урианх-Цонгол, Урианх-Зэмбэ) болон Закаменскийн буриадууд болно. '''''Зэлмийн удам.''''' Монгол цэргийн их удирдагч, Чингис хааны өрлөг Зэлмийн удам. Зэлмэ 13-р зууны эхний хагаст амьдарч байжээ. Тэрээр Бурхан Халдун ууланд нутаглаж байсан ''Урианхай аймгийн Жарчиуд Аданхан'' овгийн хүн байв. Зэлмийн удамд Өвөр Монголын Зостын чуулган, Харчингийн баруун, зүүн, дунд хошуу, Түмэдийн зүүн нэг хошуу ордог. ''Жарчиуд Аданхан'' овгийн үр удам нь Өвөрмонголд амьдардаг орчин үеийн Жарутууд Жамуха ба Жадаран овгийн өвөг ''Жадардай''н эх нь Жарчиуд Аданхан урианхай хүн юм. ''Мөн Аданхан'' овгийн нэг салбар нь Жүүрэйд овгийн өвөг Жүүрэйдэйн эцэг Бодончар байв . ''Урианхай, Зэлмэ, Хүн зэлмэ, Зэлмэн урианхай гэсэн'' овогтонгууд Завхан аймгийн Баянтэс, Тэс, Баянхайрхан сумдад, Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Шинэ-Идэр, Жаргалан сумдад, Өмнөговь аймгийн Ноён, Булган, Цогцэций, Баян-Овоо, Ханбогд сумдад, Булган аймгийн Хутаг-Өндөр, Сайхан, Баяннуур, Бүрэгхангай, Бугат сумдад, Дорнод аймгийн Чойбалсан, Сэргэлэн, Булган, Баянтүмэн, Матад, Халхгол сумдад, Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан, Сүхбаатар сумдад, Төв аймгийн Цээл, Угтаал, Өндөрширээт, Бүрэн сумдад, Хэнтий аймгийн Норовлин, Баян-Овоо, Баянмөнх, Дэлгэрхаан сумдад, Ховд аймагт бий. '''''Бусад удам.''''' 20-р зууны эхэн үед. Сэцэн хан аймгийн Илдэн цавын хошуунд ''(одоогийн Дорнод аймгийн Халхгол сум) Оровод'' ясны Урианхай овог бүртгэгджээ . Оровгодууд Урийнхантай холбоотой. Өдгөө Дорноговь аймгийн Алтанширээ суманд ''Оровгод'' овгийнхон амьдардаг. Дорнод аймгийн Чулуунхорот, Чойбалсан, Хөлөнбуйр, Булган, Баянтүмэн, Матад, Халхголсум, Өмнөдэлгэр, Гурванбаян, Хэрлэн, Өлзийт хороо, Хэнтий аймгийн Баянмонх, Дархан, Дэлгэрхаан, Цэнхэрмандал, Баянхутаг, Галшар, Баян-Овоо, Норовлин сумдад бий. ''Орговой'' овог Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан суманд бүртгэлтэй. Мэдэгдэж байгаа овгууд нь Монгол хэлт урианхайчуудын ''Түнхэн'', ''Хорхон овгууд юм.'' Түнхэн, Хорхон овгууд нь Ховд аймгийн Дуут, Мөнххайрхан сумдад байдаг. Баян-Өлгий аймгийн Алтанцөгц суманд монгол хэлтэн урианхайчуудын дунд ''Шаазган, Шаазгад'' гэсэн овог байдаг. Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн, Ховд сумын нутагт ''Шарай голын'' өөлд овог бий. Монгол хэлтэн Алтайн Урианхайчуудын дунд өөлдүүдээс гадна Шарайголын овог мөн бүртгэгдсэн байдаг. ''Алаг адуун'' овог Говь-Алтай, Завхан, Архангай, Ховд, Увс аймгуудад, голдуу Сартуул, Урианхай, Баруун Халх овгууд амьдардаг. '''''Зөөд.''''' Урианхай угсаатанд Зөөд овгийнхон их юм . Энэ овгийнхон нь Увс аймгийн Зүүнговь, Түргэн, Өмнөговь, Бөхмөрөн, Ховд, Завхан, Ховд аймгийн Дөргөн суманд бүртгэгдсэн байдаг. Тэр дундаа дөрвөдөөс ирсэн халимагуудын дунд зөөд овог орсон байдаг. Халимаг-дөрвөд угсаатны Зөөнчуудын дотроос зэт кавюд, их-зэт-кавюд гэсэн овог бий. Мөн Халимаг-дөрвөдүүдийн дунд буурлуудын нэг салбар болох Зэд Ёксуд овог бий. Маанин зэт овгийг мөн тэмдэглэсэн байдаг. Хөвсгөлийн дархадуудын дотроос Хар зоот, цагаан зоот (цагаан зөөд), шар зоот (шар зөөд) овгийнхон байдаг. '''''Алтайн урианхичуудын''''' бүрэлдэхүүнд өөлөг, цагаан туг, эрхит, хуурчид, баяд, саад, заамид, мундас, урианхай, ах, бургууд, шар жавраа, дөрвөд, шар гол (широй гол), бүрэв, монгол, морин, торвог, хойд, их хойд, бага хойд, дархад, хоо дархад, хар дархад, шар дархад, оръяс (горлос), холдон, түнхэн, шаазгай, хорхон, буриад, чойрд, эмч, шөрмөс, шөвөг, онгуда (онход) , бэрхад, шажин, сурч, чоно, харчин, нүцгэд, холбоо, эцгэд, жортомос, казах, зоо (зоод), соён, улаан соён, шар донхол, хар донхол, оорцог, иркид. хасхан иркид зэрэг овгууд бий. '''''Хөвсгөлийн урианхичуудын''''' овгийн бүрэлдэхүүнд Баруун цаатан , зүүн цаатан, Зоот, Жэгд, Илжигэн нар багтдаг. Мөн Иркит, Кайсот (Хаасут) овгууд ч оролцсон байна  . '''''Цаатангуудын''''' угсаатны бүрэлдэхүүнд урат, каштаг, балгаш (балыкчи, балигч, балыкши), додот (тоду, аг-тоду, хар-тоду), соён (хэртэк, бэлмэй, салчак), зоот (жөгд, чооду, чота, чоди), сорс, даргалар, дэмжээ (дэмчи), хэрдэг, хоюук, тарга, найдан, хуулар (хара хуулар, цагаан хуулар), соён киргиз, ханачи, маат зэрэг овгууд бий. '''Халимагийн''' овгийн дунд цаатан, хэрээд-цаатан, аха-цаатан, бага-цаатан, хоёр-цаатан, эркетэн -цаатан, гурвуд-цаатан, хорняхин-цаатан  гэж бий. Үүний зэрэгцээ генийн судалгаагаар Халимгийн цаатанууд нь Хөвсгөл цаатантай биш Халх Монголчуудтай ойр байсан нь тогтоогджээ. '''''Урианхай овог.''''' урианхай, урианхайн, урианхайд, аданхай, аданхай урианхай, аданхан, аданхан урианхай, алаг урианхай, алтайн урианхай, ах урианхай, бага урианхай, бага урианхан, баруун урианхай, Боржигон Урианхад, Буриад Урианхай, Жарууд, Жарчид, Сүбэдэй, Зэлмэ, Зэлмэ урианхай, Зэлмэ урианхай, Зэлмэн, Зэлмэн урианхай, Зэлмэн урианхай, Зэлмээ, Зэлмээн, тэдний урианхай, тэдний Урианхай, Урианхайгуур, Урианхай .орцог, урианхай цэцэрлэг, урианхай сартуул, урианхай соён, урианхай тучин, урианхай улаан соёон, урианхай хаан, урианхан хорхон, урианхай цагаан туг, урианхайд, урианхайн, урианхайт, урианхайчууд, урианхан оорцог, урианхан тугчин, урианхан халх, халх урианхан, хаан урианхай, хан урианхай, хан урианхан, хар урианхай, хар урианхан, харчин урианхай, хөх урианхан, хун зэлмэ, цаатан, цатан гэх мэт. == Нэрт хүмүүс== * [[Зэлмэ]] * [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй]] * [[Урианхадай]] * Шударга баатар, Харчин гүн [[Бавуужав]] /Харуулын 3 урианхайн удам/ * [[Банзарын Дамчаа]] * Шалмаагийн Ёолк == "Урианхай"-тай холбоотой овог аймгуудад == === Алтайн Урианхай === Манж Чин улсын үед Алтайн урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Тэр нь дотроо долоон хошуу, 27 сумтай байжээ. Алтайн нуурын Урианхай өмнө нь түүний нэг хэсэг байсан боловч 1860 оны Бээжингийн гэрээгээр [[Алтай ястан|Алтай]]г [[Оросын эзэнт гүрэн]]д шилжүүлсэн. '''Зүүн амбаны хошуу:  ''' Алтайн урианхайн гол хошуу бөгөөд Сагсайн сүмд төвлөрч байсан гэдэг. Ах, Түмт, Сан, Урианхай, Гонзгой, Оорцог гэсэн зургаан сумтай байжээ. '''Мээрэнгийн хошуу:''' Ах, Шаазгай, Ятуун, Онгуда гэсэн дөрвөн сумтай. Алтанцөгц нуураар төвлөрөн сууж байв. Сүүлчийн ноён нь Цагаанбилиг гэдэг хүн байжээ. '''Цагаан соёны хошуу:''' Бургуут, Сарыглар хоёр сумтай. Цагаан соён, Тэлэнгэд, Саглагар, Хувлаар гэх мончоогуудын хошуу нутаг юм. Цэнгэлхайрхан, Цагаан голоор нутагтай гэжээ. '''Сэндэн гүний хошуу:''' Оршин суудаг овгоороо нэрлэгдсэн эл хошуу хоёр сумтай гэх. Харганатын голоор нутагладаг байжээ. Энд дурдагдсан дөрвөн хошуу нь Зүүнгарын монголчууд болно. Дор дурдагдах гурван хошуу Баруун гарынхан авай. '''Баруун бэйсийн хошуу:''' Ах, Цэрвээ, Мянгад, Сан, Оорцог сумтай. Булган голоор нутагтай гэв. '''Саруул гүний хошуу:''' Саруул гүний хүрээнд төвлөрсөн, Толбо нуураар нутагтай байжээ. Ах, дунд, хойд сумтай гэх. '''Шар даагийн хошуу:''' Ховд гол, Шинжаанаар нутагтай, дөрвөн сумтай, мончоог хошуу билээ. === Тагны Урианхай === Манж Чин улсын үед Тагны урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Тэр нь дотроо таван хошуу ба 46 сумтай байжээ. 5 хошуу: Тагнын урианхай хошуу, Тожийн урианхай хошуу, Хөвсгөл нуурын урианхай хошуу, Хэмчиг голын урианхай хошуу, Салчакийн урианхай хошуу 46 сум: Манжийн ноёрхолын үед 1691-1923 он хүртэл Өвөр Ширхтэн урианхай нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч хошуунд захирагдаж байсан бол хөвсгөл нуурын бусад урианхай нь 1805-1911 он хүртэл Улиастайн манж амбанд захирагдаж байсан юм. Өвөр Ширхтэн урианхайг Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошууны ноёны томилсон зайсангууд захирч байжээ. Хөвсгөлийн нуурийн урианхайг захирч байх Бүгдийн дарга /Үхэрида/ гэдэг албан тушаалыг Улиастай дахь манж амбан 1805 онд анх бий болгож, өөрөө томилдог байсан бөгөөд 1805-1923 он хүртэл 8 хүн энэ албыг хашсан байна. Монгол улс тусгаар тогтнолоо олсон 1911 оноос хөвсгөл нуурын Урианхай нь Богд хаант Монгол улсын дотоод хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэх яамны мэдэлд очиж Бүгдийн дарга /Үхэрида/-г угсаа залгамжлан захирагч болгосон байна. Энэ үеэс Урианхайн 4 сум ангийн үсээр алба тушаах үүрэгтэй болжээ. == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |last=А|first=Очир |last2=Ц|first2=Баасандорж|title=Ойрад монголчуудын хуримын ёсон: XIX зууны сүүлч, XX зууны эх|year=2005|publisher=Соёмбо принтинг}} * {{Cite book |last=Ж |first=Буяндэлгэр |title=Хятад дахь Монгол судлал |year=2013 |isbn= |volume=1 |location=Улаанбаатар |publisher=Монгол Хятадын соёлын харилцааг дэмжих нийгэмлэг |pages=58-93 |chapter=Урианхайн тухай}} * {{Cite book |last=Н.В |first=Кюнер |title=Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока |year=1961 |location=Москва|language=Орос}} * {{Cite book |last=Боржигидай |first=Оюунбилиг |title=Хятад дахь Монгол судлал |year=2013 |volume=1 |location=Улаанбаатар |chapter=Зүүн Түмэд аймгийн хуучин нутгийн тухай}} * {{Cite book |last=Х |first=Пэрлээ |title=Онон Хэрлэнгийн Монголчууд |year=1959 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Н |first=Ариунгуа |title=Мин улсын түүх: Татарын шастир, Ойрадын шастир, Урианхайн гурван харуул |publisher=Битпресс |year=2015 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Ш |first=Чоймаа |title=Хаадын үндсэн хураангуй алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Д |first=Заяабаатар |title=Чакраварди Алтан хааны тууж |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Урианхай ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Буриад ястан]] r81em9hg76et84d2t7vn7mx4ypxxm5p 857339 857337 2026-05-29T09:27:52Z Megzer 20491 857339 wikitext text/x-wiki [[Зураг:AltaiUrianhaiJutgeltGunHoshuu.jpg|thumb|200px|Баруун Монголд нутаглах Алтайн Урианхайн Манжийн үе дэх Зүтгэлт гүний хошууны нутгийн зураг.]] '''Урианхай''' ([[монгол бичиг]]: {{МонголЮникод|<big>ᠤᠷᠢᠶ᠋ᠠᠩᠬᠠᠢ</big>}}) нь хэл, соёл, угсаа гарал нэгтэй [[Монгол үндэстэн|Монгол]]ын олон ястны нэг болохын дээр гарал үүслийн хувьд Монгол угсаатан дотроосоо одоогийн нэрээрээ тэмдэглэгдэж ирсэн хамгийн эртний гарал үүслийн түүхтэй ястны нэг юм. Зарим түүхэн сурвалжид уг аймгийн нэрийг Урианхан гэж тэмдэглэсэн байдаг бөгөөд дайн байлдааны тэргүүнд уриалан дайтдаг зоригт баатар эрстэй овог аймаг байсан тул Уриа аймаг гэх болсон бол сүүлд олон тулаанд байгуулсан ялалт, гавьяаг үнэлэн Хан өргөмжилж УРИАНХАН аймаг болсон гэдэг.{{Citation needed}} == Түүх== Урианхай угсаатны түүхийг [[Хүннү]] гүрний дараах үе, [[Сяньби]] улсын үеэс эхлэлтэй гэж эртний хятад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Сяньби аймаг МЭӨ III зуунд үүссэн бөгөөд МЭ II зуунаас ханлиг улсаа байгуулж яван юм. Зарим түүхчид Сяньби аймгийн нэр сунжирсаар Шивэй болсон гэж үздэг. Сяньби дотор урианхай байсан гэх нь Шивэй аймагт багтаж байсныг хэлсэн байж болох юм. Эртний өвөг монгол аймаг болох [[Шивэй]]-Монгол аймаг нь Урианхай, Хамаг Монгол, Олхонууд, Тайчууд, Хонгирад, Элжигэн аймгийн өвөг дээдэс нь болдог. Шивэй аймаг нь VI-XII зууны үед одоогийн Монгол улсын болон өвөр Монголын зүүн, Манжуурын хойд хэсэг (Агнуурын тэнгис орчим) нутаглаж байжээ. Тэдний дотор үндсэн 4 овог байсан бөгөөд үүнд Их шивэй ([[Тайчууд]]), Мэнгу шивэй ([[Хамаг монгол]]), Улоху ([[Олхонууд]]), Улянхай ([[Урианхай]]) нар юм. Монголчуудыг Нирун, Дарлиган гэж 2 ангилдаг. Дарлиган Монгол аймагт Урианхай багтдаг. Урианхайчууд нь [[Эргүнэ хунгийн домог|Эргүнэ Хүн]]<nowiki/>ий домогт өгүүлснээр VII зууны үеэс анхны [[Монгол]] аймгийг Хиан (Боржигоны өвөг), Нукуз аймгуудын хамтаар үүсгэн байгуулсан гэдэг бөгөөд энэ байгуулсан Монгол аймаг нь Дарлиган Монголчууд гэгддэг ажээ. Эндээс үзэхэд Урианхай угсаатан нь цаанадаж МЭӨ III зуун, наанадаж МЭ VI зуунаас үүсэлтэй болох нь харагдаж байна. Үүнээс хойш: * VII зуунд Хянганы нуруугаар нутаглаж Монгол аймгийг үүсгэлцсэн (Эргүнэ гүний домог) * VIII-XII зуунд Хянган, Хэнтийн нуруугаар нутаглаж байсан * XII-XIII зуунд Хэнтийн нуруугаар нутаглаж Их Монгол улсыг байгуулалцан, нэгэн түмэн болж байв. 3 харуул урианхайчууд салбарлаж Ляонинд нутаглав. * XIV-XVI зуунд Хянган, Хэнтий, Хангай, Хөвсгөлийн уулсаар нутаглаж ихэд хүчирхэгжив. Хөвсгөлийн урианхай салбарлаж тэдний ойр орчны угсаатaн (Сибирь, Саяны нуруу, Тагнын нуруу гэх мэт)-ыг бүгдийг нь урианхай гэсэн нэрээр нэрлэж эхлэв. Хянганы нуруу, Ляонинд салбарлаж суурьшсан, их хоригийг сахисан урианхайчууд харчин, ордос зэрэг аймгуудыг үүсгэх болов. Хангай Хэнтийн нуруугаар нутаглаж байсан урианхайчууд хүн ам ихэд өсөж, шинэ тутам үүсэн гарч байсан халх угсаатны тал хувийг бүрдүүлж байв. Батмөнх даян хаан тэргүүтэй алтан ургийн хаадууд урианхайг хэт хүчирхэгжихээс сэргийлэн (их дайнч аймаг байсантай холбоотой байх) хэсэг хэсгээр тараах болсон ба үүнээс болж урианхайгаас бослого үймэн хүртэл гарч байв. Энэ үеийн урианхай Хэнтийн нуруунд багахан үлдсэн ч ихэнхийг нь Алтайн нуруунд шилжүүлэн нутаглуулсан байна. * XVII зуунд урианхайн зарим нь Зүүн гарын хаант улсад харъялагдаж, зарим нь хил залгаа Засагт ханы мэдэлд орж байв. Энэ үед Засагт ханы мэдэлд байсан урианхайчууд нийт зүүн монголын хамтаар манжид хамаарах болов. * XVIII зуунд Зүүн гарын мэдэлд байсан Алтайн урианхайчууд манжид эзлэгдэв. Их Монгол гүрний үед Урианхай аймгийн эзэн захирагч Зэлмэ жанжин бол Их Монгол Улсын Чингис хааны хамгийн алдартай цэргийн жанжин байсан ба Монголын зонхилох том аймгийн нэг байв. === 14-16 дугаар зууны Урианхай түмэн === Хятадыг зуу гаруй жил ноёлсон монголын хаад ноёд нутагтаа ирснээс хойш Урианхайчууд уугуул монгол нутагт үлдсэн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]], Үдэчи ноёны удмынхан захирсан урианхайн мянгатууд болон [[Ляоян нутгийн син жун шу шэн|Ляоян муж]] дахь [[Тэмүгэ отчигин]], [[Хачиун|Хачиуны]] удмынхны эзэмшил газарт байсан [[Зэлмэ]], Чагурхан ноёдын удмынхан захирсан урианхайн мянгатууд гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдсан. Эх нутагтаа үлдсэн Урианхайн мянгатын тухай [[Рашид ад-Дин|Рашид аддины]] бичсэн [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] Чингис хааны их цэргийн зүүн гарт Зэлмэ, Сүбэдэй, Чагурхан, Үдэчи гэсэн дөрвөн ноёны захирсан урианхай аймгийн мянгатууд байсан гэж бичсэн байдаг. Үүнээс Сүбэдэй баатрын нутаг нь Туул голын орчимд, Үдэчи ноёны мянгат нь хаадын их хоригийг сахин хамгаалж байсан. Харин Чагурхан ноёныг Хачиуны хүү Алчидайд өгсөн нь хожим урианхайн гурван харуулын ноёдын өвөг дээдэс болсон. Урианхай түмэн нь 14-р зууны сүүл, 15-р зууны эхэн үед монголын хаадын цэрэг эдийн засгийн гол хүч болж, Хэрлэн, Онон голын орчимд Ойрад, Мин улсын эсрэг байлдаанд олон удаа хааны талд тулалдаж худ ураг болох зэрэг харилцаатай байв. Тайсун хаан Тогтобухын үед Хэрлэн голоор нутагтай Горлосын ноён Цавдангийн охин Алтгалжинг бага хатнаа болгож худ ургийн харилцаатай байсан ч, хатнаа голж буцааснаар Эсэн тайшийн эсрэг тэмцэлд ялагдаж, эцэстээ амиа алдахад хүрсэн. Харин [[Даян хаан|Даян хааны]] ээж [[Шихэр тайху]] болбоос урианхайн Хутуг шигүшийн охин байсан учраас Урианхайн зүгээс ямар нэг ноцтой эсэргүүцэл үзүүлэлгүй, хааны шууд захиргааны зүүн гурван түмний нэгд багтаж явжээ. Даян хааныг таалал төгссөний дара урианхай түмний Түрүй ноён, Гэрэболд чинсан нар 1524 онд Хүрээ улсыг довтлон [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Үринтэй гэх хүнийг алж{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=84}} 20 гаруй жил үргэлжилсэн лотоодын дайн эхэлсэн. Энд гарах Хүрээ улсыг түүхчид Халхын Гэрсэнзийн хүү Амины захирсан гурван отгийн нэг Хүрээ отог мөн гэж үздэг бөгөөд Бэсүдийн Үринтэй нь магадгүй энэ отгийг захирсан Халхын Бэсүд отгийн хүн юм.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=84}} Үүний дараа Түмэдйн Алтан хаан Дүүхэй ноён, Бодь өрлөгийг цэрэгтэй нь илгээн Урианхайг дараад, хойноос нь нэхэж очоод Балжи (Балж гол) гэх газарт их олз аваад{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=84}}{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=18}} буцсан байдаг. Үүний дараа Ордосын Гүнбилэг мэргэн жонон, Түмэдийн Алтан хаан хоёр 5 удаа цэргийн хүчээр дайлж байж Урианхайг дарж, зүг зүгт хуваалдаж, түмэн байх эрхийг нь хасчээ. * 1531 онд Гүнбилэг жонон, Алтан хаан хоёр урианхайг дайлж Хэнтий ханы баруун хэсэгт байх{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=86}} Бурхат хан уул, Зоргол ууланд тулалдан дийлж буцав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=18}} * 1533 онд Гүнбилэг жонон, Алтан хаан хоёр Хангай ханыг давж Урианхайг довтлов.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=19}} * 1538 онд Гүнбилэг мэргэн жонон, Алтан хаан хоёр Хангайн өвөрт бууж Эш хатныг аваад, зүүн түмнийг аваад Хангайн ард бууж нутаглаж таргалаад Зургаан түмэн их улс мордож довтолсонд Урианхайн Төрүй ноён, Гэрэболд чинсан нарыг дарж олзлон, их олз олоод буцав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=20-21}} * 1541 онд Алтан хаан Урианхайг дайлж Унгуча болон түүний харъяатыг олзлон буцав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=22}} * 1544 Алтан хаан Мангир чинсан, Манхай шигэчин ноёдыг дайлж олзлон авснаар Урианхайн бослогыг бүрэн дарав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=23-24}} Зүүн түмний дундаас Урианхайтай хэрхэн тэмцсэн тухай зүйл хомс хэдий ч, Хураангуй Алтан товчд дурдснаар [[Хорчин|Хорчины]] Булунай ван, Мэндүй дархан ван тэргүүтэй олон ноёд [[Тайсун хаан|Тайсун хааныг]] алсан өшөөг авахын тулд Онон, Хэрлэн, Үүргэн голоор нутагтай [[Горлос|Горлодын]] Цавдан ноёны хүү Мулучай баатар, Алагчуудын Алчугудай баатар, Алур баатар зэрэг ноёдтой Хорчины цэрэг Горлод, Алагчууд отгийн цэрэгтэй байлдаж дарсан тухай гардаг нь Алтан хааны Урианхайг дарсантай холбогдоно. Хорчины ноёд Горлод, Алагчуудыг таван удаа байлдавч эс дийлж, 6 дахь удаа Үүргэнийн голын тулалдаанд Алур баатар, Алчугудай баатар хоёрыг алж, Мулучай баатрыг олзолж, Бодь Алаг хаанд барьж өгч алуулснаар{{sfn|Чоймаа|2006|pp=117-118}} Горлод, Алагчуудыг Цахар, Хорчин аймгууд эрхшээлдээ оруулжээ. Уурианхай нь [[Даян хаан|Даян хааны]] сүүлч, [[Боди Алаг хаан|Бодь Алаг хааны]] эхэн үед [[Хэнтийн нуруу|Хэнтий ханаар]] төв болгож, зүүн тийш [[Онон гол|Онон голын]] урсгалын дунд хэсэгт хүрч...[[Бэлгүдэй]], [[Хасар|Хасарын]] улсын хэсэг газруудыг багтааснаас Юань улсын үеэс хэмжээ нь нилээд томорчээ.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=88}} Энэ нь одоогийн Монгол Улсын зүүн гурван аймгийн нутаг бүхлээрээ багтаж байжээ. Урианхайн бослогыг дарсны дараа Хорчин, Ар Халхын ноёд Урианхай түмний газар, хүн ардыг хуваалдаж өөртөө шингээсэн бөгөөд тэд хамгийн их ашиг олжээ. Өвөр Монголын түүхч Ж.Буяндэлгэр Урианхай түмний дотор Урианхан, Горлос, Алагчууд, Гэрүүд буюу Хэрэгүүд, Хэмхэмчигүүд зэрэг дан монгол овгоос гадна хиргис болон бусад түрэг гаралтай отгууд багтсан гэж үзжээ.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=77-83}} Эдгээр отгоос Халхад шингэсэн Горлос, Гэрүүдийг Гэрсэнзийн хүү [[Онохуй Үйзэн ноён|Онохуй үйзэнд]] өгсөн нь [[Түшээт хан|Түшээт хан аймаг]], Сайн ноён хан аймгийг үүсгэхэд, отгон хүү [[Саму буйма|Саму буймад]] урианханы ганц отог өгсөн нь хожим [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Дархан бэйл, Дайчин вангийн хошуу болжээ. Алагчууд отгийг Бодь алаг хаан дүү [[Эмлиг тайж|Эмлиг тайжд]] өгсөн нь [[Цахар түмэн|Цахар түмний]] зүүн гарын отог болжээ.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=82}} === Урианхайн гурван харуул === 1287-1292 онд өрнөсөн зүүн гарын вангуудын бослогыг дарсаны дараа Хубилай хаан тэдгээр ноёдыг хэвээр үлдээсэн ч, эрх мэдлийг нь хязгаарлах, газар нутаг, цэргийн хүчийг багасгах арга хэмжээ авсны нэг нь тэдний нутагт Хиргис, Орсуд, Хавханас зэрэг гурван аймгийн хүн ардыг Доин өндөр гэх газарт нүүлгэж{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=83}} суулгасан нь тэнд байсан монгол аймгийн хүн ардтай холилдох эхлэл болсон. 1316 онд [[Буянт хаан|Буянт хааны]] үед Доин өндөрийн мянганыг байгуулж, урианхай ноёдоор захируулжээ.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=72-74}} Улмаар Тогоонтөмөр хааны үед Доин өндөрийн юаньшуайфу буюу түмтийн захиргаа болгосон нь 1389 онд Мин улсад бууж өгч дагаар орсон. Юань улсын үед урианхайн мянгатууд нь алтан ургийн вангийн харъяанд байх хэдий ч, цэргийг захирах эрх мэдэл тухайн ноёдод байсан. Мин улсын Хунъ-ү хааны зарлигаар ляо ван Ажашир, хуйнин ван Табинтөмөр, Доин өндөрийн түмтийн ноён Торгучар болон бусад ноёдыг эмхлэн [[Доян харуул|Доянь вэй]] (монголаар "ой" гэдэг, утга нь "харуул"), [[Тайнин харуул|Тайнин вэй]], [[Фуюй харуул|Фуюй вэй]] гэсэн харуулыг байгуулж, Ажаширийг ерөнхий захирагчаар томилж, Табинтөмөрийг Тайнин харуулын захирагч, Торгучарыг Доянь харуулын захирагчаар тус тус томилсон.{{sfn|Ариунгуа|2015|pp=88}} === Манж Чин гүрний үеийн Урианхай === ==== Засагт хан аймгийн урианхан 2 хошуу ==== ==== Алтайн Урианхайн 7 хошуу ==== ==== Тагнын Урианхай ==== Сүүлд Монголын бутралын үед 500 гаруй жил Урианхайчууд нь тэр үеийн Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхай, Тэлэнгэд аймгийн хамт (одоогийн [[Алтай ястан|Уулын Алтай БНУ]] болон [[Тува орон|Тува БНУ]], [[Хакас орон|Хакас БНУ]], [[Алтайн хязгаар]]) Монголын Халхын Засагт ханы харьяанд байж байгаад хожим Зүүнгар улсын харьяанд орсон Хотгойд аймгийн ноёны харьяат газар нутаг, хүн ард түмэн нь байв. Монголын Хотгойдын ноён Шолой Уваш хунтайжийг оросууд Алтай хан, Алтан Хан гэх мэтээр сурвалж бичигт тэмдэглэсэн байдаг. Уваш хунтайжтай Оросууд анх гэрээ хэлэлцээр хийж, харилцан элч төлөөлөгчөө солилцсон байдаг. Тэр үед Шолой Уваш хунтайжийн оросуудад зарим газар нутаг түрээслэж болно гэх захидалыг үндэслэл болгон Оросууд Монголын нутагт эзэн суусан юм. Сүүлд Манж-Оросын Нэрчүгийн хилийн гэрээг хийхэд Шолой Уваш ханы дур мэдэн бичсэн тэр захидал шийдвэрлэх үндэс болсон юм. Зүүнгарын Галдан Бошигт хаан Халхтай эв эдрэлцэн Засагт ханы харьяат Хотгойдын Шолой Уваш хунтайжийг цэрэг хөдөлгөн дарсан ба Шолой Уваш хунтайж ихэнх харьяат ард иргэдээ аван өмнө зүг нүүж Манжид дагаар орсон юм. Энэ дайнаас болж хязгаар нутаг хүнгүй, эзэнгүй болсныг далимдуулан Оросууд Монгол нутагт түрэн орж ирж, Байгаль нуур хүртлэх өргөн уудам нутгийг өөрийн болгосон түүхтэй билээ. Зүүнгар улсын Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн, Даваач хааны үед Урианхайчууд Зүүнгарын улсад харьяалагдаж байв. Манжийн үед 200 гаруй жил Урианхайчууд нь Урианхайн Хязгаар гэдэг засаг захиргааны нэгжид харьяалагдан Манжаас томилсон Ховдын манж амбан захирагчид Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхайн хошуудын хамтаар харьяалагдаж байсан. Профессор А.Очир урианхан хэмээх нэрийг урианхан нь уриа (н), хан гэсэн хоёр үгээс бүтсэн бөгөөд эхний уриа нь уриа дуудлагын уриа, хан нь эзэн гэсэн утгатай үг бололтой. Эл хоёр үг нийлээд уриан эзэн, уриан хан буюу онгодын эзэн гэсэн утга илтгэсэн байж мэднэ гэж үзсэн байна.<ref>{{Cite web |url=http://www.khovd.gov.mn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=563&Itemid=145 |title=Олон ястны өлгий-Ховд |access-date=2014-04-11 |archive-date=2017-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170221105413/http://www.khovd.gov.mn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=563&Itemid=145 |url-status=dead }}</ref> Алтайн урианхайчуудын түүхээр дорвитой бүтээл хийсэн эрдэмтэн бол Ц.Гантулга юм. Тэрбээр урианхайчуудын гарал, үүслийн талаар тодорхой мэдээлэл авахад “Эргүнэ хунгийн домог”, “Монголын нууц товчоо” хоёр онцгой ач холбогдолтойг дурджээ. Эхний домгоос авч үзвэл лавтай 2000 жилийн асуудал яригдах юм. Тэгэхээр гарцаагүй язгуурын Монгол аймгийн тухай яриа гарна гэсэн үг. Тэр үеийн аймгууд үргэлжийн дайн, дажинтай байсан бөгөөд нэгэн дайнаар хоёрхон хүн амьд үлдсэн нь эр, эм хос бүлгээ гэжээ. Тэд амь гарахын тулд хүн байтугай араатан хүршгүй газар зайлан одсон байна. Дүрслэн хэлбэл, нэгэн нарийхан жимийг эс тооцвол явахад нэн бэрх хад асга, ой модтой газар гэх. Энэ нутгийг Эргүнэ Кун гэмой. Тэр хоёр хүнийг Нукуз, Киян хэмээнэ. Тэр хоёроос төрсөн үр сад нь дөрвөн зууны турш өсч үржээд олон овог болжээ. Тэдэнд нутаг ус нь давчдах болжээ. Ингээд тэндээс гарч ус ургамал, ан гөрөөс элбэгтэй газар бараадахаар шийджээ. Ингэхийн тулд далан толгой шар үхэр, адуу нядалж ширийг нь туламлан хөөрөг хийгээд нүүрс, тосоор дүүргэн их хэмжээний гал өрдөн төмрийн хүдэртэй хавсарган дэлбэлж их уулыг сэтлэн зам харгуй гаргасан байна. Тэр замаараа гаран салбар болон салж одоцгоожээ. Тэгэхэд уриа дуудлагаар оройлон оролцож зам гаргасан Нукузын үр сад овог аймаг болохдоо урианхайчууд болжээ. “Судрын чуулган”-д өгүүлснээр бол эртний Монгол аймгуудыг дурдахдаа эхэнд нь нукуз, урианхай хэмээн өгүүлээд явсан нь бий. “Эргүнэ хунгийн домог” 2000 жилийн түүхтэй хэмээвээс Хүннүгийн үетэй холбогдох юм. Тэгэхээр урианхайчууд тэр үед ч бие даасан аймаг байсан нь таарч байгаа билээ. Рашид-ад-дин ч “Судрын чуулган”-даа зүгээр нэг дурдаагүй болов уу. Тэрхүү суут хүн тухайн үеийнхээ шилдэг баримт дээр тулгуурлан алдарт бүтээлээ туурвисан нь мэдээж билээ. “Монголын нууц товчоо”-нд чухам юу гэж өгүүлснийг одоо товчхон хүргэе. Тэнд урианхайчуудыг “Бурхан Халдуны эзэн, бурхан босгосон Шинчи баян урианхай” хэмээн өгүүлжээ. Хорь Түмэдийн нутгаас Хорилардай мэргэн удам төрлөө дагуулж Бурхан Халдуны эзэд болох Шинчи баян урианхайг түшихээр ирлээ гэсэн нь ч буй. Чингис хаан төрөхөд урианхай үндэстэн Жарчудай өвгөн булган өлгий бэлэг болгосон түүх ч буй. 13-р зуунд буюу Их Эзэн [[Чингис хаан]]ы үед Урианхай аймгаас [[Зэлмэ]], [[Сүбэдэй баатар|Сүбэдэй]] зэрэг олон баатарлаг жанжин төрөн гарч байсан тухай [[Монголын нууц товчоо]]нд өгүүлсэн байдаг. Чингис хааны есөн өрлөг жанжины нэг Зэлмэ нь Чингис хааны амийг гурвантаа аварч, цэргийн их жанжин Сүбэдэй нь Чингис хааны байлдан дагуулалтад онцгой үүрэг гүйцэтгэж байжээ. Дундад Ази, зүүн Европын улс орнуудыг Сүбэдэй жанжины удирдсан их цэрэг байлдан эзэлж байжээ. Өдгөө мэдэгдэж байгаагаар урианхан (урианхай) нэр зүүсэн хэдэн бүлэг байна. Урианхай хэмээх адил нэр зүүсэн тэдгээр угсаатны бүлгүүд нь нийтлэг нэг гаралтай юм уу, эсвэл нэр ижил боловч түүхэн гарал нь өөр аймагууд байсан уу гэдэг нь одоо болтол тодорхой болж чадаагүй байна. Үүнээс үүдээд урианхай нэр зүүгсэдийн түүх, угсаа-хамаарал, нутагшилт зэрэг нэлээд асуудал нь маргаантай байна. Одоо бидэнд мэдэгдэж байгаагаар урианхай хэмээх нэр манай тооллын Х зууны эхэн үеийн хэрэг явдалтай холбогдон түүхэнд тэмдэглэгдсэн бололтой.{{sfn|Пэрлээ|1959|pp=78}} Тэр цагаас хойш түүхийн янз бүрийн үед урианхай хэмээх нэрийг хятад дүрс үсгээр хэдэн янз тэмдэглэсээр иржээ. Ираны түүхч Рашид-ад-диний "Судрын чуулганд" Хэнтийн нурууны Урианхай, Ойн Урианхай нэр ижил боловч шууд холбоогүй, Ойн урианхай нь урц овоохойд суун ан агнан амьдардаг гэж бичсэн байдаг. Ойрадын [[Алтайн Урианхай]], Хөвсгөлийн Урианхай, Халх Урианхай нар урианхай гэсэн нэрнээс өөрөөр өөрсдийгөө нэрлэдэггүй харин тувачуудыг тагна урианхай, тува, якутчуудыг саха урианхай, саха, якут гэсэн гурван янзын нэрээр нэрлэж байсан учир эрдэмтэд якут, тувачууд урианхай гэсэн нэрээр сүүлд нэрлэгдэх болсон гэж таамагладаг. Зарим якут хүмүүс одоо болтол урианхайтай өөрийн гарлыг холбон тайлбарладаг. Оросын нэрт дорно дахиныг судлаач Н.В.Кюнер хятад сурвалжид Улянха хэмээх угсаатны нэр гардаг нь Урианхай аймгийн нэр мөн гэж үзсэн байна.{{sfn|Кюнер|1961|pp=65-66}} XVIII зууны үеийн хятад түүхэнд, XV зуунаас Хянганы нуруугаар нутагласан урианхай нарыг эртний Кумоси нарын удам хойчис гэж өгүүлсэн байна.{{sfn|Кюнер|1961|pp=65-66}} Кумоси нар IV зууны үед түүхэнд нэр нь гарсан том аймаг аж. Урианхай хэмээх угсаатны нэр Х зууны эхээр түүхэнд мэдэгдэх болсон. Тэд 902, 963 онд Хятан улсад алба барьж, хөтөч хүн, алаг гөрөөс зэргийг хүргэж байв. Монгол сурвалж мэдээгээр, Чингис хааны дээд өвөг Добу мэргэний үед урианхайн зарим нь бурхан халдунд нутаглаж байжээ.<ref>Монголын нууц товчоо, 1975, т. 20-21</ref> XII зууны үед урианхай нарыг дотор нь ойн урианхай, тал хээрийн урианхай хэмээн ялгадаг байжээ. Ойн урианхадын нутгийн өмнөд тал нь Хэнтийн уул, хойд тал нь Баргужин төхөм хавиар суугч хори түмэд, барга нартай зах залгаж байжээ.<ref>Рашид-ад-дин, 1952, т.121, 156-160</ref> Талын буюу язгууртны монголчуудын доторхи урианхай нар хойд талаараа ойн урианхайтай хаяа нийлэн Хэнтийн уулсаар нутаглан сууж байжээ.<ref>Одон, 1988, т.201-202</ref> Элжигидэй ноён XIII зууны эхнээс Хянганы нуруу, Их цагаан хэрмийн араар нутаглаж байжээ. 14-р зуунд Урианхай Ляонин, Хэнтийд хуваагдан сууж байв. Одоогийн Хятадын Ляонин мужид нутаглаж байсан Урианхайн Нагачу ноён 1388 онд Хятадын Мин улсад бууж өгөхөд түүний харъяат урианхайчуудыг Доён, Тайнин, Фү-юй гэсэн 3 харуулд хуваан Хятадын хил хамгаалуулах болсон байна. Эл урианхай нар бол XIII зууны эхээр Чингис хааны алтан ургийн ноён Элжигидэйд очсон урианхай нар мөн бололтой гэж зарим судлаачид үзжээ. Хэдийгээр дээрх 3 харуулын Доён харуулд урианхай нар сууж, нөгөө хоёрт нь Үжээд, Онглигууд байсан боловч зарим бичиг зохиолд Урианхайн гурван харуул, Урианхайн гурван хязгаар гэхчлэн тэмдэглэсээр иржээ. Монгол улс 14-р зуунд Хятадтай дайтан алдсан нутгаа эргүүлэн авсны дараа Урианхай түмнийг сэргээн байгуулжээ. Урианхайчууд [[Батмөнх Даян хаан|Даян хаан]]ы үед бослого гаргасан тул Батмөнх Даян хаан Урианхай түмнийг бүрмөсөн тарааж хүн ардыг нь бусад түмэнд хэсэг хэсгээр нь тараажээ. Урианхайн бусад хэсэг нь [[Хэнтийн нуруу]]нд байсан ба тэд 16-р зууны эхээр Хангайн нуруу руу нүүн очсон ч удалгүй цаашлан Алтайн нуруунд очин одоогийн Алтайн Урианхай болжээ. Харин Хөвсгөлийн уулс руу нүүсэн хэсэг нь [[Хөвсгөл]]ийн Урианхай болсон байна. Алтайн Урианхайн зарим нь Ойрад Монголчуудтай хамт Или, Тарвагатайн нуруу руу нүүсэн байна. [[Зүүнгарын хаант улс]]ын үед [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хаан]]ы удирдлаган дор дайн тулаанд оролцож явжээ. [[Зураг:AltainUrianhaiHuvtsas.jpg‎|thumb|200px|Алтайн Урианхайчуудын хувцас]] [[Зураг:Uriankh-Tsongol.jpg‎|thumb|200px|Урианх-цонгоол [[буриад ястан|буриад]]]] Энэ олон жилийн нүүдэл, суудлын үеэр Урианхай аймаг нь нутагшин суурьшсан газар усныхаа нэрээр Хэнтийн Урианхай, [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагны Урианхай]], [[Алтайн Урианхай]] гэж нэрлэгдэн иржээ. Одоогоор Хэнтийн нуруунд нутаглаж байсан Урианхайчууд Говь-Алтай аймгийн 5-6 сумдаар тархан нутаглаж, [[Халх]] ястны Урианхай овог гэж нэрлэгдэн аж төрж байна. Харин Хөвсгөлийн Урианхайчууд [[Хөвсгөл]] аймгийн нутгаар, [[Алтайн Урианхай]]чууд Алтайн нуруу даган нутаглаж байна. [[Зураг:Tuvans.jpg|thumb|Тува буюу Тагнын Урианхай]] Эдгээр Монголын Урианхайчуудаас гадна [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Тува Улс]]ад буй [[Тува]]чуудыг мөн Тагнын Урианхай гэж нэрлэж ирсэн байна. Эдгээр нь Түрэг хэл, соёлтой угсаатан бөгөөд XIV-XV зууны үед Урианхайчууд Хөвсгөл нуурын нутаг руу нүүж нутагласан үеэс эхлэн Хөвсгөлтэй зэргэлдээ орших [[Тагнын нуруу]]ны Тува иргэд Урианхайн нэрийг авч Тагнын Урианхай гэж нэрлэгдэх болсон юм. Тэдний уугуул нэр нь Тува болно. Одоо Урианхайг Монгол Урианхай (Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай), Тагна Урианхай гэсэн хоёр үндсэн бүлэгт хуваадаг. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай нь хэл аялгуугаараа ялгардаг бол Бурхан Халдунд үлдсэн цөөн урианхайчууд хэл, соёлоор халхаас ялгагддаггүй. Хөвсгөлийн Урианхайн аялга Халх, Алтайн Урианхайнх Ойрад аялганд орно. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхайчуудын овгууд нь бүхэлдээ монгол байдаг. Харин Тувачуудын дунд монгол, түрэг овог холилдон оржээ. Чингисийн жанжин Зэлмийн нэртэй Зэлмэ урианхай овог Монголд байгаа нь урианхайчуудын түүх гарлыг тов тодорхой илэрхийлж буй хэрэг юм. Өвөр Монголын Түмэд зүүн хошуу, Харчин хошууны захирагч ноёд нь Зэлмэ Урианхайн угсаа байдаг, Манж Чин улсын үед Урианхайчуудыг Тавнан гэж нэрлэдэг байжээ. Одоо Өвөр монголын Улаанхад хотын Харчин хошуу, Ляонин мужийн Фушиний Монгол үндэстний өөртөө засах хошуу буюу Монголжин хошуу зэрэг газруудад Зэлмийн удамт Урианхай овогтнууд амьдардаг юм. 20-р зууны эхээр Харчин Түмэд оронд хятадууд монголчуудын газар нутгийг булааж монголчуудыг ихээр алж хядсанаас болж урианхайчууд Хянган давааны энгэр уруу хорчинуудын нутаг уруу нүүсэн байдаг. == Генийн сан== {| class="wikitable" !Хаплогрупп !N (дээжийн хэмжээ) !% (хувь) |- |C *(x C3c ) |15 |25 |- |C3c |20 |33.3 |- |Д |1 |1.7 |- |K *(x N3 , O , P ) |3 |5 |- |N3 |5 |8.3 |- |O2b |3 |5 |- |O3 |4 |6.7 |- |P *(x R1a ) |5 |8.3 |- |R1a1 |4 |6.7 |- |''Генетикийн олон янз байдал'' |0.8119±0.0318 | |} Урианхайчуудын удмын санд C *(x C3c ), C3c , D , K *(x N3 , O , P ), N3 , O2b , O3 , P *(x R1a ), R1a1 гэсэн хаплогруппууд байна. Хамгийн өндөр давтамж нь нийт генийн сангийн 33.3% -ийг бүрдүүлдэг C3c гаплогрупп бөгөөд нийтдээ C3 гаплогруппын дэд бүлгүүд нь Урианхайн удмын сангийн 60 орчим хувийг бүрдүүлдэг. Хаплогруппийн С3 ген (одоо С2 гэх болсон)-д хамаарах ард түмний ихэнхи нь Монголын ард түмэн байдаг. Үүнд: урианхай, халх, буриад, халимаг зэрэг монголчуудад ихээр байдаг. Хазар, эвенкүүд болон түрэг угсаатан (казах, каракалпакууд, киргиз, узбек, тува, якут, алтайчууд) зэрэг үндэстэнд ч бага зэрэг агуулагддаг байна. == Орчин үеийн урианхайчууд== Одоогийн байдлаар "Урианхайчууд" гэсэн нэр нь дараах үндэстний бүлгүүдэд хамаарна. * Монгол хэлээр: ** '''Алтайн урианхай''' (монгол. Алтайн урианхай) - ойрад аялагатай, Баян-Өлгий аймаг (6274 хүн, 2000), Ховд аймаг (6592 хүн, 2000); тэд ойрад аялгаар ярьдаг. Ховд аймагт Дуут, Мөнххайрхан сумдад амьдардаг. ** '''Говь-Алтайн урианхай''' (монгол. Халх урианхай) - халх аялагатай, Говь-Алтай аймагт амьдардаг. ** '''Хөвсгөлийн урианхай''' (монгол. Хөвсгөл урианхай) - Халх аялагатай, Хөвсгөл аймаг (3036 хүн, 2000), Хөвсгөл нуурын зүүн ба баруун (Дархад дунд) ; Тэд халх хэлний урианхай аялгаар ярьдаг. * Түрэг хэлээр: ** '''Уйгур-Урианхайчууд''' ( цаатан, уйгар, заримдаа цаатан уйгар, өөрийн нэр - myъha / духа / туха) - жижиг Дархат нутгийн ууланд (Хөвсгөл аймгийн баруун хойд) нутагладаг цаа бугын тайгын бүлэг. Ойролцоогоор 350-400 жилийн өмнө тэднээс салсан соёотуудын ойрын төрөл. Тэд монгол хэл рүү хурдан шилжиж байгаа зүүн соёны хэлний цаатан-соёт аялгаар ярьдаг. Хүний тоо: 282 хүн. Уран зохиолд ихэвчлэн Уйгур-Урианхай, цаатан нарын тухай тусад нь дурдсан байдаг ч энэ нь буруу юм. ** '''Мончак-Урианхай''' (Урианхай-Мончок, өөрийн нэр ''Д'ва / Соён''  - Тува, Монголоор - Мончоого-Урианхай, Мончак - Тувачуудын казах нэр) - Тувачууд Ховд аймгийн Буянт суманд амьдардаг. Тэд Хятадад амьдардаг тувачуудаас (Или-Казахийн автономит тойргийн Канас нуурын нутаг) нүүж ирсэн бөгөөд энгийнээр Мончак (Хөх-Мончак) гэж нэрлэдэг байв. Монголд 400-700 орчим хүн байдаг Тэд тува хэлний Хөх-мончак аялгаар ярьдаг. "Урианхай гэдэг нэрийг монголчууд энэ ард түмэнд өгсөн. Гэхдээ тэд өөрсдийгөө Тува гэж нэрлэдэг" гэж Г.Н.Потанин бичжээ. Мончак-Урианхайчууд Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын туватай ойр байдаг ч тэдэнд “урианхайчууд” гэсэн нэр томъёо байдаггүй. Тэд Монгол улсын Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл суманд (1568 хүн) суурьшдаг бөгөөд цөөн хэсэг нь Сэлэнгэ аймаг руу нүүжээ . Тэд тува хэлтэй ойр Цэнгэл аялгаар ярьдаг. == Овгийн бүрэлдэхүүн== ''Урянхан (Урианхан), Урянхай (Урианхай), Урянхад (Урианхад)'' овгийн төлөөлөгчид одоогийн Монголын бараг бүх аймагт амьдардаг. Ховд, Баян-Өлгий аймгийн нутагт Урианхай овог, тэдгээрийн Урианхан, Бага Урианхан, Зэлмэн урианхай зэрэг овгууд бий. Урианхайчууд нь Халх Урианхай, Баядын Урианхай, Хотгойдын Урианхай, Үзэмчин Урианхай гэсэн бүрэлдэхүүнд багтдаг. Үзэмчинд Хорчин, ''Бөөнөр'' овгийнхон өөрсдийгөө Урианхайчуудын нэг хэсэг гэж үздэг. Халхуудын дунд тэд олон овог үүсгэсэн ба тэднээс Урианхан овог нь ихэнхи юм. Халимагууд дотор Урианхууд (Уранхууд), Урианхус-Доглут овгууд байдаг. '''''Буриад-урианхайчууд.''''' Буриад ястны бүрэлдэхүүнд Урианхай овгууд олон багтдаг. Үүнд: Сонголчууд, Табангутууд, Атаганууд, Ашибагат, Баргуцууд, Сартулууд, Андагай, Икинатууд (Нарат овог), Онон хамниган (Урианхай овог, Урианхай-Тугчин, Улаанхан), Хори-буриад (Сагаангууд овогт Хөхүр урианхай), Нижнеокинский (Нарат овогт), Идинский (Нарад овогт), Китой, Түнхэн, Сэлэнгэ (Урианхай, Урианхай-отонк, Зэлмэн- Урианхай, Батут-Урианхай, Байн-Урианхай, Урианх-Цонгол, Урианх-Зэмбэ) болон Закаменскийн буриадууд болно. '''''Зэлмийн удам.''''' Монгол цэргийн их удирдагч, Чингис хааны өрлөг Зэлмийн удам. Зэлмэ 13-р зууны эхний хагаст амьдарч байжээ. Тэрээр Бурхан Халдун ууланд нутаглаж байсан ''Урианхай аймгийн Жарчиуд Аданхан'' овгийн хүн байв. Зэлмийн удамд Өвөр Монголын Зостын чуулган, Харчингийн баруун, зүүн, дунд хошуу, Түмэдийн зүүн нэг хошуу ордог. ''Жарчиуд Аданхан'' овгийн үр удам нь Өвөрмонголд амьдардаг орчин үеийн Жарутууд Жамуха ба Жадаран овгийн өвөг ''Жадардай''н эх нь Жарчиуд Аданхан урианхай хүн юм. ''Мөн Аданхан'' овгийн нэг салбар нь Жүүрэйд овгийн өвөг Жүүрэйдэйн эцэг Бодончар байв . ''Урианхай, Зэлмэ, Хүн зэлмэ, Зэлмэн урианхай гэсэн'' овогтонгууд Завхан аймгийн Баянтэс, Тэс, Баянхайрхан сумдад, Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Шинэ-Идэр, Жаргалан сумдад, Өмнөговь аймгийн Ноён, Булган, Цогцэций, Баян-Овоо, Ханбогд сумдад, Булган аймгийн Хутаг-Өндөр, Сайхан, Баяннуур, Бүрэгхангай, Бугат сумдад, Дорнод аймгийн Чойбалсан, Сэргэлэн, Булган, Баянтүмэн, Матад, Халхгол сумдад, Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан, Сүхбаатар сумдад, Төв аймгийн Цээл, Угтаал, Өндөрширээт, Бүрэн сумдад, Хэнтий аймгийн Норовлин, Баян-Овоо, Баянмөнх, Дэлгэрхаан сумдад, Ховд аймагт бий. '''''Бусад удам.''''' 20-р зууны эхэн үед. Сэцэн хан аймгийн Илдэн цавын хошуунд ''(одоогийн Дорнод аймгийн Халхгол сум) Оровод'' ясны Урианхай овог бүртгэгджээ . Оровгодууд Урийнхантай холбоотой. Өдгөө Дорноговь аймгийн Алтанширээ суманд ''Оровгод'' овгийнхон амьдардаг. Дорнод аймгийн Чулуунхорот, Чойбалсан, Хөлөнбуйр, Булган, Баянтүмэн, Матад, Халхголсум, Өмнөдэлгэр, Гурванбаян, Хэрлэн, Өлзийт хороо, Хэнтий аймгийн Баянмонх, Дархан, Дэлгэрхаан, Цэнхэрмандал, Баянхутаг, Галшар, Баян-Овоо, Норовлин сумдад бий. ''Орговой'' овог Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан суманд бүртгэлтэй. Мэдэгдэж байгаа овгууд нь Монгол хэлт урианхайчуудын ''Түнхэн'', ''Хорхон овгууд юм.'' Түнхэн, Хорхон овгууд нь Ховд аймгийн Дуут, Мөнххайрхан сумдад байдаг. Баян-Өлгий аймгийн Алтанцөгц суманд монгол хэлтэн урианхайчуудын дунд ''Шаазган, Шаазгад'' гэсэн овог байдаг. Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн, Ховд сумын нутагт ''Шарай голын'' өөлд овог бий. Монгол хэлтэн Алтайн Урианхайчуудын дунд өөлдүүдээс гадна Шарайголын овог мөн бүртгэгдсэн байдаг. ''Алаг адуун'' овог Говь-Алтай, Завхан, Архангай, Ховд, Увс аймгуудад, голдуу Сартуул, Урианхай, Баруун Халх овгууд амьдардаг. '''''Зөөд.''''' Урианхай угсаатанд Зөөд овгийнхон их юм . Энэ овгийнхон нь Увс аймгийн Зүүнговь, Түргэн, Өмнөговь, Бөхмөрөн, Ховд, Завхан, Ховд аймгийн Дөргөн суманд бүртгэгдсэн байдаг. Тэр дундаа дөрвөдөөс ирсэн халимагуудын дунд зөөд овог орсон байдаг. Халимаг-дөрвөд угсаатны Зөөнчуудын дотроос зэт кавюд, их-зэт-кавюд гэсэн овог бий. Мөн Халимаг-дөрвөдүүдийн дунд буурлуудын нэг салбар болох Зэд Ёксуд овог бий. Маанин зэт овгийг мөн тэмдэглэсэн байдаг. Хөвсгөлийн дархадуудын дотроос Хар зоот, цагаан зоот (цагаан зөөд), шар зоот (шар зөөд) овгийнхон байдаг. '''''Алтайн урианхичуудын''''' бүрэлдэхүүнд өөлөг, цагаан туг, эрхит, хуурчид, баяд, саад, заамид, мундас, урианхай, ах, бургууд, шар жавраа, дөрвөд, шар гол (широй гол), бүрэв, монгол, морин, торвог, хойд, их хойд, бага хойд, дархад, хоо дархад, хар дархад, шар дархад, оръяс (горлос), холдон, түнхэн, шаазгай, хорхон, буриад, чойрд, эмч, шөрмөс, шөвөг, онгуда (онход) , бэрхад, шажин, сурч, чоно, харчин, нүцгэд, холбоо, эцгэд, жортомос, казах, зоо (зоод), соён, улаан соён, шар донхол, хар донхол, оорцог, иркид. хасхан иркид зэрэг овгууд бий. '''''Хөвсгөлийн урианхичуудын''''' овгийн бүрэлдэхүүнд Баруун цаатан , зүүн цаатан, Зоот, Жэгд, Илжигэн нар багтдаг. Мөн Иркит, Кайсот (Хаасут) овгууд ч оролцсон байна  . '''''Цаатангуудын''''' угсаатны бүрэлдэхүүнд урат, каштаг, балгаш (балыкчи, балигч, балыкши), додот (тоду, аг-тоду, хар-тоду), соён (хэртэк, бэлмэй, салчак), зоот (жөгд, чооду, чота, чоди), сорс, даргалар, дэмжээ (дэмчи), хэрдэг, хоюук, тарга, найдан, хуулар (хара хуулар, цагаан хуулар), соён киргиз, ханачи, маат зэрэг овгууд бий. '''Халимагийн''' овгийн дунд цаатан, хэрээд-цаатан, аха-цаатан, бага-цаатан, хоёр-цаатан, эркетэн -цаатан, гурвуд-цаатан, хорняхин-цаатан  гэж бий. Үүний зэрэгцээ генийн судалгаагаар Халимгийн цаатанууд нь Хөвсгөл цаатантай биш Халх Монголчуудтай ойр байсан нь тогтоогджээ. '''''Урианхай овог.''''' урианхай, урианхайн, урианхайд, аданхай, аданхай урианхай, аданхан, аданхан урианхай, алаг урианхай, алтайн урианхай, ах урианхай, бага урианхай, бага урианхан, баруун урианхай, Боржигон Урианхад, Буриад Урианхай, Жарууд, Жарчид, Сүбэдэй, Зэлмэ, Зэлмэ урианхай, Зэлмэ урианхай, Зэлмэн, Зэлмэн урианхай, Зэлмэн урианхай, Зэлмээ, Зэлмээн, тэдний урианхай, тэдний Урианхай, Урианхайгуур, Урианхай .орцог, урианхай цэцэрлэг, урианхай сартуул, урианхай соён, урианхай тучин, урианхай улаан соёон, урианхай хаан, урианхан хорхон, урианхай цагаан туг, урианхайд, урианхайн, урианхайт, урианхайчууд, урианхан оорцог, урианхан тугчин, урианхан халх, халх урианхан, хаан урианхай, хан урианхай, хан урианхан, хар урианхай, хар урианхан, харчин урианхай, хөх урианхан, хун зэлмэ, цаатан, цатан гэх мэт. == Нэрт хүмүүс== * [[Зэлмэ]] * [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй]] * [[Урианхадай]] * Шударга баатар, Харчин гүн [[Бавуужав]] /Харуулын 3 урианхайн удам/ * [[Банзарын Дамчаа]] * Шалмаагийн Ёолк == "Урианхай"-тай холбоотой овог аймгуудад == === Алтайн Урианхай === Манж Чин улсын үед Алтайн урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Тэр нь дотроо долоон хошуу, 27 сумтай байжээ. Алтайн нуурын Урианхай өмнө нь түүний нэг хэсэг байсан боловч 1860 оны Бээжингийн гэрээгээр [[Алтай ястан|Алтай]]г [[Оросын эзэнт гүрэн]]д шилжүүлсэн. '''Зүүн амбаны хошуу:  ''' Алтайн урианхайн гол хошуу бөгөөд Сагсайн сүмд төвлөрч байсан гэдэг. Ах, Түмт, Сан, Урианхай, Гонзгой, Оорцог гэсэн зургаан сумтай байжээ. '''Мээрэнгийн хошуу:''' Ах, Шаазгай, Ятуун, Онгуда гэсэн дөрвөн сумтай. Алтанцөгц нуураар төвлөрөн сууж байв. Сүүлчийн ноён нь Цагаанбилиг гэдэг хүн байжээ. '''Цагаан соёны хошуу:''' Бургуут, Сарыглар хоёр сумтай. Цагаан соён, Тэлэнгэд, Саглагар, Хувлаар гэх мончоогуудын хошуу нутаг юм. Цэнгэлхайрхан, Цагаан голоор нутагтай гэжээ. '''Сэндэн гүний хошуу:''' Оршин суудаг овгоороо нэрлэгдсэн эл хошуу хоёр сумтай гэх. Харганатын голоор нутагладаг байжээ. Энд дурдагдсан дөрвөн хошуу нь Зүүнгарын монголчууд болно. Дор дурдагдах гурван хошуу Баруун гарынхан авай. '''Баруун бэйсийн хошуу:''' Ах, Цэрвээ, Мянгад, Сан, Оорцог сумтай. Булган голоор нутагтай гэв. '''Саруул гүний хошуу:''' Саруул гүний хүрээнд төвлөрсөн, Толбо нуураар нутагтай байжээ. Ах, дунд, хойд сумтай гэх. '''Шар даагийн хошуу:''' Ховд гол, Шинжаанаар нутагтай, дөрвөн сумтай, мончоог хошуу билээ. === Тагны Урианхай === Манж Чин улсын үед Тагны урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Тэр нь дотроо таван хошуу ба 46 сумтай байжээ. 5 хошуу: Тагнын урианхай хошуу, Тожийн урианхай хошуу, Хөвсгөл нуурын урианхай хошуу, Хэмчиг голын урианхай хошуу, Салчакийн урианхай хошуу 46 сум: Манжийн ноёрхолын үед 1691-1923 он хүртэл Өвөр Ширхтэн урианхай нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч хошуунд захирагдаж байсан бол хөвсгөл нуурын бусад урианхай нь 1805-1911 он хүртэл Улиастайн манж амбанд захирагдаж байсан юм. Өвөр Ширхтэн урианхайг Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошууны ноёны томилсон зайсангууд захирч байжээ. Хөвсгөлийн нуурийн урианхайг захирч байх Бүгдийн дарга /Үхэрида/ гэдэг албан тушаалыг Улиастай дахь манж амбан 1805 онд анх бий болгож, өөрөө томилдог байсан бөгөөд 1805-1923 он хүртэл 8 хүн энэ албыг хашсан байна. Монгол улс тусгаар тогтнолоо олсон 1911 оноос хөвсгөл нуурын Урианхай нь Богд хаант Монгол улсын дотоод хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэх яамны мэдэлд очиж Бүгдийн дарга /Үхэрида/-г угсаа залгамжлан захирагч болгосон байна. Энэ үеэс Урианхайн 4 сум ангийн үсээр алба тушаах үүрэгтэй болжээ. == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |last=А|first=Очир |last2=Ц|first2=Баасандорж|title=Ойрад монголчуудын хуримын ёсон: XIX зууны сүүлч, XX зууны эх|year=2005|publisher=Соёмбо принтинг}} * {{Cite book |last=Ж |first=Буяндэлгэр |title=Хятад дахь Монгол судлал |year=2013 |isbn= |volume=1 |location=Улаанбаатар |publisher=Монгол Хятадын соёлын харилцааг дэмжих нийгэмлэг |pages=58-93 |chapter=Урианхайн тухай}} * {{Cite book |last=Н.В |first=Кюнер |title=Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока |year=1961 |location=Москва|language=Орос}} * {{Cite book |last=Боржигидай |first=Оюунбилиг |title=Хятад дахь Монгол судлал |year=2013 |volume=1 |location=Улаанбаатар |chapter=Зүүн Түмэд аймгийн хуучин нутгийн тухай}} * {{Cite book |last=Х |first=Пэрлээ |title=Онон Хэрлэнгийн Монголчууд |year=1959 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Н |first=Ариунгуа |title=Мин улсын түүх: Татарын шастир, Ойрадын шастир, Урианхайн гурван харуул |publisher=Битпресс |year=2015 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Ш |first=Чоймаа |title=Хаадын үндсэн хураангуй алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Д |first=Заяабаатар |title=Чакраварди Алтан хааны тууж |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Урианхай ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Буриад ястан]] 9i5beh3dvmn1rid1nr5sgcvju7jvula 857340 857339 2026-05-29T09:28:30Z Megzer 20491 857340 wikitext text/x-wiki [[Зураг:AltaiUrianhaiJutgeltGunHoshuu.jpg|thumb|200px|Баруун Монголд нутаглах Алтайн Урианхайн Манжийн үе дэх Зүтгэлт гүний хошууны нутгийн зураг.]] '''Урианхай''' ([[монгол бичиг]]: {{МонголЮникод|<big>ᠤᠷᠢᠶ᠋ᠠᠩᠬᠠᠢ</big>}}) нь хэл, соёл, угсаа гарал нэгтэй [[Монгол үндэстэн|Монгол]]ын олон ястны нэг болохын дээр гарал үүслийн хувьд Монгол угсаатан дотроосоо одоогийн нэрээрээ тэмдэглэгдэж ирсэн хамгийн эртний гарал үүслийн түүхтэй ястны нэг юм. Зарим түүхэн сурвалжид уг аймгийн нэрийг Урианхан гэж тэмдэглэсэн байдаг бөгөөд дайн байлдааны тэргүүнд уриалан дайтдаг зоригт баатар эрстэй овог аймаг байсан тул Уриа аймаг гэх болсон бол сүүлд олон тулаанд байгуулсан ялалт, гавьяаг үнэлэн Хан өргөмжилж УРИАНХАН аймаг болсон гэдэг.{{Citation needed}} == Түүх== Урианхай угсаатны түүхийг [[Хүннү]] гүрний дараах үе, [[Сяньби]] улсын үеэс эхлэлтэй гэж эртний хятад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Сяньби аймаг МЭӨ III зуунд үүссэн бөгөөд МЭ II зуунаас ханлиг улсаа байгуулж яван юм. Зарим түүхчид Сяньби аймгийн нэр сунжирсаар Шивэй болсон гэж үздэг. Сяньби дотор урианхай байсан гэх нь Шивэй аймагт багтаж байсныг хэлсэн байж болох юм. Эртний өвөг монгол аймаг болох [[Шивэй]]-Монгол аймаг нь Урианхай, Хамаг Монгол, Олхонууд, Тайчууд, Хонгирад, Элжигэн аймгийн өвөг дээдэс нь болдог. Шивэй аймаг нь VI-XII зууны үед одоогийн Монгол улсын болон өвөр Монголын зүүн, Манжуурын хойд хэсэг (Агнуурын тэнгис орчим) нутаглаж байжээ. Тэдний дотор үндсэн 4 овог байсан бөгөөд үүнд Их шивэй ([[Тайчууд]]), Мэнгу шивэй ([[Хамаг монгол]]), Улоху ([[Олхонууд]]), Улянхай ([[Урианхай]]) нар юм. Монголчуудыг Нирун, Дарлиган гэж 2 ангилдаг. Дарлиган Монгол аймагт Урианхай багтдаг. Урианхайчууд нь [[Эргүнэ хунгийн домог|Эргүнэ Хүн]]<nowiki/>ий домогт өгүүлснээр VII зууны үеэс анхны [[Монгол]] аймгийг Хиан (Боржигоны өвөг), Нукуз аймгуудын хамтаар үүсгэн байгуулсан гэдэг бөгөөд энэ байгуулсан Монгол аймаг нь Дарлиган Монголчууд гэгддэг ажээ. Эндээс үзэхэд Урианхай угсаатан нь цаанадаж МЭӨ III зуун, наанадаж МЭ VI зуунаас үүсэлтэй болох нь харагдаж байна. Үүнээс хойш: * VII зуунд Хянганы нуруугаар нутаглаж Монгол аймгийг үүсгэлцсэн (Эргүнэ гүний домог) * VIII-XII зуунд Хянган, Хэнтийн нуруугаар нутаглаж байсан * XII-XIII зуунд Хэнтийн нуруугаар нутаглаж Их Монгол улсыг байгуулалцан, нэгэн түмэн болж байв. 3 харуул урианхайчууд салбарлаж Ляонинд нутаглав. * XIV-XVI зуунд Хянган, Хэнтий, Хангай, Хөвсгөлийн уулсаар нутаглаж ихэд хүчирхэгжив. Хөвсгөлийн урианхай салбарлаж тэдний ойр орчны угсаатaн (Сибирь, Саяны нуруу, Тагнын нуруу гэх мэт)-ыг бүгдийг нь урианхай гэсэн нэрээр нэрлэж эхлэв. Хянганы нуруу, Ляонинд салбарлаж суурьшсан, их хоригийг сахисан урианхайчууд харчин, ордос зэрэг аймгуудыг үүсгэх болов. Хангай Хэнтийн нуруугаар нутаглаж байсан урианхайчууд хүн ам ихэд өсөж, шинэ тутам үүсэн гарч байсан халх угсаатны тал хувийг бүрдүүлж байв. Батмөнх даян хаан тэргүүтэй алтан ургийн хаадууд урианхайг хэт хүчирхэгжихээс сэргийлэн (их дайнч аймаг байсантай холбоотой байх) хэсэг хэсгээр тараах болсон ба үүнээс болж урианхайгаас бослого үймэн хүртэл гарч байв. Энэ үеийн урианхай Хэнтийн нуруунд багахан үлдсэн ч ихэнхийг нь Алтайн нуруунд шилжүүлэн нутаглуулсан байна. * XVII зуунд урианхайн зарим нь Зүүн гарын хаант улсад харъялагдаж, зарим нь хил залгаа Засагт ханы мэдэлд орж байв. Энэ үед Засагт ханы мэдэлд байсан урианхайчууд нийт зүүн монголын хамтаар манжид хамаарах болов. * XVIII зуунд Зүүн гарын мэдэлд байсан Алтайн урианхайчууд манжид эзлэгдэв. Их Монгол гүрний үед Урианхай аймгийн эзэн захирагч Зэлмэ жанжин бол Их Монгол Улсын Чингис хааны хамгийн алдартай цэргийн жанжин байсан ба Монголын зонхилох том аймгийн нэг байв. === 14-16 дугаар зууны Урианхай түмэн === Хятадыг зуу гаруй жил ноёлсон монголын хаад ноёд нутагтаа ирснээс хойш Урианхайчууд уугуул монгол нутагт үлдсэн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]], Үдэчи ноёны удмынхан захирсан урианхайн мянгатууд болон [[Ляоян нутгийн син жун шу шэн|Ляоян муж]] дахь [[Тэмүгэ отчигин]], [[Хачиун|Хачиуны]] удмынхны эзэмшил газарт байсан [[Зэлмэ]], Чагурхан ноёдын удмынхан захирсан урианхайн мянгатууд гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдсан. Эх нутагтаа үлдсэн Урианхайн мянгатын тухай [[Рашид ад-Дин|Рашид аддины]] бичсэн [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] Чингис хааны их цэргийн зүүн гарт Зэлмэ, Сүбэдэй, Чагурхан, Үдэчи гэсэн дөрвөн ноёны захирсан урианхай аймгийн мянгатууд байсан гэж бичсэн байдаг. Үүнээс Сүбэдэй баатрын нутаг нь Туул голын орчимд, Үдэчи ноёны мянгат нь хаадын их хоригийг сахин хамгаалж байсан. Харин Чагурхан ноёныг Хачиуны хүү Алчидайд өгсөн нь хожим урианхайн гурван харуулын ноёдын өвөг дээдэс болсон. Урианхай түмэн нь 14-р зууны сүүл, 15-р зууны эхэн үед монголын хаадын цэрэг эдийн засгийн гол хүч болж, Хэрлэн, Онон голын орчимд Ойрад, Мин улсын эсрэг байлдаанд олон удаа хааны талд тулалдаж худ ураг болох зэрэг харилцаатай байв. Тайсун хаан Тогтобухын үед Хэрлэн голоор нутагтай Горлосын ноён Цавдангийн охин Алтгалжинг бага хатнаа болгож худ ургийн харилцаатай байсан ч, хатнаа голж буцааснаар Эсэн тайшийн эсрэг тэмцэлд ялагдаж, эцэстээ амиа алдахад хүрсэн. Харин [[Даян хаан|Даян хааны]] ээж [[Шихэр тайху]] болбоос урианхайн Хутуг шигүшийн охин байсан учраас Урианхайн зүгээс ямар нэг ноцтой эсэргүүцэл үзүүлэлгүй, хааны шууд захиргааны зүүн гурван түмний нэгд багтаж явжээ. Даян хааныг таалал төгссөний дара урианхай түмний Түрүй ноён, Гэрэболд чинсан нар 1524 онд Хүрээ улсыг довтлон [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Үринтэй гэх хүнийг алж{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=84}} 20 гаруй жил үргэлжилсэн лотоодын дайн эхэлсэн. Энд гарах Хүрээ улсыг түүхчид Халхын Гэрсэнзийн хүү Амины захирсан гурван отгийн нэг Хүрээ отог мөн гэж үздэг бөгөөд Бэсүдийн Үринтэй нь магадгүй энэ отгийг захирсан Халхын Бэсүд отгийн хүн юм.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=84}} Үүний дараа Түмэдйн Алтан хаан Дүүхэй ноён, Бодь өрлөгийг цэрэгтэй нь илгээн Урианхайг дараад, хойноос нь нэхэж очоод Балжи (Балж гол) гэх газарт их олз аваад{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=84}}{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=18}} буцсан байдаг. Үүний дараа Ордосын Гүнбилэг мэргэн жонон, Түмэдийн Алтан хаан хоёр 5 удаа цэргийн хүчээр дайлж байж Урианхайг дарж, зүг зүгт хуваалдаж, түмэн байх эрхийг нь хасчээ. * 1531 онд [[Гүнбилэг жонон]], [[Алтан хан|Алтан хаан]] хоёр урианхайг дайлж Хэнтий ханы баруун хэсэгт байх{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=86}} Бурхат хан уул, Зоргол ууланд тулалдан дийлж буцав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=18}} * 1533 онд Гүнбилэг жонон, Алтан хаан хоёр Хангай ханыг давж Урианхайг довтлов.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=19}} * 1538 онд Гүнбилэг мэргэн жонон, Алтан хаан хоёр Хангайн өвөрт бууж Эш хатныг аваад, зүүн түмнийг аваад Хангайн ард бууж нутаглаж таргалаад Зургаан түмэн их улс мордож довтолсонд Урианхайн Төрүй ноён, Гэрэболд чинсан нарыг дарж олзлон, их олз олоод буцав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=20-21}} * 1541 онд Алтан хаан Урианхайг дайлж Унгуча болон түүний харъяатыг олзлон буцав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=22}} * 1544 онд Алтан хаан Мангир чинсан, Манхай шигэчин ноёдыг дайлж олзлон авснаар Урианхайн бослогыг бүрэн дарав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=23-24}} Зүүн түмний дундаас Урианхайтай хэрхэн тэмцсэн тухай зүйл хомс хэдий ч, Хураангуй Алтан товчд дурдснаар [[Хорчин|Хорчины]] Булунай ван, Мэндүй дархан ван тэргүүтэй олон ноёд [[Тайсун хаан|Тайсун хааныг]] алсан өшөөг авахын тулд Онон, Хэрлэн, Үүргэн голоор нутагтай [[Горлос|Горлодын]] Цавдан ноёны хүү Мулучай баатар, Алагчуудын Алчугудай баатар, Алур баатар зэрэг ноёдтой Хорчины цэрэг Горлод, Алагчууд отгийн цэрэгтэй байлдаж дарсан тухай гардаг нь Алтан хааны Урианхайг дарсантай холбогдоно. Хорчины ноёд Горлод, Алагчуудыг таван удаа байлдавч эс дийлж, 6 дахь удаа Үүргэнийн голын тулалдаанд Алур баатар, Алчугудай баатар хоёрыг алж, Мулучай баатрыг олзолж, Бодь Алаг хаанд барьж өгч алуулснаар{{sfn|Чоймаа|2006|pp=117-118}} Горлод, Алагчуудыг Цахар, Хорчин аймгууд эрхшээлдээ оруулжээ. Уурианхай нь [[Даян хаан|Даян хааны]] сүүлч, [[Боди Алаг хаан|Бодь Алаг хааны]] эхэн үед [[Хэнтийн нуруу|Хэнтий ханаар]] төв болгож, зүүн тийш [[Онон гол|Онон голын]] урсгалын дунд хэсэгт хүрч...[[Бэлгүдэй]], [[Хасар|Хасарын]] улсын хэсэг газруудыг багтааснаас Юань улсын үеэс хэмжээ нь нилээд томорчээ.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=88}} Энэ нь одоогийн Монгол Улсын зүүн гурван аймгийн нутаг бүхлээрээ багтаж байжээ. Урианхайн бослогыг дарсны дараа Хорчин, Ар Халхын ноёд Урианхай түмний газар, хүн ардыг хуваалдаж өөртөө шингээсэн бөгөөд тэд хамгийн их ашиг олжээ. Өвөр Монголын түүхч Ж.Буяндэлгэр Урианхай түмний дотор Урианхан, Горлос, Алагчууд, Гэрүүд буюу Хэрэгүүд, Хэмхэмчигүүд зэрэг дан монгол овгоос гадна хиргис болон бусад түрэг гаралтай отгууд багтсан гэж үзжээ.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=77-83}} Эдгээр отгоос Халхад шингэсэн Горлос, Гэрүүдийг Гэрсэнзийн хүү [[Онохуй Үйзэн ноён|Онохуй үйзэнд]] өгсөн нь [[Түшээт хан|Түшээт хан аймаг]], Сайн ноён хан аймгийг үүсгэхэд, отгон хүү [[Саму буйма|Саму буймад]] урианханы ганц отог өгсөн нь хожим [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Дархан бэйл, Дайчин вангийн хошуу болжээ. Алагчууд отгийг Бодь алаг хаан дүү [[Эмлиг тайж|Эмлиг тайжд]] өгсөн нь [[Цахар түмэн|Цахар түмний]] зүүн гарын отог болжээ.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=82}} === Урианхайн гурван харуул === 1287-1292 онд өрнөсөн зүүн гарын вангуудын бослогыг дарсаны дараа Хубилай хаан тэдгээр ноёдыг хэвээр үлдээсэн ч, эрх мэдлийг нь хязгаарлах, газар нутаг, цэргийн хүчийг багасгах арга хэмжээ авсны нэг нь тэдний нутагт Хиргис, Орсуд, Хавханас зэрэг гурван аймгийн хүн ардыг Доин өндөр гэх газарт нүүлгэж{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=83}} суулгасан нь тэнд байсан монгол аймгийн хүн ардтай холилдох эхлэл болсон. 1316 онд [[Буянт хаан|Буянт хааны]] үед Доин өндөрийн мянганыг байгуулж, урианхай ноёдоор захируулжээ.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=72-74}} Улмаар Тогоонтөмөр хааны үед Доин өндөрийн юаньшуайфу буюу түмтийн захиргаа болгосон нь 1389 онд Мин улсад бууж өгч дагаар орсон. Юань улсын үед урианхайн мянгатууд нь алтан ургийн вангийн харъяанд байх хэдий ч, цэргийг захирах эрх мэдэл тухайн ноёдод байсан. Мин улсын Хунъ-ү хааны зарлигаар ляо ван Ажашир, хуйнин ван Табинтөмөр, Доин өндөрийн түмтийн ноён Торгучар болон бусад ноёдыг эмхлэн [[Доян харуул|Доянь вэй]] (монголаар "ой" гэдэг, утга нь "харуул"), [[Тайнин харуул|Тайнин вэй]], [[Фуюй харуул|Фуюй вэй]] гэсэн харуулыг байгуулж, Ажаширийг ерөнхий захирагчаар томилж, Табинтөмөрийг Тайнин харуулын захирагч, Торгучарыг Доянь харуулын захирагчаар тус тус томилсон.{{sfn|Ариунгуа|2015|pp=88}} === Манж Чин гүрний үеийн Урианхай === ==== Засагт хан аймгийн урианхан 2 хошуу ==== ==== Алтайн Урианхайн 7 хошуу ==== ==== Тагнын Урианхай ==== Сүүлд Монголын бутралын үед 500 гаруй жил Урианхайчууд нь тэр үеийн Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхай, Тэлэнгэд аймгийн хамт (одоогийн [[Алтай ястан|Уулын Алтай БНУ]] болон [[Тува орон|Тува БНУ]], [[Хакас орон|Хакас БНУ]], [[Алтайн хязгаар]]) Монголын Халхын Засагт ханы харьяанд байж байгаад хожим Зүүнгар улсын харьяанд орсон Хотгойд аймгийн ноёны харьяат газар нутаг, хүн ард түмэн нь байв. Монголын Хотгойдын ноён Шолой Уваш хунтайжийг оросууд Алтай хан, Алтан Хан гэх мэтээр сурвалж бичигт тэмдэглэсэн байдаг. Уваш хунтайжтай Оросууд анх гэрээ хэлэлцээр хийж, харилцан элч төлөөлөгчөө солилцсон байдаг. Тэр үед Шолой Уваш хунтайжийн оросуудад зарим газар нутаг түрээслэж болно гэх захидалыг үндэслэл болгон Оросууд Монголын нутагт эзэн суусан юм. Сүүлд Манж-Оросын Нэрчүгийн хилийн гэрээг хийхэд Шолой Уваш ханы дур мэдэн бичсэн тэр захидал шийдвэрлэх үндэс болсон юм. Зүүнгарын Галдан Бошигт хаан Халхтай эв эдрэлцэн Засагт ханы харьяат Хотгойдын Шолой Уваш хунтайжийг цэрэг хөдөлгөн дарсан ба Шолой Уваш хунтайж ихэнх харьяат ард иргэдээ аван өмнө зүг нүүж Манжид дагаар орсон юм. Энэ дайнаас болж хязгаар нутаг хүнгүй, эзэнгүй болсныг далимдуулан Оросууд Монгол нутагт түрэн орж ирж, Байгаль нуур хүртлэх өргөн уудам нутгийг өөрийн болгосон түүхтэй билээ. Зүүнгар улсын Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн, Даваач хааны үед Урианхайчууд Зүүнгарын улсад харьяалагдаж байв. Манжийн үед 200 гаруй жил Урианхайчууд нь Урианхайн Хязгаар гэдэг засаг захиргааны нэгжид харьяалагдан Манжаас томилсон Ховдын манж амбан захирагчид Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхайн хошуудын хамтаар харьяалагдаж байсан. Профессор А.Очир урианхан хэмээх нэрийг урианхан нь уриа (н), хан гэсэн хоёр үгээс бүтсэн бөгөөд эхний уриа нь уриа дуудлагын уриа, хан нь эзэн гэсэн утгатай үг бололтой. Эл хоёр үг нийлээд уриан эзэн, уриан хан буюу онгодын эзэн гэсэн утга илтгэсэн байж мэднэ гэж үзсэн байна.<ref>{{Cite web |url=http://www.khovd.gov.mn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=563&Itemid=145 |title=Олон ястны өлгий-Ховд |access-date=2014-04-11 |archive-date=2017-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170221105413/http://www.khovd.gov.mn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=563&Itemid=145 |url-status=dead }}</ref> Алтайн урианхайчуудын түүхээр дорвитой бүтээл хийсэн эрдэмтэн бол Ц.Гантулга юм. Тэрбээр урианхайчуудын гарал, үүслийн талаар тодорхой мэдээлэл авахад “Эргүнэ хунгийн домог”, “Монголын нууц товчоо” хоёр онцгой ач холбогдолтойг дурджээ. Эхний домгоос авч үзвэл лавтай 2000 жилийн асуудал яригдах юм. Тэгэхээр гарцаагүй язгуурын Монгол аймгийн тухай яриа гарна гэсэн үг. Тэр үеийн аймгууд үргэлжийн дайн, дажинтай байсан бөгөөд нэгэн дайнаар хоёрхон хүн амьд үлдсэн нь эр, эм хос бүлгээ гэжээ. Тэд амь гарахын тулд хүн байтугай араатан хүршгүй газар зайлан одсон байна. Дүрслэн хэлбэл, нэгэн нарийхан жимийг эс тооцвол явахад нэн бэрх хад асга, ой модтой газар гэх. Энэ нутгийг Эргүнэ Кун гэмой. Тэр хоёр хүнийг Нукуз, Киян хэмээнэ. Тэр хоёроос төрсөн үр сад нь дөрвөн зууны турш өсч үржээд олон овог болжээ. Тэдэнд нутаг ус нь давчдах болжээ. Ингээд тэндээс гарч ус ургамал, ан гөрөөс элбэгтэй газар бараадахаар шийджээ. Ингэхийн тулд далан толгой шар үхэр, адуу нядалж ширийг нь туламлан хөөрөг хийгээд нүүрс, тосоор дүүргэн их хэмжээний гал өрдөн төмрийн хүдэртэй хавсарган дэлбэлж их уулыг сэтлэн зам харгуй гаргасан байна. Тэр замаараа гаран салбар болон салж одоцгоожээ. Тэгэхэд уриа дуудлагаар оройлон оролцож зам гаргасан Нукузын үр сад овог аймаг болохдоо урианхайчууд болжээ. “Судрын чуулган”-д өгүүлснээр бол эртний Монгол аймгуудыг дурдахдаа эхэнд нь нукуз, урианхай хэмээн өгүүлээд явсан нь бий. “Эргүнэ хунгийн домог” 2000 жилийн түүхтэй хэмээвээс Хүннүгийн үетэй холбогдох юм. Тэгэхээр урианхайчууд тэр үед ч бие даасан аймаг байсан нь таарч байгаа билээ. Рашид-ад-дин ч “Судрын чуулган”-даа зүгээр нэг дурдаагүй болов уу. Тэрхүү суут хүн тухайн үеийнхээ шилдэг баримт дээр тулгуурлан алдарт бүтээлээ туурвисан нь мэдээж билээ. “Монголын нууц товчоо”-нд чухам юу гэж өгүүлснийг одоо товчхон хүргэе. Тэнд урианхайчуудыг “Бурхан Халдуны эзэн, бурхан босгосон Шинчи баян урианхай” хэмээн өгүүлжээ. Хорь Түмэдийн нутгаас Хорилардай мэргэн удам төрлөө дагуулж Бурхан Халдуны эзэд болох Шинчи баян урианхайг түшихээр ирлээ гэсэн нь ч буй. Чингис хаан төрөхөд урианхай үндэстэн Жарчудай өвгөн булган өлгий бэлэг болгосон түүх ч буй. 13-р зуунд буюу Их Эзэн [[Чингис хаан]]ы үед Урианхай аймгаас [[Зэлмэ]], [[Сүбэдэй баатар|Сүбэдэй]] зэрэг олон баатарлаг жанжин төрөн гарч байсан тухай [[Монголын нууц товчоо]]нд өгүүлсэн байдаг. Чингис хааны есөн өрлөг жанжины нэг Зэлмэ нь Чингис хааны амийг гурвантаа аварч, цэргийн их жанжин Сүбэдэй нь Чингис хааны байлдан дагуулалтад онцгой үүрэг гүйцэтгэж байжээ. Дундад Ази, зүүн Европын улс орнуудыг Сүбэдэй жанжины удирдсан их цэрэг байлдан эзэлж байжээ. Өдгөө мэдэгдэж байгаагаар урианхан (урианхай) нэр зүүсэн хэдэн бүлэг байна. Урианхай хэмээх адил нэр зүүсэн тэдгээр угсаатны бүлгүүд нь нийтлэг нэг гаралтай юм уу, эсвэл нэр ижил боловч түүхэн гарал нь өөр аймагууд байсан уу гэдэг нь одоо болтол тодорхой болж чадаагүй байна. Үүнээс үүдээд урианхай нэр зүүгсэдийн түүх, угсаа-хамаарал, нутагшилт зэрэг нэлээд асуудал нь маргаантай байна. Одоо бидэнд мэдэгдэж байгаагаар урианхай хэмээх нэр манай тооллын Х зууны эхэн үеийн хэрэг явдалтай холбогдон түүхэнд тэмдэглэгдсэн бололтой.{{sfn|Пэрлээ|1959|pp=78}} Тэр цагаас хойш түүхийн янз бүрийн үед урианхай хэмээх нэрийг хятад дүрс үсгээр хэдэн янз тэмдэглэсээр иржээ. Ираны түүхч Рашид-ад-диний "Судрын чуулганд" Хэнтийн нурууны Урианхай, Ойн Урианхай нэр ижил боловч шууд холбоогүй, Ойн урианхай нь урц овоохойд суун ан агнан амьдардаг гэж бичсэн байдаг. Ойрадын [[Алтайн Урианхай]], Хөвсгөлийн Урианхай, Халх Урианхай нар урианхай гэсэн нэрнээс өөрөөр өөрсдийгөө нэрлэдэггүй харин тувачуудыг тагна урианхай, тува, якутчуудыг саха урианхай, саха, якут гэсэн гурван янзын нэрээр нэрлэж байсан учир эрдэмтэд якут, тувачууд урианхай гэсэн нэрээр сүүлд нэрлэгдэх болсон гэж таамагладаг. Зарим якут хүмүүс одоо болтол урианхайтай өөрийн гарлыг холбон тайлбарладаг. Оросын нэрт дорно дахиныг судлаач Н.В.Кюнер хятад сурвалжид Улянха хэмээх угсаатны нэр гардаг нь Урианхай аймгийн нэр мөн гэж үзсэн байна.{{sfn|Кюнер|1961|pp=65-66}} XVIII зууны үеийн хятад түүхэнд, XV зуунаас Хянганы нуруугаар нутагласан урианхай нарыг эртний Кумоси нарын удам хойчис гэж өгүүлсэн байна.{{sfn|Кюнер|1961|pp=65-66}} Кумоси нар IV зууны үед түүхэнд нэр нь гарсан том аймаг аж. Урианхай хэмээх угсаатны нэр Х зууны эхээр түүхэнд мэдэгдэх болсон. Тэд 902, 963 онд Хятан улсад алба барьж, хөтөч хүн, алаг гөрөөс зэргийг хүргэж байв. Монгол сурвалж мэдээгээр, Чингис хааны дээд өвөг Добу мэргэний үед урианхайн зарим нь бурхан халдунд нутаглаж байжээ.<ref>Монголын нууц товчоо, 1975, т. 20-21</ref> XII зууны үед урианхай нарыг дотор нь ойн урианхай, тал хээрийн урианхай хэмээн ялгадаг байжээ. Ойн урианхадын нутгийн өмнөд тал нь Хэнтийн уул, хойд тал нь Баргужин төхөм хавиар суугч хори түмэд, барга нартай зах залгаж байжээ.<ref>Рашид-ад-дин, 1952, т.121, 156-160</ref> Талын буюу язгууртны монголчуудын доторхи урианхай нар хойд талаараа ойн урианхайтай хаяа нийлэн Хэнтийн уулсаар нутаглан сууж байжээ.<ref>Одон, 1988, т.201-202</ref> Элжигидэй ноён XIII зууны эхнээс Хянганы нуруу, Их цагаан хэрмийн араар нутаглаж байжээ. 14-р зуунд Урианхай Ляонин, Хэнтийд хуваагдан сууж байв. Одоогийн Хятадын Ляонин мужид нутаглаж байсан Урианхайн Нагачу ноён 1388 онд Хятадын Мин улсад бууж өгөхөд түүний харъяат урианхайчуудыг Доён, Тайнин, Фү-юй гэсэн 3 харуулд хуваан Хятадын хил хамгаалуулах болсон байна. Эл урианхай нар бол XIII зууны эхээр Чингис хааны алтан ургийн ноён Элжигидэйд очсон урианхай нар мөн бололтой гэж зарим судлаачид үзжээ. Хэдийгээр дээрх 3 харуулын Доён харуулд урианхай нар сууж, нөгөө хоёрт нь Үжээд, Онглигууд байсан боловч зарим бичиг зохиолд Урианхайн гурван харуул, Урианхайн гурван хязгаар гэхчлэн тэмдэглэсээр иржээ. Монгол улс 14-р зуунд Хятадтай дайтан алдсан нутгаа эргүүлэн авсны дараа Урианхай түмнийг сэргээн байгуулжээ. Урианхайчууд [[Батмөнх Даян хаан|Даян хаан]]ы үед бослого гаргасан тул Батмөнх Даян хаан Урианхай түмнийг бүрмөсөн тарааж хүн ардыг нь бусад түмэнд хэсэг хэсгээр нь тараажээ. Урианхайн бусад хэсэг нь [[Хэнтийн нуруу]]нд байсан ба тэд 16-р зууны эхээр Хангайн нуруу руу нүүн очсон ч удалгүй цаашлан Алтайн нуруунд очин одоогийн Алтайн Урианхай болжээ. Харин Хөвсгөлийн уулс руу нүүсэн хэсэг нь [[Хөвсгөл]]ийн Урианхай болсон байна. Алтайн Урианхайн зарим нь Ойрад Монголчуудтай хамт Или, Тарвагатайн нуруу руу нүүсэн байна. [[Зүүнгарын хаант улс]]ын үед [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хаан]]ы удирдлаган дор дайн тулаанд оролцож явжээ. [[Зураг:AltainUrianhaiHuvtsas.jpg‎|thumb|200px|Алтайн Урианхайчуудын хувцас]] [[Зураг:Uriankh-Tsongol.jpg‎|thumb|200px|Урианх-цонгоол [[буриад ястан|буриад]]]] Энэ олон жилийн нүүдэл, суудлын үеэр Урианхай аймаг нь нутагшин суурьшсан газар усныхаа нэрээр Хэнтийн Урианхай, [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагны Урианхай]], [[Алтайн Урианхай]] гэж нэрлэгдэн иржээ. Одоогоор Хэнтийн нуруунд нутаглаж байсан Урианхайчууд Говь-Алтай аймгийн 5-6 сумдаар тархан нутаглаж, [[Халх]] ястны Урианхай овог гэж нэрлэгдэн аж төрж байна. Харин Хөвсгөлийн Урианхайчууд [[Хөвсгөл]] аймгийн нутгаар, [[Алтайн Урианхай]]чууд Алтайн нуруу даган нутаглаж байна. [[Зураг:Tuvans.jpg|thumb|Тува буюу Тагнын Урианхай]] Эдгээр Монголын Урианхайчуудаас гадна [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Тува Улс]]ад буй [[Тува]]чуудыг мөн Тагнын Урианхай гэж нэрлэж ирсэн байна. Эдгээр нь Түрэг хэл, соёлтой угсаатан бөгөөд XIV-XV зууны үед Урианхайчууд Хөвсгөл нуурын нутаг руу нүүж нутагласан үеэс эхлэн Хөвсгөлтэй зэргэлдээ орших [[Тагнын нуруу]]ны Тува иргэд Урианхайн нэрийг авч Тагнын Урианхай гэж нэрлэгдэх болсон юм. Тэдний уугуул нэр нь Тува болно. Одоо Урианхайг Монгол Урианхай (Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай), Тагна Урианхай гэсэн хоёр үндсэн бүлэгт хуваадаг. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай нь хэл аялгуугаараа ялгардаг бол Бурхан Халдунд үлдсэн цөөн урианхайчууд хэл, соёлоор халхаас ялгагддаггүй. Хөвсгөлийн Урианхайн аялга Халх, Алтайн Урианхайнх Ойрад аялганд орно. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхайчуудын овгууд нь бүхэлдээ монгол байдаг. Харин Тувачуудын дунд монгол, түрэг овог холилдон оржээ. Чингисийн жанжин Зэлмийн нэртэй Зэлмэ урианхай овог Монголд байгаа нь урианхайчуудын түүх гарлыг тов тодорхой илэрхийлж буй хэрэг юм. Өвөр Монголын Түмэд зүүн хошуу, Харчин хошууны захирагч ноёд нь Зэлмэ Урианхайн угсаа байдаг, Манж Чин улсын үед Урианхайчуудыг Тавнан гэж нэрлэдэг байжээ. Одоо Өвөр монголын Улаанхад хотын Харчин хошуу, Ляонин мужийн Фушиний Монгол үндэстний өөртөө засах хошуу буюу Монголжин хошуу зэрэг газруудад Зэлмийн удамт Урианхай овогтнууд амьдардаг юм. 20-р зууны эхээр Харчин Түмэд оронд хятадууд монголчуудын газар нутгийг булааж монголчуудыг ихээр алж хядсанаас болж урианхайчууд Хянган давааны энгэр уруу хорчинуудын нутаг уруу нүүсэн байдаг. == Генийн сан== {| class="wikitable" !Хаплогрупп !N (дээжийн хэмжээ) !% (хувь) |- |C *(x C3c ) |15 |25 |- |C3c |20 |33.3 |- |Д |1 |1.7 |- |K *(x N3 , O , P ) |3 |5 |- |N3 |5 |8.3 |- |O2b |3 |5 |- |O3 |4 |6.7 |- |P *(x R1a ) |5 |8.3 |- |R1a1 |4 |6.7 |- |''Генетикийн олон янз байдал'' |0.8119±0.0318 | |} Урианхайчуудын удмын санд C *(x C3c ), C3c , D , K *(x N3 , O , P ), N3 , O2b , O3 , P *(x R1a ), R1a1 гэсэн хаплогруппууд байна. Хамгийн өндөр давтамж нь нийт генийн сангийн 33.3% -ийг бүрдүүлдэг C3c гаплогрупп бөгөөд нийтдээ C3 гаплогруппын дэд бүлгүүд нь Урианхайн удмын сангийн 60 орчим хувийг бүрдүүлдэг. Хаплогруппийн С3 ген (одоо С2 гэх болсон)-д хамаарах ард түмний ихэнхи нь Монголын ард түмэн байдаг. Үүнд: урианхай, халх, буриад, халимаг зэрэг монголчуудад ихээр байдаг. Хазар, эвенкүүд болон түрэг угсаатан (казах, каракалпакууд, киргиз, узбек, тува, якут, алтайчууд) зэрэг үндэстэнд ч бага зэрэг агуулагддаг байна. == Орчин үеийн урианхайчууд== Одоогийн байдлаар "Урианхайчууд" гэсэн нэр нь дараах үндэстний бүлгүүдэд хамаарна. * Монгол хэлээр: ** '''Алтайн урианхай''' (монгол. Алтайн урианхай) - ойрад аялагатай, Баян-Өлгий аймаг (6274 хүн, 2000), Ховд аймаг (6592 хүн, 2000); тэд ойрад аялгаар ярьдаг. Ховд аймагт Дуут, Мөнххайрхан сумдад амьдардаг. ** '''Говь-Алтайн урианхай''' (монгол. Халх урианхай) - халх аялагатай, Говь-Алтай аймагт амьдардаг. ** '''Хөвсгөлийн урианхай''' (монгол. Хөвсгөл урианхай) - Халх аялагатай, Хөвсгөл аймаг (3036 хүн, 2000), Хөвсгөл нуурын зүүн ба баруун (Дархад дунд) ; Тэд халх хэлний урианхай аялгаар ярьдаг. * Түрэг хэлээр: ** '''Уйгур-Урианхайчууд''' ( цаатан, уйгар, заримдаа цаатан уйгар, өөрийн нэр - myъha / духа / туха) - жижиг Дархат нутгийн ууланд (Хөвсгөл аймгийн баруун хойд) нутагладаг цаа бугын тайгын бүлэг. Ойролцоогоор 350-400 жилийн өмнө тэднээс салсан соёотуудын ойрын төрөл. Тэд монгол хэл рүү хурдан шилжиж байгаа зүүн соёны хэлний цаатан-соёт аялгаар ярьдаг. Хүний тоо: 282 хүн. Уран зохиолд ихэвчлэн Уйгур-Урианхай, цаатан нарын тухай тусад нь дурдсан байдаг ч энэ нь буруу юм. ** '''Мончак-Урианхай''' (Урианхай-Мончок, өөрийн нэр ''Д'ва / Соён''  - Тува, Монголоор - Мончоого-Урианхай, Мончак - Тувачуудын казах нэр) - Тувачууд Ховд аймгийн Буянт суманд амьдардаг. Тэд Хятадад амьдардаг тувачуудаас (Или-Казахийн автономит тойргийн Канас нуурын нутаг) нүүж ирсэн бөгөөд энгийнээр Мончак (Хөх-Мончак) гэж нэрлэдэг байв. Монголд 400-700 орчим хүн байдаг Тэд тува хэлний Хөх-мончак аялгаар ярьдаг. "Урианхай гэдэг нэрийг монголчууд энэ ард түмэнд өгсөн. Гэхдээ тэд өөрсдийгөө Тува гэж нэрлэдэг" гэж Г.Н.Потанин бичжээ. Мончак-Урианхайчууд Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын туватай ойр байдаг ч тэдэнд “урианхайчууд” гэсэн нэр томъёо байдаггүй. Тэд Монгол улсын Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл суманд (1568 хүн) суурьшдаг бөгөөд цөөн хэсэг нь Сэлэнгэ аймаг руу нүүжээ . Тэд тува хэлтэй ойр Цэнгэл аялгаар ярьдаг. == Овгийн бүрэлдэхүүн== ''Урянхан (Урианхан), Урянхай (Урианхай), Урянхад (Урианхад)'' овгийн төлөөлөгчид одоогийн Монголын бараг бүх аймагт амьдардаг. Ховд, Баян-Өлгий аймгийн нутагт Урианхай овог, тэдгээрийн Урианхан, Бага Урианхан, Зэлмэн урианхай зэрэг овгууд бий. Урианхайчууд нь Халх Урианхай, Баядын Урианхай, Хотгойдын Урианхай, Үзэмчин Урианхай гэсэн бүрэлдэхүүнд багтдаг. Үзэмчинд Хорчин, ''Бөөнөр'' овгийнхон өөрсдийгөө Урианхайчуудын нэг хэсэг гэж үздэг. Халхуудын дунд тэд олон овог үүсгэсэн ба тэднээс Урианхан овог нь ихэнхи юм. Халимагууд дотор Урианхууд (Уранхууд), Урианхус-Доглут овгууд байдаг. '''''Буриад-урианхайчууд.''''' Буриад ястны бүрэлдэхүүнд Урианхай овгууд олон багтдаг. Үүнд: Сонголчууд, Табангутууд, Атаганууд, Ашибагат, Баргуцууд, Сартулууд, Андагай, Икинатууд (Нарат овог), Онон хамниган (Урианхай овог, Урианхай-Тугчин, Улаанхан), Хори-буриад (Сагаангууд овогт Хөхүр урианхай), Нижнеокинский (Нарат овогт), Идинский (Нарад овогт), Китой, Түнхэн, Сэлэнгэ (Урианхай, Урианхай-отонк, Зэлмэн- Урианхай, Батут-Урианхай, Байн-Урианхай, Урианх-Цонгол, Урианх-Зэмбэ) болон Закаменскийн буриадууд болно. '''''Зэлмийн удам.''''' Монгол цэргийн их удирдагч, Чингис хааны өрлөг Зэлмийн удам. Зэлмэ 13-р зууны эхний хагаст амьдарч байжээ. Тэрээр Бурхан Халдун ууланд нутаглаж байсан ''Урианхай аймгийн Жарчиуд Аданхан'' овгийн хүн байв. Зэлмийн удамд Өвөр Монголын Зостын чуулган, Харчингийн баруун, зүүн, дунд хошуу, Түмэдийн зүүн нэг хошуу ордог. ''Жарчиуд Аданхан'' овгийн үр удам нь Өвөрмонголд амьдардаг орчин үеийн Жарутууд Жамуха ба Жадаран овгийн өвөг ''Жадардай''н эх нь Жарчиуд Аданхан урианхай хүн юм. ''Мөн Аданхан'' овгийн нэг салбар нь Жүүрэйд овгийн өвөг Жүүрэйдэйн эцэг Бодончар байв . ''Урианхай, Зэлмэ, Хүн зэлмэ, Зэлмэн урианхай гэсэн'' овогтонгууд Завхан аймгийн Баянтэс, Тэс, Баянхайрхан сумдад, Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Шинэ-Идэр, Жаргалан сумдад, Өмнөговь аймгийн Ноён, Булган, Цогцэций, Баян-Овоо, Ханбогд сумдад, Булган аймгийн Хутаг-Өндөр, Сайхан, Баяннуур, Бүрэгхангай, Бугат сумдад, Дорнод аймгийн Чойбалсан, Сэргэлэн, Булган, Баянтүмэн, Матад, Халхгол сумдад, Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан, Сүхбаатар сумдад, Төв аймгийн Цээл, Угтаал, Өндөрширээт, Бүрэн сумдад, Хэнтий аймгийн Норовлин, Баян-Овоо, Баянмөнх, Дэлгэрхаан сумдад, Ховд аймагт бий. '''''Бусад удам.''''' 20-р зууны эхэн үед. Сэцэн хан аймгийн Илдэн цавын хошуунд ''(одоогийн Дорнод аймгийн Халхгол сум) Оровод'' ясны Урианхай овог бүртгэгджээ . Оровгодууд Урийнхантай холбоотой. Өдгөө Дорноговь аймгийн Алтанширээ суманд ''Оровгод'' овгийнхон амьдардаг. Дорнод аймгийн Чулуунхорот, Чойбалсан, Хөлөнбуйр, Булган, Баянтүмэн, Матад, Халхголсум, Өмнөдэлгэр, Гурванбаян, Хэрлэн, Өлзийт хороо, Хэнтий аймгийн Баянмонх, Дархан, Дэлгэрхаан, Цэнхэрмандал, Баянхутаг, Галшар, Баян-Овоо, Норовлин сумдад бий. ''Орговой'' овог Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан суманд бүртгэлтэй. Мэдэгдэж байгаа овгууд нь Монгол хэлт урианхайчуудын ''Түнхэн'', ''Хорхон овгууд юм.'' Түнхэн, Хорхон овгууд нь Ховд аймгийн Дуут, Мөнххайрхан сумдад байдаг. Баян-Өлгий аймгийн Алтанцөгц суманд монгол хэлтэн урианхайчуудын дунд ''Шаазган, Шаазгад'' гэсэн овог байдаг. Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн, Ховд сумын нутагт ''Шарай голын'' өөлд овог бий. Монгол хэлтэн Алтайн Урианхайчуудын дунд өөлдүүдээс гадна Шарайголын овог мөн бүртгэгдсэн байдаг. ''Алаг адуун'' овог Говь-Алтай, Завхан, Архангай, Ховд, Увс аймгуудад, голдуу Сартуул, Урианхай, Баруун Халх овгууд амьдардаг. '''''Зөөд.''''' Урианхай угсаатанд Зөөд овгийнхон их юм . Энэ овгийнхон нь Увс аймгийн Зүүнговь, Түргэн, Өмнөговь, Бөхмөрөн, Ховд, Завхан, Ховд аймгийн Дөргөн суманд бүртгэгдсэн байдаг. Тэр дундаа дөрвөдөөс ирсэн халимагуудын дунд зөөд овог орсон байдаг. Халимаг-дөрвөд угсаатны Зөөнчуудын дотроос зэт кавюд, их-зэт-кавюд гэсэн овог бий. Мөн Халимаг-дөрвөдүүдийн дунд буурлуудын нэг салбар болох Зэд Ёксуд овог бий. Маанин зэт овгийг мөн тэмдэглэсэн байдаг. Хөвсгөлийн дархадуудын дотроос Хар зоот, цагаан зоот (цагаан зөөд), шар зоот (шар зөөд) овгийнхон байдаг. '''''Алтайн урианхичуудын''''' бүрэлдэхүүнд өөлөг, цагаан туг, эрхит, хуурчид, баяд, саад, заамид, мундас, урианхай, ах, бургууд, шар жавраа, дөрвөд, шар гол (широй гол), бүрэв, монгол, морин, торвог, хойд, их хойд, бага хойд, дархад, хоо дархад, хар дархад, шар дархад, оръяс (горлос), холдон, түнхэн, шаазгай, хорхон, буриад, чойрд, эмч, шөрмөс, шөвөг, онгуда (онход) , бэрхад, шажин, сурч, чоно, харчин, нүцгэд, холбоо, эцгэд, жортомос, казах, зоо (зоод), соён, улаан соён, шар донхол, хар донхол, оорцог, иркид. хасхан иркид зэрэг овгууд бий. '''''Хөвсгөлийн урианхичуудын''''' овгийн бүрэлдэхүүнд Баруун цаатан , зүүн цаатан, Зоот, Жэгд, Илжигэн нар багтдаг. Мөн Иркит, Кайсот (Хаасут) овгууд ч оролцсон байна  . '''''Цаатангуудын''''' угсаатны бүрэлдэхүүнд урат, каштаг, балгаш (балыкчи, балигч, балыкши), додот (тоду, аг-тоду, хар-тоду), соён (хэртэк, бэлмэй, салчак), зоот (жөгд, чооду, чота, чоди), сорс, даргалар, дэмжээ (дэмчи), хэрдэг, хоюук, тарга, найдан, хуулар (хара хуулар, цагаан хуулар), соён киргиз, ханачи, маат зэрэг овгууд бий. '''Халимагийн''' овгийн дунд цаатан, хэрээд-цаатан, аха-цаатан, бага-цаатан, хоёр-цаатан, эркетэн -цаатан, гурвуд-цаатан, хорняхин-цаатан  гэж бий. Үүний зэрэгцээ генийн судалгаагаар Халимгийн цаатанууд нь Хөвсгөл цаатантай биш Халх Монголчуудтай ойр байсан нь тогтоогджээ. '''''Урианхай овог.''''' урианхай, урианхайн, урианхайд, аданхай, аданхай урианхай, аданхан, аданхан урианхай, алаг урианхай, алтайн урианхай, ах урианхай, бага урианхай, бага урианхан, баруун урианхай, Боржигон Урианхад, Буриад Урианхай, Жарууд, Жарчид, Сүбэдэй, Зэлмэ, Зэлмэ урианхай, Зэлмэ урианхай, Зэлмэн, Зэлмэн урианхай, Зэлмэн урианхай, Зэлмээ, Зэлмээн, тэдний урианхай, тэдний Урианхай, Урианхайгуур, Урианхай .орцог, урианхай цэцэрлэг, урианхай сартуул, урианхай соён, урианхай тучин, урианхай улаан соёон, урианхай хаан, урианхан хорхон, урианхай цагаан туг, урианхайд, урианхайн, урианхайт, урианхайчууд, урианхан оорцог, урианхан тугчин, урианхан халх, халх урианхан, хаан урианхай, хан урианхай, хан урианхан, хар урианхай, хар урианхан, харчин урианхай, хөх урианхан, хун зэлмэ, цаатан, цатан гэх мэт. == Нэрт хүмүүс== * [[Зэлмэ]] * [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй]] * [[Урианхадай]] * Шударга баатар, Харчин гүн [[Бавуужав]] /Харуулын 3 урианхайн удам/ * [[Банзарын Дамчаа]] * Шалмаагийн Ёолк == "Урианхай"-тай холбоотой овог аймгуудад == === Алтайн Урианхай === Манж Чин улсын үед Алтайн урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Тэр нь дотроо долоон хошуу, 27 сумтай байжээ. Алтайн нуурын Урианхай өмнө нь түүний нэг хэсэг байсан боловч 1860 оны Бээжингийн гэрээгээр [[Алтай ястан|Алтай]]г [[Оросын эзэнт гүрэн]]д шилжүүлсэн. '''Зүүн амбаны хошуу:  ''' Алтайн урианхайн гол хошуу бөгөөд Сагсайн сүмд төвлөрч байсан гэдэг. Ах, Түмт, Сан, Урианхай, Гонзгой, Оорцог гэсэн зургаан сумтай байжээ. '''Мээрэнгийн хошуу:''' Ах, Шаазгай, Ятуун, Онгуда гэсэн дөрвөн сумтай. Алтанцөгц нуураар төвлөрөн сууж байв. Сүүлчийн ноён нь Цагаанбилиг гэдэг хүн байжээ. '''Цагаан соёны хошуу:''' Бургуут, Сарыглар хоёр сумтай. Цагаан соён, Тэлэнгэд, Саглагар, Хувлаар гэх мончоогуудын хошуу нутаг юм. Цэнгэлхайрхан, Цагаан голоор нутагтай гэжээ. '''Сэндэн гүний хошуу:''' Оршин суудаг овгоороо нэрлэгдсэн эл хошуу хоёр сумтай гэх. Харганатын голоор нутагладаг байжээ. Энд дурдагдсан дөрвөн хошуу нь Зүүнгарын монголчууд болно. Дор дурдагдах гурван хошуу Баруун гарынхан авай. '''Баруун бэйсийн хошуу:''' Ах, Цэрвээ, Мянгад, Сан, Оорцог сумтай. Булган голоор нутагтай гэв. '''Саруул гүний хошуу:''' Саруул гүний хүрээнд төвлөрсөн, Толбо нуураар нутагтай байжээ. Ах, дунд, хойд сумтай гэх. '''Шар даагийн хошуу:''' Ховд гол, Шинжаанаар нутагтай, дөрвөн сумтай, мончоог хошуу билээ. === Тагны Урианхай === Манж Чин улсын үед Тагны урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Тэр нь дотроо таван хошуу ба 46 сумтай байжээ. 5 хошуу: Тагнын урианхай хошуу, Тожийн урианхай хошуу, Хөвсгөл нуурын урианхай хошуу, Хэмчиг голын урианхай хошуу, Салчакийн урианхай хошуу 46 сум: Манжийн ноёрхолын үед 1691-1923 он хүртэл Өвөр Ширхтэн урианхай нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч хошуунд захирагдаж байсан бол хөвсгөл нуурын бусад урианхай нь 1805-1911 он хүртэл Улиастайн манж амбанд захирагдаж байсан юм. Өвөр Ширхтэн урианхайг Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошууны ноёны томилсон зайсангууд захирч байжээ. Хөвсгөлийн нуурийн урианхайг захирч байх Бүгдийн дарга /Үхэрида/ гэдэг албан тушаалыг Улиастай дахь манж амбан 1805 онд анх бий болгож, өөрөө томилдог байсан бөгөөд 1805-1923 он хүртэл 8 хүн энэ албыг хашсан байна. Монгол улс тусгаар тогтнолоо олсон 1911 оноос хөвсгөл нуурын Урианхай нь Богд хаант Монгол улсын дотоод хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэх яамны мэдэлд очиж Бүгдийн дарга /Үхэрида/-г угсаа залгамжлан захирагч болгосон байна. Энэ үеэс Урианхайн 4 сум ангийн үсээр алба тушаах үүрэгтэй болжээ. == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |last=А|first=Очир |last2=Ц|first2=Баасандорж|title=Ойрад монголчуудын хуримын ёсон: XIX зууны сүүлч, XX зууны эх|year=2005|publisher=Соёмбо принтинг}} * {{Cite book |last=Ж |first=Буяндэлгэр |title=Хятад дахь Монгол судлал |year=2013 |isbn= |volume=1 |location=Улаанбаатар |publisher=Монгол Хятадын соёлын харилцааг дэмжих нийгэмлэг |pages=58-93 |chapter=Урианхайн тухай}} * {{Cite book |last=Н.В |first=Кюнер |title=Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока |year=1961 |location=Москва|language=Орос}} * {{Cite book |last=Боржигидай |first=Оюунбилиг |title=Хятад дахь Монгол судлал |year=2013 |volume=1 |location=Улаанбаатар |chapter=Зүүн Түмэд аймгийн хуучин нутгийн тухай}} * {{Cite book |last=Х |first=Пэрлээ |title=Онон Хэрлэнгийн Монголчууд |year=1959 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Н |first=Ариунгуа |title=Мин улсын түүх: Татарын шастир, Ойрадын шастир, Урианхайн гурван харуул |publisher=Битпресс |year=2015 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Ш |first=Чоймаа |title=Хаадын үндсэн хураангуй алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Д |first=Заяабаатар |title=Чакраварди Алтан хааны тууж |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Урианхай ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Буриад ястан]] 5chde7t9l2vj2myt7n74l3n003ycob2 857342 857340 2026-05-29T10:08:55Z Megzer 20491 857342 wikitext text/x-wiki [[Зураг:AltaiUrianhaiJutgeltGunHoshuu.jpg|thumb|200px|Баруун Монголд нутаглах Алтайн Урианхайн Манжийн үе дэх Зүтгэлт гүний хошууны нутгийн зураг.]] '''Урианхай''' ([[монгол бичиг]]: {{МонголЮникод|<big>ᠤᠷᠢᠶ᠋ᠠᠩᠬᠠᠢ</big>}}) нь хэл, соёл, угсаа гарал нэгтэй [[Монгол үндэстэн|Монгол]]ын олон ястны нэг болохын дээр гарал үүслийн хувьд Монгол угсаатан дотроосоо одоогийн нэрээрээ тэмдэглэгдэж ирсэн хамгийн эртний гарал үүслийн түүхтэй ястны нэг юм. Зарим түүхэн сурвалжид уг аймгийн нэрийг Урианхан гэж тэмдэглэсэн байдаг бөгөөд дайн байлдааны тэргүүнд уриалан дайтдаг зоригт баатар эрстэй овог аймаг байсан тул Уриа аймаг гэх болсон бол сүүлд олон тулаанд байгуулсан ялалт, гавьяаг үнэлэн Хан өргөмжилж УРИАНХАН аймаг болсон гэдэг.{{Citation needed}} == Түүх== Урианхай угсаатны түүхийг [[Хүннү]] гүрний дараах үе, [[Сяньби]] улсын үеэс эхлэлтэй гэж эртний хятад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Сяньби аймаг МЭӨ III зуунд үүссэн бөгөөд МЭ II зуунаас ханлиг улсаа байгуулж яван юм. Зарим түүхчид Сяньби аймгийн нэр сунжирсаар Шивэй болсон гэж үздэг. Сяньби дотор урианхай байсан гэх нь Шивэй аймагт багтаж байсныг хэлсэн байж болох юм. Эртний өвөг монгол аймаг болох [[Шивэй]]-Монгол аймаг нь Урианхай, Хамаг Монгол, Олхонууд, Тайчууд, Хонгирад, Элжигэн аймгийн өвөг дээдэс нь болдог. Шивэй аймаг нь VI-XII зууны үед одоогийн Монгол улсын болон өвөр Монголын зүүн, Манжуурын хойд хэсэг (Агнуурын тэнгис орчим) нутаглаж байжээ. Тэдний дотор үндсэн 4 овог байсан бөгөөд үүнд Их шивэй ([[Тайчууд]]), Мэнгу шивэй ([[Хамаг монгол]]), Улоху ([[Олхонууд]]), Улянхай ([[Урианхай]]) нар юм. Монголчуудыг Нирун, Дарлиган гэж 2 ангилдаг. Дарлиган Монгол аймагт Урианхай багтдаг. Урианхайчууд нь [[Эргүнэ хунгийн домог|Эргүнэ Хүн]]<nowiki/>ий домогт өгүүлснээр VII зууны үеэс анхны [[Монгол]] аймгийг Хиан (Боржигоны өвөг), Нукуз аймгуудын хамтаар үүсгэн байгуулсан гэдэг бөгөөд энэ байгуулсан Монгол аймаг нь Дарлиган Монголчууд гэгддэг ажээ. Эндээс үзэхэд Урианхай угсаатан нь цаанадаж МЭӨ III зуун, наанадаж МЭ VI зуунаас үүсэлтэй болох нь харагдаж байна. Үүнээс хойш: * VII зуунд Хянганы нуруугаар нутаглаж Монгол аймгийг үүсгэлцсэн (Эргүнэ гүний домог) * VIII-XII зуунд Хянган, Хэнтийн нуруугаар нутаглаж байсан * XII-XIII зуунд Хэнтийн нуруугаар нутаглаж Их Монгол улсыг байгуулалцан, нэгэн түмэн болж байв. 3 харуул урианхайчууд салбарлаж Ляонинд нутаглав. * XIV-XVI зуунд Хянган, Хэнтий, Хангай, Хөвсгөлийн уулсаар нутаглаж ихэд хүчирхэгжив. Хөвсгөлийн урианхай салбарлаж тэдний ойр орчны угсаатaн (Сибирь, Саяны нуруу, Тагнын нуруу гэх мэт)-ыг бүгдийг нь урианхай гэсэн нэрээр нэрлэж эхлэв. Хянганы нуруу, Ляонинд салбарлаж суурьшсан, их хоригийг сахисан урианхайчууд харчин, ордос зэрэг аймгуудыг үүсгэх болов. Хангай Хэнтийн нуруугаар нутаглаж байсан урианхайчууд хүн ам ихэд өсөж, шинэ тутам үүсэн гарч байсан халх угсаатны тал хувийг бүрдүүлж байв. Батмөнх даян хаан тэргүүтэй алтан ургийн хаадууд урианхайг хэт хүчирхэгжихээс сэргийлэн (их дайнч аймаг байсантай холбоотой байх) хэсэг хэсгээр тараах болсон ба үүнээс болж урианхайгаас бослого үймэн хүртэл гарч байв. Энэ үеийн урианхай Хэнтийн нуруунд багахан үлдсэн ч ихэнхийг нь Алтайн нуруунд шилжүүлэн нутаглуулсан байна. * XVII зуунд урианхайн зарим нь Зүүн гарын хаант улсад харъялагдаж, зарим нь хил залгаа Засагт ханы мэдэлд орж байв. Энэ үед Засагт ханы мэдэлд байсан урианхайчууд нийт зүүн монголын хамтаар манжид хамаарах болов. * XVIII зуунд Зүүн гарын мэдэлд байсан Алтайн урианхайчууд манжид эзлэгдэв. Их Монгол гүрний үед Урианхай аймгийн эзэн захирагч Зэлмэ жанжин бол Их Монгол Улсын Чингис хааны хамгийн алдартай цэргийн жанжин байсан ба Монголын зонхилох том аймгийн нэг байв. === 14-16 дугаар зууны Урианхай түмэн === Хятадыг зуу гаруй жил ноёлсон монголын хаад ноёд нутагтаа ирснээс хойш Урианхайчууд уугуул монгол нутагт үлдсэн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]], Үдэчи ноёны удмынхан захирсан урианхайн мянгатууд болон [[Ляоян нутгийн син жун шу шэн|Ляоян муж]] дахь [[Тэмүгэ отчигин]], [[Хачиун|Хачиуны]] удмынхны эзэмшил газарт байсан [[Зэлмэ]], Чагурхан ноёдын удмынхан захирсан урианхайн мянгатууд гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдсан. Эх нутагтаа үлдсэн Урианхайн мянгатын тухай [[Рашид ад-Дин|Рашид аддины]] бичсэн [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] Чингис хааны их цэргийн зүүн гарт Зэлмэ, Сүбэдэй, Чагурхан, Үдэчи гэсэн дөрвөн ноёны захирсан урианхай аймгийн мянгатууд байсан гэж бичсэн байдаг. Үүнээс Сүбэдэй баатрын нутаг нь Туул голын орчимд, Үдэчи ноёны мянгат нь хаадын их хоригийг сахин хамгаалж байсан. Харин Чагурхан ноёныг Хачиуны хүү Алчидайд өгсөн нь хожим урианхайн гурван харуулын ноёдын өвөг дээдэс болсон. Урианхай түмэн нь 14-р зууны сүүл, 15-р зууны эхэн үед монголын хаадын цэрэг эдийн засгийн гол хүч болж, Хэрлэн, Онон голын орчимд Ойрад, Мин улсын эсрэг байлдаанд олон удаа хааны талд тулалдаж худ ураг болох зэрэг харилцаатай байв. Тайсун хаан Тогтобухын үед Хэрлэн голоор нутагтай Горлосын ноён Цавдангийн охин Алтгалжинг бага хатнаа болгож худ ургийн харилцаатай байсан ч, хатнаа голж буцааснаар Эсэн тайшийн эсрэг тэмцэлд ялагдаж, эцэстээ амиа алдахад хүрсэн. Харин [[Даян хаан|Даян хааны]] ээж [[Шихэр тайху]] болбоос урианхайн Хутуг шигүшийн охин байсан учраас Урианхайн зүгээс ямар нэг ноцтой эсэргүүцэл үзүүлэлгүй, хааны шууд захиргааны зүүн гурван түмний нэгд багтаж явжээ. Даян хааныг таалал төгссөний дара урианхай түмний Түрүй ноён, Гэрэболд чинсан нар 1524 онд Хүрээ улсыг довтлон [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Үринтэй гэх хүнийг алж{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=84}} 20 гаруй жил үргэлжилсэн лотоодын дайн эхэлсэн. Энд гарах Хүрээ улсыг түүхчид Халхын Гэрсэнзийн хүү Амины захирсан гурван отгийн нэг Хүрээ отог мөн гэж үздэг бөгөөд Бэсүдийн Үринтэй нь магадгүй энэ отгийг захирсан Халхын Бэсүд отгийн хүн юм.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=84}} Үүний дараа Түмэдйн Алтан хаан Дүүхэй ноён, Бодь өрлөгийг цэрэгтэй нь илгээн Урианхайг дараад, хойноос нь нэхэж очоод Балжи (Балж гол) гэх газарт их олз аваад{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=84}}{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=18}} буцсан байдаг. Үүний дараа Ордосын Гүнбилэг мэргэн жонон, Түмэдийн Алтан хаан хоёр 5 удаа цэргийн хүчээр дайлж байж Урианхайг дарж, зүг зүгт хуваалдаж, түмэн байх эрхийг нь хасчээ. * 1531 онд [[Гүнбилэг жонон]], [[Алтан хан|Алтан хаан]] хоёр урианхайг дайлж Хэнтий ханы баруун хэсэгт байх{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=86}} Бурхат хан уул, Зоргол ууланд тулалдан дийлж буцав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=18}} * 1533 онд Гүнбилэг жонон, Алтан хаан хоёр Хангай ханыг давж Урианхайг довтлов.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=19}} * 1538 онд Гүнбилэг мэргэн жонон, Алтан хаан хоёр Хангайн өвөрт бууж Эш хатныг аваад, зүүн түмнийг аваад Хангайн ард бууж нутаглаж таргалаад Зургаан түмэн их улс мордож довтолсонд Урианхайн Төрүй ноён, Гэрэболд чинсан нарыг дарж олзлон, их олз олоод буцав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=20-21}} * 1541 онд Алтан хаан Урианхайг дайлж Унгуча болон түүний харъяатыг олзлон буцав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=22}} * 1544 онд Алтан хаан Мангир чинсан, Манхай шигэчин ноёдыг дайлж олзлон авснаар Урианхайн бослогыг бүрэн дарав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=23-24}} Зүүн түмний дундаас Урианхайтай хэрхэн тэмцсэн тухай зүйл хомс хэдий ч, Хураангуй Алтан товчд дурдснаар [[Хорчин|Хорчины]] Булунай ван, Мэндүй дархан ван тэргүүтэй олон ноёд [[Тайсун хаан|Тайсун хааныг]] алсан өшөөг авахын тулд Онон, Хэрлэн, Үүргэн голоор нутагтай [[Горлос|Горлодын]] Цавдан ноёны хүү Мулучай баатар, Алагчуудын Алчугудай баатар, Алур баатар зэрэг ноёдтой Хорчины цэрэг Горлод, Алагчууд отгийн цэрэгтэй байлдаж дарсан тухай гардаг нь Алтан хааны Урианхайг дарсантай холбогдоно. Хорчины ноёд Горлод, Алагчуудыг таван удаа байлдавч эс дийлж, 6 дахь удаа Үүргэнийн голын тулалдаанд Алур баатар, Алчугудай баатар хоёрыг алж, Мулучай баатрыг олзолж, Бодь Алаг хаанд барьж өгч алуулснаар{{sfn|Чоймаа|2006|pp=117-118}} Горлод, Алагчуудыг Цахар, Хорчин аймгууд эрхшээлдээ оруулжээ. Уурианхай нь [[Даян хаан|Даян хааны]] сүүлч, [[Боди Алаг хаан|Бодь Алаг хааны]] эхэн үед [[Хэнтийн нуруу|Хэнтий ханаар]] төв болгож, зүүн тийш [[Онон гол|Онон голын]] урсгалын дунд хэсэгт хүрч...[[Бэлгүдэй]], [[Хасар|Хасарын]] улсын хэсэг газруудыг багтааснаас Юань улсын үеэс хэмжээ нь нилээд томорчээ.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=88}} Энэ нь одоогийн Монгол Улсын зүүн гурван аймгийн нутаг бүхлээрээ багтаж байжээ. Урианхайн бослогыг дарсны дараа Хорчин, Ар Халхын ноёд Урианхай түмний газар, хүн ардыг хуваалдаж өөртөө шингээсэн бөгөөд тэд хамгийн их ашиг олжээ. Өвөр Монголын түүхч Ж.Буяндэлгэр Урианхай түмний дотор Урианхан, Горлос, Алагчууд, Гэрүүд буюу Хэрэгүүд, Хэмхэмчигүүд зэрэг дан монгол овгоос гадна хиргис болон бусад түрэг гаралтай отгууд багтсан гэж үзжээ.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=77-83}} Эдгээр отгоос Халхад шингэсэн Горлос, Гэрүүдийг Гэрсэнзийн хүү [[Онохуй Үйзэн ноён|Онохуй үйзэнд]] өгсөн нь [[Түшээт хан|Түшээт хан аймаг]], Сайн ноён хан аймгийг үүсгэхэд, отгон хүү [[Саму буйма|Саму буймад]] урианханы ганц отог өгсөн нь хожим [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Дархан бэйл, Дайчин вангийн хошуу болжээ. Алагчууд отгийг Бодь алаг хаан дүү [[Эмлиг тайж|Эмлиг тайжд]] өгсөн нь [[Цахар түмэн|Цахар түмний]] зүүн гарын отог болжээ.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=82}} === Урианхайн гурван харуул === 1287-1292 онд өрнөсөн зүүн гарын вангуудын бослогыг дарсаны дараа Хубилай хаан тэдгээр ноёдыг хэвээр үлдээсэн ч, эрх мэдлийг нь хязгаарлах, газар нутаг, цэргийн хүчийг багасгах арга хэмжээ авсны нэг нь тэдний нутагт Хиргис, Орсуд, Хавханас зэрэг гурван аймгийн хүн ардыг Доин өндөр гэх газарт нүүлгэж{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=83}} суулгасан нь тэнд байсан монгол аймгийн хүн ардтай холилдох эхлэл болсон. 1316 онд [[Буянт хаан|Буянт хааны]] үед Доин өндөрийн мянганыг байгуулж, урианхай ноёдоор захируулжээ.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=72-74}} Улмаар Тогоонтөмөр хааны үед Доин өндөрийн юаньшуайфу буюу түмтийн захиргаа болгосон нь 1389 онд Мин улсад бууж өгч дагаар орсон. Юань улсын үед урианхайн мянгатууд нь алтан ургийн вангийн харъяанд байх хэдий ч, цэргийг захирах эрх мэдэл тухайн ноёдод байсан. Мин улсын Хунъ-ү хааны зарлигаар ляо ван Ажашир, хуйнин ван Табинтөмөр, Доин өндөрийн түмтийн ноён Торгучар болон бусад ноёдыг эмхлэн [[Доян харуул|'''Доянь вэй''']] (монголаар "ой" гэдэг, утга нь "харуул"), [[Тайнин харуул|'''Тайнин вэй''']], [[Фуюй харуул|'''Фуюй вэй''']] гэсэн харуулыг байгуулж, Ажаширийг ерөнхий захирагчаар томилж, Табинтөмөрийг Тайнин харуулын захирагч, Хайсанандашийг Фуюй харуулын захирагч, Торгучарыг Доянь харуулын захирагчаар тус тус томилсон.{{sfn|Ариунгуа|2015|pp=88}} Эдгээр гурван харуулын монголчууд бүгд урианхай байсан биш, зөвхөн доянь харуулын ноёд урианханы [[Зэлмэ|Зэлмийн]] хойчис бөгөөд харъяат нь урианхай, үжээд, хэрэгүүд, хэмхэмчигүүд холилдсон, Тайнин харуулын ноёд [[Тэмүгэ отчигин|Тэмүгэ отчигиний]] удмын захирсан Онниуд, Фуюй харуулын ноёд үжээд зонхилсон отог байсан. Гурван харуулын доторх харъяатууд нь урианхай, үжээд, онниуд, хэрэгүүд, хэмхэмчигүүд зэрэг отгоос бүрдэж байсан. 1389-1430 аад он хүртэл эдгээр гурван харуулынхан [[Хянганы нуруу|Хянганы нурууны]] зүүнтээ, Тоорын гол, [[Ноон|Ноон мөрөн]], Үер голын саваар нутаглаж байсан. 1430 аад оноос монгол аймгуудын түрэлтээр өмнө зүг нүүж Цагаан хэрмийн ойролцоо нутаглаж эхлэв. Эдгээр дотроос Доянь харуулын монголчууд хамгийн хүчтэй болж монгол хятадын дунд холбирч монгол хаад хүчтэй болох үед худ ураг болж, хятадад алба барих нэрээр хамтдаа худалдаа арилжаа хийж, монголын хаад ноёд хятадыг дайлах үед хөтөч болж хамт уулгалан дайрдаг байсан. 16-р зууны дунд үеэс Фуюй харуул нь Хорчин, Өвөр Халхад шингэж нэр нь дурдагдахаа болиод, Доянийг Түмэд, Харчиний ноёд хуваан авж, Тайнин харуул Цахар түмний эрхшээлд оржээ. === Манж Чин гүрний үеийн Урианхай === ==== Засагт хан аймгийн урианхан 2 хошуу ==== ==== Алтайн Урианхайн 7 хошуу ==== ==== Тагнын Урианхай ==== Сүүлд Монголын бутралын үед 500 гаруй жил Урианхайчууд нь тэр үеийн Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхай, Тэлэнгэд аймгийн хамт (одоогийн [[Алтай ястан|Уулын Алтай БНУ]] болон [[Тува орон|Тува БНУ]], [[Хакас орон|Хакас БНУ]], [[Алтайн хязгаар]]) Монголын Халхын Засагт ханы харьяанд байж байгаад хожим Зүүнгар улсын харьяанд орсон Хотгойд аймгийн ноёны харьяат газар нутаг, хүн ард түмэн нь байв. Монголын Хотгойдын ноён Шолой Уваш хунтайжийг оросууд Алтай хан, Алтан Хан гэх мэтээр сурвалж бичигт тэмдэглэсэн байдаг. Уваш хунтайжтай Оросууд анх гэрээ хэлэлцээр хийж, харилцан элч төлөөлөгчөө солилцсон байдаг. Тэр үед Шолой Уваш хунтайжийн оросуудад зарим газар нутаг түрээслэж болно гэх захидалыг үндэслэл болгон Оросууд Монголын нутагт эзэн суусан юм. Сүүлд Манж-Оросын Нэрчүгийн хилийн гэрээг хийхэд Шолой Уваш ханы дур мэдэн бичсэн тэр захидал шийдвэрлэх үндэс болсон юм. Зүүнгарын Галдан Бошигт хаан Халхтай эв эдрэлцэн Засагт ханы харьяат Хотгойдын Шолой Уваш хунтайжийг цэрэг хөдөлгөн дарсан ба Шолой Уваш хунтайж ихэнх харьяат ард иргэдээ аван өмнө зүг нүүж Манжид дагаар орсон юм. Энэ дайнаас болж хязгаар нутаг хүнгүй, эзэнгүй болсныг далимдуулан Оросууд Монгол нутагт түрэн орж ирж, Байгаль нуур хүртлэх өргөн уудам нутгийг өөрийн болгосон түүхтэй билээ. Зүүнгар улсын Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн, Даваач хааны үед Урианхайчууд Зүүнгарын улсад харьяалагдаж байв. Манжийн үед 200 гаруй жил Урианхайчууд нь Урианхайн Хязгаар гэдэг засаг захиргааны нэгжид харьяалагдан Манжаас томилсон Ховдын манж амбан захирагчид Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхайн хошуудын хамтаар харьяалагдаж байсан. Профессор А.Очир урианхан хэмээх нэрийг урианхан нь уриа (н), хан гэсэн хоёр үгээс бүтсэн бөгөөд эхний уриа нь уриа дуудлагын уриа, хан нь эзэн гэсэн утгатай үг бололтой. Эл хоёр үг нийлээд уриан эзэн, уриан хан буюу онгодын эзэн гэсэн утга илтгэсэн байж мэднэ гэж үзсэн байна.<ref>{{Cite web |url=http://www.khovd.gov.mn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=563&Itemid=145 |title=Олон ястны өлгий-Ховд |access-date=2014-04-11 |archive-date=2017-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170221105413/http://www.khovd.gov.mn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=563&Itemid=145 |url-status=dead }}</ref> Алтайн урианхайчуудын түүхээр дорвитой бүтээл хийсэн эрдэмтэн бол Ц.Гантулга юм. Тэрбээр урианхайчуудын гарал, үүслийн талаар тодорхой мэдээлэл авахад “Эргүнэ хунгийн домог”, “Монголын нууц товчоо” хоёр онцгой ач холбогдолтойг дурджээ. Эхний домгоос авч үзвэл лавтай 2000 жилийн асуудал яригдах юм. Тэгэхээр гарцаагүй язгуурын Монгол аймгийн тухай яриа гарна гэсэн үг. Тэр үеийн аймгууд үргэлжийн дайн, дажинтай байсан бөгөөд нэгэн дайнаар хоёрхон хүн амьд үлдсэн нь эр, эм хос бүлгээ гэжээ. Тэд амь гарахын тулд хүн байтугай араатан хүршгүй газар зайлан одсон байна. Дүрслэн хэлбэл, нэгэн нарийхан жимийг эс тооцвол явахад нэн бэрх хад асга, ой модтой газар гэх. Энэ нутгийг Эргүнэ Кун гэмой. Тэр хоёр хүнийг Нукуз, Киян хэмээнэ. Тэр хоёроос төрсөн үр сад нь дөрвөн зууны турш өсч үржээд олон овог болжээ. Тэдэнд нутаг ус нь давчдах болжээ. Ингээд тэндээс гарч ус ургамал, ан гөрөөс элбэгтэй газар бараадахаар шийджээ. Ингэхийн тулд далан толгой шар үхэр, адуу нядалж ширийг нь туламлан хөөрөг хийгээд нүүрс, тосоор дүүргэн их хэмжээний гал өрдөн төмрийн хүдэртэй хавсарган дэлбэлж их уулыг сэтлэн зам харгуй гаргасан байна. Тэр замаараа гаран салбар болон салж одоцгоожээ. Тэгэхэд уриа дуудлагаар оройлон оролцож зам гаргасан Нукузын үр сад овог аймаг болохдоо урианхайчууд болжээ. “Судрын чуулган”-д өгүүлснээр бол эртний Монгол аймгуудыг дурдахдаа эхэнд нь нукуз, урианхай хэмээн өгүүлээд явсан нь бий. “Эргүнэ хунгийн домог” 2000 жилийн түүхтэй хэмээвээс Хүннүгийн үетэй холбогдох юм. Тэгэхээр урианхайчууд тэр үед ч бие даасан аймаг байсан нь таарч байгаа билээ. Рашид-ад-дин ч “Судрын чуулган”-даа зүгээр нэг дурдаагүй болов уу. Тэрхүү суут хүн тухайн үеийнхээ шилдэг баримт дээр тулгуурлан алдарт бүтээлээ туурвисан нь мэдээж билээ. “Монголын нууц товчоо”-нд чухам юу гэж өгүүлснийг одоо товчхон хүргэе. Тэнд урианхайчуудыг “Бурхан Халдуны эзэн, бурхан босгосон Шинчи баян урианхай” хэмээн өгүүлжээ. Хорь Түмэдийн нутгаас Хорилардай мэргэн удам төрлөө дагуулж Бурхан Халдуны эзэд болох Шинчи баян урианхайг түшихээр ирлээ гэсэн нь ч буй. Чингис хаан төрөхөд урианхай үндэстэн Жарчудай өвгөн булган өлгий бэлэг болгосон түүх ч буй. 13-р зуунд буюу Их Эзэн [[Чингис хаан]]ы үед Урианхай аймгаас [[Зэлмэ]], [[Сүбэдэй баатар|Сүбэдэй]] зэрэг олон баатарлаг жанжин төрөн гарч байсан тухай [[Монголын нууц товчоо]]нд өгүүлсэн байдаг. Чингис хааны есөн өрлөг жанжины нэг Зэлмэ нь Чингис хааны амийг гурвантаа аварч, цэргийн их жанжин Сүбэдэй нь Чингис хааны байлдан дагуулалтад онцгой үүрэг гүйцэтгэж байжээ. Дундад Ази, зүүн Европын улс орнуудыг Сүбэдэй жанжины удирдсан их цэрэг байлдан эзэлж байжээ. Өдгөө мэдэгдэж байгаагаар урианхан (урианхай) нэр зүүсэн хэдэн бүлэг байна. Урианхай хэмээх адил нэр зүүсэн тэдгээр угсаатны бүлгүүд нь нийтлэг нэг гаралтай юм уу, эсвэл нэр ижил боловч түүхэн гарал нь өөр аймагууд байсан уу гэдэг нь одоо болтол тодорхой болж чадаагүй байна. Үүнээс үүдээд урианхай нэр зүүгсэдийн түүх, угсаа-хамаарал, нутагшилт зэрэг нэлээд асуудал нь маргаантай байна. Одоо бидэнд мэдэгдэж байгаагаар урианхай хэмээх нэр манай тооллын Х зууны эхэн үеийн хэрэг явдалтай холбогдон түүхэнд тэмдэглэгдсэн бололтой.{{sfn|Пэрлээ|1959|pp=78}} Тэр цагаас хойш түүхийн янз бүрийн үед урианхай хэмээх нэрийг хятад дүрс үсгээр хэдэн янз тэмдэглэсээр иржээ. Ираны түүхч Рашид-ад-диний "Судрын чуулганд" Хэнтийн нурууны Урианхай, Ойн Урианхай нэр ижил боловч шууд холбоогүй, Ойн урианхай нь урц овоохойд суун ан агнан амьдардаг гэж бичсэн байдаг. Ойрадын [[Алтайн Урианхай]], Хөвсгөлийн Урианхай, Халх Урианхай нар урианхай гэсэн нэрнээс өөрөөр өөрсдийгөө нэрлэдэггүй харин тувачуудыг тагна урианхай, тува, якутчуудыг саха урианхай, саха, якут гэсэн гурван янзын нэрээр нэрлэж байсан учир эрдэмтэд якут, тувачууд урианхай гэсэн нэрээр сүүлд нэрлэгдэх болсон гэж таамагладаг. Зарим якут хүмүүс одоо болтол урианхайтай өөрийн гарлыг холбон тайлбарладаг. Оросын нэрт дорно дахиныг судлаач Н.В.Кюнер хятад сурвалжид Улянха хэмээх угсаатны нэр гардаг нь Урианхай аймгийн нэр мөн гэж үзсэн байна.{{sfn|Кюнер|1961|pp=65-66}} XVIII зууны үеийн хятад түүхэнд, XV зуунаас Хянганы нуруугаар нутагласан урианхай нарыг эртний Кумоси нарын удам хойчис гэж өгүүлсэн байна.{{sfn|Кюнер|1961|pp=65-66}} Кумоси нар IV зууны үед түүхэнд нэр нь гарсан том аймаг аж. Урианхай хэмээх угсаатны нэр Х зууны эхээр түүхэнд мэдэгдэх болсон. Тэд 902, 963 онд Хятан улсад алба барьж, хөтөч хүн, алаг гөрөөс зэргийг хүргэж байв. Монгол сурвалж мэдээгээр, Чингис хааны дээд өвөг Добу мэргэний үед урианхайн зарим нь бурхан халдунд нутаглаж байжээ.<ref>Монголын нууц товчоо, 1975, т. 20-21</ref> XII зууны үед урианхай нарыг дотор нь ойн урианхай, тал хээрийн урианхай хэмээн ялгадаг байжээ. Ойн урианхадын нутгийн өмнөд тал нь Хэнтийн уул, хойд тал нь Баргужин төхөм хавиар суугч хори түмэд, барга нартай зах залгаж байжээ.<ref>Рашид-ад-дин, 1952, т.121, 156-160</ref> Талын буюу язгууртны монголчуудын доторхи урианхай нар хойд талаараа ойн урианхайтай хаяа нийлэн Хэнтийн уулсаар нутаглан сууж байжээ.<ref>Одон, 1988, т.201-202</ref> Элжигидэй ноён XIII зууны эхнээс Хянганы нуруу, Их цагаан хэрмийн араар нутаглаж байжээ. 14-р зуунд Урианхай Ляонин, Хэнтийд хуваагдан сууж байв. Одоогийн Хятадын Ляонин мужид нутаглаж байсан Урианхайн Нагачу ноён 1388 онд Хятадын Мин улсад бууж өгөхөд түүний харъяат урианхайчуудыг Доён, Тайнин, Фү-юй гэсэн 3 харуулд хуваан Хятадын хил хамгаалуулах болсон байна. Эл урианхай нар бол XIII зууны эхээр Чингис хааны алтан ургийн ноён Элжигидэйд очсон урианхай нар мөн бололтой гэж зарим судлаачид үзжээ. Хэдийгээр дээрх 3 харуулын Доён харуулд урианхай нар сууж, нөгөө хоёрт нь Үжээд, Онглигууд байсан боловч зарим бичиг зохиолд Урианхайн гурван харуул, Урианхайн гурван хязгаар гэхчлэн тэмдэглэсээр иржээ. Монгол улс 14-р зуунд Хятадтай дайтан алдсан нутгаа эргүүлэн авсны дараа Урианхай түмнийг сэргээн байгуулжээ. Урианхайчууд [[Батмөнх Даян хаан|Даян хаан]]ы үед бослого гаргасан тул Батмөнх Даян хаан Урианхай түмнийг бүрмөсөн тарааж хүн ардыг нь бусад түмэнд хэсэг хэсгээр нь тараажээ. Урианхайн бусад хэсэг нь [[Хэнтийн нуруу]]нд байсан ба тэд 16-р зууны эхээр Хангайн нуруу руу нүүн очсон ч удалгүй цаашлан Алтайн нуруунд очин одоогийн Алтайн Урианхай болжээ. Харин Хөвсгөлийн уулс руу нүүсэн хэсэг нь [[Хөвсгөл]]ийн Урианхай болсон байна. Алтайн Урианхайн зарим нь Ойрад Монголчуудтай хамт Или, Тарвагатайн нуруу руу нүүсэн байна. [[Зүүнгарын хаант улс]]ын үед [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хаан]]ы удирдлаган дор дайн тулаанд оролцож явжээ. [[Зураг:AltainUrianhaiHuvtsas.jpg‎|thumb|200px|Алтайн Урианхайчуудын хувцас]] [[Зураг:Uriankh-Tsongol.jpg‎|thumb|200px|Урианх-цонгоол [[буриад ястан|буриад]]]] Энэ олон жилийн нүүдэл, суудлын үеэр Урианхай аймаг нь нутагшин суурьшсан газар усныхаа нэрээр Хэнтийн Урианхай, [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагны Урианхай]], [[Алтайн Урианхай]] гэж нэрлэгдэн иржээ. Одоогоор Хэнтийн нуруунд нутаглаж байсан Урианхайчууд Говь-Алтай аймгийн 5-6 сумдаар тархан нутаглаж, [[Халх]] ястны Урианхай овог гэж нэрлэгдэн аж төрж байна. Харин Хөвсгөлийн Урианхайчууд [[Хөвсгөл]] аймгийн нутгаар, [[Алтайн Урианхай]]чууд Алтайн нуруу даган нутаглаж байна. [[Зураг:Tuvans.jpg|thumb|Тува буюу Тагнын Урианхай]] Эдгээр Монголын Урианхайчуудаас гадна [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Тува Улс]]ад буй [[Тува]]чуудыг мөн Тагнын Урианхай гэж нэрлэж ирсэн байна. Эдгээр нь Түрэг хэл, соёлтой угсаатан бөгөөд XIV-XV зууны үед Урианхайчууд Хөвсгөл нуурын нутаг руу нүүж нутагласан үеэс эхлэн Хөвсгөлтэй зэргэлдээ орших [[Тагнын нуруу]]ны Тува иргэд Урианхайн нэрийг авч Тагнын Урианхай гэж нэрлэгдэх болсон юм. Тэдний уугуул нэр нь Тува болно. Одоо Урианхайг Монгол Урианхай (Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай), Тагна Урианхай гэсэн хоёр үндсэн бүлэгт хуваадаг. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай нь хэл аялгуугаараа ялгардаг бол Бурхан Халдунд үлдсэн цөөн урианхайчууд хэл, соёлоор халхаас ялгагддаггүй. Хөвсгөлийн Урианхайн аялга Халх, Алтайн Урианхайнх Ойрад аялганд орно. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхайчуудын овгууд нь бүхэлдээ монгол байдаг. Харин Тувачуудын дунд монгол, түрэг овог холилдон оржээ. Чингисийн жанжин Зэлмийн нэртэй Зэлмэ урианхай овог Монголд байгаа нь урианхайчуудын түүх гарлыг тов тодорхой илэрхийлж буй хэрэг юм. Өвөр Монголын Түмэд зүүн хошуу, Харчин хошууны захирагч ноёд нь Зэлмэ Урианхайн угсаа байдаг, Манж Чин улсын үед Урианхайчуудыг Тавнан гэж нэрлэдэг байжээ. Одоо Өвөр монголын Улаанхад хотын Харчин хошуу, Ляонин мужийн Фушиний Монгол үндэстний өөртөө засах хошуу буюу Монголжин хошуу зэрэг газруудад Зэлмийн удамт Урианхай овогтнууд амьдардаг юм. 20-р зууны эхээр Харчин Түмэд оронд хятадууд монголчуудын газар нутгийг булааж монголчуудыг ихээр алж хядсанаас болж урианхайчууд Хянган давааны энгэр уруу хорчинуудын нутаг уруу нүүсэн байдаг. == Генийн сан== {| class="wikitable" !Хаплогрупп !N (дээжийн хэмжээ) !% (хувь) |- |C *(x C3c ) |15 |25 |- |C3c |20 |33.3 |- |Д |1 |1.7 |- |K *(x N3 , O , P ) |3 |5 |- |N3 |5 |8.3 |- |O2b |3 |5 |- |O3 |4 |6.7 |- |P *(x R1a ) |5 |8.3 |- |R1a1 |4 |6.7 |- |''Генетикийн олон янз байдал'' |0.8119±0.0318 | |} Урианхайчуудын удмын санд C *(x C3c ), C3c , D , K *(x N3 , O , P ), N3 , O2b , O3 , P *(x R1a ), R1a1 гэсэн хаплогруппууд байна. Хамгийн өндөр давтамж нь нийт генийн сангийн 33.3% -ийг бүрдүүлдэг C3c гаплогрупп бөгөөд нийтдээ C3 гаплогруппын дэд бүлгүүд нь Урианхайн удмын сангийн 60 орчим хувийг бүрдүүлдэг. Хаплогруппийн С3 ген (одоо С2 гэх болсон)-д хамаарах ард түмний ихэнхи нь Монголын ард түмэн байдаг. Үүнд: урианхай, халх, буриад, халимаг зэрэг монголчуудад ихээр байдаг. Хазар, эвенкүүд болон түрэг угсаатан (казах, каракалпакууд, киргиз, узбек, тува, якут, алтайчууд) зэрэг үндэстэнд ч бага зэрэг агуулагддаг байна. == Орчин үеийн урианхайчууд== Одоогийн байдлаар "Урианхайчууд" гэсэн нэр нь дараах үндэстний бүлгүүдэд хамаарна. * Монгол хэлээр: ** '''Алтайн урианхай''' (монгол. Алтайн урианхай) - ойрад аялагатай, Баян-Өлгий аймаг (6274 хүн, 2000), Ховд аймаг (6592 хүн, 2000); тэд ойрад аялгаар ярьдаг. Ховд аймагт Дуут, Мөнххайрхан сумдад амьдардаг. ** '''Говь-Алтайн урианхай''' (монгол. Халх урианхай) - халх аялагатай, Говь-Алтай аймагт амьдардаг. ** '''Хөвсгөлийн урианхай''' (монгол. Хөвсгөл урианхай) - Халх аялагатай, Хөвсгөл аймаг (3036 хүн, 2000), Хөвсгөл нуурын зүүн ба баруун (Дархад дунд) ; Тэд халх хэлний урианхай аялгаар ярьдаг. * Түрэг хэлээр: ** '''Уйгур-Урианхайчууд''' ( цаатан, уйгар, заримдаа цаатан уйгар, өөрийн нэр - myъha / духа / туха) - жижиг Дархат нутгийн ууланд (Хөвсгөл аймгийн баруун хойд) нутагладаг цаа бугын тайгын бүлэг. Ойролцоогоор 350-400 жилийн өмнө тэднээс салсан соёотуудын ойрын төрөл. Тэд монгол хэл рүү хурдан шилжиж байгаа зүүн соёны хэлний цаатан-соёт аялгаар ярьдаг. Хүний тоо: 282 хүн. Уран зохиолд ихэвчлэн Уйгур-Урианхай, цаатан нарын тухай тусад нь дурдсан байдаг ч энэ нь буруу юм. ** '''Мончак-Урианхай''' (Урианхай-Мончок, өөрийн нэр ''Д'ва / Соён''  - Тува, Монголоор - Мончоого-Урианхай, Мончак - Тувачуудын казах нэр) - Тувачууд Ховд аймгийн Буянт суманд амьдардаг. Тэд Хятадад амьдардаг тувачуудаас (Или-Казахийн автономит тойргийн Канас нуурын нутаг) нүүж ирсэн бөгөөд энгийнээр Мончак (Хөх-Мончак) гэж нэрлэдэг байв. Монголд 400-700 орчим хүн байдаг Тэд тува хэлний Хөх-мончак аялгаар ярьдаг. "Урианхай гэдэг нэрийг монголчууд энэ ард түмэнд өгсөн. Гэхдээ тэд өөрсдийгөө Тува гэж нэрлэдэг" гэж Г.Н.Потанин бичжээ. Мончак-Урианхайчууд Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын туватай ойр байдаг ч тэдэнд “урианхайчууд” гэсэн нэр томъёо байдаггүй. Тэд Монгол улсын Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл суманд (1568 хүн) суурьшдаг бөгөөд цөөн хэсэг нь Сэлэнгэ аймаг руу нүүжээ . Тэд тува хэлтэй ойр Цэнгэл аялгаар ярьдаг. == Овгийн бүрэлдэхүүн== ''Урянхан (Урианхан), Урянхай (Урианхай), Урянхад (Урианхад)'' овгийн төлөөлөгчид одоогийн Монголын бараг бүх аймагт амьдардаг. Ховд, Баян-Өлгий аймгийн нутагт Урианхай овог, тэдгээрийн Урианхан, Бага Урианхан, Зэлмэн урианхай зэрэг овгууд бий. Урианхайчууд нь Халх Урианхай, Баядын Урианхай, Хотгойдын Урианхай, Үзэмчин Урианхай гэсэн бүрэлдэхүүнд багтдаг. Үзэмчинд Хорчин, ''Бөөнөр'' овгийнхон өөрсдийгөө Урианхайчуудын нэг хэсэг гэж үздэг. Халхуудын дунд тэд олон овог үүсгэсэн ба тэднээс Урианхан овог нь ихэнхи юм. Халимагууд дотор Урианхууд (Уранхууд), Урианхус-Доглут овгууд байдаг. '''''Буриад-урианхайчууд.''''' Буриад ястны бүрэлдэхүүнд Урианхай овгууд олон багтдаг. Үүнд: Сонголчууд, Табангутууд, Атаганууд, Ашибагат, Баргуцууд, Сартулууд, Андагай, Икинатууд (Нарат овог), Онон хамниган (Урианхай овог, Урианхай-Тугчин, Улаанхан), Хори-буриад (Сагаангууд овогт Хөхүр урианхай), Нижнеокинский (Нарат овогт), Идинский (Нарад овогт), Китой, Түнхэн, Сэлэнгэ (Урианхай, Урианхай-отонк, Зэлмэн- Урианхай, Батут-Урианхай, Байн-Урианхай, Урианх-Цонгол, Урианх-Зэмбэ) болон Закаменскийн буриадууд болно. '''''Зэлмийн удам.''''' Монгол цэргийн их удирдагч, Чингис хааны өрлөг Зэлмийн удам. Зэлмэ 13-р зууны эхний хагаст амьдарч байжээ. Тэрээр Бурхан Халдун ууланд нутаглаж байсан ''Урианхай аймгийн Жарчиуд Аданхан'' овгийн хүн байв. Зэлмийн удамд Өвөр Монголын Зостын чуулган, Харчингийн баруун, зүүн, дунд хошуу, Түмэдийн зүүн нэг хошуу ордог. ''Жарчиуд Аданхан'' овгийн үр удам нь Өвөрмонголд амьдардаг орчин үеийн Жарутууд Жамуха ба Жадаран овгийн өвөг ''Жадардай''н эх нь Жарчиуд Аданхан урианхай хүн юм. ''Мөн Аданхан'' овгийн нэг салбар нь Жүүрэйд овгийн өвөг Жүүрэйдэйн эцэг Бодончар байв . ''Урианхай, Зэлмэ, Хүн зэлмэ, Зэлмэн урианхай гэсэн'' овогтонгууд Завхан аймгийн Баянтэс, Тэс, Баянхайрхан сумдад, Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Шинэ-Идэр, Жаргалан сумдад, Өмнөговь аймгийн Ноён, Булган, Цогцэций, Баян-Овоо, Ханбогд сумдад, Булган аймгийн Хутаг-Өндөр, Сайхан, Баяннуур, Бүрэгхангай, Бугат сумдад, Дорнод аймгийн Чойбалсан, Сэргэлэн, Булган, Баянтүмэн, Матад, Халхгол сумдад, Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан, Сүхбаатар сумдад, Төв аймгийн Цээл, Угтаал, Өндөрширээт, Бүрэн сумдад, Хэнтий аймгийн Норовлин, Баян-Овоо, Баянмөнх, Дэлгэрхаан сумдад, Ховд аймагт бий. '''''Бусад удам.''''' 20-р зууны эхэн үед. Сэцэн хан аймгийн Илдэн цавын хошуунд ''(одоогийн Дорнод аймгийн Халхгол сум) Оровод'' ясны Урианхай овог бүртгэгджээ . Оровгодууд Урийнхантай холбоотой. Өдгөө Дорноговь аймгийн Алтанширээ суманд ''Оровгод'' овгийнхон амьдардаг. Дорнод аймгийн Чулуунхорот, Чойбалсан, Хөлөнбуйр, Булган, Баянтүмэн, Матад, Халхголсум, Өмнөдэлгэр, Гурванбаян, Хэрлэн, Өлзийт хороо, Хэнтий аймгийн Баянмонх, Дархан, Дэлгэрхаан, Цэнхэрмандал, Баянхутаг, Галшар, Баян-Овоо, Норовлин сумдад бий. ''Орговой'' овог Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан суманд бүртгэлтэй. Мэдэгдэж байгаа овгууд нь Монгол хэлт урианхайчуудын ''Түнхэн'', ''Хорхон овгууд юм.'' Түнхэн, Хорхон овгууд нь Ховд аймгийн Дуут, Мөнххайрхан сумдад байдаг. Баян-Өлгий аймгийн Алтанцөгц суманд монгол хэлтэн урианхайчуудын дунд ''Шаазган, Шаазгад'' гэсэн овог байдаг. Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн, Ховд сумын нутагт ''Шарай голын'' өөлд овог бий. Монгол хэлтэн Алтайн Урианхайчуудын дунд өөлдүүдээс гадна Шарайголын овог мөн бүртгэгдсэн байдаг. ''Алаг адуун'' овог Говь-Алтай, Завхан, Архангай, Ховд, Увс аймгуудад, голдуу Сартуул, Урианхай, Баруун Халх овгууд амьдардаг. '''''Зөөд.''''' Урианхай угсаатанд Зөөд овгийнхон их юм . Энэ овгийнхон нь Увс аймгийн Зүүнговь, Түргэн, Өмнөговь, Бөхмөрөн, Ховд, Завхан, Ховд аймгийн Дөргөн суманд бүртгэгдсэн байдаг. Тэр дундаа дөрвөдөөс ирсэн халимагуудын дунд зөөд овог орсон байдаг. Халимаг-дөрвөд угсаатны Зөөнчуудын дотроос зэт кавюд, их-зэт-кавюд гэсэн овог бий. Мөн Халимаг-дөрвөдүүдийн дунд буурлуудын нэг салбар болох Зэд Ёксуд овог бий. Маанин зэт овгийг мөн тэмдэглэсэн байдаг. Хөвсгөлийн дархадуудын дотроос Хар зоот, цагаан зоот (цагаан зөөд), шар зоот (шар зөөд) овгийнхон байдаг. '''''Алтайн урианхичуудын''''' бүрэлдэхүүнд өөлөг, цагаан туг, эрхит, хуурчид, баяд, саад, заамид, мундас, урианхай, ах, бургууд, шар жавраа, дөрвөд, шар гол (широй гол), бүрэв, монгол, морин, торвог, хойд, их хойд, бага хойд, дархад, хоо дархад, хар дархад, шар дархад, оръяс (горлос), холдон, түнхэн, шаазгай, хорхон, буриад, чойрд, эмч, шөрмөс, шөвөг, онгуда (онход) , бэрхад, шажин, сурч, чоно, харчин, нүцгэд, холбоо, эцгэд, жортомос, казах, зоо (зоод), соён, улаан соён, шар донхол, хар донхол, оорцог, иркид. хасхан иркид зэрэг овгууд бий. '''''Хөвсгөлийн урианхичуудын''''' овгийн бүрэлдэхүүнд Баруун цаатан , зүүн цаатан, Зоот, Жэгд, Илжигэн нар багтдаг. Мөн Иркит, Кайсот (Хаасут) овгууд ч оролцсон байна  . '''''Цаатангуудын''''' угсаатны бүрэлдэхүүнд урат, каштаг, балгаш (балыкчи, балигч, балыкши), додот (тоду, аг-тоду, хар-тоду), соён (хэртэк, бэлмэй, салчак), зоот (жөгд, чооду, чота, чоди), сорс, даргалар, дэмжээ (дэмчи), хэрдэг, хоюук, тарга, найдан, хуулар (хара хуулар, цагаан хуулар), соён киргиз, ханачи, маат зэрэг овгууд бий. '''Халимагийн''' овгийн дунд цаатан, хэрээд-цаатан, аха-цаатан, бага-цаатан, хоёр-цаатан, эркетэн -цаатан, гурвуд-цаатан, хорняхин-цаатан  гэж бий. Үүний зэрэгцээ генийн судалгаагаар Халимгийн цаатанууд нь Хөвсгөл цаатантай биш Халх Монголчуудтай ойр байсан нь тогтоогджээ. '''''Урианхай овог.''''' урианхай, урианхайн, урианхайд, аданхай, аданхай урианхай, аданхан, аданхан урианхай, алаг урианхай, алтайн урианхай, ах урианхай, бага урианхай, бага урианхан, баруун урианхай, Боржигон Урианхад, Буриад Урианхай, Жарууд, Жарчид, Сүбэдэй, Зэлмэ, Зэлмэ урианхай, Зэлмэ урианхай, Зэлмэн, Зэлмэн урианхай, Зэлмэн урианхай, Зэлмээ, Зэлмээн, тэдний урианхай, тэдний Урианхай, Урианхайгуур, Урианхай .орцог, урианхай цэцэрлэг, урианхай сартуул, урианхай соён, урианхай тучин, урианхай улаан соёон, урианхай хаан, урианхан хорхон, урианхай цагаан туг, урианхайд, урианхайн, урианхайт, урианхайчууд, урианхан оорцог, урианхан тугчин, урианхан халх, халх урианхан, хаан урианхай, хан урианхай, хан урианхан, хар урианхай, хар урианхан, харчин урианхай, хөх урианхан, хун зэлмэ, цаатан, цатан гэх мэт. == Нэрт хүмүүс== * [[Зэлмэ]] * [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй]] * [[Урианхадай]] * Шударга баатар, Харчин гүн [[Бавуужав]] /Харуулын 3 урианхайн удам/ * [[Банзарын Дамчаа]] * Шалмаагийн Ёолк == "Урианхай"-тай холбоотой овог аймгуудад == === Алтайн Урианхай === Манж Чин улсын үед Алтайн урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Тэр нь дотроо долоон хошуу, 27 сумтай байжээ. Алтайн нуурын Урианхай өмнө нь түүний нэг хэсэг байсан боловч 1860 оны Бээжингийн гэрээгээр [[Алтай ястан|Алтай]]г [[Оросын эзэнт гүрэн]]д шилжүүлсэн. '''Зүүн амбаны хошуу:  ''' Алтайн урианхайн гол хошуу бөгөөд Сагсайн сүмд төвлөрч байсан гэдэг. Ах, Түмт, Сан, Урианхай, Гонзгой, Оорцог гэсэн зургаан сумтай байжээ. '''Мээрэнгийн хошуу:''' Ах, Шаазгай, Ятуун, Онгуда гэсэн дөрвөн сумтай. Алтанцөгц нуураар төвлөрөн сууж байв. Сүүлчийн ноён нь Цагаанбилиг гэдэг хүн байжээ. '''Цагаан соёны хошуу:''' Бургуут, Сарыглар хоёр сумтай. Цагаан соён, Тэлэнгэд, Саглагар, Хувлаар гэх мончоогуудын хошуу нутаг юм. Цэнгэлхайрхан, Цагаан голоор нутагтай гэжээ. '''Сэндэн гүний хошуу:''' Оршин суудаг овгоороо нэрлэгдсэн эл хошуу хоёр сумтай гэх. Харганатын голоор нутагладаг байжээ. Энд дурдагдсан дөрвөн хошуу нь Зүүнгарын монголчууд болно. Дор дурдагдах гурван хошуу Баруун гарынхан авай. '''Баруун бэйсийн хошуу:''' Ах, Цэрвээ, Мянгад, Сан, Оорцог сумтай. Булган голоор нутагтай гэв. '''Саруул гүний хошуу:''' Саруул гүний хүрээнд төвлөрсөн, Толбо нуураар нутагтай байжээ. Ах, дунд, хойд сумтай гэх. '''Шар даагийн хошуу:''' Ховд гол, Шинжаанаар нутагтай, дөрвөн сумтай, мончоог хошуу билээ. === Тагны Урианхай === Манж Чин улсын үед Тагны урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Тэр нь дотроо таван хошуу ба 46 сумтай байжээ. 5 хошуу: Тагнын урианхай хошуу, Тожийн урианхай хошуу, Хөвсгөл нуурын урианхай хошуу, Хэмчиг голын урианхай хошуу, Салчакийн урианхай хошуу 46 сум: Манжийн ноёрхолын үед 1691-1923 он хүртэл Өвөр Ширхтэн урианхай нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч хошуунд захирагдаж байсан бол хөвсгөл нуурын бусад урианхай нь 1805-1911 он хүртэл Улиастайн манж амбанд захирагдаж байсан юм. Өвөр Ширхтэн урианхайг Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошууны ноёны томилсон зайсангууд захирч байжээ. Хөвсгөлийн нуурийн урианхайг захирч байх Бүгдийн дарга /Үхэрида/ гэдэг албан тушаалыг Улиастай дахь манж амбан 1805 онд анх бий болгож, өөрөө томилдог байсан бөгөөд 1805-1923 он хүртэл 8 хүн энэ албыг хашсан байна. Монгол улс тусгаар тогтнолоо олсон 1911 оноос хөвсгөл нуурын Урианхай нь Богд хаант Монгол улсын дотоод хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэх яамны мэдэлд очиж Бүгдийн дарга /Үхэрида/-г угсаа залгамжлан захирагч болгосон байна. Энэ үеэс Урианхайн 4 сум ангийн үсээр алба тушаах үүрэгтэй болжээ. == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |last=А|first=Очир |last2=Ц|first2=Баасандорж|title=Ойрад монголчуудын хуримын ёсон: XIX зууны сүүлч, XX зууны эх|year=2005|publisher=Соёмбо принтинг}} * {{Cite book |last=Ж |first=Буяндэлгэр |title=Хятад дахь Монгол судлал |year=2013 |isbn= |volume=1 |location=Улаанбаатар |publisher=Монгол Хятадын соёлын харилцааг дэмжих нийгэмлэг |pages=58-93 |chapter=Урианхайн тухай}} * {{Cite book |last=Н.В |first=Кюнер |title=Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока |year=1961 |location=Москва|language=Орос}} * {{Cite book |last=Боржигидай |first=Оюунбилиг |title=Хятад дахь Монгол судлал |year=2013 |volume=1 |location=Улаанбаатар |chapter=Зүүн Түмэд аймгийн хуучин нутгийн тухай}} * {{Cite book |last=Х |first=Пэрлээ |title=Онон Хэрлэнгийн Монголчууд |year=1959 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Н |first=Ариунгуа |title=Мин улсын түүх: Татарын шастир, Ойрадын шастир, Урианхайн гурван харуул |publisher=Битпресс |year=2015 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Ш |first=Чоймаа |title=Хаадын үндсэн хураангуй алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Д |first=Заяабаатар |title=Чакраварди Алтан хааны тууж |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Урианхай ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Буриад ястан]] sp2dmt4cor9e9uvr1mh0gadh5ze1lpn 0 20656 857320 844488 2026-05-29T07:13:29Z TheChosenOne26 100135 857320 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mongol prince and general (c. 1182 – c. 1225)}} {{Инфобокс хаан | name = Зүчи<br />{{MongolUnicode|ᠵᠥᠴᠢ}} | image = Juchi Khan (cropped).JPG | caption = Гачуурт хот дахь Зүчи хааны хүрэл хөшөө | succession = [[Зүчийн улс]]ын хан | reign = | coronation = | full name = | predecessor = ''байхгүй'' | successor = [[Орда хан|Орда]] ([[Цагаан Орд]])<br />[[Бат хаан|Бат]] ([[Хөх Орд]]) | spouse = | issue = [[Орда хан]]<br />[[Бат хаан]]<br />[[Бэрх]]<br />''бусад'' | religion = [[Тэнгэр шүтлэг]] | dynasty = [[Боржигон]] | module = | father = [[Чингис хаан]] | mother = [[Бөртэ үжин]] | birth_date = {{circa|1182}} | birth_place = | death_place = | death_date = {{circa}} {{death year and age|1225|1182}} | date of burial = | place of burial = }} '''Зүчи'''<ref>Зүчи гэдэг нэрийн утгыг Судрын чуулганд жочирхон гэнэт мэндэлсэн, бас зочин гэсэн хоёр утгатай гэж тайлбарладаг. Эртний монгол хэлэнд з, ж авиаг зөвхөн "ж"-гээр бичиж, дууддаг байсан. [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчооны]] Зүчи гэдэг нэрийн хятад ханз нь '''拙赤''' (Zhuō chì), латин галиг нь '''Jöči(Жөчи)''' эсвэл '''Žüči;''' Дэлгэрэнгүй тайлбартай Монголын Нууц Товчоонд (тал 499) '''Жочи''' [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] '''Жочи'''; [[Лу.Алтан товч]], [[Эрдэнийн товч]] зэрэг сурвалжид '''Жөчи''' гэжээ.</ref> (c. 1182 оны орчим – c. 1225)Их Эзэн Чингис хаан болон [[Бөртэ]] хатны дундаас төрсөн ууган хүү нь юм. Зүчи ханы хүүхдүүдийн үед Орос, Кипчакийг эзлэн нутгаа [[зүүн Европ]] хүртэл өргөтгөж [[Алтан Орд|Алтан Ордны улсыг]] байгуулсан нь, 250 гаруй жил оршин тогтнохдоо Оросын вант улсуудыг захирч, улмаар Зүчийн удмын хаадын адил бус цаг үед байгуулсан [[Крымын ханлиг|Крым]], [[Казанийн ханлиг|Казань]], [[Астраханийн ханлиг|Астрахань]], [[Узбекийн хант улс|Узбек]], [[Хивын ханлиг|Хива]], [[Казахын Хант Улс|Казах]] зэрэг хант улсууд нь 15-19-р зуун хүртэл оршсон нь [[Узбекчүүд|Узбек]], [[Казахууд|Казах]], [[Татарууд|Казанийн татар]] зэрэг шинэ үндэстэн бүрэлдэхэд нөлөөлжээ. == Намтар == Зүчийн бага нас, залуу нас хэрхэн өнгөрсөн тухай мэдээлэл бага байдаг. Дундад зууны үеийн түүхүүдэд түүний нэр хорин таван настай байхад нь дурдагдан гардаг. “Монголын Нууц Товчоон”-д өгүүлснээр Чингис хаан 1207 онд Зүчийг баруун гарын цэргээ толгойлуулж [[Байгал нуур|Байгал нуурын]] баруун талын нутаг руу илгээж, тэдгээр ойд амьдардаг овог аймгуудыг байлдан дагуулж байжээ. Тэлэнгут, Урсут зэрэг ойн ард түмэн тулалдаанд оролцохгүйгээр Монгол хааны ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрч Зүчид дагаар оржээ. Зүчийн цэргийн шахалтаар Енисейн киргизүүд дагаар орж, үүний дараа Киргизийн ноёд Зүчид ирж цагаан шонхор, цагаан морь, цагаан булга бэлэглэж байсан байна. Улмаар 1211-1217 оны орчимд [[Алтан улс|Алтан улстай]] хийсэн аян дайнд оролцож явсан. 1218 онд [[Енисейн киргиз|Киргиз]], Хорь Түмэдийн бослогыг дарсан. Улмаар 1219-1225 оны хооронд [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмыг]] дайлахад оролцжээ. Чингис хаан нутаг буцах болоход түүнд цэрэг таслан өгөөд [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрнөөс]] баруун тийш бүх газрыг өгч, дайлуулах зарлиг буулгасан байдаг. Гэхдээ тэрбээр өвчний учир 1225-1226 оны орчимд нас нөгчсөн. == Гэр бүл == '''Эцэг''': [[Чингис хаан]] '''Эх:''' [[Бөртэ үжин|Бөртэ хатан]] '''Хатад''': [[Хэрэйд|Хэрэйдийн]] [[Нихтимиш үжин]] [[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Сархан хатан]]: Хонгирадын Даритай ноёны охин. [[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Ухаа үжин]]: Хонгирадын [[Элчи ноён]]ы охин. '''Хөвгүүд''': Зүчи дор хаяж 14 хүү<ref>H.H.Howorth-History of the Mongols, part.II div.II, p.35</ref>, нэг охинтой байв. Өөр эх сурвалжид Зүчийг 40 орчим хүүтэй байсан гэдэг.{{sfn|Рашид-ад-Дин|1960|loc=хуудас 65}} # '''[[Орд]]''' (1204-1280) # '''[[Бат хан|Бат]]''' (c. 1205-1255) # '''[[Бэрх]]''', [[Алтан Орд]]ыг 1257-1267 онд захирсан хаан<ref>[[Дэвид Морган]], ''The Mongols'', p. 224</ref> # [[Бэрхэчир]] # [[Шибан]]<nowiki/>: түүний ургийнхан Алтан Ордын сүүл үеийн хаад болж, [[Сибирийн ханлиг]], [[Хивагийн Хант Улс|Хива]], [[Узбекийн Хант Улс|Узбек]] зэрэг хант улсыг байгуулсан. # [[Тангад]] # [[Бувал]]. [[Ногай|Ногай хан]]ы өвөг эцэг. # [[Чулуун (Зүчийн хөвүүн)|Чулуун]] # [[Шинхүр]] # [[Чимбай]] # [[Мухаммед (Зүчийн хүү)|Мухаммед]] # [[Удур]] # [[Туг Төмөр]]: Алтан Орд, [[Цагаан Орд]], [[Их Орд]]ын сүүлчийн хаадын өвөг. # Шингүм: хүүхэдгүй залуудаа өөд болсон. Зүчийн нэг охин нь [[Алмалик]]ийн захирагч [[Чарлүк]]тэй гэрлэжээ. === Зүчи ханы үр удам === {{tree list|}} *'''Зүчи хан''' **'''[[Орда хан|Орду эзэн]]''' ***Сартагтай: Хонгирадын Жүхэ хатнаас төрсөн. ****'''[[Хүйнчи]] хан''': Хонгирадын Хужин хатнаас төрсөн. *****'''[[Баян хан|Баян]]''': Хонгирадын Нухулхан хатнаас төрсөн. ******Шади ******'''[[Сатибуха]] хан''' ******Тэгэнэ ******Салжиудай *****Бажгиртай: Мэргидийн Нүхүлүн хатнаас төрсөн. ******Биратай: Хөхлүн хатнаас төрсөн. *****Цагаанбуха: Жинхтүм хатнаас төрсөн. ******Тэхэ: Хэрэйдийн Сурмиш хатнаас төрсөн. *****Махудай: [[Жадаран|Жажирадын]] Таргужин хатнаас төрсөн. Хүүхэдгүй. ***Хүли ****Түмэхэн ****Түмэн: Хонгирадын Иидэхэн хатнаас төрсөн. ****Мянган: Билан хатнаас төрсөн. ****Аячи ****Мусулман: Хонгирадын Хадахан хатнаас төрсөн. ***Хурумши ***'''[[Хунгиран|Хунгиран хан]]''' ***Чурамгай ***Хутуг ***Үлэхү ****Төмөр Буха ****Улхуту **'''[[Бат хаан|Бат хан]]''': Хонгирадын Ухаа үжинээс төрсөн. ***'''[[Сартаг хан]]''' ***Тогоон ****Тарбу *****'''[[Тулабуга|Тулбуха]] хан''' *****Хүнчэг ****'''[[Мөнхтөмөр|Мөнхтөмөр хан]]''' *****Алгуй: Хонгирадын Өлзий хатнаас төрсөн. *****Абачи *****Тудахан: Үүшин овгийн Султан хатнаас төрсөн. *****Бүрхүг: Султан хатнаас төрсөн. *****'''[[Тохта|Тогто хан]]''': Ихирэсийн Бэглэмиш хатнаас төрсөн. ******Ябариш ******Ихсар ******Тугалбуха *****Сарай Буха *****Хулахай ******Улус Буха *****Хадаан *****Хүдүхэн ******Хунхас *****Тогрилча ******'''[[Өзбег]] хан''' *******'''[[Тинибег]]''' *******'''[[Жанибег]] хан''' ****'''[[Тодмөнх|Тодмөнх хан]]''' *****Үрмөнх: Хонгирадын Эрхэч хатнаас төрсөн *****Цэцэгт: Алчи татарын Төр Хүтлүг хатнаас төрсөн *****Тубрай ****Тугтунаху *****Бабуж *****Тугалбуха ****Угачи ***Өвгөн ****Борог ****Булар ****Дүтүч ****Тагдахай ****Ахмед ****Сабир ****Дунгур ***Улагчи **'''[[Бэрх]]''': Хүүхэдгүй байсан. **Бэрхэчир ***Хөхчү ****Ижил Төмөр ****Билигч ****Тугтай ****Тугтөмөр ***Есүбуха ****Сарай Буха **'''[[Шибан]]''' ***Байнал ***Баатар ***Хадаг ***Балган ***Цэрэг ***Мэргэн ***Хүртүг ***Аячи ***Сайлхан ***Баянжил ***Хоничи ***Мажар **Тангуд ***Сүбэхтэй ****Күрүк ****Мажар ****Кунчик Хоничи *****Бурачар *****Хүч Төмөр *****Иштан *****Дурату ***Тукуз ****Колимтай ****Арслан ****Бүрэлги **[[Бувал]] ***Татар ****'''[[Ногай]] ноён''' ****Жүхэ ****Мүхэ ****Түри ****Чага ***Мянгадар ****Нөхөр *****Хирди Буха ****Бэхдүс *****Туда хан *****Түклүпай ****Абухан *****Түгүжа *****Ахмед ****Узбек ****Сасыг *****Басар ****Орос ****Урунга Хүртүх ****Туглужа ****Илбасмиш **Чулуун: тэрээр хүүхэдгүй залуудаа амь үрэгдсэн. **Шинхүр ***Есөнбуха ****Бүрилги ****Хүтлүг ****Тудахан ****Тудачи ****Агтачи ***Ширэмүн ****Хорезми: [[Татар|Татарын]] Булужин хатнаас төрсөн. ****Жахуту: [[Сүлдүс|Сүлдүсүний]] Хутлухан хатнаас төрсөн. ****Байрам: татвар эм Хулда-гаас төрсөн. ***Мажар ****Урусак ****Бай ****Байху **Чимбай ***Хиндү ****Яку *****Жалайртай *****Хөндөлөн Мангутай *****Тагачу ***Тудавур ****Мажар *****Мэлиг *****Хожа *****Хуртухач ****Тариячи **[[Мухаммед (Зүчийн хүү)|Мухаммед]] ***Бүрэ **Удур ***Харачар ****Хүртүг: Тулас овгийн Ильтутмиш хатнаас төрсөн. *****Саса ****Түрж *****Ананда ****Абишка ****Эмгэн ****Туевкел **[[Тугатөмөр]] ***Бай Төмөр ****Буханчар ****Билигчи ****Хөхөчү ***Баян ****Хазан ****Данишменд ***Урунч ****Ачиг *****Бахтияр ****Ариклы *****Адил *****Сакрич *****Анбарчи ****Харахыр *****Никбай *****Керанчэ *****Шабаку ****Сарич ****Кин Төмөр *****Хархожа *****Абай **Сэнгүм: Үр хүүхэдгүй. {{tree list|end}} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1182 онд төрсөн]] [[Ангилал:1225 онд өнгөрсөн]] jvxqw1ji8wn7d8m2gf59opud5d84udr 857321 857320 2026-05-29T07:15:05Z TheChosenOne26 100135 857321 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mongol prince and general (c. 1182 – c. 1225)}} {{Инфобокс хаан | name = Зүчи<br />{{MongolUnicode|ᠵᠥᠴᠢ}} | image = Juchi Khan (cropped).JPG | caption = Гачуурт дахь Зүчи хааны хүрэл хөшөө | succession = [[Зүчийн улс]]ын хан | reign = | coronation = | full name = | predecessor = ''байхгүй'' | successor = [[Орда хан|Орда]] ([[Цагаан Орд]])<br />[[Бат хаан|Бат]] ([[Хөх Орд]]) | spouse = | issue = [[Орда хан]]<br />[[Бат хаан]]<br />[[Бэрх]]<br />''бусад'' | religion = [[Тэнгэр шүтлэг]] | dynasty = [[Боржигон]] | module = | father = [[Чингис хаан]] | mother = [[Бөртэ үжин]] | birth_date = {{circa|1182}} | birth_place = | death_place = | death_date = {{circa}} {{death year and age|1225|1182}} | date of burial = | place of burial = }} '''Зүчи'''<ref>Зүчи гэдэг нэрийн утгыг Судрын чуулганд жочирхон гэнэт мэндэлсэн, бас зочин гэсэн хоёр утгатай гэж тайлбарладаг. Эртний монгол хэлэнд з, ж авиаг зөвхөн "ж"-гээр бичиж, дууддаг байсан. [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчооны]] Зүчи гэдэг нэрийн хятад ханз нь '''拙赤''' (Zhuō chì), латин галиг нь '''Jöči(Жөчи)''' эсвэл '''Žüči;''' Дэлгэрэнгүй тайлбартай Монголын Нууц Товчоонд (тал 499) '''Жочи''' [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] '''Жочи'''; [[Лу.Алтан товч]], [[Эрдэнийн товч]] зэрэг сурвалжид '''Жөчи''' гэжээ.</ref> (c. 1182 оны орчим – c. 1225)Их Эзэн Чингис хаан болон [[Бөртэ]] хатны дундаас төрсөн ууган хүү нь юм. Зүчи ханы хүүхдүүдийн үед Орос, Кипчакийг эзлэн нутгаа [[зүүн Европ]] хүртэл өргөтгөж [[Алтан Орд|Алтан Ордны улсыг]] байгуулсан нь, 250 гаруй жил оршин тогтнохдоо Оросын вант улсуудыг захирч, улмаар Зүчийн удмын хаадын адил бус цаг үед байгуулсан [[Крымын ханлиг|Крым]], [[Казанийн ханлиг|Казань]], [[Астраханийн ханлиг|Астрахань]], [[Узбекийн хант улс|Узбек]], [[Хивын ханлиг|Хива]], [[Казахын Хант Улс|Казах]] зэрэг хант улсууд нь 15-19-р зуун хүртэл оршсон нь [[Узбекчүүд|Узбек]], [[Казахууд|Казах]], [[Татарууд|Казанийн татар]] зэрэг шинэ үндэстэн бүрэлдэхэд нөлөөлжээ. == Намтар == Зүчийн бага нас, залуу нас хэрхэн өнгөрсөн тухай мэдээлэл бага байдаг. Дундад зууны үеийн түүхүүдэд түүний нэр хорин таван настай байхад нь дурдагдан гардаг. “Монголын Нууц Товчоон”-д өгүүлснээр Чингис хаан 1207 онд Зүчийг баруун гарын цэргээ толгойлуулж [[Байгал нуур|Байгал нуурын]] баруун талын нутаг руу илгээж, тэдгээр ойд амьдардаг овог аймгуудыг байлдан дагуулж байжээ. Тэлэнгут, Урсут зэрэг ойн ард түмэн тулалдаанд оролцохгүйгээр Монгол хааны ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрч Зүчид дагаар оржээ. Зүчийн цэргийн шахалтаар Енисейн киргизүүд дагаар орж, үүний дараа Киргизийн ноёд Зүчид ирж цагаан шонхор, цагаан морь, цагаан булга бэлэглэж байсан байна. Улмаар 1211-1217 оны орчимд [[Алтан улс|Алтан улстай]] хийсэн аян дайнд оролцож явсан. 1218 онд [[Енисейн киргиз|Киргиз]], Хорь Түмэдийн бослогыг дарсан. Улмаар 1219-1225 оны хооронд [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмыг]] дайлахад оролцжээ. Чингис хаан нутаг буцах болоход түүнд цэрэг таслан өгөөд [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрнөөс]] баруун тийш бүх газрыг өгч, дайлуулах зарлиг буулгасан байдаг. Гэхдээ тэрбээр өвчний учир 1225-1226 оны орчимд нас нөгчсөн. == Гэр бүл == '''Эцэг''': [[Чингис хаан]] '''Эх:''' [[Бөртэ үжин|Бөртэ хатан]] '''Хатад''': [[Хэрэйд|Хэрэйдийн]] [[Нихтимиш үжин]] [[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Сархан хатан]]: Хонгирадын Даритай ноёны охин. [[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Ухаа үжин]]: Хонгирадын [[Элчи ноён]]ы охин. '''Хөвгүүд''': Зүчи дор хаяж 14 хүү<ref>H.H.Howorth-History of the Mongols, part.II div.II, p.35</ref>, нэг охинтой байв. Өөр эх сурвалжид Зүчийг 40 орчим хүүтэй байсан гэдэг.{{sfn|Рашид-ад-Дин|1960|loc=хуудас 65}} # '''[[Орд]]''' (1204-1280) # '''[[Бат хан|Бат]]''' (c. 1205-1255) # '''[[Бэрх]]''', [[Алтан Орд]]ыг 1257-1267 онд захирсан хаан<ref>[[Дэвид Морган]], ''The Mongols'', p. 224</ref> # [[Бэрхэчир]] # [[Шибан]]<nowiki/>: түүний ургийнхан Алтан Ордын сүүл үеийн хаад болж, [[Сибирийн ханлиг]], [[Хивагийн Хант Улс|Хива]], [[Узбекийн Хант Улс|Узбек]] зэрэг хант улсыг байгуулсан. # [[Тангад]] # [[Бувал]]. [[Ногай|Ногай хан]]ы өвөг эцэг. # [[Чулуун (Зүчийн хөвүүн)|Чулуун]] # [[Шинхүр]] # [[Чимбай]] # [[Мухаммед (Зүчийн хүү)|Мухаммед]] # [[Удур]] # [[Туг Төмөр]]: Алтан Орд, [[Цагаан Орд]], [[Их Орд]]ын сүүлчийн хаадын өвөг. # Шингүм: хүүхэдгүй залуудаа өөд болсон. Зүчийн нэг охин нь [[Алмалик]]ийн захирагч [[Чарлүк]]тэй гэрлэжээ. === Зүчи ханы үр удам === {{tree list|}} *'''Зүчи хан''' **'''[[Орда хан|Орду эзэн]]''' ***Сартагтай: Хонгирадын Жүхэ хатнаас төрсөн. ****'''[[Хүйнчи]] хан''': Хонгирадын Хужин хатнаас төрсөн. *****'''[[Баян хан|Баян]]''': Хонгирадын Нухулхан хатнаас төрсөн. ******Шади ******'''[[Сатибуха]] хан''' ******Тэгэнэ ******Салжиудай *****Бажгиртай: Мэргидийн Нүхүлүн хатнаас төрсөн. ******Биратай: Хөхлүн хатнаас төрсөн. *****Цагаанбуха: Жинхтүм хатнаас төрсөн. ******Тэхэ: Хэрэйдийн Сурмиш хатнаас төрсөн. *****Махудай: [[Жадаран|Жажирадын]] Таргужин хатнаас төрсөн. Хүүхэдгүй. ***Хүли ****Түмэхэн ****Түмэн: Хонгирадын Иидэхэн хатнаас төрсөн. ****Мянган: Билан хатнаас төрсөн. ****Аячи ****Мусулман: Хонгирадын Хадахан хатнаас төрсөн. ***Хурумши ***'''[[Хунгиран|Хунгиран хан]]''' ***Чурамгай ***Хутуг ***Үлэхү ****Төмөр Буха ****Улхуту **'''[[Бат хаан|Бат хан]]''': Хонгирадын Ухаа үжинээс төрсөн. ***'''[[Сартаг хан]]''' ***Тогоон ****Тарбу *****'''[[Тулабуга|Тулбуха]] хан''' *****Хүнчэг ****'''[[Мөнхтөмөр|Мөнхтөмөр хан]]''' *****Алгуй: Хонгирадын Өлзий хатнаас төрсөн. *****Абачи *****Тудахан: Үүшин овгийн Султан хатнаас төрсөн. *****Бүрхүг: Султан хатнаас төрсөн. *****'''[[Тохта|Тогто хан]]''': Ихирэсийн Бэглэмиш хатнаас төрсөн. ******Ябариш ******Ихсар ******Тугалбуха *****Сарай Буха *****Хулахай ******Улус Буха *****Хадаан *****Хүдүхэн ******Хунхас *****Тогрилча ******'''[[Өзбег]] хан''' *******'''[[Тинибег]]''' *******'''[[Жанибег]] хан''' ****'''[[Тодмөнх|Тодмөнх хан]]''' *****Үрмөнх: Хонгирадын Эрхэч хатнаас төрсөн *****Цэцэгт: Алчи татарын Төр Хүтлүг хатнаас төрсөн *****Тубрай ****Тугтунаху *****Бабуж *****Тугалбуха ****Угачи ***Өвгөн ****Борог ****Булар ****Дүтүч ****Тагдахай ****Ахмед ****Сабир ****Дунгур ***Улагчи **'''[[Бэрх]]''': Хүүхэдгүй байсан. **Бэрхэчир ***Хөхчү ****Ижил Төмөр ****Билигч ****Тугтай ****Тугтөмөр ***Есүбуха ****Сарай Буха **'''[[Шибан]]''' ***Байнал ***Баатар ***Хадаг ***Балган ***Цэрэг ***Мэргэн ***Хүртүг ***Аячи ***Сайлхан ***Баянжил ***Хоничи ***Мажар **Тангуд ***Сүбэхтэй ****Күрүк ****Мажар ****Кунчик Хоничи *****Бурачар *****Хүч Төмөр *****Иштан *****Дурату ***Тукуз ****Колимтай ****Арслан ****Бүрэлги **[[Бувал]] ***Татар ****'''[[Ногай]] ноён''' ****Жүхэ ****Мүхэ ****Түри ****Чага ***Мянгадар ****Нөхөр *****Хирди Буха ****Бэхдүс *****Туда хан *****Түклүпай ****Абухан *****Түгүжа *****Ахмед ****Узбек ****Сасыг *****Басар ****Орос ****Урунга Хүртүх ****Туглужа ****Илбасмиш **Чулуун: тэрээр хүүхэдгүй залуудаа амь үрэгдсэн. **Шинхүр ***Есөнбуха ****Бүрилги ****Хүтлүг ****Тудахан ****Тудачи ****Агтачи ***Ширэмүн ****Хорезми: [[Татар|Татарын]] Булужин хатнаас төрсөн. ****Жахуту: [[Сүлдүс|Сүлдүсүний]] Хутлухан хатнаас төрсөн. ****Байрам: татвар эм Хулда-гаас төрсөн. ***Мажар ****Урусак ****Бай ****Байху **Чимбай ***Хиндү ****Яку *****Жалайртай *****Хөндөлөн Мангутай *****Тагачу ***Тудавур ****Мажар *****Мэлиг *****Хожа *****Хуртухач ****Тариячи **[[Мухаммед (Зүчийн хүү)|Мухаммед]] ***Бүрэ **Удур ***Харачар ****Хүртүг: Тулас овгийн Ильтутмиш хатнаас төрсөн. *****Саса ****Түрж *****Ананда ****Абишка ****Эмгэн ****Туевкел **[[Тугатөмөр]] ***Бай Төмөр ****Буханчар ****Билигчи ****Хөхөчү ***Баян ****Хазан ****Данишменд ***Урунч ****Ачиг *****Бахтияр ****Ариклы *****Адил *****Сакрич *****Анбарчи ****Харахыр *****Никбай *****Керанчэ *****Шабаку ****Сарич ****Кин Төмөр *****Хархожа *****Абай **Сэнгүм: Үр хүүхэдгүй. {{tree list|end}} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1182 онд төрсөн]] [[Ангилал:1225 онд өнгөрсөн]] 7zll6a0dnpx421sh7v50hiidwuzjjjj 0 23988 857262 774544 2026-05-28T20:22:34Z Enkhsaihan2005 64429 857262 wikitext text/x-wiki {{Short description|Чилийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Сантьяго | name = | native_name = Santiago | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 300 |image_style = |perrow = 1/2/3/2 |caption_align = center |image1 = Santiago de Chile, Desde Cerro San Cristóbal (cropped panorama).jpg |caption1 = [[Чилийн хамгийн өндөр барилгын жагсаалт|Сантьягогийн тэнгэрийн хаяа]] |image2 = Palacio de La Moneda - miguelreflex.jpg |caption2 = [[Ла Монеда ордон]] |image3 = Biblioteca_Nacional_de_Chile,_2012-09-08.jpg |caption3 = [[Чилийн үндэсний номын сан]] |image4 = Chile_-_Santiago_24_-_Virgin_Mary_statue_on_Cerro_San_Cristóbal_(6977789601).jpg |caption4 = Сан Кристобал толгод |image5 = Torre Entel, Santiago 20230312.jpg |caption5 = [[Энтел цамхаг]] |image6 = Fuente_Neptuno_en_la_Terraza_del_Cerro_Santa_Lucía_II.jpg |caption6 = [[Санта Люсиа Хилл]] |image7 = Metropolitan Cathedral of Santiago.jpg |caption7 = [[Сантьягогийн Метрополитан сүм]] |image8 = Chilean_National_Museum_of_Fine_Arts_2023.jpg |caption8 = [[Чилийн Үндэсний Урлагийн Музей|Үндэсний Урлагийн Музей]] }} | image_flag = Flag of Santiago de Chile.svg | flag_alt = Сантьягогийн далбаа | image_seal = | seal_size = 75px | image_shield = Coat of arms of Santiago (Chile).svg | nickname = "Арлын толгодын хот" | named_for = [[Агуу Иаков|Гэгээн Иаков]] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | pushpin_map = Чили#Өмнөд Америк | pushpin_relief = 1 | pushpin_map_caption = Чили дэх байршил | coordinates = {{Coord|33|26|15|S|70|39|00|W|region:CL-RM_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Чили}} | subdivision_type1 = [[Чилийн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_type2 = [[Чилийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Сантьяго хотын бүс]] | subdivision_name2 = [[Сантьяго муж, Чили|Сантьяго муж]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date and age|1541|02|12}} | founder = [[Педро де Вальдивия]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_sq_mi = 247.6 | elevation_m = 570 | elevation_ft = 1870 |population_rank = Чилид [[Чилийн хотын жагсаалт|1-т]]<br/>Өмнөд Америкт [[Өмнөд_Америкийн_хотын_жагсаалт|5-д]] | population_total = 6,269,384 | population_as_of = 2017 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = 25,436 | population_urban = | population_metro = 6,903,479 | population_demonym = Сантьягочууд | population_note = <!-- GDP ---------------> | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_title2 = [[Нийслэл]] | demographics1_info2 = $117.1&nbsp;тэрбум (2023)<ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_chl.pdf|publisher=Tellusant|title=TelluBase—Chile Fact Sheet (Tellusant Public Service Series)| access-date = 2026-05-28}}</ref> | demographics1_title3 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info3 = $17,000 (2023) | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 8320000 | area_code = +56 2 | website = {{Official URL}} | blank_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2023) | blank_info = 0.908<ref>{{cite web |title=Subnational HDI (v9.0) |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/CHL/?levels=4&years=2023&interpolation=0&extrapolation=0 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research |access-date=2026-05-28}}</ref>([[Чилийн бүс нутгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|1-т]]) – <span style="color:#090;">маш өндөр</span> | pushpin_map_narrow = yes | area_as_of = | timezone = [[Чили дэх цаг|CLT]] | utc_offset = −04:00 | timezone_DST = [[Чили дэх цаг|CLST]] | utc_offset_DST = −03:00 }} '''Сантьяго''' ({{lang-es|Santiago}}) нь [[Чили|Чили Улсын]] [[нийслэл]] юм. Хотын нутаг дэвсгэр нь нийслэл мужийн ([[ Сантьяго Метропол муж]]) нэг хэсэг бөгөөд үүнд өөр [[Сантьяго аймаг|Сантьяго аймгаас]] гадна таван өөр аймаг харьяалагдана. Нийслэл хотын орчим 5.220.161 оршин суугч амьдрах бол [[ Сантьяго Метропол муж|Метропол Сантьягод]] 7.112.808<ref>{{Internetquelle |url=http://citypopulation.de/Chile-Cities_d.html |titel=Chile: Regionen und Agglomerationen – Einwohnerzahlen, Karten, Grafiken, Wetter und Web-Informationen |zugriff=2018-07-27}}</ref> Энэ нь Чили улсын бүх хүн амын 44 хувь нь нийслэл болон нийслэл хавийн орчмоор амьдардаг гэсэн үг юм. [[Үндэсний Конгресс (Чили)|Үндэсний Конгресс]] нь [[Вальпараисо]]д чуулдагийг эс тооцвол тус хот нь Чилийн улс төрийн төв маргаангүй мөн. Сантьяго бол зам тээврийн чухал зангилаа цэг төдийгүй олон тооны их-, дээд сургууль, музей, хөшөө дурсгал бүхий эдийн засаг, соёлын хамгийн чухал төв болдог. Тус улсын хамгийн том компаниудын төв болон гадаадын олон компаниудын төлөөлөгчийн байр энд бий. Мөн түүнчлэн Сантьяго нь улсынхаа хэвлэл мэдээллийн төв болно. == Зургийн цомог == <gallery>[[Файл:Bisen.jpg]] Image:Palacio de LaMoneda02.png| Image:Bolsantiago.jpg| Image:Catedral de Santiago.JPG| Image:Las Condes at night.jpg| Image:Andes y Torre Entel.jpg| Image:Teatromunicipal.jpg| Image:Alameda.jpg| Image:Santiago1std (2).jpg| Image:PaseoAhumada.jpg| Image:Oriente Santiago Nocturno.JPG| Image:TorreTelefónicaChile.jpg| Image:Cerro el plomo.JPG| Image:Stgo centre.jpg| Image:Transantiago bus articulado.jpg| Image:Bellasartes.jpg| </gallery> == Газар зүй == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = [[Артуро Мерино Бенитез олон улсын нисэх буудал]], Пудахуэл, Сантьяго (1991–2020, туйлын үе 1966–одоо) |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 39.3 |Feb record high C = 37.2 |Mar record high C = 36.8 |Apr record high C = 34.5 |May record high C = 31.1 |Jun record high C = 26.7 |Jul record high C = 28.2 |Aug record high C = 29.9 |Sep record high C = 32.9 |Oct record high C = 35.7 |Nov record high C = 35.2 |Dec record high C = 37.1 |year record high C = 39.3 |Jan high C = 30.2 |Feb high C = 29.7 |Mar high C = 28.0 |Apr high C = 23.3 |May high C = 19.0 |Jun high C = 15.5 |Jul high C = 15.0 |Aug high C = 16.8 |Sep high C = 19.4 |Oct high C = 22.7 |Nov high C = 26.3 |Dec high C = 28.7 |year high C = 22.9 |Jan mean C = 21.4 |Feb mean C = 20.7 |Mar mean C = 18.9 |Apr mean C = 15.0 |May mean C = 11.5 |Jun mean C = 8.8 |Jul mean C = 8.2 |Aug mean C = 9.7 |Sep mean C = 12.1 |Oct mean C = 14.8 |Nov mean C = 17.8 |Dec mean C = 20.0 |year mean C = 14.9 |Jan low C = 13.5 |Feb low C = 13.0 |Mar low C = 11.6 |Apr low C = 7.8 |May low C = 5.2 |Jun low C = 3.5 |Jul low C = 2.6 |Aug low C = 3.6 |Sep low C = 5.7 |Oct low C = 7.6 |Nov low C = 9.8 |Dec low C = 12.6 |year low C = 7.8 |Jan record low C = 2.7 |Feb record low C = 4.7 |Mar record low C = 2.1 |Apr record low C = -2.6 |May record low C = -5.9 |Jun record low C = -6.5 |Jul record low C = -6.8 |Aug record low C = -6.2 |Sep record low C = -4.5 |Oct record low C = -2.8 |Nov record low C = 0.7 |Dec record low C = 3.3 |year record low C = -6.8 |Jan precipitation mm = 0.3 |Feb precipitation mm = 0.9 |Mar precipitation mm = 3.4 |Apr precipitation mm = 13.4 |May precipitation mm = 32.6 |Jun precipitation mm = 68.8 |Jul precipitation mm = 53.0 |Aug precipitation mm = 35.1 |Sep precipitation mm = 17.1 |Oct precipitation mm = 8.4 |Nov precipitation mm = 3.7 |Dec precipitation mm = 2.2 |year precipitation mm = 221.5 |precipitation colour = green |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 0.1 |Feb precipitation days = 0.1 |Mar precipitation days = 0.4 |Apr precipitation days = 1.6 |May precipitation days = 3.3 |Jun precipitation days = 5.0 |Jul precipitation days = 3.8 |Aug precipitation days = 3.3 |Sep precipitation days = 2.3 |Oct precipitation days = 1.1 |Nov precipitation days = 0.5 |Dec precipitation days = 0.3 |year precipitation days = 21.7 |Jan humidity = 50 |Feb humidity = 53 |Mar humidity = 57 |Apr humidity = 65 |May humidity = 73 |Jun humidity = 79 |Jul humidity = 79 |Aug humidity = 76 |Sep humidity = 71 |Oct humidity = 63 |Nov humidity = 55 |Dec humidity = 51 |year humidity = 64 |Jan sun = 366.1 |Feb sun = 315.5 |Mar sun = 290.0 |Apr sun = 212.7 |May sun = 158.6 |Jun sun = 125.5 |Jul sun = 145.1 |Aug sun = 169.2 |Sep sun = 190.7 |Oct sun = 259.1 |Nov sun = 309.5 |Dec sun = 346.4 |year sun = 2888.4 |source 1 = Dirección Meteorológica de Chile<ref name="DMC">{{Cite web |date=2001 |title=Estadistica Climatologica Tomo I |url=http://164.77.222.61/climatologia/publicaciones/Estadistica_ClimatologicaI.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630032343/http://164.77.222.61/climatologia/publicaciones/Estadistica_ClimatologicaI.pdf |archive-date=2017-06-30 |access-date=2026-05-28 |publisher=Dirección General de Aeronáutica Civil |pages=404–427 |language=es}}</ref><ref name="climatenormals">{{Cite web |title=Datos Normales y Promedios Históricos Promedios de 30 años o menos |url=https://climatologia.meteochile.gob.cl/application/historico/datosNormales/330021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517034516/https://climatologia.meteochile.gob.cl/application/historico/datosNormales/330021 |archive-date=2023-05-17 |access-date=2026-05-28 |publisher=Dirección Meteorológica de Chile |language=es}}</ref><ref>{{Cite web |title=Temperaturas Medias y Extremas en 30 Años-Entre los años: 1991 al 2020-Nombre estación: Pudahuel Santiago |url=https://climatologia.meteochile.gob.cl/application/historico/promedioTemperatura30/330021/2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517035340/https://climatologia.meteochile.gob.cl/application/historico/promedioTemperatura30/330021/2020 |archive-date=2023-05-17 |access-date=2026-05-28 |publisher=Dirección Meteorológica de Chile |language=es}}</ref><ref name="saclim">{{Cite web |title=Temperatura Mensual Histórica de la Estación |url=https://climatologia.meteochile.gob.cl/application/historico/temperaturaHistoricaAnual/330021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517035019/https://climatologia.meteochile.gob.cl/application/historico/temperaturaHistoricaAnual/330021 |archive-date=2023-05-17 |access-date=2026-05-28 |publisher=Dirección Meteorológica de Chile |language=es}}</ref> |source 2 = [[NOAA]] (хур тунадастай өдөр 1991–2020)<ref>{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804193454/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-3-WMO-Normals-9120/Chile/CSV/Pudahuelaeropuertosantiago_85574.csv |archive-date=2023-08-04 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-3-WMO-Normals-9120/Chile/CSV/Pudahuelaeropuertosantiago_85574.csv |title=Pudahuel Aeropuerto Santiago Climate Normals 1991–2020 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-05-28 |url-status=live}}</ref> |date = 2013}} == Цахим холбоос == * {{Commons|Santiago de Chile}} * [http://www.municipalidaddesantiago.cl Сантьяго хот] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Сантьяго| ]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Чилийн суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Чилийн хот]] [[Ангилал:Өмнөд Америкийн нийслэл]] [[Ангилал:Чилийн мужийн төв]] [[Ангилал:1541 онд байгуулагдсан]] jawmvh58xbzonfe7vhc0r1oe06sijuf 0 24750 857263 856355 2026-05-28T20:24:54Z Enkhsaihan2005 64429 857263 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}} {{distinguish|text=[[Цэцэрлэг сум (Архангай)]]}} {{Инфобокс суурин |name = Цэцэрлэг |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠴᠡᠴᠡᠷᠯᠢᠭ}}}} |native_name_lang = mn |official_name = {{lang|mn|Эрдэнэбулган}} сум<br>{{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠡᠷᠳᠡᠨᠢᠪᠤᠯᠠᠭᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |nickname = |motto = |image_skyline = Tsetserleg, Mongolia.jpg |imagesize = |image_caption = Аймгийн төв |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = Arkhangai Erdenebulgan map - АР Эрдэнэбулган.PNG |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = 150px |map_caption1 = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag arkhangai aimag 2014.svg}} [[Архангай аймаг|Архангай]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = |seat = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = Байгуулагдсан |established_date = ~1631 |area_magnitude = |area_footnotes = |area_total_km2 = 150 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{decrease}} 21,603 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = UTC + 8 |utc_offset = +8 | pushpin_map = Монгол | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = |coordinates = {{coord|47|28|37|N|101|27|01|E|display=inline}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = 1691 |elevation_ft = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = +976 (0)133 |registration_plate = АР_ ( _ янз бүр) |website = http://erdenebulgan.ar.gov.mn/ |footnotes = }} '''Цэцэрлэг''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] [[Зураг:Čečerlig.png]] ''чэчэрлиг'') — [[Архангай]] аймгийн төв. Архангай аймгийн Эрдэнэбулган сум нь Хангай нурууны ой мод, гол мөрөн, төрөл бүрийн ан амьтантай, цэцэг, жимс дэлгэрсэн байгалийн гоо үзэсгэлэн бүрдмэл өндөр, сүрлэг дархан цаазат Булган уулын өвөрт, хойд, урд [[Тамирын гол|Тамирын голын]] дунд далайн түвшнээс дээш 1695 метрийн өндөрт [[Булган сум (Архангай)|Булган]], [[Ихтамир сум|Ихтамир]], [[Батцэнгэл сум|Батцэнгэл]], [[Цэнхэр сум|Цэнхэр]] сумдтай хиллэдэг. Эрдэнэбулган сум нь 6 баг, 5524 өрх, 20338 хүн амтай, 74055 толгой малтай /2011 оны байдлаар/, нийслэл Улаанбаатар хотоос өрнө зүгт 480 километр зайд байрлана. 1922 онд засаг захиргааны хувиараар аймгийн чуулган даргын захиргааг Цэцэрлэг мандал аймгийн яам болгож, Заяын шавийг Эрдэнэ Булган уулын хошуу болгон өөрчилж Цэцэрлэг мандал аймгийн төв нь болсон. 1952 онд Булган сумын 7, 10, 11, 12 дугаар багийг нэгтгэн хороо, захиргаа буюу аймгийн төв, 1961 онд Цэцэрлэг хот, 1992 онд Эрдэнэбулган сум болон өөрчлөн зохион байгуулагсан. Цэцэрлэг хот нь ерөнхий боловсролын 7 сургууль, хүүхдийн 7 цэцэрлэгтэй, театр, зочид буудал, нэгдсэн болоод хувийн хэвшлийн эмнэлэг, Монгол Улсын Боловсролын их сургуулийн харьяа Багшийн сургууль, хувийн хэвшлийн сургууль, Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төвүүдтэй. Гол үйлдвэрлэл нь сүү цагаан идээ, мах боловсруулалт, гурилан бүтээгдэхүүн зэрэг хүнсний боловсруулалт. [[Архангай аймгийн Хөгжимт драмын театр]] 600 үзэгчийн суудалтай бөгөөд нийт 44 хүн ажилдагаас 35 нь уран бүтээлчид юм. === Түүх === Цэцэрлэг хотын үүсэл нь Заяын хүрээ байгуулагдсан он цагаас тоологдож 400 гаруй жилийн түүхтэй Хархорум хотын дараа орох Монголын эртний хоёр дахь хот юм.<ref>{{Citation |title=Хэрэглэгч:Miniih |date=2024-02-14 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A5%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%B3%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D1%87:Miniih&oldid=770217 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-05-14 |language=mn}}</ref>            1586 онд Булган уулын өвөр “Чонотын хөндий” хэмээх газарт Заяын хүрээний шавыг тавьж, анхны дуганыг барьсан хэмээн “Итгэл шаштир” судрын 9 дүгээр дэвтэрт тэмдэглэсэн байна. Харин 1631 оны цагаагчин хонин жил өргөтгөн тэлж Заяын хүрээний анхны томоохон дуган, сүмүүдийг барьж эхэлсэн. Автай сайн ханы дүү Түмэнхэн Хөндлөн Сайн ноёны хоёрдугаар хүү Бэгтэсжав буюу Данзан лам өвөг эцгийн тусламжаар Далай ламтай холбоо тогтоон шашны үйлсэд шамдаж нэр хүндийг олжээ. Хожим нь II Зая гэгээн Лувсанпэрэнлэй 1679 онд Цаст Түвдийн орноос нутагтаа морилоод хүрээний суурин дээр дөрвөн их дацан байгуулж, орон хүрээгээ бий болгосон нь “Заяын хүрээ” гэгдэн хуврагуудын их аймаг болсон аж. Заяын гэгээний хүрээ нь 2500- 3000 лам хуврагтай 2000 гаруй энгийн ард иргэд төвлөрөн суусан зөвхөн Сайн ноён хан аймаг төдийгүй 17-20-р зууны эхэн үеийн монголын нийгмийн хүн амын давхрааны бүх төлөөлөл суурьшсан томоохон суурин газар нөгөө талаар дорно дахины бурхны шашны соёл, боловсрол, шинжлэх ухааны голомт газар байжээ.             Хожим Заяын хүрээний суурин дээр Архангай аймгийн төв Эрдэнэбулган сум үүсэж хөгжсөн түүхтэй.<ref>{{Citation |title=Хэрэглэгч:Miniih |date=2024-02-14 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A5%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%B3%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D1%87:Miniih&oldid=770217 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-05-14 |language=mn}}</ref> '''Цаг агаар''' 1 дүгээр сарын дундаж температур -14.8 С,  7 дугаар сарын дундаж температур +16 С ==Зургийн цомог== <gallery> Зураг:Kloster zezerleg.JPG|Заяын хүрээ Зураг:TsetserlegStatue.jpg|1990 онд сэргээгдсэн Галдан зуу </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Цэцэрлэг, өндөр {{convert|1691|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1937–одоо) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 9.5 |Feb record high C = 12.5 |Mar record high C = 18.2 |Apr record high C = 28.4 |May record high C = 29.9 |Jun record high C = 33.3 |Jul record high C = 35.2 |Aug record high C = 34.0 |Sep record high C = 29.8 |Oct record high C = 23.9 |Nov record high C = 16.0 |Dec record high C = 11.1 |Jan record low C = −36.9 |Feb record low C = -33.9 |Mar record low C = −31.0 |Apr record low C = -21.1 |May record low C = -12.0 |Jun record low C = -4.0 |Jul record low C = -4.0 |Aug record low C = -2.2 |Sep record low C = -9.6 |Oct record low C = -22.6 |Nov record low C = −28.9 |Dec record low C = −35.0 |Jan high C = -8.3 |Feb high C = -4.9 |Mar high C = 2.3 |Apr high C = 10.8 |May high C = 17.0 |Jun high C = 21.4 |Jul high C = 23.3 |Aug high C = 21.4 |Sep high C = 16.5 |Oct high C = 8.8 |Nov high C = -0.7 |Dec high C = -6.4 | year high C = |Jan mean C = -15.1 |Feb mean C = -12.0 |Mar mean C = -4.8 |Apr mean C = 3.7 |May mean C = 9.7 |Jun mean C = 14.6 |Jul mean C = 16.6 |Aug mean C = 14.4 |Sep mean C = 9.0 |Oct mean C = 1.3 |Nov mean C = -7.7 |Dec mean C = -12.7 | year mean C = |Jan low C = -20.7 |Feb low C = -17.8 |Mar low C = -11.0 |Apr low C = -2.7 |May low C = 2.8 |Jun low C = 7.9 |Jul low C = 10.8 |Aug low C = 8.6 |Sep low C = 2.6 |Oct low C = -4.8 |Nov low C = -12.7 |Dec low C = -17.8 | year low C = |precipitation colour=green |Jan precipitation mm = 2.9 |Feb precipitation mm = 3.4 |Mar precipitation mm = 8.2 |Apr precipitation mm = 14.6 |May precipitation mm = 35.2 |Jun precipitation mm = 55.1 |Jul precipitation mm = 87.5 |Aug precipitation mm = 73.3 |Sep precipitation mm = 26.8 |Oct precipitation mm = 13.2 |Nov precipitation mm = 6.4 |Dec precipitation mm = 3.2 |year precipitation mm = 329.9 |Jan humidity = 55.5 |Feb humidity = 55.2 |Mar humidity = 47.7 |Apr humidity = 43.6 |May humidity = 45.7 |Jun humidity = 54.7 |Jul humidity = 63.5 |Aug humidity = 63.6 |Sep humidity = 54.7 |Oct humidity = 51.8 |Nov humidity = 53.7 |Dec humidity = 54.2 |year humidity = 53.4 |Jan sun = 185.7 |Feb sun = 197.2 |Mar sun = 250.2 |Apr sun = 245.6 |May sun = 279.6 |Jun sun = 275.4 |Jul sun = 265.2 |Aug sun = 260.5 |Sep sun = 254.0 |Oct sun = 232.5 |Nov sun = 186.6 |Dec sun = 172.6 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 1.8 |Feb precipitation days = 1.6 |Mar precipitation days = 2.9 |Apr precipitation days = 4.0 |May precipitation days = 5.5 |Jun precipitation days = 9.0 |Jul precipitation days = 12.1 |Aug precipitation days = 10.5 |Sep precipitation days = 5.4 |Oct precipitation days = 3.0 |Nov precipitation days = 2.2 |Dec precipitation days = 1.7 |year precipitation days = 59.4 |source 1 =[[NOAA]] (нар, 1961–1990)<ref name="WMONormals">{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Tsetserleg_44282.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date = 2026-05-28}}</ref> Starlings Roost Weather<ref>{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=9120&code=44282 |title= TSETSERLEG Climate: 1991–2020 |publisher=Starlings Roost Weather |access-date= 2026-05-28}}</ref> |source 2 =Meteo Climat (хамгийн их, бага)<ref name = meteoclimat> {{cite web | url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/station-1789-1937-2023.php | title = Station Tsetserleg | publisher = Meteo Climat | language = fr | access-date = 2026-05-28}}</ref> |date=2029}} ==Баримтын холбоос== {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}} {{Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Цэцэрлэг| ]] [[Ангилал:Монголын аймгийн төв]] [[Ангилал:Монголын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Монголын суурин]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Архангай аймгийн сум|!]] [[Ангилал:Архангай аймгийн суурин]] gj6wf0awixcl4vnhtl8ls98e0ali8xq 0 24813 857264 797560 2026-05-28T20:26:33Z Enkhsaihan2005 64429 857264 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | official_name = Сабха | other_name = Себха | native_name = {{lang|ar|سبها}} | nickname = | settlement_type = [[Ливийн хотын жагсаалт|Хот]] | motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = Sebha Bank from Kazem hotel 2010-02-08.jpg | imagesize = | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = Ливи | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = [[Ливи]] дэх байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Ливи}} | subdivision_type1 = Муж | subdivision_name1 = [[Феззан]] | subdivision_type2 = [[Ливийн тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Сахба тойрог|Сабха]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | area_total_km2 = | population_as_of = 2012 | population_footnotes = <ref name="gazeteer">{{cite web |last=World Gazetteer |author-link=World Gazetteer | url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1273372850&men=gcis&lng=en&des=gamelan&geo=-133&srt=dpnn&col=abcdefghimoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pdnn |title=Ливи: хамгийн том хот, суурингууд, хүн амын статистик |access-date=2024-11-17 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20121204173451/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1273372850&men=gcis&lng=en&des=gamelan&geo=-133&srt=dpnn&col=abcdefghimoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pdnn |archive-date=2012-12-04}}</ref> | population_note = | population_total = 99028 | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_blank1_title = Угсаатны бүлгүүд | population_blank1 = | population_blank2_title = Шашин шүтлэг | population_blank2 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|27|02|20|N|14|25|35|E|region:LY|display=inline}} | elevation_footnotes = | elevation_m = 420 | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = | registration_plate_type = [[Ливийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | registration_plate = 1 }} '''Себха''' ({{lang-ar|سبها}} ''Sabhā'') нь [[Ливи]]йн баруун өмнөд хэсэгт орших хот юм. Хуучин [[Феззан]] мужийн төв байсан бөгөөд одоо [[Себха тойрог|Себха тойргийн]] төв болно<ref>{{cite book|title=Libya in Pictures|author=Francesca Davis DiPiazza|year=2006|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=0822525496}}</ref>. Себха нь [[Триполи, Ливи|Триполи]]гоос өмнө зүгт 640 км зайд оршдог<ref>Walt, Vivienne. "{{Webarchiv|url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2099890,00.html?hpt=hp_t1 |wayback=20111122015652 |text=The Capture of Gaddafi's Son: The Reformer Who Refused to Reform |archiv-bot=2023-09-26 18:00:43 InternetArchiveBot }}." ''[[TIME (magazine)|TIME]]''. November 19, 2011. Retrieved on November 19, 2011.</ref>. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт {{Weather box | width = auto | location = Себха (1962–1990) | single line = Yes | metric first = Yes | Jan high C = 18.9 | Feb high C = 22.0 | Mar high C = 26.1 | Apr high C = 31.8 | May high C = 35.7 | Jun high C = 39.2 | Jul high C = 38.3 | Aug high C = 37.8 | Sep high C = 35.9 | Oct high C = 31.3 | Nov high C = 24.9 | Dec high C = 20.0 | year high C = 30.2 | Jan mean C = 11.7 | Feb mean C = 14.4 | Mar mean C = 18.4 | Apr mean C = 23.9 | May mean C = 27.9 | Jun mean C = 31.4 | Jul mean C = 30.7 | Aug mean C = 30.4 | Sep mean C = 28.6 | Oct mean C = 24.1 | Nov mean C = 17.8 | Dec mean C = 12.9 | year mean C = 22.7 | Jan low C = 4.5 | Feb low C = 6.8 | Mar low C = 10.6 | Apr low C = 15.9 | May low C = 20.1 | Jun low C = 23.6 | Jul low C = 23.0 | Aug low C = 22.9 | Sep low C = 21.3 | Oct low C = 16.9 | Nov low C = 10.7 | Dec low C = 5.7 | year low C = 15.2 | Jan precipitation mm = 1.1 | Feb precipitation mm = 0.8 | Mar precipitation mm = 0.5 | Apr precipitation mm = 0.5 | May precipitation mm = 0.3 | Jun precipitation mm = 0.5 | Jul precipitation mm = 0.0 | Aug precipitation mm = 0.0 | Sep precipitation mm = 0.4 | Oct precipitation mm = 2.1 | Nov precipitation mm = 0.9 | Dec precipitation mm = 1.1 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 0.3 | Feb precipitation days = 0.3 | Mar precipitation days = 0.3 | Apr precipitation days = 0.2 | May precipitation days = 0.2 | Jun precipitation days = 0.1 | Jul precipitation days = 0.0 | Aug precipitation days = 0.0 | Sep precipitation days = 0.2 | Oct precipitation days = 0.6 | Nov precipitation days = 0.4 | Dec precipitation days = 0.3 | year precipitation days = | Jan humidity = 42 | Feb humidity = 37 | Mar humidity = 31 | Apr humidity = 22 | May humidity = 27 | Jun humidity = 27 | Jul humidity = 32 | Aug humidity = 30 | Sep humidity = 27 | Oct humidity = 29 | Nov humidity = 38 | Dec humidity = 40 | year humidity = 32 | Jan sun = 260 | Feb sun = 252 | Mar sun = 269 | Apr sun = 275 | May sun = 304 | Jun sun = 341 | Jul sun = 375 | Aug sun = 361 | Sep sun = 295 | Oct sun = 284 | Nov sun = 258 | Dec sun = 252 | year sun = | source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]]<ref name="WMO">{{cite web |url=http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=1195 |title=World Weather Information Service–Sebha |publisher=Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага |access-date=2026-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160321111310/http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=1195 |archive-date=2016-03-21 |url-status=live }}</ref> | source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил ба нар 1961–1990)<ref name="DWD">{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_621240_kt.pdf |title=Klimatafel von Sebha / Libyen |work=Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=2026-05-28}}</ref><ref name="DWDsun">{{cite web |url=ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |title=Station 62124 Sebha |work=Global station data 1961–1990—Sunshine Duration |publisher=Deutscher Wetterdienst |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195327/ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |archive-date=2017-10-17 |url-status=dead |access-date=2026-05-28 }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{commonscat|Sabha (city)|Себха}} *[[ВикиМапиа]] дахь [http://wikimapia.org/#lat=27.07&lon=14.42&z=13&l=4&m=b&search=Sabha Себхагийн газрын зураг] == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Ливийн суурин]] [[Ангилал:Ливийн тойргийн төв]] [[Ангилал:Себха тойрог]] 41yfvbsdtwqk79skwocr7w9jmafndbw 0 24976 857346 837373 2026-05-29T11:09:05Z Enkhsaihan2005 64429 857346 wikitext text/x-wiki {{Short description|Польшийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Варшав | native_name = {{native name|pl|Warszawa}} | native_name_lang = pl | settlement_type = [[Нийслэл хот]] болон [[Тойргийн эрхтэй хот|тойрог]] | official_name = Варшав нийслэл хот<br/>{{lower|0.1em|{{nobold|{{langx|pl|miasto stołeczne Warszawa}}}}}} | image_skyline = {{multiple image | total_width =288 | border = infobox | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Aleja_Niepdleglosci_Warsaw_2022_aerial_(cropped).jpg | caption1 = [[Varso]] (зүүн), [[Соёл, шинжлэх ухааны ордон|PKiN]] (баруун) харагдах [[Варшавын хамгийн өндөр барилгын жагсаалт|тэнгэрийн хаяа]] | image2 = 2021 Warszawa Rynek Starego Miasta, północny fragment strony Kołłątaja.jpg | caption2 = [[Хуучин хотын захын талбай, Варшав|Хуучин хотын талбай]] | image3 = Kolumna Zygmunta III Wazy,Warszawa (cropped).jpg | caption3 = [[Хааны цайз, Варшав|Цайз]] | image4 = Warsaw 2023 183.jpg | caption4 = [[Их театр, Варшав|Театр]] | image5 = Kamienica Al. Róż 2 w Warszawie 2021.jpg | caption5 = [[Уяздов өргөн чөлөө]] | image6 = Prudential w Warszawie 2021.jpg | caption6 = [[Варшав зочид буудал|Зочид буудал]] | image7 = Bazylika Świętego Krzyża w Warszawie 2021.jpg | caption7 = [[Ариун загалмайн сүм, Варшав|Ариун загалмайн сүм]] | image8 = Pałac na Wodzie,Łazienki Królewskie,Warszawa.jpg | caption8 = [[Лазенки цэцэрлэгт хүрээлэн]] | image9 = Pałac w Wilanowie 1.jpg | caption9 = [[Вилановын ордон]] }} | image_flag = Flag of Warsaw.svg | flag_link = Варшавын далбаа | image_shield = POL Warszawa COA.svg | shield_link = Варшавын сүлд | image_blank_emblem = Warsaw_logo_2022.svg | nicknames = ''Галт шувууны хот'',<ref>{{cite news |last1=Раясам |first1=Ренука |title=This once-dark city is becoming the darling of Europe |url=https://www.bbc.com/worklife/article/20160504-this-once-dark-city-is-becoming-the-darling-of-europe |work=BBC |date=2016-05-10}}</ref> [[Умардын Парис]],<ref>{{cite web|title=Czy przedwojenna Warszawa była Paryżem Północy? "Łączyła Wschód z Zachodem"|url=https://jedynka.polskieradio.pl/artykul/3458950,Czy-przedwojenna-Warszawa-by%C5%82a-Pary%C5%BCem-P%C3%B3%C5%82nocy-%C5%81%C4%85czy%C5%82a-Wsch%C3%B3d-z-Zachodem |access-date=2025-10-31 |work=[[Polskie Radio Program I]]|date=2025-09-08}}</ref><ref>{{cite web|title=Mówiono o niej Paryż Północy... zobacz jak wyglądała Warszawa przed wojną. |url=https://viva.pl/styl-zycia/zobacz-zdjecia-warszawy-przedwojennej-30621-r3/ |access-date=2025-10-31 |work=[[Viva (Америкийн сэтгүүл)]]|date=2025-09-08}}</ref> Wawa<ref>{{cite web|title=Miejski słownik Slangu i mowy potocznej "Wawa" |url=https://www.miejski.pl/slowo-Wawa#:~:text=Skr%C3%B3t%20do%20miasta%20Warszawa. |access-date=2025-10-31 |work=miejski.pl|date=2025-09-08}}</ref><ref>{{cite web|title=WAWA Bohaterom |url=https://warszawa.tvp.pl/35874370/wawa-bohaterom. |access-date=2025-10-31 |work=[[Telewizja Polska]]|date=2025-09-08}}</ref> | motto = ''Semper invicta''{{spaces|2}}<small>([[Латин хэл]]: "Хэзээ ч дийлдэшгүй")</small> | pushpin_map = Польш#Европ | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|52|13|48|N|21|00|40|E|region:PL_type:city(1,800,000)|display=title,inline}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Польшийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Мазови муж|Мазови]] | subdivision_type2 = [[Повят|Тойрог]] | subdivision_name2 = ''Хотын тойрог'' | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 13-р зуун | established_title1 = Хотын эрх | established_date1 = 1300 | parts_style = coll | parts_type = [[Захиргааны хуваалт|Дүүрэг]] | parts = [[Варшавын дүүрэг, хорооллын жагсаалт|18 дүүрэг]] | seat_type = [[Хотын захиргаа]] | seat = [[Орлого, сангийн яамны ордон|Комиссын ордон]] | leader_party = | leader_title = [[Варшав хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Рафал Тшасковски]] ([[Иргэний эвсэл (нам)|KO]]) | leader_title1 = [[Сейм]] | leader_name1 = [[Сеймийн 19-р тойрог|20 гишүүн]] | leader_title3 = [[Европын Парламент]] | leader_name3 = [[Варшав (Европын Парламентын тойрог)|Варшав тойрог]] | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар]] | governing_body = [[Варшав хотын зөвлөл]] | area_total_km2 = 517.24 | area_urban_km2 = 546.00 | area_metro_km2 = 6,100.43 | elevation_m = 78–116 | elevation_ft = 328 | population_total = {{increase}} 1,862,402 ([[Польшийн хот, суурингийн жагсаалт|1-т]])<ref name="GUS - Bank Danych Lokalnych">{{Cite web|url=https://warszawa.stat.gov.pl/warszawa/ |title=Urząd Statystyczny w Warszawie / Warszawa }}</ref> | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = 3601 | population_urban = 2028000<ref name=Demographia>{{citation|title=Demographia World Urban Areas 19th Annual: 2023 08|url=https://www.demographia.com/db-worldua.pdf|website=demographia.com}}</ref> | population_density_urban_km2 = 3714 | population_metro = 3269510<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/DEMO_R_D2JAN/default/table?lang=en |title=Population on 1 January by age, sex and NUTS 2 region |publisher=[[Евростат]] |access-date=2025-10-31}}</ref> | population_density_metro_km2 = 509.1 | population_rank = [[Польшийн хот, суурингийн жагсаалт|Польшид 1-т]] <br/>Европын Холбоонд [[Европын Холбооны хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|6-д]] | population_demonym = Варшавчууд | demographics_type1 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2022)}} | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=Европын Холбооны бүс нутгууд ДНБ-ээр, Евростат|website=ec.europa.eu}}</ref><ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by NUTS 3 regions|website=ec.europa.eu}}</ref> | demographics1_title1 = [[Нийслэл хот]] болон [[Тойргийн эрхтэй хот|тойрог]] | demographics1_info1 = €{{FXConvert|EUR|91.323|b|lk=on}} | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €{{FXConvert|EUR|49000}} | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +02:00 | blank_name = [[Хотын төсөв]] | blank_info = zł 24.368 тэрбум <br />(€5.4 тэрбум)<ref>{{Cite web|url=https://warszawa.stat.gov.pl/download/gfx/warszawa/en/defaultstronaopisowa/734/1/1/21_wwa_16_finanse_publiczne.pdf|title=EXPENDITURE OF THE CAPITAL CITY OF WARSAW BUDGET BY TYPE|access-date=2025-11-01|archive-date=2023-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230222111010/https://warszawa.stat.gov.pl/download/gfx/warszawa/en/defaultstronaopisowa/734/1/1/21_wwa_16_finanse_publiczne.pdf|url-status=dead}}</ref> | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 00-001-04-999 | area_code = +48 22 | shield_size = 70px | blank_emblem_type = [[Лого|Брэнд тэмдэг]] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes | website = {{URL|en.um.warszawa.pl|warszawa.pl}} | module = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Варшавын хуучин хот|Варшавын түүхэн төв]] | designation1_date = 1980 (4-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]]) | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/30 30] | designation1_criteria = ii, vi | designation1_type = Соёлын | designation1_free1name = Бүс нутаг | designation1_free1value = [[Европ дахь Дэлхийн өвийн жагсаалт|Европ]] }} }} [[File:Hejnal Warszawski.ogg|thumb|Варшавын бүрээний дуу]] '''Варшав''' ({{lang-pl|Warszawa}} {{IPA|[varˈʂava]}} {{Audio|Pl-Warszawa.ogg|дуудлага}}) бол [[Польш]] улсын [[нийслэл]] бөгөөд [[Европын холбоо]]ны орнуудын хотуудаас 9-рт орох [[саятан хот|саятан]] [[хот]] юм.<ref>{{cite web|url=http://www.emta.com/article.php3?id_article=43|title=European Metropolitan Transport Authorities|publisher=EMTA|date=|accessdate=3 June 2011|archive-date=5 Долдугаар сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180705204106/http://www.emta.com/article.php3?id_article=43|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.urbanaudit.org/CityProfiles.aspx?CityCode=PL001C&CountryCode=PL |title=CityProfiles |publisher=Urban Audit |date=|accessdate=3 June 2011}}</ref> XIV зууны гар бичмэл эх сурвалжуудад анх ''Warseuiensis'' (1321) , ''Varschewia'' (1342),  дараа XV зуунд ''Warschouia'' (1482) гэж тэмдэглэн үлдээжээ. Варшав хот [[Балтын тэнгис]]ийн эргээс 260 км, [[Карпатын нуруу|Карпатын]] ар бэлээс 300 км зайд [[Висла мөрөн|Висла]] мөрний эргийн хоёр талд, далайн түвшнээс дээш дунджаар 100 м өндөр 517.24 км² газар нутагтай оршдог юм. 2023 онд Польшийн Статистикийн ерөнхий газрын мэдээлж буйгаар хот 1.861 сая хүнтэй байсан. Гэхдээ хотын орчим нутгийг нь оролцуулбал 3,000 км² нутагт 2.41 сая хүн оршин суугчтай гэж үздэг.<ref>{{Cite web |url=http://www.emta.com/article.php3?id_article=43 |title=Archive copy |access-date=2012-08-17 |archive-date=2018-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180705204106/http://www.emta.com/article.php3?id_article=43 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://lofcom.com/ |title=Warsa tech |access-date=2022-10-23 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518001702/http://www.turkishweekly.net/news/178215/security-bolstered-for-pope-39-s-philippines-visit.html |url-status=dead }}</ref> Варшав хот дотор [[автобус]], трамвай, [[Варшавын метро|метро]], цахилгаан галт тэргээр нийтийн тээврийн үйлчилгээ явуулдаг. 1995 онд ашиглалтад орсон [[Варшавын метро]] нь 23 километр урт, 1 шугам дээр 21 өртөөтэй юм. Мөн Варшавт [[Фредерик Шопен|Фредерик Шопены]] нэрэмжит Олон улсын нисэх буудал болон Варшава, Модлин гэх хоёр нисэх онгоцны буудалтай. Варшав хотын бэлгэ тэмдэг болон хотын сүлд бол "Варшавын Сирена" хэмээх лусын дагина юм. Хотын төв орших энэхүү бэлгэ тэмдгийг "хуучин хотын зах зээл"-ийн талбай дээр босгосон барималд дүрсэлсэн байдаг. Варшав хотын далбаа нь улаан, шар өнгийн хоёр ижил хэвтээ судалтай байдаг. Далбаа нь 5:8 харьцаатай байх ёстой. == Түүх == XV—XVI зуунд Варшав хот нь Мазовецкийн Вант улсын нийслэл байсан. 1596 онд [[Краков]] хотын Вавел цайз шатсаны дараа Польшийн III Сигизмунд Ваза ван (Zygmunt III Waza, 1566-1632) буюу ''Зигмунт'' нүүн ирж, үндсэндээ 1596-1795 онд Польшийн Вант улсын нийслэл байсан. Харин [[1791 оны тавдугаар сарын 3-ны Үндсэн Хууль|1791 оны тавдугаар сарын 3-ны Үндсэн Хуульд]] зааж өгснөөр албан ёсоор Варшав нийслэл хот болсон. 1807—1813 онд Варшавын Вант улсын (үндсэндээ Францын эзэмшилд), 1815-1915 онд Польшийн хаант улс (Оросын хаант улсын мэдэлд)-ын нийслэл байсан. 1918-1939 онд ''Варшав хот'' Бүгд Найрамдах Польш Улсын нийслэл байгаад 1952-1989 онд [[Бүгд Найрамдах Польш Ард Улс|Бүгд Найрамдах Польш Ард Улсын]] нийслэл байсан юм. Одоо Польш Улсын нийслэл хот юм. Хот захиргааны 18 дүүрэгтэй. [[Файл:Warszawa podzial administracyjny 2002.svg|thumb|Варшав хотын дүүргүүд]] {| class="wikitable" !Дүүргийн нэр !монголоор !хүн ам -2017 !газар нутаг |- |Mokotów |Мокотув |217 815 |35,42 км² |- |Praga Południe |Прага Повудне |178 447 |22,38 км² |- |Wola |Вола |138 508 |19,26 км² |- |Ursynów |Уршинув |149 843 |43,79 км² |- |Bielany |Биеланы |131 957 |32,34 км² |- |Śródmieście |Срудмиешче |118 301 |15,57 км² |- |Targówek |Таргувек |123 535 |24,22 км² |- |Bemowo |Бемово |120 449 |24,95 км² |- |Ochota |Охота |83 592 |9,72 км² |- |Praga Północ |Прага Пувноц |65 904 |11,42 км² |- |Białołęka |Биавовенка |116 127 |73,04 км² |- |Wawer |Вавер |74 932 |79,7 км² |- |Żoliborz |Жолибож |50 825 |8,47 км² |- |Ursus |Урсус |58 233 |9,36 км² |- |Włochy |Вохи |41 243 |28,63 км² |- |Rembertów |Рембертув |24 105 |19,30 км² |- |Wesoła |Весола |24 811 |22,94 км² |- |Wilanów |Виланув |35 170 |36,73 км² |- |'''Нийт''' | |1 753 977 |517,24 км² |} == Барилга архитектур == Өнөө үед Варшав нь олон янзын архитектурын хэв маягтай бөгөөд энэ нь Польш улсын болон нийслэл хотын баялаг түүхтэй холбоотой юм. Хотын шашны барилгуудад [[католик]] болон хэд хэдэн протестант сүмүүд багтдаг. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайны]] улмаас хуучин хот бараг бүрэн сүйрч, дайны дараах жилүүдэд л сэргээгдсэн байна. Жишээлбэл, Хааны ордон (Варшавын түүхэн төв) зөвхөн 1970, 1980-аад онд дахин сэргээгдэж баригдсан бөгөөд зарим сэргээн босголтын ажил одоог хүртэл үргэлжилж байна. Варшавын түүхэн төвийг [[ЮНЕСКО]]-гийн дэлхийн өвийн жагсаалтад оруулсан нь сүйрсэн түүхийн өвийг бүрэн сэргээж байгаагийн үлгэр жишээ юм.[[Файл:Syrenka Warszawska.jpg|thumb|Варшавын сирена]] == Газар зүй == Варшав хотын дундуур [[Висла мөрөн]] урсаж хотыг хоёр хэсэгт хуваадаг.[[File:Warsaw montage.JPG|thumb|300px|Варшав]] === Цаг уур === Варшав нь эх газрын дунд зэргийн уур амьсгалтай, өвөл нь зөөлөн, зун нь дулаан, чийглэг байдаг. Өвлийн дундаж температур +2 ° C-аас -5 ° C, зуны температур + 15 ° C-аас + 20 ° C хооронд хэлбэлздэг. Варшав нь сэрүүн бүсийн хамгийн тохь тухтай уур амьсгалтай, +30 ° C-аас дээш температур ховор бөгөөд богино хугацаанд, -15 ° C-аас доош хүйтэн жавар ховор байдаг. Намар урт, дулаахан, хавар аажим аажмаар ирдэг. {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Варшав ([[Варшав Шопений нисэх онгоцны буудал|WAW]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1951–одоо | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 18.9 | Feb record high C = 18.3 | Mar record high C = 22.9 | Apr record high C = 30.4 | May record high C = 32.8 | Jun record high C = 35.3 | Jul record high C = 35.9 | Aug record high C = 37.0 | Sep record high C = 34.5 | Oct record high C = 25.9 | Nov record high C = 19.2 | Dec record high C = 15.4 | year record high C = 37.0 | Jan avg record high C = 8.6 | Feb avg record high C = 10.1 | Mar avg record high C = 16.6 | Apr avg record high C = 23.9 | May avg record high C = 27.6 | Jun avg record high C = 30.7 | Jul avg record high C = 32.2 | Aug avg record high C = 32.0 | Sep avg record high C = 26.7 | Oct avg record high C = 21.7 | Nov avg record high C = 14.8 | Dec avg record high C = 9.4 | year avg record high C = 33.7 | Jan avg record low C = -15.5 | Feb avg record low C = -12.9 | Mar avg record low C = -8.2 | Apr avg record low C = -2.9 | May avg record low C = 1.4 | Jun avg record low C = 6.7 | Jul avg record low C = 9.0 | Aug avg record low C = 7.8 | Sep avg record low C = 2.7 | Oct avg record low C = -2.9 | Nov avg record low C = -6.4 | Dec avg record low C = -11.7 | year avg record low C = -17.8 | Jan high C = 1.0 | Feb high C = 2.6 | Mar high C = 7.4 | Apr high C = 14.6 | May high C = 19.8 | Jun high C = 23.1 | Jul high C = 25.2 | Aug high C = 24.7 | Sep high C = 19.1 | Oct high C = 12.9 | Nov high C = 6.5 | Dec high C = 2.3 | year high C = 13.3 | Jan mean C = -1.5 | Feb mean C = -0.4 | Mar mean C = 3.2 | Apr mean C = 9.2 | May mean C = 14.3 | Jun mean C = 17.7 | Jul mean C = 19.7 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 14.0 | Oct mean C = 8.7 | Nov mean C = 3.8 | Dec mean C = -0.1 | year mean C = 9.0 | Jan low C = -4.0 | Feb low C = -3.3 | Mar low C = -0.6 | Apr low C = 4.0 | May low C = 8.8 | Jun low C = 12.4 | Jul low C = 14.5 | Aug low C = 13.8 | Sep low C = 9.5 | Oct low C = 5.0 | Nov low C = 1.3 | Dec low C = -2.5 | year low C = 4.9 | Jan record low C = -30.7 | Feb record low C = -27.6 | Mar record low C = -22.6 | Apr record low C = -6.9 | May record low C = -3.1 | Jun record low C = 1.8 | Jul record low C = 4.6 | Aug record low C = 3.0 | Sep record low C = -1.6 | Oct record low C = -9.6 | Nov record low C = -17.0 | Dec record low C = -24.8 | year record low C = -30.7 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 31.0 | Feb precipitation mm = 29.8 | Mar precipitation mm = 29.0 | Apr precipitation mm = 35.1 | May precipitation mm = 55.5 | Jun precipitation mm = 63.9 | Jul precipitation mm = 82.2 | Aug precipitation mm = 60.6 | Sep precipitation mm = 50.4 | Oct precipitation mm = 40.2 | Nov precipitation mm = 36.0 | Dec precipitation mm = 36.1 | year precipitation mm = 549.7 | Jan snow depth cm = 6.4 | Feb snow depth cm = 6.6 | Mar snow depth cm = 4.0 | Apr snow depth cm = 1.0 | May snow depth cm = 0.0 | Jun snow depth cm = 0.0 | Jul snow depth cm = 0.0 | Aug snow depth cm = 0.0 | Sep snow depth cm = 0.0 | Oct snow depth cm = 0.2 | Nov snow depth cm = 2.4 | Dec snow depth cm = 3.7 | year snow depth cm = | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 8.3 | Feb precipitation days = 7.7 | Mar precipitation days = 7.8 | Apr precipitation days = 6.8 | May precipitation days = 9.1 | Jun precipitation days = 9.1 | Jul precipitation days = 9.4 | Aug precipitation days = 8.2 | Sep precipitation days = 8.0 | Oct precipitation days = 7.6 | Nov precipitation days = 8.1 | Dec precipitation days = 8.4 | year precipitation days = 98.6 | unit snow days = 0 cm | Jan snow days = 18.3 | Feb snow days = 15.5 | Mar snow days = 10.2 | Apr snow days = 6.7 | May snow days = 1.4 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 2.2 | Oct snow days = 4.5 | Nov snow days = 6.8 | Dec snow days = 13.7 | year snow days = 68.0 | Jan humidity = 86.8 | Feb humidity = 83.6 | Mar humidity = 75.8 | Apr humidity = 67.6 | May humidity = 68.3 | Jun humidity = 69.3 | Jul humidity = 70.9 | Aug humidity = 71.6 | Sep humidity = 78.9 | Oct humidity = 83.6 | Nov humidity = 88.5 | Dec humidity = 86.6 | year humidity = 77.8 | Jan sun = 44.6 | Feb sun = 66.5 | Mar sun = 139.4 | Apr sun = 210.1 | May sun = 272.4 | Jun sun = 288.8 | Jul sun = 295.4 | Aug sun = 280.2 | Sep sun = 193.1 | Oct sun = 122.6 | Nov sun = 50.6 | Dec sun = 33.6 | year sun = 1997.1 | Jan uv = 1 | Feb uv = 1 | Mar uv = 2 | Apr uv = 4 | May uv = 5 | Jun uv = 6 | Jul uv = 6 | Aug uv = 5 | Sep uv = 4 | Oct uv = 2 | Nov uv = 1 | Dec uv = 0 | Jan dew point C = -3 | Feb dew point C = -3 | Mar dew point C = -1 | Apr dew point C = 3 | May dew point C = 8 | Jun dew point C = 11 | Jul dew point C = 14 | Aug dew point C = 13 | Sep dew point C = 10 | Oct dew point C = 6 | Nov dew point C = 2 | Dec dew point C = -2 | source 1 = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн<ref name=IMGWtavg>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20211203115527/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TSR_AVE | archive-date = 2021-12-03 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TSR_AVE | title = Średnia dobowa temperatura powietrza | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-05-29 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWtmin>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220115043924/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TMIN_AVE | archive-date = 2022-01-15 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TMIN_AVE | title = Średnia minimalna temperatura powietrza | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-05-29 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWtmax>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220115044916/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TMAX_AVE | archive-date = 2022-01-15 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TMAX_AVE | title = Średnia maksymalna temperatura powietrza | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-05-29 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWprecip>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220109045820/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/OPAD_SUMA | archive-date = 2022-01-09 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/OPAD_SUMA | title = Miesięczna suma opadu | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-05-29 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWprecipdays>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220115051112/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/OPAD_01 | archive-date = 2022-01-15 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/OPAD_01 | title = Liczba dni z opadem >= 0,1 mm | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-05-29 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWsnowdepth>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220115054936/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/SNIEG_SR_GRUB | archive-date = 2022-01-15 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/SNIEG_SR_GRUB | title = Średnia grubość pokrywy śnieżnej | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-05-29 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWsnowdays>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220121044246/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/SNIEG_0 | archive-date = 2022-01-21 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/SNIEG_0 | title = Liczba dni z pokrywą śnieżna > 0 cm | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-05-29 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWsun>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220115055331/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/USL | archive-date = 2022-01-15 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/USL | title = Średnia suma usłonecznienia (h) | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-05-29 | url-status = live }}</ref> | source 2 = Meteomodel.pl (бичлэг, харьцангуй чийгшил 1991–2020)<ref name=recordhigh>{{cite web | url = https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=352200375&par=tmax&max_empty=3 | title = WARSZAWA Absolutna temperatura maksymalna | date = 6 April 2018 | publisher = Meteomodel.pl | language = pl | access-date = 2026-05-29 | archive-date = 2022-03-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220319085015/https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=352200375&par=tmax&max_empty=3 | url-status = live }}</ref><ref name=recordlow>{{cite web | url = https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=352200375&par=tmin&max_empty=3 | title = WARSZAWA Absolutna temperatura minimalna | date = 6 April 2018 | publisher = Meteomodel.pl | language = pl | access-date = 2026-05-29 | archive-date = 2022-03-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220319085007/https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=352200375&par=tmin&max_empty=3 | url-status = live }}</ref><ref name=relativehumidity>{{cite web | url = https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=352200375&par=rh&max_empty=3 | title = WARSZAWA Średnia wilgotność | date = 2018-04-06 | publisher = Meteomodel.pl | language = pl | access-date = 2026-05-29 | archive-date = 2022-03-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220319085013/https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=352200375&par=rh&max_empty=3 | url-status = live }}</ref> Weather Atlas (UV),<ref>{{Cite web|url=https://www.weather-atlas.com/en/poland/warsaw-climate|title=Warsaw, Poland - Detailed climate information and monthly weather forecast|publisher=Yu Media Group|website=Weather Atlas|language=en|access-date=2026-05-29|archive-date=2019-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212011308/https://www.weather-atlas.com/en/poland/warsaw-climate|url-status=live}}</ref> Time and Date (шүүдрийн цэг, 1985-2015)<ref>{{cite web | url = https://www.timeanddate.com/weather/poland/warsaw/climate | title = Climate & Weather Averages in Warsaw, Poland | publisher = Time and Date | access-date = 2026-05-29 | archive-date = 2022-07-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220724100810/https://www.timeanddate.com/weather/poland/warsaw/climate | url-status = live }}</ref> }} == Хүн ам == Варшавын хотын хүн амын өсөлтөд худалдааны замууд болон Европ дамнасан шилжилт хөдөлгөөнүүдийн дамжин өнгөрөх цэг болсон нь нөлөөлсөн. Энэ нөхцөл байдал нь хүн амын тоо, үндэстнүүдийн бүтцэд хоёуланд нь нөлөөлсөн юм. Иймээс өмнө нь хот аж үйлдвэр, үйлчилгээний төв болохоос өмнө хүн ам нь ихэвчлэн худалдаачдаас бүрддэг байв. 1897 оны хүн амын тооллогоор 638,000 оршин суугчийн 219,000 орчим нь буюу ойролцоогоор 34% нь еврей үндэстэн байсан. Хүн амын олон үндэстний байдал нь хотын соёлд онцгой нөлөө үзүүлсэн юм. Олон янзын үзэл санаа, хөдөлгөөнүүдийн өлгий болсон Варшав нь 300 гаруй жилийн түүхэндээ "Зүүн Парис", "Хоёр дахь Парис" гэх нэршил авч байсан. Эмэгтэй, эрэгтэй хүн амын харьцаа: ~54% эмэгтэйчүүд, ~46% эрэгтэй. 2023 оны байдлаар Варшав нь 1,861,644 хүн амтай бөгөөд жуулчид болон байнгын зочдыг тооцвол Варшав хотод өдөр бүр 2,243 мянга орчим хүн орж гардаг байна. {| class="wikitable" |+Хотын хүн амын тоо !1700 !1770 !1792 !1800 !1830 !1850 !1882 |- |30 000 |40 000 |100 000 |63 400 |139 700 |163 600 |383 000 |- !1900 !1939 !1945 !1956 !1960 !1970 !1975 |- |686 000 |1 300 000 |422 000 |1 000 000 |1 139 200 |1 315 600 |1 436 100 |- !1990 !2004 !2005 !2006 !2011 !2012 !2013 |- |1 611 800 |1 676 600 |1 694 825 |1 700 536 |1 708 491 |1 715 517 |1 724 404 |- !2015 !2017 !2018 !2019^[…] !2021 !2024 ! |- |1 744 351 |1 764 615 |1 777 972 |1 790 658 |1 860 281 |1 862 402 | |} == Боловсрол == * Варшавын их сургууль (''Uniwersytet Warszawski'') * Варшавын политехник (''Politechnika Warszawska'') * Нийгмийн сэтгэл зүй болон хүмүүнлэгийн ухааны их сургууль (''SWPS Uniwersytet Humanistycznospołeczny'') * Варшавын эдийн засгийн дээд сургууль (''Szkoła Główna Handlowa'') * Хөдөө аж ахуйн дээд сургууль (''Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego'') * Варшавын Анагшаах ухааны академи (''Akademia Medyczna w Warszawie'') * Фредерик Шопены нэрэмжит хөгжмийн академи (''Akademia Muzyczna im. Fryderyka Chopina'') * Александр Зелверовичын нэрэмжит Театрын академи (''Akademia Teatralna im. Aleksandra Zelwerowicza'') * Кардинал Стефан Вышинскийн нэрэмжит их сургууль (''Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego'') * Цэргийн техникийн академи (''Wojskowa Akademia Techniczna'') * Цэргийн урлагийн академи (''Akademia Sztuki Wojennej'') * Варшавын Биеийн тамирын академи (''Akademia Wychowania Fizycznego w Warszawie'') * Варшавын Урлагийн Академи (''Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie'') ==Мөн үзэх== * [[Варшавын гэрээ]] == Цахим холбоос == {{Commons|Warszawa|Варшав}} ==Зүүлтийн холбоос== {{reflist}} [[Ангилал:Варшав| ]] [[Ангилал:Мазови мужийн гмина]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Мазови мужийн суурин]] [[Ангилал:Цэргийн эр зориг одон шагналтан]] [[Ангилал:Польшийн хот]] [[Ангилал:Польшийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Висла мөрний суурин]] fm83jyfcs87162il2bf3zcs0713roa1 857347 857346 2026-05-29T11:09:57Z Enkhsaihan2005 64429 857347 wikitext text/x-wiki {{Short description|Польшийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Варшав | native_name = {{native name|pl|Warszawa}} | native_name_lang = pl | settlement_type = [[Нийслэл хот]] болон [[Тойргийн эрхтэй хот|тойрог]] | official_name = Варшав нийслэл хот<br/>{{lower|0.1em|{{nobold|{{langx|pl|miasto stołeczne Warszawa}}}}}} | image_skyline = {{multiple image | total_width =288 | border = infobox | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Aleja_Niepdleglosci_Warsaw_2022_aerial_(cropped).jpg | caption1 = [[Varso]] (зүүн), [[Соёл, шинжлэх ухааны ордон|PKiN]] (баруун) харагдах [[Варшавын хамгийн өндөр барилгын жагсаалт|тэнгэрийн хаяа]] | image2 = 2021 Warszawa Rynek Starego Miasta, północny fragment strony Kołłątaja.jpg | caption2 = [[Хуучин хотын захын талбай, Варшав|Хуучин хотын талбай]] | image3 = Kolumna Zygmunta III Wazy,Warszawa (cropped).jpg | caption3 = [[Хааны цайз, Варшав|Цайз]] | image4 = Warsaw 2023 183.jpg | caption4 = [[Их театр, Варшав|Театр]] | image5 = Kamienica Al. Róż 2 w Warszawie 2021.jpg | caption5 = [[Уяздов өргөн чөлөө]] | image6 = Prudential w Warszawie 2021.jpg | caption6 = [[Варшав зочид буудал|Зочид буудал]] | image7 = Bazylika Świętego Krzyża w Warszawie 2021.jpg | caption7 = [[Ариун загалмайн сүм, Варшав|Ариун загалмайн сүм]] | image8 = Pałac na Wodzie,Łazienki Królewskie,Warszawa.jpg | caption8 = [[Лазенки цэцэрлэгт хүрээлэн]] | image9 = Pałac w Wilanowie 1.jpg | caption9 = [[Вилановын ордон]] }} | image_flag = Flag of Warsaw.svg | flag_link = Варшавын далбаа | image_shield = POL Warszawa COA.svg | shield_link = Варшавын сүлд | image_blank_emblem = Warsaw_logo_2022.svg | nicknames = ''Галт шувууны хот'',<ref>{{cite news |last1=Раясам |first1=Ренука |title=This once-dark city is becoming the darling of Europe |url=https://www.bbc.com/worklife/article/20160504-this-once-dark-city-is-becoming-the-darling-of-europe |work=BBC |date=2016-05-10}}</ref> [[Умардын Парис]],<ref>{{cite web|title=Czy przedwojenna Warszawa była Paryżem Północy? "Łączyła Wschód z Zachodem"|url=https://jedynka.polskieradio.pl/artykul/3458950,Czy-przedwojenna-Warszawa-by%C5%82a-Pary%C5%BCem-P%C3%B3%C5%82nocy-%C5%81%C4%85czy%C5%82a-Wsch%C3%B3d-z-Zachodem |access-date=2025-10-31 |work=[[Polskie Radio Program I]]|date=2025-09-08}}</ref><ref>{{cite web|title=Mówiono o niej Paryż Północy... zobacz jak wyglądała Warszawa przed wojną. |url=https://viva.pl/styl-zycia/zobacz-zdjecia-warszawy-przedwojennej-30621-r3/ |access-date=2025-10-31 |work=[[Viva (Америкийн сэтгүүл)]]|date=2025-09-08}}</ref> Wawa<ref>{{cite web|title=Miejski słownik Slangu i mowy potocznej "Wawa" |url=https://www.miejski.pl/slowo-Wawa#:~:text=Skr%C3%B3t%20do%20miasta%20Warszawa. |access-date=2025-10-31 |work=miejski.pl|date=2025-09-08}}</ref><ref>{{cite web|title=WAWA Bohaterom |url=https://warszawa.tvp.pl/35874370/wawa-bohaterom. |access-date=2025-10-31 |work=[[Telewizja Polska]]|date=2025-09-08}}</ref> | motto = ''Semper invicta''{{spaces|2}}<small>([[Латин хэл]]: "Хэзээ ч дийлдэшгүй")</small> | pushpin_map = Польш#Европ | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|52|13|48|N|21|00|40|E|region:PL_type:city(1,800,000)|display=title,inline}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Польшийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Мазови муж|Мазови]] | subdivision_type2 = [[Повят|Тойрог]] | subdivision_name2 = ''Хотын тойрог'' | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 13-р зуун | established_title1 = Хотын эрх | established_date1 = 1300 | parts_style = coll | parts_type = [[Захиргааны хуваалт|Дүүрэг]] | parts = [[Варшавын дүүрэг, хорооллын жагсаалт|18 дүүрэг]] | seat_type = [[Хотын захиргаа]] | seat = [[Орлого, сангийн яамны ордон|Комиссын ордон]] | leader_party = | leader_title = [[Варшав хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Рафал Тшасковски]] ([[Иргэний эвсэл (нам)|KO]]) | leader_title1 = [[Сейм]] | leader_name1 = [[Сеймийн 19-р тойрог|20 гишүүн]] | leader_title3 = [[Европын Парламент]] | leader_name3 = [[Варшав (Европын Парламентын тойрог)|Варшав тойрог]] | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар]] | governing_body = [[Варшав хотын зөвлөл]] | area_total_km2 = 517.24 | area_urban_km2 = 546.00 | area_metro_km2 = 6,100.43 | elevation_m = 78–116 | elevation_ft = 328 | population_total = {{increase}} 1,862,402 ([[Польшийн хот, суурингийн жагсаалт|1-т]])<ref name="GUS - Bank Danych Lokalnych">{{Cite web|url=https://warszawa.stat.gov.pl/warszawa/ |title=Urząd Statystyczny w Warszawie / Warszawa }}</ref> | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = 3601 | population_urban = 2028000<ref name=Demographia>{{citation|title=Demographia World Urban Areas 19th Annual: 2023 08|url=https://www.demographia.com/db-worldua.pdf|website=demographia.com}}</ref> | population_density_urban_km2 = 3714 | population_metro = 3269510<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/DEMO_R_D2JAN/default/table?lang=en |title=Population on 1 January by age, sex and NUTS 2 region |publisher=[[Евростат]] |access-date=2025-10-31}}</ref> | population_density_metro_km2 = 509.1 | population_rank = [[Польшийн хот, суурингийн жагсаалт|Польшид 1-т]] <br/>Европын Холбоонд [[Европын Холбооны хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|6-д]] | population_demonym = Варшавчууд | demographics_type1 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2022)}} | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=Европын Холбооны бүс нутгууд ДНБ-ээр, Евростат|website=ec.europa.eu}}</ref><ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by NUTS 3 regions|website=ec.europa.eu}}</ref> | demographics1_title1 = [[Нийслэл хот]] болон [[Тойргийн эрхтэй хот|тойрог]] | demographics1_info1 = €{{FXConvert|EUR|91.323|b|lk=on}} | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €{{FXConvert|EUR|49000}} | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +02:00 | blank_name = [[Хотын төсөв]] | blank_info = zł 24.368 тэрбум <br />(€5.4 тэрбум)<ref>{{Cite web|url=https://warszawa.stat.gov.pl/download/gfx/warszawa/en/defaultstronaopisowa/734/1/1/21_wwa_16_finanse_publiczne.pdf|title=EXPENDITURE OF THE CAPITAL CITY OF WARSAW BUDGET BY TYPE|access-date=2025-11-01|archive-date=2023-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230222111010/https://warszawa.stat.gov.pl/download/gfx/warszawa/en/defaultstronaopisowa/734/1/1/21_wwa_16_finanse_publiczne.pdf|url-status=dead}}</ref> | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 00-001-04-999 | area_code = +48 22 | shield_size = 70px | blank_emblem_type = [[Лого|Брэнд тэмдэг]] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes | website = {{URL|en.um.warszawa.pl|warszawa.pl}} | module = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Варшавын хуучин хот|Варшавын түүхэн төв]] | designation1_date = 1980 (4-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]]) | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/30 30] | designation1_criteria = ii, vi | designation1_type = Соёлын | designation1_free1name = Бүс нутаг | designation1_free1value = [[Европ дахь Дэлхийн өвийн жагсаалт|Европ]] }} }} [[File:Hejnal Warszawski.ogg|thumb|Варшавын бүрээний дуу]] '''Варшав''' ({{lang-pl|Warszawa}} {{IPA|[varˈʂava]}} {{Audio|Pl-Warszawa.ogg|дуудлага}}) бол [[Польш]] улсын [[нийслэл]] бөгөөд [[Европын холбоо]]ны орнуудын хотуудаас 9-рт орох [[саятан хот|саятан]] [[хот]] юм.<ref>{{cite web|url=http://www.emta.com/article.php3?id_article=43|title=European Metropolitan Transport Authorities|publisher=EMTA|date=|accessdate=3 June 2011|archive-date=5 Долдугаар сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180705204106/http://www.emta.com/article.php3?id_article=43|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.urbanaudit.org/CityProfiles.aspx?CityCode=PL001C&CountryCode=PL |title=CityProfiles |publisher=Urban Audit |date=|accessdate=3 June 2011}}</ref> XIV зууны гар бичмэл эх сурвалжуудад анх ''Warseuiensis'' (1321) , ''Varschewia'' (1342),  дараа XV зуунд ''Warschouia'' (1482) гэж тэмдэглэн үлдээжээ. Варшав хот [[Балтын тэнгис]]ийн эргээс 260 км, [[Карпатын нуруу|Карпатын]] ар бэлээс 300 км зайд [[Висла мөрөн|Висла]] мөрний эргийн хоёр талд, далайн түвшнээс дээш дунджаар 100 м өндөр 517.24 км² газар нутагтай оршдог юм. 2023 онд Польшийн Статистикийн ерөнхий газрын мэдээлж буйгаар хот 1.861 сая хүнтэй байсан. Гэхдээ хотын орчим нутгийг нь оролцуулбал 3,000 км² нутагт 2.41 сая хүн оршин суугчтай гэж үздэг.<ref>{{Cite web |url=http://www.emta.com/article.php3?id_article=43 |title=Archive copy |access-date=2012-08-17 |archive-date=2018-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180705204106/http://www.emta.com/article.php3?id_article=43 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://lofcom.com/ |title=Warsa tech |access-date=2022-10-23 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518001702/http://www.turkishweekly.net/news/178215/security-bolstered-for-pope-39-s-philippines-visit.html |url-status=dead }}</ref> Варшав хот дотор [[автобус]], трамвай, [[Варшавын метро|метро]], цахилгаан галт тэргээр нийтийн тээврийн үйлчилгээ явуулдаг. 1995 онд ашиглалтад орсон [[Варшавын метро]] нь 23 километр урт, 1 шугам дээр 21 өртөөтэй юм. Мөн Варшавт [[Фредерик Шопен|Фредерик Шопены]] нэрэмжит Олон улсын нисэх буудал болон Варшава, Модлин гэх хоёр нисэх онгоцны буудалтай. Варшав хотын бэлгэ тэмдэг болон хотын сүлд бол "Варшавын Сирена" хэмээх лусын дагина юм. Хотын төв орших энэхүү бэлгэ тэмдгийг "хуучин хотын зах зээл"-ийн талбай дээр босгосон барималд дүрсэлсэн байдаг. Варшав хотын далбаа нь улаан, шар өнгийн хоёр ижил хэвтээ судалтай байдаг. Далбаа нь 5:8 харьцаатай байх ёстой. == Түүх == XV—XVI зуунд Варшав хот нь Мазовецкийн Вант улсын нийслэл байсан. 1596 онд [[Краков]] хотын Вавел цайз шатсаны дараа Польшийн III Сигизмунд Ваза ван (Zygmunt III Waza, 1566-1632) буюу ''Зигмунт'' нүүн ирж, үндсэндээ 1596-1795 онд Польшийн Вант улсын нийслэл байсан. Харин [[1791 оны тавдугаар сарын 3-ны Үндсэн Хууль|1791 оны тавдугаар сарын 3-ны Үндсэн Хуульд]] зааж өгснөөр албан ёсоор Варшав нийслэл хот болсон. 1807—1813 онд Варшавын Вант улсын (үндсэндээ Францын эзэмшилд), 1815-1915 онд Польшийн хаант улс (Оросын хаант улсын мэдэлд)-ын нийслэл байсан. 1918-1939 онд ''Варшав хот'' Бүгд Найрамдах Польш Улсын нийслэл байгаад 1952-1989 онд [[Бүгд Найрамдах Польш Ард Улс|Бүгд Найрамдах Польш Ард Улсын]] нийслэл байсан юм. Одоо Польш Улсын нийслэл хот юм. Хот захиргааны 18 дүүрэгтэй. [[Файл:Warszawa podzial administracyjny 2002.svg|thumb|Варшав хотын дүүргүүд]] {| class="wikitable" !Дүүргийн нэр !монголоор !хүн ам -2017 !газар нутаг |- |Mokotów |Мокотув |217 815 |35,42 км² |- |Praga Południe |Прага Повудне |178 447 |22,38 км² |- |Wola |Вола |138 508 |19,26 км² |- |Ursynów |Уршинув |149 843 |43,79 км² |- |Bielany |Биеланы |131 957 |32,34 км² |- |Śródmieście |Срудмиешче |118 301 |15,57 км² |- |Targówek |Таргувек |123 535 |24,22 км² |- |Bemowo |Бемово |120 449 |24,95 км² |- |Ochota |Охота |83 592 |9,72 км² |- |Praga Północ |Прага Пувноц |65 904 |11,42 км² |- |Białołęka |Биавовенка |116 127 |73,04 км² |- |Wawer |Вавер |74 932 |79,7 км² |- |Żoliborz |Жолибож |50 825 |8,47 км² |- |Ursus |Урсус |58 233 |9,36 км² |- |Włochy |Вохи |41 243 |28,63 км² |- |Rembertów |Рембертув |24 105 |19,30 км² |- |Wesoła |Весола |24 811 |22,94 км² |- |Wilanów |Виланув |35 170 |36,73 км² |- |'''Нийт''' | |1 753 977 |517,24 км² |} == Барилга архитектур == Өнөө үед Варшав нь олон янзын архитектурын хэв маягтай бөгөөд энэ нь Польш улсын болон нийслэл хотын баялаг түүхтэй холбоотой юм. Хотын шашны барилгуудад [[католик]] болон хэд хэдэн протестант сүмүүд багтдаг. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайны]] улмаас хуучин хот бараг бүрэн сүйрч, дайны дараах жилүүдэд л сэргээгдсэн байна. Жишээлбэл, Хааны ордон (Варшавын түүхэн төв) зөвхөн 1970, 1980-аад онд дахин сэргээгдэж баригдсан бөгөөд зарим сэргээн босголтын ажил одоог хүртэл үргэлжилж байна. Варшавын түүхэн төвийг [[ЮНЕСКО]]-гийн дэлхийн өвийн жагсаалтад оруулсан нь сүйрсэн түүхийн өвийг бүрэн сэргээж байгаагийн үлгэр жишээ юм.[[Файл:Syrenka Warszawska.jpg|thumb|Варшавын сирена]] == Газар зүй == Варшав хотын дундуур [[Висла мөрөн]] урсаж хотыг хоёр хэсэгт хуваадаг.[[File:Warsaw montage.JPG|thumb|300px|Варшав]] === Цаг уур === Варшав нь эх газрын дунд зэргийн уур амьсгалтай, өвөл нь зөөлөн, зун нь дулаан, чийглэг байдаг. Өвлийн дундаж температур +2 ° C-аас -5 ° C, зуны температур + 15 ° C-аас + 20 ° C хооронд хэлбэлздэг. Варшав нь сэрүүн бүсийн хамгийн тохь тухтай уур амьсгалтай, +30 ° C-аас дээш температур ховор бөгөөд богино хугацаанд, -15 ° C-аас доош хүйтэн жавар ховор байдаг. Намар урт, дулаахан, хавар аажим аажмаар ирдэг. {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Варшав ([[Варшав Шопены нисэх онгоцны буудал|WAW]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1951–одоо | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 18.9 | Feb record high C = 18.3 | Mar record high C = 22.9 | Apr record high C = 30.4 | May record high C = 32.8 | Jun record high C = 35.3 | Jul record high C = 35.9 | Aug record high C = 37.0 | Sep record high C = 34.5 | Oct record high C = 25.9 | Nov record high C = 19.2 | Dec record high C = 15.4 | year record high C = 37.0 | Jan avg record high C = 8.6 | Feb avg record high C = 10.1 | Mar avg record high C = 16.6 | Apr avg record high C = 23.9 | May avg record high C = 27.6 | Jun avg record high C = 30.7 | Jul avg record high C = 32.2 | Aug avg record high C = 32.0 | Sep avg record high C = 26.7 | Oct avg record high C = 21.7 | Nov avg record high C = 14.8 | Dec avg record high C = 9.4 | year avg record high C = 33.7 | Jan avg record low C = -15.5 | Feb avg record low C = -12.9 | Mar avg record low C = -8.2 | Apr avg record low C = -2.9 | May avg record low C = 1.4 | Jun avg record low C = 6.7 | Jul avg record low C = 9.0 | Aug avg record low C = 7.8 | Sep avg record low C = 2.7 | Oct avg record low C = -2.9 | Nov avg record low C = -6.4 | Dec avg record low C = -11.7 | year avg record low C = -17.8 | Jan high C = 1.0 | Feb high C = 2.6 | Mar high C = 7.4 | Apr high C = 14.6 | May high C = 19.8 | Jun high C = 23.1 | Jul high C = 25.2 | Aug high C = 24.7 | Sep high C = 19.1 | Oct high C = 12.9 | Nov high C = 6.5 | Dec high C = 2.3 | year high C = 13.3 | Jan mean C = -1.5 | Feb mean C = -0.4 | Mar mean C = 3.2 | Apr mean C = 9.2 | May mean C = 14.3 | Jun mean C = 17.7 | Jul mean C = 19.7 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 14.0 | Oct mean C = 8.7 | Nov mean C = 3.8 | Dec mean C = -0.1 | year mean C = 9.0 | Jan low C = -4.0 | Feb low C = -3.3 | Mar low C = -0.6 | Apr low C = 4.0 | May low C = 8.8 | Jun low C = 12.4 | Jul low C = 14.5 | Aug low C = 13.8 | Sep low C = 9.5 | Oct low C = 5.0 | Nov low C = 1.3 | Dec low C = -2.5 | year low C = 4.9 | Jan record low C = -30.7 | Feb record low C = -27.6 | Mar record low C = -22.6 | Apr record low C = -6.9 | May record low C = -3.1 | Jun record low C = 1.8 | Jul record low C = 4.6 | Aug record low C = 3.0 | Sep record low C = -1.6 | Oct record low C = -9.6 | Nov record low C = -17.0 | Dec record low C = -24.8 | year record low C = -30.7 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 31.0 | Feb precipitation mm = 29.8 | Mar precipitation mm = 29.0 | Apr precipitation mm = 35.1 | May precipitation mm = 55.5 | Jun precipitation mm = 63.9 | Jul precipitation mm = 82.2 | Aug precipitation mm = 60.6 | Sep precipitation mm = 50.4 | Oct precipitation mm = 40.2 | Nov precipitation mm = 36.0 | Dec precipitation mm = 36.1 | year precipitation mm = 549.7 | Jan snow depth cm = 6.4 | Feb snow depth cm = 6.6 | Mar snow depth cm = 4.0 | Apr snow depth cm = 1.0 | May snow depth cm = 0.0 | Jun snow depth cm = 0.0 | Jul snow depth cm = 0.0 | Aug snow depth cm = 0.0 | Sep snow depth cm = 0.0 | Oct snow depth cm = 0.2 | Nov snow depth cm = 2.4 | Dec snow depth cm = 3.7 | year snow depth cm = | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 8.3 | Feb precipitation days = 7.7 | Mar precipitation days = 7.8 | Apr precipitation days = 6.8 | May precipitation days = 9.1 | Jun precipitation days = 9.1 | Jul precipitation days = 9.4 | Aug precipitation days = 8.2 | Sep precipitation days = 8.0 | Oct precipitation days = 7.6 | Nov precipitation days = 8.1 | Dec precipitation days = 8.4 | year precipitation days = 98.6 | unit snow days = 0 cm | Jan snow days = 18.3 | Feb snow days = 15.5 | Mar snow days = 10.2 | Apr snow days = 6.7 | May snow days = 1.4 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 2.2 | Oct snow days = 4.5 | Nov snow days = 6.8 | Dec snow days = 13.7 | year snow days = 68.0 | Jan humidity = 86.8 | Feb humidity = 83.6 | Mar humidity = 75.8 | Apr humidity = 67.6 | May humidity = 68.3 | Jun humidity = 69.3 | Jul humidity = 70.9 | Aug humidity = 71.6 | Sep humidity = 78.9 | Oct humidity = 83.6 | Nov humidity = 88.5 | Dec humidity = 86.6 | year humidity = 77.8 | Jan sun = 44.6 | Feb sun = 66.5 | Mar sun = 139.4 | Apr sun = 210.1 | May sun = 272.4 | Jun sun = 288.8 | Jul sun = 295.4 | Aug sun = 280.2 | Sep sun = 193.1 | Oct sun = 122.6 | Nov sun = 50.6 | Dec sun = 33.6 | year sun = 1997.1 | Jan uv = 1 | Feb uv = 1 | Mar uv = 2 | Apr uv = 4 | May uv = 5 | Jun uv = 6 | Jul uv = 6 | Aug uv = 5 | Sep uv = 4 | Oct uv = 2 | Nov uv = 1 | Dec uv = 0 | Jan dew point C = -3 | Feb dew point C = -3 | Mar dew point C = -1 | Apr dew point C = 3 | May dew point C = 8 | Jun dew point C = 11 | Jul dew point C = 14 | Aug dew point C = 13 | Sep dew point C = 10 | Oct dew point C = 6 | Nov dew point C = 2 | Dec dew point C = -2 | source 1 = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн<ref name=IMGWtavg>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20211203115527/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TSR_AVE | archive-date = 2021-12-03 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TSR_AVE | title = Średnia dobowa temperatura powietrza | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-05-29 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWtmin>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220115043924/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TMIN_AVE | archive-date = 2022-01-15 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TMIN_AVE | title = Średnia minimalna temperatura powietrza | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-05-29 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWtmax>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220115044916/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TMAX_AVE | archive-date = 2022-01-15 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TMAX_AVE | title = Średnia maksymalna temperatura powietrza | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-05-29 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWprecip>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220109045820/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/OPAD_SUMA | archive-date = 2022-01-09 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/OPAD_SUMA | title = Miesięczna suma opadu | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-05-29 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWprecipdays>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220115051112/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/OPAD_01 | archive-date = 2022-01-15 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/OPAD_01 | title = Liczba dni z opadem >= 0,1 mm | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-05-29 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWsnowdepth>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220115054936/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/SNIEG_SR_GRUB | archive-date = 2022-01-15 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/SNIEG_SR_GRUB | title = Średnia grubość pokrywy śnieżnej | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-05-29 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWsnowdays>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220121044246/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/SNIEG_0 | archive-date = 2022-01-21 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/SNIEG_0 | title = Liczba dni z pokrywą śnieżna > 0 cm | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-05-29 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWsun>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220115055331/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/USL | archive-date = 2022-01-15 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/USL | title = Średnia suma usłonecznienia (h) | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-05-29 | url-status = live }}</ref> | source 2 = Meteomodel.pl (бичлэг, харьцангуй чийгшил 1991–2020)<ref name=recordhigh>{{cite web | url = https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=352200375&par=tmax&max_empty=3 | title = WARSZAWA Absolutna temperatura maksymalna | date = 6 April 2018 | publisher = Meteomodel.pl | language = pl | access-date = 2026-05-29 | archive-date = 2022-03-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220319085015/https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=352200375&par=tmax&max_empty=3 | url-status = live }}</ref><ref name=recordlow>{{cite web | url = https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=352200375&par=tmin&max_empty=3 | title = WARSZAWA Absolutna temperatura minimalna | date = 6 April 2018 | publisher = Meteomodel.pl | language = pl | access-date = 2026-05-29 | archive-date = 2022-03-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220319085007/https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=352200375&par=tmin&max_empty=3 | url-status = live }}</ref><ref name=relativehumidity>{{cite web | url = https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=352200375&par=rh&max_empty=3 | title = WARSZAWA Średnia wilgotność | date = 2018-04-06 | publisher = Meteomodel.pl | language = pl | access-date = 2026-05-29 | archive-date = 2022-03-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220319085013/https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=352200375&par=rh&max_empty=3 | url-status = live }}</ref> Weather Atlas (UV),<ref>{{Cite web|url=https://www.weather-atlas.com/en/poland/warsaw-climate|title=Warsaw, Poland - Detailed climate information and monthly weather forecast|publisher=Yu Media Group|website=Weather Atlas|language=en|access-date=2026-05-29|archive-date=2019-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212011308/https://www.weather-atlas.com/en/poland/warsaw-climate|url-status=live}}</ref> Time and Date (шүүдрийн цэг, 1985-2015)<ref>{{cite web | url = https://www.timeanddate.com/weather/poland/warsaw/climate | title = Climate & Weather Averages in Warsaw, Poland | publisher = Time and Date | access-date = 2026-05-29 | archive-date = 2022-07-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220724100810/https://www.timeanddate.com/weather/poland/warsaw/climate | url-status = live }}</ref> }} == Хүн ам == Варшавын хотын хүн амын өсөлтөд худалдааны замууд болон Европ дамнасан шилжилт хөдөлгөөнүүдийн дамжин өнгөрөх цэг болсон нь нөлөөлсөн. Энэ нөхцөл байдал нь хүн амын тоо, үндэстнүүдийн бүтцэд хоёуланд нь нөлөөлсөн юм. Иймээс өмнө нь хот аж үйлдвэр, үйлчилгээний төв болохоос өмнө хүн ам нь ихэвчлэн худалдаачдаас бүрддэг байв. 1897 оны хүн амын тооллогоор 638,000 оршин суугчийн 219,000 орчим нь буюу ойролцоогоор 34% нь еврей үндэстэн байсан. Хүн амын олон үндэстний байдал нь хотын соёлд онцгой нөлөө үзүүлсэн юм. Олон янзын үзэл санаа, хөдөлгөөнүүдийн өлгий болсон Варшав нь 300 гаруй жилийн түүхэндээ "Зүүн Парис", "Хоёр дахь Парис" гэх нэршил авч байсан. Эмэгтэй, эрэгтэй хүн амын харьцаа: ~54% эмэгтэйчүүд, ~46% эрэгтэй. 2023 оны байдлаар Варшав нь 1,861,644 хүн амтай бөгөөд жуулчид болон байнгын зочдыг тооцвол Варшав хотод өдөр бүр 2,243 мянга орчим хүн орж гардаг байна. {| class="wikitable" |+Хотын хүн амын тоо !1700 !1770 !1792 !1800 !1830 !1850 !1882 |- |30 000 |40 000 |100 000 |63 400 |139 700 |163 600 |383 000 |- !1900 !1939 !1945 !1956 !1960 !1970 !1975 |- |686 000 |1 300 000 |422 000 |1 000 000 |1 139 200 |1 315 600 |1 436 100 |- !1990 !2004 !2005 !2006 !2011 !2012 !2013 |- |1 611 800 |1 676 600 |1 694 825 |1 700 536 |1 708 491 |1 715 517 |1 724 404 |- !2015 !2017 !2018 !2019^[…] !2021 !2024 ! |- |1 744 351 |1 764 615 |1 777 972 |1 790 658 |1 860 281 |1 862 402 | |} == Боловсрол == * Варшавын их сургууль (''Uniwersytet Warszawski'') * Варшавын политехник (''Politechnika Warszawska'') * Нийгмийн сэтгэл зүй болон хүмүүнлэгийн ухааны их сургууль (''SWPS Uniwersytet Humanistycznospołeczny'') * Варшавын эдийн засгийн дээд сургууль (''Szkoła Główna Handlowa'') * Хөдөө аж ахуйн дээд сургууль (''Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego'') * Варшавын Анагшаах ухааны академи (''Akademia Medyczna w Warszawie'') * Фредерик Шопены нэрэмжит хөгжмийн академи (''Akademia Muzyczna im. Fryderyka Chopina'') * Александр Зелверовичын нэрэмжит Театрын академи (''Akademia Teatralna im. Aleksandra Zelwerowicza'') * Кардинал Стефан Вышинскийн нэрэмжит их сургууль (''Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego'') * Цэргийн техникийн академи (''Wojskowa Akademia Techniczna'') * Цэргийн урлагийн академи (''Akademia Sztuki Wojennej'') * Варшавын Биеийн тамирын академи (''Akademia Wychowania Fizycznego w Warszawie'') * Варшавын Урлагийн Академи (''Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie'') ==Мөн үзэх== * [[Варшавын гэрээ]] == Цахим холбоос == {{Commons|Warszawa|Варшав}} ==Зүүлтийн холбоос== {{reflist}} [[Ангилал:Варшав| ]] [[Ангилал:Мазови мужийн гмина]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Мазови мужийн суурин]] [[Ангилал:Цэргийн эр зориг одон шагналтан]] [[Ангилал:Польшийн хот]] [[Ангилал:Польшийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Висла мөрний суурин]] ghpurm8glj7xx7990mmyqyn44ou00k4 0 25145 857349 797574 2026-05-29T11:13:08Z Enkhsaihan2005 64429 857349 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in south-central Turkey}} {{About|the town in south central Turkey}} {{Инфобокс Туркийн суурин | type = municipality | name = Караман | native_name = Karaman | other_name = | image_skyline = Karaman castle 4868.jpg | image_caption = | image_shield = Karaman Belediyesi logo.png | coordinates = {{coord|37|10|55|N|33|13|05|E|format=dms|display=inline,title}} | province = [[Караман муж|Караман]] | district = [[Караман тойрог|Караман]] | leader_party = MHP | leader_name = Саваш Калайжы | area_footnotes = | area_total_km2 = | elevation_m = 1039 | population_footnotes = <ref name=tuik/> | population_total = 175390 | population_as_of = 2022 | postal_code = 70000 | area_code = 0338 | website = {{url|https://www.karaman.bel.tr/}} }} '''Караман''' ({{lang-tr|Karaman}}) нь [[Турк]]ийн төв-өмнөд хэсэгт, [[Таурусын нуруу]]ны хойд бэлд, [[Коня]]гаас өмнө зүгт {{convert|100|km|mi|0|abbr=on}} орчмын зайд орших хот юм. [[Караман аймаг|Караман]] [[Туркийн аймаг|аймгийн]] төв болно. 2000 оны тооллогоор тус муж 231,872 хүн амтайн 132,064 нь Караман хотод амьдарч байв<ref name="die">{{cite web|url=http://www.die.gov.tr/nufus_sayimi/2000tablo5.xls|title=2000 оны тооллого, Туркийн хотуудын статистик|accessdate=2008-03-20|author=[[Туркийн Статистикийн Хүрээлэн]]|format=XLS|language=[[Турк хэл|Турк]]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.xist.org/cntry/turkey.aspx?levels=Ic%20Anadolu|title=Statistical information on Turkey's administrative units|accessdate=2008-03-20|author=GeoHive}}</ref>. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |metric first= Yes |single line= Yes |location= Караман (1991–2020, туйлын үе 1951–2023) | Jan record high C = 21.2 | Feb record high C = 22.3 | Mar record high C = 28.7 | Apr record high C = 32.3 | May record high C = 34.4 | Jun record high C = 37.5 | Jul record high C = 40.4 | Aug record high C = 41.4 | Sep record high C = 39.1 | Oct record high C = 34.0 | Nov record high C = 26.2 | Dec record high C = 22.3 | year record high C = 41.4 | Jan high C = 5.6 | Feb high C = 7.5 | Mar high C = 12.9 | Apr high C = 18.3 | May high C = 23.7 | Jun high C = 28.3 | Jul high C = 31.7 | Aug high C = 31.7 | Sep high C = 27.7 | Oct high C = 21.3 | Nov high C = 13.5 | Dec high C = 7.5 | year high C = 19.1 | Jan mean C = 0.7 | Feb mean C = 2.1 | Mar mean C = 6.7 | Apr mean C = 11.7 | May mean C = 16.6 | Jun mean C = 20.8 | Jul mean C = 24.0 | Aug mean C = 23.7 | Sep mean C = 19.5 | Oct mean C = 13.8 | Nov mean C = 6.8 | Dec mean C = 2.5 | year mean C = 12.4 | Jan low C = -3.4 | Feb low C = -2.7 | Mar low C = 0.9 | Apr low C = 5.2 | May low C = 9.5 | Jun low C = 13.3 | Jul low C = 16.0 | Aug low C = 15.8 | Sep low C = 11.3 | Oct low C = 6.7 | Nov low C = 1.0 | Dec low C = -1.7 | year low C = 6.0 | Jan record low C = -26.8 | Feb record low C = -28.0 | Mar record low C = -20.2 | Apr record low C = -8.3 | May record low C = -3.1 | Jun record low C = 3.1 | Jul record low C = 6.4 | Aug record low C = 3.6 | Sep record low C = -1.0 | Oct record low C = -8.5 | Nov record low C = -21.2 | Dec record low C = -26.1 | year record low C = -28.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 41.8 | Feb precipitation mm = 33.7 | Mar precipitation mm = 33.6 | Apr precipitation mm = 32.1 | May precipitation mm = 34.0 | Jun precipitation mm = 28.0 | Jul precipitation mm = 6.7 | Aug precipitation mm = 8.7 | Sep precipitation mm = 9.2 | Oct precipitation mm = 25.8 | Nov precipitation mm = 32.9 | Dec precipitation mm = 48.8 | year precipitation mm = 335.3 | Jan precipitation days = 10.27 | Feb precipitation days = 8.93 | Mar precipitation days = 9.03 | Apr precipitation days = 7.97 | May precipitation days = 8.6 | Jun precipitation days = 5.67 | Jul precipitation days = 1.27 | Aug precipitation days = 1.27 | Sep precipitation days = 2 | Oct precipitation days = 5.1 | Nov precipitation days = 5.8 | Dec precipitation days = 9.77 | year precipitation days = |Jan humidity=74.6 |Feb humidity=70.1 |Mar humidity=60.2 |Apr humidity=54.9 |May humidity=52.4 |Jun humidity=47.4 |Jul humidity=41.2 |Aug humidity=42.9 |Sep humidity=47.3 |Oct humidity=57.3 |Nov humidity=67.1 |Dec humidity=73.8 |year humidity= | Jan sun = 105.4 | Feb sun = 127.1 | Mar sun = 189.1 | Apr sun = 234.0 | May sun = 297.6 | Jun sun = 342.0 | Jul sun = 387.5 | Aug sun = 356.5 | Sep sun = 294.0 | Oct sun = 229.4 | Nov sun = 159.0 | Dec sun = 99.2 | year sun = | Jand sun = 3.4 | Febd sun = 4.5 | Mard sun = 6.1 | Aprd sun = 7.8 | Mayd sun = 9.6 | Jund sun = 11.4 | Juld sun = 12.5 | Augd sun = 11.5 | Sepd sun = 9.8 | Octd sun = 7.4 | Novd sun = 5.3 | Decd sun = 3.2 | yeard sun = 7.7 |source 1 = [[Туркийн Улсын Цаг Уурын Алба]]<ref name ="TSMS">{{cite web | url = https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=KARAMAN | title = Resmi İstatistikler: İllerimize Ait Mevism Normalleri (1991–2020) | publisher = Туркийн Улсын Цаг Уурын Алба | language = tr | access-date = 2026-05-29}}</ref> |date=January 2012 |source 2 = [[NOAA]] (чийгшил)<ref name=WMOCLINO>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Karaman_17246.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 | publisher = [[NCEI|Байгаль орчны мэдээллийн үндэсний төвүүд]] |format=CSV | access-date = 2026-05-29}}</ref>}} == Цахим хуудас == {{commonscat|Karaman}} * [http://www.karamankulturturizm.gov.tr/ Хотын аялал жуулчлалын албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== {{Reflist}} {{Туркийн хот}} [[Ангилал:Караман аймгийн суурин]] cxydujtqn0lagohttonsmdqi8zwxlsx 857350 857349 2026-05-29T11:13:25Z Enkhsaihan2005 64429 857350 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in south-central Turkey}} {{About|the town in south central Turkey}} {{Инфобокс Туркийн суурин | type = municipality | name = Караман | native_name = Karaman | other_name = | image_skyline = Karaman castle 4868.jpg | image_caption = | image_shield = Karaman Belediyesi logo.png | coordinates = {{coord|37|10|55|N|33|13|05|E|format=dms|display=inline,title}} | province = [[Караман муж|Караман]] | district = [[Караман тойрог|Караман]] | leader_party = MHP | leader_name = Саваш Калайжы | area_footnotes = | area_total_km2 = | elevation_m = 1039 | population_footnotes = <ref name=tuik/> | population_total = 175390 | population_as_of = 2022 | postal_code = 70000 | area_code = 0338 | website = {{url|https://www.karaman.bel.tr/}} }} '''Караман''' ({{lang-tr|Karaman}}) нь [[Турк]]ийн төв-өмнөд хэсэгт, [[Таурусын нуруу]]ны хойд бэлд, [[Коня]]гаас өмнө зүгт {{convert|100|km|mi|0|abbr=on}} орчмын зайд орших хот юм. [[Караман муж|Караман]] [[Туркийн муж|мужийн]] төв болно. 2000 оны тооллогоор тус муж 231,872 хүн амтайн 132,064 нь Караман хотод амьдарч байв<ref name="die">{{cite web|url=http://www.die.gov.tr/nufus_sayimi/2000tablo5.xls|title=2000 оны тооллого, Туркийн хотуудын статистик|accessdate=2008-03-20|author=[[Туркийн Статистикийн Хүрээлэн]]|format=XLS|language=[[Турк хэл|Турк]]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.xist.org/cntry/turkey.aspx?levels=Ic%20Anadolu|title=Statistical information on Turkey's administrative units|accessdate=2008-03-20|author=GeoHive}}</ref>. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |metric first= Yes |single line= Yes |location= Караман (1991–2020, туйлын үе 1951–2023) | Jan record high C = 21.2 | Feb record high C = 22.3 | Mar record high C = 28.7 | Apr record high C = 32.3 | May record high C = 34.4 | Jun record high C = 37.5 | Jul record high C = 40.4 | Aug record high C = 41.4 | Sep record high C = 39.1 | Oct record high C = 34.0 | Nov record high C = 26.2 | Dec record high C = 22.3 | year record high C = 41.4 | Jan high C = 5.6 | Feb high C = 7.5 | Mar high C = 12.9 | Apr high C = 18.3 | May high C = 23.7 | Jun high C = 28.3 | Jul high C = 31.7 | Aug high C = 31.7 | Sep high C = 27.7 | Oct high C = 21.3 | Nov high C = 13.5 | Dec high C = 7.5 | year high C = 19.1 | Jan mean C = 0.7 | Feb mean C = 2.1 | Mar mean C = 6.7 | Apr mean C = 11.7 | May mean C = 16.6 | Jun mean C = 20.8 | Jul mean C = 24.0 | Aug mean C = 23.7 | Sep mean C = 19.5 | Oct mean C = 13.8 | Nov mean C = 6.8 | Dec mean C = 2.5 | year mean C = 12.4 | Jan low C = -3.4 | Feb low C = -2.7 | Mar low C = 0.9 | Apr low C = 5.2 | May low C = 9.5 | Jun low C = 13.3 | Jul low C = 16.0 | Aug low C = 15.8 | Sep low C = 11.3 | Oct low C = 6.7 | Nov low C = 1.0 | Dec low C = -1.7 | year low C = 6.0 | Jan record low C = -26.8 | Feb record low C = -28.0 | Mar record low C = -20.2 | Apr record low C = -8.3 | May record low C = -3.1 | Jun record low C = 3.1 | Jul record low C = 6.4 | Aug record low C = 3.6 | Sep record low C = -1.0 | Oct record low C = -8.5 | Nov record low C = -21.2 | Dec record low C = -26.1 | year record low C = -28.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 41.8 | Feb precipitation mm = 33.7 | Mar precipitation mm = 33.6 | Apr precipitation mm = 32.1 | May precipitation mm = 34.0 | Jun precipitation mm = 28.0 | Jul precipitation mm = 6.7 | Aug precipitation mm = 8.7 | Sep precipitation mm = 9.2 | Oct precipitation mm = 25.8 | Nov precipitation mm = 32.9 | Dec precipitation mm = 48.8 | year precipitation mm = 335.3 | Jan precipitation days = 10.27 | Feb precipitation days = 8.93 | Mar precipitation days = 9.03 | Apr precipitation days = 7.97 | May precipitation days = 8.6 | Jun precipitation days = 5.67 | Jul precipitation days = 1.27 | Aug precipitation days = 1.27 | Sep precipitation days = 2 | Oct precipitation days = 5.1 | Nov precipitation days = 5.8 | Dec precipitation days = 9.77 | year precipitation days = |Jan humidity=74.6 |Feb humidity=70.1 |Mar humidity=60.2 |Apr humidity=54.9 |May humidity=52.4 |Jun humidity=47.4 |Jul humidity=41.2 |Aug humidity=42.9 |Sep humidity=47.3 |Oct humidity=57.3 |Nov humidity=67.1 |Dec humidity=73.8 |year humidity= | Jan sun = 105.4 | Feb sun = 127.1 | Mar sun = 189.1 | Apr sun = 234.0 | May sun = 297.6 | Jun sun = 342.0 | Jul sun = 387.5 | Aug sun = 356.5 | Sep sun = 294.0 | Oct sun = 229.4 | Nov sun = 159.0 | Dec sun = 99.2 | year sun = | Jand sun = 3.4 | Febd sun = 4.5 | Mard sun = 6.1 | Aprd sun = 7.8 | Mayd sun = 9.6 | Jund sun = 11.4 | Juld sun = 12.5 | Augd sun = 11.5 | Sepd sun = 9.8 | Octd sun = 7.4 | Novd sun = 5.3 | Decd sun = 3.2 | yeard sun = 7.7 |source 1 = [[Туркийн Улсын Цаг Уурын Алба]]<ref name ="TSMS">{{cite web | url = https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=KARAMAN | title = Resmi İstatistikler: İllerimize Ait Mevism Normalleri (1991–2020) | publisher = Туркийн Улсын Цаг Уурын Алба | language = tr | access-date = 2026-05-29}}</ref> |date=January 2012 |source 2 = [[NOAA]] (чийгшил)<ref name=WMOCLINO>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Karaman_17246.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 | publisher = [[NCEI|Байгаль орчны мэдээллийн үндэсний төвүүд]] |format=CSV | access-date = 2026-05-29}}</ref>}} == Цахим хуудас == {{commonscat|Karaman}} * [http://www.karamankulturturizm.gov.tr/ Хотын аялал жуулчлалын албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== {{Reflist}} {{Туркийн хот}} [[Ангилал:Караман аймгийн суурин]] f66z33mx691z1s5vr96qjb2n3l8pxvw 0 25649 857351 820875 2026-05-29T11:20:02Z Enkhsaihan2005 64429 857351 wikitext text/x-wiki {{Short description|Бразилийн хамгийн олон хүн амтай хот}} {{About|хотын|Мужийг|Сан-Паулу (муж)|Бусад хэрэглээг}} {{Инфобокс суурин | name = Сан-Паулу | official_name = Сан-Паулу хотын захиргаа<br/>''Município de São Paulo'' | settlement_type = [[Бразилын хотын захиргаа|Хотын захиргаа]] | named_for = [[Апостол Павел]] | founder = [[Мануэл да Нобрега]] болон [[Жозе ди Аншиета]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/3/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Marginal_Pinheiros_e_Jockey_Club.jpg | caption1 = Сан-Паулугийн тэнгэрийн хаяа | image2 = Catedral da Sé em São Paulo.jpg | caption2 = [[Сан-Паулугийн сүм]] | image3 = Mausoléu_ao_soldado_constitucionalista_de_1932_04.jpg | caption3 = [[Сан-Паулугийн обелиск|Обелиск]] | image4 = Webysther_20190304150658_-_Parque_da_Independência.jpg | caption4 = [[Ипиранга музей]] | image5 = At_São_Paulo_2018_202.jpg | caption5 = [[Алтину Арантисийн барилга]] | image6 = Estação_da_Luz_noite_(cropped).jpg | caption6 = [[Луз өртөө]] | image7 = Ponte_estaiada_Octavio_Frias_-_Sao_Paulo_(cropped).jpg | caption7 = [[Октавио Фриас де Оливейра гүүр]] | image8 = Novo_MASP.jpg | caption8 = [[Авенида Паулиста]] дахь [[Сан-Паулугийн урлагийн музей|MASP]] | image9 = Teatro Municipal de São Paulo 8.jpg | caption9 = [[Хотын театр (Сан-Паулу)|Хотын театр]] | color = red }} | image_flag = Bandeira da cidade de São Paulo.svg | image_shield = Brasão da cidade de São Paulo.svg | image_blank_emblem = | blank_emblem_alt = [[Үгийн тэмдэг]] | nickname = ''Selva de Pedra'' (Бетонон ширэнгэн ой); ''Terra da Garoa''; ''Sampa''; "Pauliceia Desvairada" (Галзуу Паулисиа) | motto = "Non ducor, duco"{{spaces| 2}}<small>([[Латин]])<br />"Намайг удирддаггүй, би удирддаг"</small> | mapframe = yes | mapframe-frame-height = 300 | mapframe-zoom = 9 | pushpin_map = Бразил#Өмнөд Америк | pushpin_relief = 1 | pushpin_mapsize = 290 | pushpin_map_caption = Бразил дахь байршил | coordinates = {{Coord|23|33|S|46|38|W|type:city_region:BR|display=it}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Бразил}} | subdivision_type1 = [[Бразилийн холбооны нэгж|Муж]] | subdivision_name1 = [[Сан-Паулу (муж)|Сан-Паулу]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date and age|1554|1|25|df=yes}} | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | governing_body = [[Сан-Паулугийн хотын танхим]] | leader_party = [[Бразилийн Ардчилсан Хөдөлгөөн|MDB]] | leader_title = [[Сан-Паулугийн хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Рикардо Нунес (улс төрч)|Рикардо Нунес]] | leader_title1 = Хотын дэд дарга | leader_name1 = Мелло Араужо | area_magnitude = | area_total_km2 = 1,521.20 | area_total_sq_mi = 587.336 | area_metro_km2 = 7,946.96 | area_metro_sq_mi = 3,068.338 | area_urban_km2 = 11,698 | area_blank1_title = Макрометрополис | area_blank1_km2 = 53,369.61 | elevation_m = 760 | elevation_ft = 2500 | population_total = 11,895,578 | population_as_of = 2024 | population_footnotes = <ref>"[https://cidades.ibge.gov.br/brasil/sp/sao-paulo/panorama Panorama São Paulo]". IBGE (Португал хэлээр). Татаж авсан: 2025-06-05.</ref><ref>{{Cite web |title=São Paulo, São Paulo § informações completas |url=https://cidades.ibge.gov.br/brasil/sp/sao-paulo/panorama |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180921153503/https://cidades.ibge.gov.br/brasil/sp/sao-paulo/panorama |archive-date=2018-09-21 |access-date=2025-06-05 |publisher=ibge.gov.br |language=pt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sobre a RMSP |work=EMPLASA |url=https://www.emplasa.sp.gov.br/RMSP |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170103094051/https://www.emplasa.sp.gov.br/RMSP |archive-date=2017-01-03 |access-date=2025-06-05 |language=pt}}</ref> | population = | population_rank = [[Америк]]ад [[Америкийн хамгийн том хотуудын жагсаалт|1-т]]<br/>Бразилд [[Бразилийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|1-т]] | population_density_km2 = 7,819.86 | population_urban = | population_metro = 21,518,955 ([[Их Сан-Паулу]]) | population_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |last=S.A |first=Empresa Paulista de Planejamento Metropolitano |title=Região Metropolitana de São Paulo |url=https://www.emplasa.sp.gov.br/RMSP |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170103094051/https://www.emplasa.sp.gov.br/RMSP |archive-date=2017-01-03 |access-date=2025-06-05 |website=EMPLASA}}</ref> | population_density_metro_km2 = 2,714.45 | population_blank1_title = Макрометрополис (Өргөтгөсөн метро) | population_blank1 = 34,500,000<ref name="Emplasa">{{Cite web |last=S.A |first=Empresa Paulista de Planejamento Metropolitano |title=Macrometrópole Paulista |url=https://emplasa.sp.gov.br/MMP |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012184127/https://emplasa.sp.gov.br/MMP |archive-date=2019-10-12 |access-date=2025-06-05 |website=EMPLASA |language=pt-br}}</ref> | population_demonym = Сан-Паулынх <!-- GDP --------------->| demographics_type1 = ДНБ (нэрлэсэн) (их хот) | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = Жил | demographics1_info1 = 2023 | demographics1_title2 = Нийт | demographics1_info2 = $319.3 тэрбум<ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_bra.pdf|publisher=Tellusant|title=TelluBase—Brazil Fact Sheet (Tellusant Public Service Series)|access-date=2025-06-05|archive-date=2024-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240122013315/https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_bra.pdf|url-status=live}}</ref> | demographics_type2 = ДНБ (ХАЧТ, 2015 оны тогтмол утгууд) (их хот) | demographics2_footnotes = | demographics2_title2 = Жил | demographics2_info2 = 2023 | demographics2_title3 = Нийт | demographics2_info3 = $531.3 тэрбум<ref name="TelluBase"/> | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 01000-000 | unit_pref = Metric | area_code = +55 11 | website = {{URL|https://capital.sp.gov.br}} | footnotes = | area_total_mi2 = | timezone = [[Бразил дахь цаг|BRT]] | utc_offset = −03:00 | timezone_DST = [[Бразил дахь цаг|BRST]] | utc_offset_DST = −02:00 | blank_name = '''[[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]]''' (2010) | blank_info = 0.805 – <span style="color:#090">маш өндөр</span><ref>{{Cite web |title=Ranking IDHM 2010 |url=http://www.pnud.org.br/arquivos/ranking-idhm-2010.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708233352/http://www.pnud.org.br/arquivos/ranking-idhm-2010.pdf |archive-date=2014-07-08 |access-date=2025-06-05 |publisher=[[НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр]] (UNDP) }}</ref> <!-- |maxtemp = 24.0 |mintemp = 15.0 |rainfall = 1486 --> }} '''Сан-Па́улу''' ([[португалаар]] São Paulo, дуудлага нь [сан па_вулу], [[оросоор]] Сан-Па́улу, [[англиар]] Sao Paulo; Хотыг Христийн шашны алдарт номлогчийг бодож ''São Paulo'' буюу "[[Гэгээн Паул]]" гэсэн утгаар нэрийдсэн) бол 1554 онд багахан суурин үүсч, 18-р зуунаас хүмүүс ихээр нутагшин өргөжин тэлсээр өдгөө [[Бразил]] улсын [[Сан-Паулу муж|Сан-Паулу]] мужийн төв, улсынхаа хоёрдугаар, бүр дэлхийд 7-рm бичигдэхээр их [[хот]] болсон, 11,316,149 (2011 он) хүний суугуул нутаг юм. Ахиулаад хэлвэл [[Гуарульюс]], Сан-Бернарду-ду-Кампу мэтийн дөчин суурин газрыг багтаасан Сан-Паулу хотын бөөгнөрөлд 19,889,559 хүн амьдарч байгаа нь [[Америк тив|Америк]] тивд [[Мехико]] хотын дараа, дэлхийн эхний 10-т багтахуйц тоо юм.<ref>[http://www.estadao.com.br/noticias/economia,rmsp-supera-20-milhoes-de-habitantes-calcula-seade,503095,0.htm "RMSP supera 20 milhões de habitantes, calcula Seade – economia – geral – Estadão"]</ref> == Зураг == <gallery> Зураг:Faculdade de Direito da USP.jpg Зураг:Gaviões da Fiel.jpg Зураг:Estação Luz.jpg Зураг:Jardim Paulistano2.jpg </gallery> == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Сан-Паулу ([[:pt:Mirante de Santana|Миранте де Сантана]]), өндөр {{convert|785|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1943–одоо)<ref name="NCB-1931-1960">INMET. ''Normais Climatológicas do Brasil (1931–1960)'' (Бразил Португал хэлээр). [[Рио-де-Жанейро]], 1979.</ref><ref name="bdmep.inmet.gov.br">{{cite web|url=https://bdmep.inmet.gov.br/|title=Banco de dados meteorológicos|language=pt-br|author=INMET|accessdate=2026-05-29}}</ref><!-- Mirante de Santana --> |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 37.0 |Feb record high C = 36.5 |Mar record high C = 34.8 |Apr record high C = 33.4 |May record high C = 32.8 |Jun record high C = 28.8 |Jul record high C = 30.2 |Aug record high C = 33.0 |Sep record high C = 37.1 |Oct record high C = 38.4 |Nov record high C = 37.7 |Dec record high C = 37.2 |year record high C = 38.4 |Jan high C = 28.6 |Feb high C = 29.0 |Mar high C = 28.0 |Apr high C = 26.6 |May high C = 23.4 |Jun high C = 22.9 |Jul high C = 22.9 |Aug high C = 24.5 |Sep high C = 25.2 |Oct high C = 26.5 |Nov high C = 26.9 |Dec high C = 28.3 |year high C = 26.1 |Jan mean C = 23.1 |Feb mean C = 22.5 |Mar mean C = 22.5 |Apr mean C = 21.2 |May mean C = 18.4 |Jun mean C = 17.0 |Jul mean C = 16.3 |Aug mean C = 18.1 |Sep mean C = 19.1 |Oct mean C = 20.5 |Nov mean C = 21.2 |Dec mean C = 22.3 |year mean C = |Jan low C = 19.4 |Feb low C = 19.6 |Mar low C = 18.9 |Apr low C = 17.5 |May low C = 14.7 |Jun low C = 13.5 |Jul low C = 12.8 |Aug low C = 13.3 |Sep low C = 14.9 |Oct low C = 16.5 |Nov low C = 17.3 |Dec low C = 18.7 |year low C = 16.4 |Jan record low C = 10.2 |Feb record low C = 11.1 |Mar record low C = 11.0 |Apr record low C = 6.0 |May record low C = 3.7 |Jun record low C = 1.0 |Jul record low C = 0.4 |Aug record low C =-2.1 |Sep record low C = 2.2 |Oct record low C = 4.3 |Nov record low C = 7.0 |Dec record low C = 9.4 |year record low C = -2.1 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 292.1 |Feb precipitation mm = 257.7 |Mar precipitation mm = 229.1 |Apr precipitation mm = 87.0 |May precipitation mm = 66.3 |Jun precipitation mm = 59.7 |Jul precipitation mm = 48.4 |Aug precipitation mm = 32.3 |Sep precipitation mm = 83.3 |Oct precipitation mm = 127.2 |Nov precipitation mm = 143.9 |Dec precipitation mm = 231.3 |year precipitation mm = 1658.3 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 17 |Feb precipitation days = 14 |Mar precipitation days = 13 |Apr precipitation days = 6 |May precipitation days = 6 |Jun precipitation days = 5 |Jul precipitation days = 4 |Aug precipitation days = 4 |Sep precipitation days = 7 |Oct precipitation days = 10 |Nov precipitation days = 11 |Dec precipitation days = 13 |year precipitation days = 110 |Jan humidity = 76.9 |Feb humidity = 75.0 |Mar humidity = 76.6 |Apr humidity = 74.6 |May humidity = 75.0 |Jun humidity = 73.5 |Jul humidity = 70.8 |Aug humidity = 68.2 |Sep humidity = 71.3 |Oct humidity = 73.7 |Nov humidity = 73.7 |Dec humidity = 73.9 |year humidity = 73.6 | Jan dew point C =18.9 | Feb dew point C =18.9 | Mar dew point C =18.5 | Apr dew point C =16.8 | May dew point C =14.3 | Jun dew point C =13.1 | Jul dew point C =12.3 | Aug dew point C =12.4 | Sep dew point C =13.9 | Oct dew point C =15.8 | Nov dew point C =16.6 | Dec dew point C =18.0 |Jan sun = 139.1 |Feb sun = 153.5 |Mar sun = 161.6 |Apr sun = 169.3 |May sun = 167.6 |Jun sun = 160.0 |Jul sun = 169.0 |Aug sun = 173.1 |Sep sun = 144.5 |Oct sun = 157.9 |Nov sun = 152.8 |Dec sun = 145.1 |year sun = 1893.5 | Jan uv = 12 | Feb uv = 12 | Mar uv = 12 | Apr uv = 9 | May uv = 6 | Jun uv = 5 | Jul uv = 5 | Aug uv = 7 | Sep uv = 9 | Oct uv = 11 | Nov uv = 12 | Dec uv = 12 |source 1 = [[Үндэсний Цаг Уурын Хүрээлэн]] (нар 1981–2010;<ref name=INMETtmax> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043914/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMAX.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMAX.xlsx | title = Temperatura Máxima Mensal e Anual (°C) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991–2020 | publisher = Үндэсний Цаг Уурын Хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-29}}</ref><ref name=INMETtmed> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043931/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMEDSECA.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMEDSECA.xlsx | title = Temperatura Média Compensada Mensal e Anual (°C) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991–2020 | publisher = Үндэсний Цаг Уурын Хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-29}}</ref><ref name=INMETtmin> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324044001/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMIN.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMIN.xlsx | title = Temperatura Mínima Mensal e Anual (°C) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991–2020 | publisher = Үндэсний Цаг Уурын Хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-29}}</ref><ref name=INMETprecip> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043703/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PREC.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PREC.xlsx | title = Precipitação Acumulada Mensal e Anual (mm) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991–2020 | publisher = Үндэсний Цаг Уурын Хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-29}}</ref><ref name=INMETprecipdays> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324044003/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PRENDIAS1.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PRENDIAS1.xlsx | title = Número de dias no mês ou no ano com precipitação maior ou igual a (1 mm) (dias) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991–2020 | publisher = Үндэсний Цаг Уурын Хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-29}}</ref><ref name=INMEThumidity> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043838/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-UR.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-UR.xlsx | title = Umidade Relativa do Ar Compensada Mensal e Anual (%) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991–2020 | publisher = Үндэсний Цаг Уурын Хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-29}}</ref><ref name=INMETinsolacion>{{cite web | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/18-Insola%C3%A7%C3%A3o-total-NCB_1981-2010.xls | title = Insolação Total Mensal e Anual | work = Normais Climatológicas do Brasil 1981–2010 | publisher = Үндэсний Цаг Уурын Хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-29 | archive-date = 2022-03-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324212318/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/18-Insola%C3%A7%C3%A3o-total-NCB_1981-2010.xls | url-status = live }}</ref> Шүүдрийн цэг<ref>{{Cite web |url=https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TORV.xlsx |title=Temperatura do Ponto de Orvalho Mensal e Anual (°C) Periodo:1991–2020 |access-date=2026-05-29 |website=portal.inmet.gov |publisher=[[Үндэсний Цаг Уурын Хүрээлэн]] |language=Португал |format=XLSX |archive-date=2024-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240113085102/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TORV.xlsx |url-status=live }}</ref>) }} == Лавлах бичиг == {{reflist}} [[Ангилал:Сан-Паулу| ]] [[Ангилал:Бразилын холбооны улсын нийслэл]] [[Ангилал:Бразилын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Бразилын хот]] [[Ангилал:Сан-Паулу мужийн суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Сан-Паулу мужийн коммун]] [[Ангилал:1554 онд байгуулагдсан]] ihpk99w910u011qgnhn5vydo8hcf7gr 0 25650 857341 795405 2026-05-29T09:29:56Z Megzer 20491 857341 wikitext text/x-wiki {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Gorlus.PNG|19px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =горлос |кирилл_халимаг = }} '''Горлос''' нь Монголын эртний нэгэн аймаг юм. Горлос гэдэг үг нь Горлод (Хурлут) гэдэг хувилбартай. Зарим эрдэмтэн Горлос нь Хорь Түмэдтэй холбоотой овог хэмээн үздэг. Хори нь Хорилас, Хорилад, Хорлус, Горлод гэж хувирсан байх гэсэн таамаг дэвшүүлжээ. Монголын [[Дарлигин Монгол|Дарлигины]] бүлэгт багтаж явсан, эртний овог аймаг болно. Тэд XII зууны эхээр [[Хонгирад]], [[Ихирэс|Ихэрэс]], Элжигэн аймагтай зах нийлж Хянган уулын баруун этгээдээр нутаглаж, хожим энэ отог [[Хамаг Монгол|Хамаг Монгол аймгийн]] '''[[Хадаан Тайш|Хадаан тайш]]''', [[Хутула хан|Хотул хан]] нарын захиргаанд явжээ. XII зууны эцсээр [[Чингис хаан|Тэмүжин]], [[Жамуха]] нарын өрсөлдөөний үеээр заримдаа Тэмүжинг дагаж заримдаа Жамухаг дагалдан нэлээд зөрчил будилаантай замыг туулжээ. Тэмүжин, Жамуха хоёр хагацсаны дараа Горлос аймгаас '''Сэчэгүр''' ирж Тэмүжинг дагасан байна. Харин Горлос аймгийн '''Цоос Цагаан''' 1201 онд Жамухаг Гүр хаан өргөмжлөх ёслолд оролцож Чингис хаантай байлдаж явжээ. 1203 онд болсон [[Хүйтэний байлдаан|Хүйтэний байлдаанаас]] хойш Горлос аймаг бүрэн ялагдаж Чингис хааны эрхшээлд орсон байна. 1206 онд [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаны дараа Горлос аймгийн Сэчэгүрийг мянгатын ноёнд өргөмжилж нэг бүлэг Горлосыг захируулсан бөгөөд [[Өэлүн|Өэлүн эхэд]] хувь хүртээсэн түмэн өрхийн гурван мянган өрх нь '''Горлос, [[Олхунуд|Олхонуд]]'''аас бүрэлдэж байжээ. Бас зарим нь [[Хасар|Хавт Хасар]]ын мэдэлд орсон байна. Энэ бүлэг иргэн хожим нь [[Манж Чин улс]]ын үед [[Жиримийн чуулган|Жирэмийн чуулганы]] Горлосын хоёр хошуу болов. '''Хавт Хасар'''ын хойчис '''Бумба Илдэн'''ий үед Хорчины ахлагч '''Ууба'''тай хамт Манжийг дагасанд [[Эеэр засагч|'''Эеэр засагч''']]ийн 5-р онд (1648) Бумба Илдэнийг [[Засаг ноён|засаг]], [[Гүн|улсын түшээ гүн]] өргөмжилж Горлосын өмнөд хошууг захируулж [[Ноон|Нон мөрөн]], [[Сунгари гол|Сунгари голын]] уулзварын баруун хөвөөнд нутаг зааж өгчээ. Тэнгэрийн сэцэний 9-р он (1637) '''Гүмү'''д засаг '''улсын туслагч гүн''' хэргэм соёрхож, Горлосын хойд хошууг захируулан [[Хунтүн мөрөн|Хунтүн мөрний]] хойд эрэг Нон мөрний зүүн эрэг дагуу нутаг зааж байршуулжээ. == Орчин үе == Горлосын өмнөд хошуу нь одоо [[БНХАУ]] 1952 онд [[Гирин|Гирин муж]]ийн баруун хойд хэсэгт байрлаж буй Горлосын өмнөд хошууг '''Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь''' ({{lang-zh|前郭尔罗斯蒙古族自治县}} ''Qián’guō'ěrluósī Měnggǔzú Zìzhìxiàn'') болгоод [[Хармөрөн|Хармөрөн муж]]ийн баруун өмнө хэсэгт байрлаж буй Горлосын хойд хошууг '''Зуу Юань шянь''' ({{lang-zh|肇源县}} ''Zhàoyuán Xiàn''; {{lang-en|Zhaoyuan County}}) болгожээ.<ref>[http://ebookee.org/Mongol-Kelen-Toli-Dictionary-of-the-Mongolian-Language_1088154.html Монгол хэлний толь. 1713-р тал]</ref> ==Эх сурвалж== {{reflist}} [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] 89llsp759e933n9grt76usbxqqmlsu7 0 25768 857352 839650 2026-05-29T11:29:22Z Enkhsaihan2005 64429 857352 wikitext text/x-wiki {{Short description|Филиппин улсын нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Манила | native_name = {{native name|fil|Maynila}} | settlement_type = [[Филиппиний нийслэл|Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Cityscape of Manila, 2025 (01).jpg | caption1 = [[Интрамурос]]оос дарсан Манилагийн үзэмж | image2 = Rizal Monument.jpg | caption2 = [[Ризалын хөшөө]] | image3 = Gate of Fort Santiago - 38923-Manila (35201250583).jpg | caption3 = [[Сантьяго бэхлэлт]] | image4 = San Agustin Church 2024-05-19.jpg | caption4 = [[Сан Агустиний сүм (Манила)|Сан Агустиний сүм]] | image5 = Iglesia de Nuestra Señora de los Remedios, Manila, Filipinas, 2023-08-27, DD 122.jpg | caption5 = [[Малате сүм]] | image6 = Torre del reloj del ayuntamiento, Manila, Filipinas, 2023-08-27, DD 49.jpg | caption6 = [[Манила хотын захиргаа|Цагийн цамхаг]] | image7 = Catedral de la Inmaculada Concepción, Manila, Filipinas, 2023-08-26, DD 21.jpg | caption7 = [[Манила сүм]] | image8 = Intramuros, Manila, Philippines.jpg | caption8 = [[Интрамурос]] | image9 = Manila Central Post Office at night from across the Pasig River.jpg | alt9 = Central Post Office | caption9 = [[Манилагийн төв шуудан]] }} | image_caption = | image_flag = Flag of Manila.svg | flag_size = 120x80px | image_seal = Ph_seal_ncr_manila.svg | seal_size = 100x80px | seal_link = Манилагийн тамга | image_shield = | nickname = Дорно дахины сувд<ref>{{Cite web |date=1945-02-05 |title='Pearl of Orient' Stripped of Food; Manila, Before Pearl Harbor, Had Been Prosperous—Its Harbor One, of Best Focus for Two Attacks Osmeña Succeeded Quezon |url=https://www.nytimes.com/1945/02/05/archives/pearl-of-orient-stripped-of-food-manila-before-pearl-harbor-had.html |access-date=March 3, 2014 |website=Нью-Йорк таймс |quote=Америкийн инженерийн ур чадвараар шинэчлэгдэж, метрополис хотын статустай болсон Манила хот нь Сувдан эргийн өмнө 36 км2 газар нутагтай, 623,000 хүн амтай хот байв.}}</ref> болон [[Манилагийн хоч|бусад]] | motto = Manila, God First <br /> {{lang|fil|Welcome Po Kayo sa Maynila}} {{small|(Манила хотод тавтай морил)}} | anthem = "{{lang|fil|Awit ng Maynila|i=no}}" <br> {{small|(Манилагийн дуулал)}} {{center|[[File:Awit ng Maynila - Hymn of the City of Manila.mp3]]}} | image_map = Manila in Metro Manila.svg | map_caption = Манила их хот дахь Манила{{efn-la|[[Макати]] дахь эксклав нь [[Манилагийн өмнөд оршуулгын газар]] юм.}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | pushpin_map = Филиппин#Зүүн өмнөд Ази#Ази | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Филиппин дэх байршил | coordinates = {{coord|14|35|45|N|120|58|38|E|region:PH|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Филиппин}} | subdivision_type1 = [[Филиппиний бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Метро Манила|Үндэсний Нийслэлийн Бүс]] | subdivision_type2 = [[Филиппиний мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим#Тойргийн төлөөлөл|Хууль тогтоох тойрог]] | subdivision_name3 = [[Манилагийн хууль тогтоох тойргууд|1-с 6-р тойрог]] | subdivision_type4 = Засаг захиргааны дүүрэг | subdivision_name4 = 16 хотын дүүрэг | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 13-р зуун эсвэл түүнээс өмнө | established_title1 = [[Брунейн Султант улс (1368–1888)|Брунейн Султант улс]] ([[Манилагийн хаант улс|Майнила]]) | established_date1 = 1500-д он | established_title2 = [[Интрамурос|Испанийн Манила]] | established_date2 = 6 сарын 24, 1571 | established_title3 = Хотын дүрэм | established_date3 = 7 сарын 31, 1901 | established_title4 = Хотжилт ихтэй хот | established_date4 = 12 сарын 22, 1979 | parts_type = [[Барангай]] | parts_style = para | p1 = 897 | government_type = [[Хотын зөвлөл]] | government_footnotes = | leader_title = [[Манила хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Хани Лакуна|Мариа Шейла Х. Лакуна-Панган]] | leader_title1 = [[Манила хотын дарга#Хотын дэд дарга|Хотын дэд дарга]] | leader_name1 = [[Юл Серво|Жон Марвин С. Нието]] | total_type = Хот | area_footnotes = <ref>{{Cite web|title=Manila|url=https://manila.gov.ph/city-profile/|publisher=City Government of Manila}}</ref> | area_total_km2 = 42.34 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = 619.57 | area_metro_km2 = 1873 | area_rank = | elevation_m = 9 | elevation_max_m = 108 | elevation_min_m = 0 | elevation_max_rank = | elevation_min_rank = | elevation_footnotes = | elevation_max_footnotes = | elevation_min_footnotes = | population_footnotes = <ref name="PSApopden">{{Cite web |title=Philippine Population Density (Based on the 2015 Census of Population) |url=https://psa.gov.ph/content/philippine-population-density-based-2015-census-population |access-date=2025-06-09 |website=Филиппиний статистикийн газар}}</ref> | population_total = 1902590 | population_as_of = 2024 оны тооллого | population_density_km2 = {{#expr: 1902590/42.34 round 1}}<!-- 2020 population_total / area_total_km2 --> | population_urban = 13484482 | population_density_urban_km2 = {{#expr: 13484482/619.57 round 1}}<!-- 2022 population_urban / area_urban_km2 --> | population_metro = 24922000 | population_density_metro_km2 = {{#expr: 24922000/1873 round 1}}<!-- population_metro / area_metro_km2 --> | population_demonym = | population_blank1_title = [[Өрх]] | population_blank1 = 486,293 | population_blank2_title = | population_blank2 = | demographics_type1 = [[Филиппиний эдийн засаг|Эдийн засаг]] | demographics1_title1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] | demographics1_info1 = {{increase}} 0.781<ref>{{Cite web |last=Sub-national HDI |title=Area Database – Global Data Lab |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=hdi.globaldatalab.org}}</ref> – <span style="color:#090;">өндөр</span> (2019) | timezone = [[Филиппиний стандарт цаг|PST]] | utc_offset = +8 | postal_code_type = [[Филиппин дэх ЗИП кодын жагсаалт|ЗИП код]] | postal_code = +900 – 1-096 | website = {{url|https://manila.gov.ph/}} | footnotes = {{notelist-la}} | image_blank_emblem = Manila City logo.svg | blank_emblem_type = [[Лого]] | official_name = Манила Хот }} '''Манила''' ({{mongolUnicode|ᠮᠠᠨᠢᠯᠠ|h}}, Манила, Manila, Maynila) — [[Филиппин|Бүгд Найрамдах Филиппин Улс]]ын [[нийслэл]], 1,780,148 оршин суугчтай, улсынхаа [[Филиппиний хотууд|хоёрдугаар их]] [[хот]], дэлхийн хамгийн шигүү суурьшилт хот.<ref>[http://www.forbes.com/2006/12/20/worlds-most-congested-cities-biz-energy-cx_rm_1221congested_slide_2.html?thisSpeed=15000 "World's Densest Cities".] Forbes Magazine.</ref> Манила угтаа энэхүү 1.6 сая хүний байгаа 42.88-хан км² газар нутгаар хязгаарлагдахгүй. Засаг захиргааны хуваариар Манила, [[Кесон]], [[Калоокан]], [[Пасиг]], [[Тагиг]] гээд 16 хот болох [[Манила хотын бөөгнөрөл]] (Нийслэлийн муж)-ийн 619.57 км² газарт 13 сая хүн бий. == Хүн ам == {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Манилын хүн амын тоо (1903-2015) |- ! width="100" {{highlight1}} | Он ! width="50" {{highlight1}} | 1903 ! width="50" {{highlight1}} | 1960 ! width="50" {{highlight1}} | 1980 ! width="50" {{highlight1}} | 2000 ! width="50" {{highlight1}} | 2010 ! width="50" {{highlight1}} | 2015 |- | '''Хүний тоо'''||219,928|| 1,138,611|| 1,630,485|| 1,581,082|| 1,652,171||1,780,148 |- |} == Зураг == <gallery widths="167px" heights="130px"> File:CSC 4051.jpg|Цэцэрлэгт хүрээлэн File:WTMP Redscale E-7 IMG 7254.JPG|Хөлсний тэрэг File:National Library of the Philippines, Feb 14.JPG|Төв номын сан Зураг:Pamantasan ng Lungsod ng Maynila.jpg|Манила хотын их сургуулийн байр |Ерөнхийлөгчийн харш Зураг:Port of Manila.jpg|Далайн боомт </gallery> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Боомтын бүс, Манила (1991–2020, туйлын үе 1885–2024) | metric first = Yes | single line = Yes | temperature colour = | Jan record high C = 36.5 | Feb record high C = 35.6 | Mar record high C = 36.8 | Apr record high C = 38.8 | May record high C = 38.6 | Jun record high C = 37.6 | Jul record high C = 37.0 | Aug record high C = 36.2 | Sep record high C = 35.3 | Oct record high C = 35.8 | Nov record high C = 35.6 | Dec record high C = 34.6 | year record high C = 38.8 | Jan high C = 29.9 | Feb high C = 30.7 | Mar high C = 32.1 | Apr high C = 33.8 | May high C = 33.6 | Jun high C = 32.8 | Jul high C = 31.5 | Aug high C = 31.0 | Sep high C = 31.2 | Oct high C = 31.4 | Nov high C = 31.3 | Dec high C = 30.3 | year high C = 31.6 | Jan mean C = 26.9 | Feb mean C = 27.5 | Mar mean C = 28.7 | Apr mean C = 30.3 | May mean C = 30.3 | Jun mean C = 29.7 | Jul mean C = 28.7 | Aug mean C = 28.5 | Sep mean C = 28.4 | Oct mean C = 28.6 | Nov mean C = 28.3 | Dec mean C = 27.4 | year mean C = 28.6 | Jan low C = 23.9 | Feb low C = 24.3 | Mar low C = 25.3 | Apr low C = 26.7 | May low C = 27.0 | Jun low C = 26.5 | Jul low C = 25.9 | Aug low C = 25.9 | Sep low C = 25.7 | Oct low C = 25.7 | Nov low C = 25.3 | Dec low C = 24.6 | year low C = 25.6 | Jan record low C = 14.5 | Feb record low C = 15.6 | Mar record low C = 16.2 | Apr record low C = 17.2 | May record low C = 20.0 | Jun record low C = 20.1 | Jul record low C = 19.4 | Aug record low C = 18.0 | Sep record low C = 20.2 | Oct record low C = 19.5 | Nov record low C = 16.8 | Dec record low C = 15.7 | year record low C = 14.5 | rain colour = green | Jan rain mm = 19.4 | Feb rain mm = 21.9 | Mar rain mm = 21.8 | Apr rain mm = 23.4 | May rain mm = 159.1 | Jun rain mm = 253.3 | Jul rain mm = 432.3 | Aug rain mm = 476.1 | Sep rain mm = 396.4 | Oct rain mm = 220.6 | Nov rain mm = 119.9 | Dec rain mm = 98.5 | year rain mm = 2242.7 | unit rain days = 1.0 мм | Jan rain days = 4 | Feb rain days = 3 | Mar rain days = 3 | Apr rain days = 3 | May rain days = 9 | Jun rain days = 14 | Jul rain days = 19 | Aug rain days = 19 | Sep rain days = 18 | Oct rain days = 14 | Nov rain days = 10 | Dec rain days = 8 | year rain days = 124 | Jan humidity = 72 | Feb humidity = 70 | Mar humidity = 67 | Apr humidity = 66 | May humidity = 72 | Jun humidity = 76 | Jul humidity = 80 | Aug humidity = 82 | Sep humidity = 81 | Oct humidity = 77 | Nov humidity = 75 | Dec humidity = 75 | year humidity = 74 | Jan sun = 177 | Feb sun = 198 | Mar sun = 226 | Apr sun = 258 | May sun = 223 | Jun sun = 162 | Jul sun = 133 | Aug sun = 133 | Sep sun = 132 | Oct sun = 158 | Nov sun = 153 | Dec sun = 152 | year sun = 2105 | source 1 = [[Филиппиний Агаар мандал, Геофизик ба Одон орон судлалын алба|PAGASA]]<ref name="PAGASAnormals">{{Cite web |title=Port Area Manila (MCO) Climatological Normal Values 1991–2020 |url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/pagasaweb/files/cad/CLIMATOLOGICAL%20NORMALS%20(1991-2020)/PORT%20AREA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302064412/https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/pagasaweb/files/cad/CLIMATOLOGICAL%20NORMALS%20(1991-2020)/PORT%20AREA.pdf |archive-date=2022-03-02 |access-date=2026-05-29 |publisher=Филиппиний Агаар мандал, Геофизик ба Одон орон судлалын алба}}</ref><ref name="PAGASAextremes">{{Cite web |title=Port Area (MCO) Manila Climatological Extremes |url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/pagasaweb/files/cad/CLIMATOLOGICAL%20EXTREMES%20(as%20of%202020)/Port%20Area.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307194050/https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/pagasaweb/files/cad/CLIMATOLOGICAL%20EXTREMES%20(as%20of%202020)/Port%20Area.pdf |archive-date=2022-03-07 |access-date=2026-05-29 |publisher=Филиппиний Агаар мандал, Геофизик ба Одон орон судлалын алба}}</ref> | source 2 = [[Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн]] (нар, 1931–1960)<ref name="DMI">{{Cite web |last1=Каппелен |first1=Жон |last2=Йенсен |first2=Йенс |title=Filippinerne – Manila, Luzon |url=http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130427173827/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf |archive-date=2013-04-27 |access-date=2026-05-29 |website=Climate Data for Selected Stations (1931–1960) |publisher=Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн |language=da}}</ref> | date = 2014 | source = }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Manila|Манила}} {{Wikivoyage}} {{Wiktionary}} ==Зүүлт, тайлбар== {{лавлах холбоос|2}} {{Филиппиний хот}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Манила| ]] [[Ангилал:Метро Манила]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Филиппиний суурин]] 5vzp4ohsb9mmaj3fphsx0icont27gjm 0 26176 857291 826954 2026-05-29T05:29:53Z ~2026-31980-71 104980 /* */ 857291 wikitext text/x-wiki [[Image:ChuluutCanyon.JPG|thumb|right|323px|Чулуутын хавцал]] :''Энэхүү жагсаалт нь гүйцэд биш тул зөв хэсэгт нь нэмж оруулна уу'' хангайн нуруу нь монголын хамгийн том нуруу [[монгол улс|Монгол Улсад]] 3800 орчим [[гол|гол мөрдийг]] [[ай сав|ай саваар]] ангилсан жагсаалт болно. Мөнхмайнбаярпүрэвсайхантунгалагсүхгомбо ==Хамгийн урт== Доорх нь Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт урсах уртаар эрэмбэлсэн жагсаалт. # [[Орхон гол]] - 1124 км # [[Хэрлэн гол]] - 1264 км 1090 км монголын нутаг дэвсгэр дээр урсдаг. # [[Туул гол]] - 819 км # [[Завхан гол]] - 808 км # [[Сэлэнгэ мөрөн]] - 593 км # [[Тэсийн гол]] - 568 км # [[Ховд гол]] - 516 км # [[Эгийн гол]] - 475 км # [[Идэр гол]] - 452 км # [[Дэлгэр мөрөн]] - 445 км ==[[Хойд мөсөн далай]] руу цутгах== [[Image:Selenga2.jpg|thumb|right|Сэлэнгэ мөрөн]] [[Image:IderiinGol.JPG|thumb|right|Идэр гол]] [[Image:Tuul River Mongolia.JPG|thumb|right|Туул гол]] [[Image:ShishgedGol.JPG|thumb|right|Шишгэд гол]] *''Енисей мөрөн (Russia)'' **''Ангар мөрөн'', [[Байгал нуур]]аас эх авна ***[[Сэлэнгэ мөрөн]], Байгал нуурт цутгана ****[[Цөх|Цөх гол]] *****[[Менза гол]] *****Катанца гол ****''[[Зэд гол|Жида гол]] (Орос)'' *****[[Зэлтэр гол]] ****[[Орхон гол]] ([[Хархорин]], [[Булган (хот)|Булган]]) *****[[Туул гол]] ([[Улаанбаатар]]) *****[[Тамир гол]] ([[Архангай аймаг]]) *****[[Хараа гол]] ([[Сэлэнгэ аймаг]]) ****[[Эгийн гол]] ([[Хатгал сум]]) *****[[Үүр гол]] ([[Хөвсгөл аймаг]]) ******[[Уйлган гол]] ([[Хөвсгөл аймаг]]) ******[[Аригийн гол]] *****[[Тарвагатайн гол]] ****[[Хануй гол]] ([[Архангай аймаг]]) *****[[Хүнүй гол]] ****[[Идэр гол]] ([[Хөвсгөл аймаг]]) *****[[Чулуут гол]] ([[Архангай аймаг]]) ******[[Суман гол]] ([[Архангай аймаг]]) ****[[Дэлгэр мөрөн]] ([[Мөрөн]]) *****[[Бэлтэсийн гол]] *****[[Бүгсийн гол]] **''Бага Енисей (Орос)'' ***[[Кызыл-Хем]] ****[[Бусэин гол]] ****[[Шишгэд гол]] *****[[Шарга гол]] *****[[Тэнгис гол]] ==[[Агнуурын тэнгис]]т (Номхон далай) цутгах== *''Хар мөрөн (Орос/Хятад)'' **''Шилка гол (Орос)'' ***[[Онон гол]] ****[[Шуурсын гол]] == Төв Азийн гадагш урсгалгүй дотоодын ай савд цутгах == ===[[Далай нуур]] (Хөлөн нуур)=== *[[Оршуун гол]]‍ **[[Халх гол]] ([[Буйр нуур]]аар дамжин) === [[Улаан нуур]] === *[[Онги гол]] ===[[Их нууруудын хотгор]] === ==== [[Хар-Ус нуур]] ==== *[[Ховд гол]] Баян-Өлгий аймаг, Ховд аймаг *Сагсай гол Баян-Өлгий аймаг *Мандахын гол Баян-Өлгий аймаг *Таван салаа гол /Ачит нуурын усан хоолой/ Баян-Өлгий, Увс аймаг *Шивэрийн гол Увс аймаг *[[Буянт гол]] Ховд аймаг, Буянт сум *[[Шураг гол]] Ховд аймаг, Эрдэнэбүрэн сум ====[[Увс нуур]]ын ай сав==== [[Image:Uvs Nuur drainage basin.jpg|thumb|right|470px|Увс нуурын ай сав]] Увс нуурын хаалттай ай савд цутгах голууд *[[Хархираа гол]] *[[Сангил гол]] *[[Түрүүний гол]] *[[Нарийн гол]] *[[Тэсийн гол]] **[[Шавар гол]] **[[Цэрэг гол]] **[[Хачиг гол]] **[[Эрзин гол]] ==== [[Хяргас нуур]] ==== *[[Завхан гол]] *Тээлийн гол ==== [[Дөргөн нуур]] ==== *Хар нуураас тэжээгдэнэ === [[Өлөнгөр нуур]] === *Булган гол ([[Өлөнгөр гол]]) ==Зураг== <gallery> Баруун Монгол, Алтайн голууд.jpg|Баруун аймаг, Зүүн Казахстан, Алтай, Шиньжян мужийн голууд Файл:Selengerivermap.png|Сэлэнгийн ай сав </gallery> == Цахим холбоос == *[http://www.slideshare.net/urnaa79/t-7800458 Зургийн цомог] [[Ангилал:Монголын гол мөрөн| ]] 6mve7aurx5t7yctqliod2d899nhv9vr 857292 857291 2026-05-29T05:30:22Z ~2026-31980-71 104980 /* */ 857292 wikitext text/x-wiki [[Image:ChuluutCanyon.JPG|thumb|right|323px|Чулуутын хавцал]] :''Энэхүү жагсаалт нь гүйцэд биш тул зөв хэсэгт нь нэмж оруулна уу'' хангайн нуруу нь монголын хамгийн том нуруу [[монгол улс|Монгол Улсад]] 3800 орчим [[гол|гол мөрдийг]] [[ай сав|ай саваар]] ангилсан жагсаалт болно. ==Хамгийн урт== Доорх нь Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт урсах уртаар эрэмбэлсэн жагсаалт. # [[Орхон гол]] - 1124 км # [[Хэрлэн гол]] - 1264 км 1090 км монголын нутаг дэвсгэр дээр урсдаг. # [[Туул гол]] - 819 км # [[Завхан гол]] - 808 км # [[Сэлэнгэ мөрөн]] - 593 км # [[Тэсийн гол]] - 568 км # [[Ховд гол]] - 516 км # [[Эгийн гол]] - 475 км # [[Идэр гол]] - 452 км # [[Дэлгэр мөрөн]] - 445 км ==[[Хойд мөсөн далай]] руу цутгах== [[Image:Selenga2.jpg|thumb|right|Сэлэнгэ мөрөн]] [[Image:IderiinGol.JPG|thumb|right|Идэр гол]] [[Image:Tuul River Mongolia.JPG|thumb|right|Туул гол]] [[Image:ShishgedGol.JPG|thumb|right|Шишгэд гол]] *''Енисей мөрөн (Russia)'' **''Ангар мөрөн'', [[Байгал нуур]]аас эх авна ***[[Сэлэнгэ мөрөн]], Байгал нуурт цутгана ****[[Цөх|Цөх гол]] *****[[Менза гол]] *****Катанца гол ****''[[Зэд гол|Жида гол]] (Орос)'' *****[[Зэлтэр гол]] ****[[Орхон гол]] ([[Хархорин]], [[Булган (хот)|Булган]]) *****[[Туул гол]] ([[Улаанбаатар]]) *****[[Тамир гол]] ([[Архангай аймаг]]) *****[[Хараа гол]] ([[Сэлэнгэ аймаг]]) ****[[Эгийн гол]] ([[Хатгал сум]]) *****[[Үүр гол]] ([[Хөвсгөл аймаг]]) ******[[Уйлган гол]] ([[Хөвсгөл аймаг]]) ******[[Аригийн гол]] *****[[Тарвагатайн гол]] ****[[Хануй гол]] ([[Архангай аймаг]]) *****[[Хүнүй гол]] ****[[Идэр гол]] ([[Хөвсгөл аймаг]]) *****[[Чулуут гол]] ([[Архангай аймаг]]) ******[[Суман гол]] ([[Архангай аймаг]]) ****[[Дэлгэр мөрөн]] ([[Мөрөн]]) *****[[Бэлтэсийн гол]] *****[[Бүгсийн гол]] **''Бага Енисей (Орос)'' ***[[Кызыл-Хем]] ****[[Бусэин гол]] ****[[Шишгэд гол]] *****[[Шарга гол]] *****[[Тэнгис гол]] ==[[Агнуурын тэнгис]]т (Номхон далай) цутгах== *''Хар мөрөн (Орос/Хятад)'' **''Шилка гол (Орос)'' ***[[Онон гол]] ****[[Шуурсын гол]] == Төв Азийн гадагш урсгалгүй дотоодын ай савд цутгах == ===[[Далай нуур]] (Хөлөн нуур)=== *[[Оршуун гол]]‍ **[[Халх гол]] ([[Буйр нуур]]аар дамжин) === [[Улаан нуур]] === *[[Онги гол]] ===[[Их нууруудын хотгор]] === ==== [[Хар-Ус нуур]] ==== *[[Ховд гол]] Баян-Өлгий аймаг, Ховд аймаг *Сагсай гол Баян-Өлгий аймаг *Мандахын гол Баян-Өлгий аймаг *Таван салаа гол /Ачит нуурын усан хоолой/ Баян-Өлгий, Увс аймаг *Шивэрийн гол Увс аймаг *[[Буянт гол]] Ховд аймаг, Буянт сум *[[Шураг гол]] Ховд аймаг, Эрдэнэбүрэн сум ====[[Увс нуур]]ын ай сав==== [[Image:Uvs Nuur drainage basin.jpg|thumb|right|470px|Увс нуурын ай сав]] Увс нуурын хаалттай ай савд цутгах голууд *[[Хархираа гол]] *[[Сангил гол]] *[[Түрүүний гол]] *[[Нарийн гол]] *[[Тэсийн гол]] **[[Шавар гол]] **[[Цэрэг гол]] **[[Хачиг гол]] **[[Эрзин гол]] ==== [[Хяргас нуур]] ==== *[[Завхан гол]] *Тээлийн гол ==== [[Дөргөн нуур]] ==== *Хар нуураас тэжээгдэнэ === [[Өлөнгөр нуур]] === *Булган гол ([[Өлөнгөр гол]]) ==Зураг== <gallery> Баруун Монгол, Алтайн голууд.jpg|Баруун аймаг, Зүүн Казахстан, Алтай, Шиньжян мужийн голууд Файл:Selengerivermap.png|Сэлэнгийн ай сав </gallery> == Цахим холбоос == *[http://www.slideshare.net/urnaa79/t-7800458 Зургийн цомог] [[Ангилал:Монголын гол мөрөн| ]] ljg5qipyt6we1r0k63hkceb16qd9ent 0 30215 857313 857236 2026-05-29T06:30:15Z Pataliputra! 82365 Better one 857313 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |image=[[Зураг:Timur Review His Troops Before the Battle of Ankara, Zafarnama 1436.jpg|200px]] |caption= |conflict=Анкарагийн тулалдаан |partof= |date=1402 оны 7 сарын 20 |place= [[Анкара]]гийн орчим, ''[[Чүбүк]]'' |result=Төмөрийн эзэнт гүрний шийдвэрлэх ялалт |combatant1= [[Зураг:Timurid.svg|25px]] [[Төмөрийн эзэнт гүрэн]] |combatant2={{flagicon|Османы эзэнт гүрэн|1383}} [[Османы эзэнт гүрэн]] |commander1=[[Доголон Төмөр|Төмөр]]<br />[[Шахрух]] (Зүүн жигүүр)<br />[[Халиль Султан]] (Зүүн жигүүр)<br />[[Миран Шах]] (Баруун жигүүр)<br />[[Абу Бакр (Төмөрийн эзэнт гүрэн)|Абу Бакр]] (Тэргүүн анги)<br />[[Султан Хусейн]] (Тэргүүн анги)<br />[[Пир Мухаммад]] (Гол хүч) |commander2=[[I Баязид]]<br />[[Стефан Лазаревич]]<ref>John Van Antwerp Fine (1994) ''The Late Medieval Balkans''. Ann Arbor: University of Michigan Press; p. 499.</ref><ref>Erik Hildinger (2001) ''Warriors of the Steppe''. Cambridge, Massachusetts: Da Capo Press ISBN 0-306-81065-4; p. 189.</ref><ref>John Patrick Douglas Balfour Kinross (1977) ''The Ottoman Centuries''. New York: William Morrow and Company; p. 75.</ref><ref>René Grousset (1970) ''The Empire of the Steppes'', New Brunswick, New Jersey: Rutgers University Press ISBN 0-8135-0627-1; p. 451.</ref> <br>Баязидын хөвгүүд: <br>[[Сулейман Челеби|Сулейман]] (Зүүн жигүүр) <br> [[Иса Челеби|Иса]], [[Муса Челеби|Муса]], [[I Мехмед]], Мустафа (тулаанд үрэгдсэн)<ref>A History of Greece: The Byzantine and Greek empires, pt. 2, A.D. 1057-1453 by George Finlay, Henry Fanshawe Tozer; Clarendon Press, 1877, <br>About the Serb contingent: ''Ducas (35. edit. Paris) makes the Servians 5000; Chalcocondila (78) says 10,000. But the Servian contingent was fixed at 2000 heavy cavalry in the first treaty between Servia and the Byzantine empire and Sultan Bayezid adopted the same number when he completed the subjection of Servia''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica: Or, A Dictionary of Arts, Sciences, and Miscellaneous Literature, Enlarged and Improved, Volume 27 A. Constable, 1911 page 444</ref><ref>The Papacy and the Levant, 1204-1571: The thirteenth and fourteenth centuries by Kenneth Meyer Setton; American Philosophical Society, 1976 page 376</ref> |strength1=ойролцоогоор 140,000 хүн |strength2=85,000-120,000 хүн <br> 65,000 турк <br> 5,000 серби дайчин (үүнээс 500-600 нь хүнд зэвсэгт рыцариуд) |casualties1=15,000-25,000 |casualties2=15,000-40,000 }} '''Анкарагийн тулалдаан''' бол [[Доголон Төмөр]] ба [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] султан [[I Баязид]] нарын хооронд болсон тулалдаан юм. Хоёр жанжин хоёулаа олон тооны цэрэгтэй байсан бөгөөд маш чадварлаг удирдагч нар байв. Тулалдаан Доголон Төмөрийн ялалтаар өндөрлөсөн аж. Тулалдааны өмнө Төмөр Анкарагийн ойролцоо орших бүх худаг болон булгийн усыг хяналтдаа оруулсан явдал нь Османы цэргийг ундны усаар гачигдахад хүргэсэн ба энэ нь Төмөрийн ялалт байгуулах нэг том шалтгаан болжээ. Энэхүү тулалдаанд Османы арми бүрэн сүйрч, Төмөрийн цэрэг ч нэлээд хохирол үзсэн байна. Тулалдааны үеэр [[I Баязид]] султан олзлогдож, Доголон Төмөрийн гарт оржээ. Энэ тулалдаанаар Османы эзэнт гүрний ихэнх газар нутаг [[Доголон Төмөр|Доголон Төмөрийн]] улсын захиргаанд орсон юм. Гэхдээ Османы эзэнт гүрэн Европ дахь нутаг дэвсгэрээ хадгалж үлдсэн бөгөөд улмаар 60 жилийн дараа алдсан газар нутгаа эргүүлэн авсан билээ. ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:1402 он]] [[Ангилал:Монголчуудын тэлэлтийн тулалдаан]] [[Ангилал:Османы эзэнт гүрний тулалдаан]] [[Ангилал:Туркүүдийн дайны тулалдаан]] [[Ангилал:Сербийн түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:15-р зууны тулалдаан]] jybdimkc5fzgqdq2rpaixcf13cocusa 0 64761 857322 851275 2026-05-29T07:51:31Z Khuder 798 Сүүлийн жилүүдийн нэрийг нэмлээ 857322 wikitext text/x-wiki [[File:Mmzotbb.png|thumb|right|600px|Image: 600 pixels|монголын мэдээлэлзүйн олимпиадын]] '''Монголын мэдээлэл зүйн олимпиад''' нь Монгол улсын ерөнхий боловсролын сургуулийн ахлах ангийн сурагчид болон багш нарын дунд жил бүр зохиогддог бөгөөд алгоритмын бодлого бодож өрсөлддөг олимпиад юм. Анхны олимпиад нь 1986 онд болж байсан Аймаг бүрээс нэг, Нийслэлээс 9 сурагч оролцох боломжтой. Монголын нэрийн өмнөөс [[Олон улсын мэдээлэлзүйн олимпиад]]-д оролцох 4сурагчийг сонгох нь гол шалгуур болдог. Олимпиад нь 2 өдөр үргэлжлэх ба өдөр болгон 5 цагт 3 бодлого бодож өрсөлддөг. Бодлого бүр зуун оноотой ба нийт бүтэн оноо нь 600 оноо болдог. [[File:2014m.jpg|thumb|right|280px|Image: 280 pixels|2014оны олимпиад]] == Олимпиадууд == [[File:Grapic5.png|right|580px|Image: 580 pixels]] [[File:Grapic6.png|right|580px|Image: 580 pixels]] * Монголын Мэдээлэлзүйн LX олимпиад 2026 он * Монголын Мэдээлэлзүйн XXXIX олимпиад 2025 он * Монголын Мэдээлэлзүйн XXXVIII олимпиад 2024 он * Монголын Мэдээлэлзүйн XXXVII олимпиад 2023 он * Монголын Мэдээлэлзүйн XXXVI олимпиад 2022 он * * [[Монголын мэдээлэл зүйн 32-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXXII олимпиад 2018 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 22</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 31-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXXI олимпиад 2017 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 21</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 30-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXX олимпиад 2016 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 20</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 29-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXIX олимпиад 2015 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 19</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 28-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXVIII олимпиад 2014 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 18</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 27-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXVII олимпиад 2013 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 17</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 26-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXVI олимпиад 2012 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 16</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 25-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXV олимпиад 2011 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 15</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 24-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXIV олимпиад 2010 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 14</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 23-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXIII олимпиад 2009 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 13</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 22-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXII олимпиад 2008 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 12</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 21-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXI олимпиад 2007 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 10</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 20-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XX олимпиад 2006 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 11</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 19-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XIX олимпиад 2005 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 9</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 18-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XVIII олимпиад 2004 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 8</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 17-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XVII олимпиад 2003 он]] * [[Монголын мэдээлэл зүйн 16-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XVI олимпиад 2002 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 6</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 15-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XV олимпиад 2001 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 5</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 12-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XII олимпиад 1998 он]] * [[Монголын мэдээлэл зүйн 11-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XI олимпиад 1997 он]] * [[Монголын мэдээлэл зүйн 10-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн X олимпиад 1996 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 2</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 9-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн IX олимпиад 1995 он]] * [[Монголын мэдээлэл зүйн 8-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн VIII олимпиад 1994 он]] ==Хамгийн их амжилт гаргасан багш== {| class="wikitable" ! Нэр || Аймаг|| colspan=11 | Жил |- |[[Б.Цолмонхүү]] || {{flagicon|Увс}} [[Увс]] || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] [[1998]] || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2001 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2002 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2003 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2004 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2005 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2006 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2007 ||[[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2008 ||[[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2009 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2010 |- |[[Ц.Баттогтох]] || {{flagicon|Дархан-Уул}} [[Дархан-Уул]]|| [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 1996 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2003 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2004 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2005 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2007 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2008 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2009 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2013 ||[[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2015 ||[[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2015 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2016 |2 2019 |- |[[С.Цагаан]] || {{flagicon|Баянхонгор}} [[Баянхонгор]]|| [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2009 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2011 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2013 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2014 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2016 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2018|| || || || || | |- |[[Д.Баасанжав]] || {{flagicon|Ховд}} [[Ховд]]|| [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2007 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2008 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2010 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2012 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2015 || || || || || || || |- |[[Д.Батмөнх]] || {{flagicon|Хөвсгөл}} [[Хөвсгөл]]||[[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2010 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2012 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2014 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2017 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2018|| [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2022|| || || || || || |- |[[Ц.Цэдэвсүрэн]] || {{flagicon|Увс}} [[Увс]]|| [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2011 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2012 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2015 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2016 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2017 || || || || || || || |- |} ==Хамгийн их амжилт гаргасан сурагч== [[File:01o.jpg|thumb|right|350px|Image: 350 pixels|Медаль]] {| class="wikitable" ! Нэр || Аймаг|| colspan="9" | Жил |- |Тулга ||{{flagicon|Улаанбаатар}} [[Улаанбаатар]]<br />||[[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2002 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2003 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2004 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2005 |- |[[Ц.Мөнхжаргал]] || {{flagicon|Дархан-Уул}} [[Дархан-Уул]]|| [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2006 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2007 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2008 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2009 |- |А.Батжаргал |{{flagicon|Улаанбаатар}} [[Улаанбаатар]] |[[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2015 |[[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2016 |[[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2017 | |- |[[Б.Амар]] || {{flagicon|Дархан-Уул}} [[Дархан-Уул]]|| [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2007 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2008 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2009 || |- |[[А.Хүдэр]] || {{flagicon|Улаанбаатар}} [[Улаанбаатар]]|| [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 1994 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 1995 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 1996 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 1997 |- |[[Б.Гантүшиг]] ||{{flagicon|Дархан-Уул}} [[Дархан-Уул]]|| [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2007 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2010 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2012 || |- |[[Ч.Доржнамжил]] || {{flagicon|Улаанбаатар}} [[Улаанбаатар]]|| [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2002 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2003 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2004 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2005 |- |[[У.Наранбаяр]] ||{{flagicon|Дархан-Уул}} [[Дархан-Уул]]|| [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2009 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2010 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2011 || |- |[[Б.Говьхүү]] ||{{flagicon|Улаанбаатар}} [[Улаанбаатар]]|| [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2011 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2012 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2013 || |- |[[Х.Баттөмөр]] || {{flagicon|Улаанбаатар}} [[Улаанбаатар]]|| [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2001 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2002 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2003 || |- |[[Б.Жанчив]] ||{{flagicon|Дархан-Уул}} [[Дархан-Уул]]|| [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2010 ||[[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2011 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2012 || |- |} ==Амжилттай оролцдог хот аймгууд== === Багш === {|class="wikitable" !Аймаг/Хот !!I !!II !!III !!Нийт |- [[File:sur.mz.jpg|thumb|right|350px|Image: 350 pixels||Сурагчид]] |{{flagicon|Увс}}[[Увс]] ||5 ||7 ||5 ||17 |- |{{flagicon|Дархан-Уул}} [[Дархан-Уул]] ||4 ||3 ||2 ||9 |- |{{flagicon|Баянхонгор}} [[Баянхонгор]] |4 |1 |1 |6 |- |{{flagicon|Хөвсгөл}} [[Хөвсгөл]] ||1 ||4 ||1 || 6 |6 |- |{{flagicon|Ховд}} [[Ховд]] |2 |0 |3 |5 |- |{{flagicon|Улаанбаатар}} [[Улаанбаатар]] ||1 ||1 ||2 ||4 |- |{{flagicon|Сүхбаатар}} [[Сүхбаатар]] ||1 ||4 ||1 ||6 |- |{{flagicon|Дундговь}} [[Дундговь]] ||0 ||1 ||1 ||2 |- |{{flagicon|Баян-Өлгий}} [[Баян-Өлгий]] ||0 ||0 ||1 |||1|{{flagicon|Сэлэнгэ}} [[Сэлэнгэ]] ||0 ||0 ||1 ||1 |- |} === Сурагч === {|class="wikitable" !Аймаг/хот !!Алт !!Мөнгө !!Хүрэл !!Нийт |- |{{flagicon|Улаанбаатар}} [[Улаанбаатар]] ||10 ||22 ||26 ||58 |- |{{flagicon|Дархан-Уул}} [[Дархан-Уул]] ||6 ||4 ||9 ||19 |- |{{flagicon|Хөвсгөл}} [[Хөвсгөл]] ||0 ||4||4 ||8 |- |{{flagicon|Орхон}} [[Орхон]] ||0 ||1 ||5 ||6 |- |{{flagicon|Увс}}[[Увс]] ||1 ||1 ||2 ||4 |- |{{flagicon|Баянхонгор}}[[Баянхонгор]] ||1 ||1 ||1 ||3 |- |{{flagicon|Хэнтий}}[[Хэнтий]] ||0 ||1 ||1 ||2 |- |{{flagicon|Завхан}} [[Завхан]] ||0 ||1 ||0 ||1 |- |{{flagicon|Ховд}} [[Ховд]] ||0 ||0 ||1 ||1 |- |{{flagicon|Сэлэнгэ}} [[Сэлэнгэ]] ||0 ||0 ||1 ||1 |- |{{flagicon|Баян-Өлгий}} [[Баян-Өлгий]] ||0 ||0 ||2 ||2 Сурагч С.Еркебулан, С.Нурлан |} == Гадаад холбоос == * [http://unuudur.mn/article/4847/ Өнөөдөр] * [https://web.archive.org/web/20170402220921/http://www.must.edu.mn/mn/content/show/id/1785 МУШУТИС] * [http://news.gogo.mn/r/122663/ gogo news]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20170404151314/http://informatics.mn/ ММЗОЗБХ] * https://en.wikipedia.org/wiki/International_Olympiad_in_Informatics * https://mn.wikipedia.org/wiki/Олон_Улсын_Математикийн_Олимпиад ==Ашигласан материал== [[Ангилал:Монголын мэдээлэл зүйн олимпиад| ]] [[Ангилал:Шинжлэх ухааны олимпиад]] [[Ангилал:Сурагчдын тэмцээн]] r16f8o0n22g95fnn2agqorknpph6mj5 857323 857322 2026-05-29T07:52:55Z Khuder 798 Тулгын овгийн эхний үсэг 857323 wikitext text/x-wiki [[File:Mmzotbb.png|thumb|right|600px|Image: 600 pixels|монголын мэдээлэлзүйн олимпиадын]] '''Монголын мэдээлэл зүйн олимпиад''' нь Монгол улсын ерөнхий боловсролын сургуулийн ахлах ангийн сурагчид болон багш нарын дунд жил бүр зохиогддог бөгөөд алгоритмын бодлого бодож өрсөлддөг олимпиад юм. Анхны олимпиад нь 1986 онд болж байсан Аймаг бүрээс нэг, Нийслэлээс 9 сурагч оролцох боломжтой. Монголын нэрийн өмнөөс [[Олон улсын мэдээлэлзүйн олимпиад]]-д оролцох 4сурагчийг сонгох нь гол шалгуур болдог. Олимпиад нь 2 өдөр үргэлжлэх ба өдөр болгон 5 цагт 3 бодлого бодож өрсөлддөг. Бодлого бүр зуун оноотой ба нийт бүтэн оноо нь 600 оноо болдог. [[File:2014m.jpg|thumb|right|280px|Image: 280 pixels|2014оны олимпиад]] == Олимпиадууд == [[File:Grapic5.png|right|580px|Image: 580 pixels]] [[File:Grapic6.png|right|580px|Image: 580 pixels]] * Монголын Мэдээлэлзүйн LX олимпиад 2026 он * Монголын Мэдээлэлзүйн XXXIX олимпиад 2025 он * Монголын Мэдээлэлзүйн XXXVIII олимпиад 2024 он * Монголын Мэдээлэлзүйн XXXVII олимпиад 2023 он * Монголын Мэдээлэлзүйн XXXVI олимпиад 2022 он * * [[Монголын мэдээлэл зүйн 32-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXXII олимпиад 2018 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 22</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 31-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXXI олимпиад 2017 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 21</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 30-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXX олимпиад 2016 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 20</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 29-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXIX олимпиад 2015 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 19</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 28-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXVIII олимпиад 2014 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 18</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 27-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXVII олимпиад 2013 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 17</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 26-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXVI олимпиад 2012 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 16</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 25-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXV олимпиад 2011 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 15</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 24-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXIV олимпиад 2010 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 14</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 23-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXIII олимпиад 2009 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 13</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 22-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXII олимпиад 2008 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 12</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 21-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXI олимпиад 2007 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 10</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 20-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XX олимпиад 2006 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 11</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 19-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XIX олимпиад 2005 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 9</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 18-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XVIII олимпиад 2004 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 8</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 17-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XVII олимпиад 2003 он]] * [[Монголын мэдээлэл зүйн 16-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XVI олимпиад 2002 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 6</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 15-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XV олимпиад 2001 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 5</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 12-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XII олимпиад 1998 он]] * [[Монголын мэдээлэл зүйн 11-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XI олимпиад 1997 он]] * [[Монголын мэдээлэл зүйн 10-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн X олимпиад 1996 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 2</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 9-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн IX олимпиад 1995 он]] * [[Монголын мэдээлэл зүйн 8-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн VIII олимпиад 1994 он]] ==Хамгийн их амжилт гаргасан багш== {| class="wikitable" ! Нэр || Аймаг|| colspan=11 | Жил |- |[[Б.Цолмонхүү]] || {{flagicon|Увс}} [[Увс]] || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] [[1998]] || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2001 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2002 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2003 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2004 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2005 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2006 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2007 ||[[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2008 ||[[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2009 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2010 |- |[[Ц.Баттогтох]] || {{flagicon|Дархан-Уул}} [[Дархан-Уул]]|| [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 1996 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2003 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2004 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2005 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2007 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2008 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2009 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2013 ||[[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2015 ||[[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2015 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2016 |2 2019 |- |[[С.Цагаан]] || {{flagicon|Баянхонгор}} [[Баянхонгор]]|| [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2009 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2011 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2013 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2014 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2016 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2018|| || || || || | |- |[[Д.Баасанжав]] || {{flagicon|Ховд}} [[Ховд]]|| [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2007 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2008 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2010 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2012 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2015 || || || || || || || |- |[[Д.Батмөнх]] || {{flagicon|Хөвсгөл}} [[Хөвсгөл]]||[[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2010 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2012 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2014 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2017 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2018|| [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2022|| || || || || || |- |[[Ц.Цэдэвсүрэн]] || {{flagicon|Увс}} [[Увс]]|| [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2011 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2012 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2015 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2016 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2017 || || || || || || || |- |} ==Хамгийн их амжилт гаргасан сурагч== [[File:01o.jpg|thumb|right|350px|Image: 350 pixels|Медаль]] {| class="wikitable" ! Нэр || Аймаг|| colspan="9" | Жил |- |Т.Тулга ||{{flagicon|Улаанбаатар}} [[Улаанбаатар]]<br />||[[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2002 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2003 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2004 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2005 |- |[[Ц.Мөнхжаргал]] || {{flagicon|Дархан-Уул}} [[Дархан-Уул]]|| [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2006 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2007 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2008 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2009 |- |А.Батжаргал |{{flagicon|Улаанбаатар}} [[Улаанбаатар]] |[[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2015 |[[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2016 |[[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2017 | |- |[[Б.Амар]] || {{flagicon|Дархан-Уул}} [[Дархан-Уул]]|| [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2007 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2008 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2009 || |- |[[А.Хүдэр]] || {{flagicon|Улаанбаатар}} [[Улаанбаатар]]|| [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 1994 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 1995 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 1996 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 1997 |- |[[Б.Гантүшиг]] ||{{flagicon|Дархан-Уул}} [[Дархан-Уул]]|| [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2007 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2010 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2012 || |- |[[Ч.Доржнамжил]] || {{flagicon|Улаанбаатар}} [[Улаанбаатар]]|| [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2002 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2003 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2004 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2005 |- |[[У.Наранбаяр]] ||{{flagicon|Дархан-Уул}} [[Дархан-Уул]]|| [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2009 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2010 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2011 || |- |[[Б.Говьхүү]] ||{{flagicon|Улаанбаатар}} [[Улаанбаатар]]|| [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2011 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2012 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2013 || |- |[[Х.Баттөмөр]] || {{flagicon|Улаанбаатар}} [[Улаанбаатар]]|| [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2001 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2002 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2003 || |- |[[Б.Жанчив]] ||{{flagicon|Дархан-Уул}} [[Дархан-Уул]]|| [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2010 ||[[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2011 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2012 || |- |} ==Амжилттай оролцдог хот аймгууд== === Багш === {|class="wikitable" !Аймаг/Хот !!I !!II !!III !!Нийт |- [[File:sur.mz.jpg|thumb|right|350px|Image: 350 pixels||Сурагчид]] |{{flagicon|Увс}}[[Увс]] ||5 ||7 ||5 ||17 |- |{{flagicon|Дархан-Уул}} [[Дархан-Уул]] ||4 ||3 ||2 ||9 |- |{{flagicon|Баянхонгор}} [[Баянхонгор]] |4 |1 |1 |6 |- |{{flagicon|Хөвсгөл}} [[Хөвсгөл]] ||1 ||4 ||1 || 6 |6 |- |{{flagicon|Ховд}} [[Ховд]] |2 |0 |3 |5 |- |{{flagicon|Улаанбаатар}} [[Улаанбаатар]] ||1 ||1 ||2 ||4 |- |{{flagicon|Сүхбаатар}} [[Сүхбаатар]] ||1 ||4 ||1 ||6 |- |{{flagicon|Дундговь}} [[Дундговь]] ||0 ||1 ||1 ||2 |- |{{flagicon|Баян-Өлгий}} [[Баян-Өлгий]] ||0 ||0 ||1 |||1|{{flagicon|Сэлэнгэ}} [[Сэлэнгэ]] ||0 ||0 ||1 ||1 |- |} === Сурагч === {|class="wikitable" !Аймаг/хот !!Алт !!Мөнгө !!Хүрэл !!Нийт |- |{{flagicon|Улаанбаатар}} [[Улаанбаатар]] ||10 ||22 ||26 ||58 |- |{{flagicon|Дархан-Уул}} [[Дархан-Уул]] ||6 ||4 ||9 ||19 |- |{{flagicon|Хөвсгөл}} [[Хөвсгөл]] ||0 ||4||4 ||8 |- |{{flagicon|Орхон}} [[Орхон]] ||0 ||1 ||5 ||6 |- |{{flagicon|Увс}}[[Увс]] ||1 ||1 ||2 ||4 |- |{{flagicon|Баянхонгор}}[[Баянхонгор]] ||1 ||1 ||1 ||3 |- |{{flagicon|Хэнтий}}[[Хэнтий]] ||0 ||1 ||1 ||2 |- |{{flagicon|Завхан}} [[Завхан]] ||0 ||1 ||0 ||1 |- |{{flagicon|Ховд}} [[Ховд]] ||0 ||0 ||1 ||1 |- |{{flagicon|Сэлэнгэ}} [[Сэлэнгэ]] ||0 ||0 ||1 ||1 |- |{{flagicon|Баян-Өлгий}} [[Баян-Өлгий]] ||0 ||0 ||2 ||2 Сурагч С.Еркебулан, С.Нурлан |} == Гадаад холбоос == * [http://unuudur.mn/article/4847/ Өнөөдөр] * [https://web.archive.org/web/20170402220921/http://www.must.edu.mn/mn/content/show/id/1785 МУШУТИС] * [http://news.gogo.mn/r/122663/ gogo news]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20170404151314/http://informatics.mn/ ММЗОЗБХ] * https://en.wikipedia.org/wiki/International_Olympiad_in_Informatics * https://mn.wikipedia.org/wiki/Олон_Улсын_Математикийн_Олимпиад ==Ашигласан материал== [[Ангилал:Монголын мэдээлэл зүйн олимпиад| ]] [[Ангилал:Шинжлэх ухааны олимпиад]] [[Ангилал:Сурагчдын тэмцээн]] s7g5chyz6ck0lh4iln7t0zbkqzkmpje 857326 857323 2026-05-29T08:11:32Z Khuder 798 2026 оны линк 857326 wikitext text/x-wiki [[File:Mmzotbb.png|thumb|right|600px|Image: 600 pixels|монголын мэдээлэлзүйн олимпиадын]] '''Монголын мэдээлэл зүйн олимпиад''' нь Монгол улсын ерөнхий боловсролын сургуулийн ахлах ангийн сурагчид болон багш нарын дунд жил бүр зохиогддог бөгөөд алгоритмын бодлого бодож өрсөлддөг олимпиад юм. Анхны олимпиад нь 1986 онд болж байсан Аймаг бүрээс нэг, Нийслэлээс 9 сурагч оролцох боломжтой. Монголын нэрийн өмнөөс [[Олон улсын мэдээлэлзүйн олимпиад]]-д оролцох 4сурагчийг сонгох нь гол шалгуур болдог. Олимпиад нь 2 өдөр үргэлжлэх ба өдөр болгон 5 цагт 3 бодлого бодож өрсөлддөг. Бодлого бүр зуун оноотой ба нийт бүтэн оноо нь 600 оноо болдог. [[File:2014m.jpg|thumb|right|280px|Image: 280 pixels|2014оны олимпиад]] == Олимпиадууд == [[File:Grapic5.png|right|580px|Image: 580 pixels]] [[File:Grapic6.png|right|580px|Image: 580 pixels]] * [[Монголын Мэдээлэлзүйн LX олимпиад 2026 он]] * Монголын Мэдээлэлзүйн XXXIX олимпиад 2025 он * Монголын Мэдээлэлзүйн XXXVIII олимпиад 2024 он * Монголын Мэдээлэлзүйн XXXVII олимпиад 2023 он * Монголын Мэдээлэлзүйн XXXVI олимпиад 2022 он * * [[Монголын мэдээлэл зүйн 32-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXXII олимпиад 2018 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 22</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 31-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXXI олимпиад 2017 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 21</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 30-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXX олимпиад 2016 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 20</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 29-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXIX олимпиад 2015 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 19</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 28-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXVIII олимпиад 2014 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 18</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 27-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXVII олимпиад 2013 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 17</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 26-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXVI олимпиад 2012 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 16</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 25-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXV олимпиад 2011 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 15</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 24-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXIV олимпиад 2010 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 14</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 23-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXIII олимпиад 2009 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 13</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 22-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXII олимпиад 2008 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 12</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 21-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XXI олимпиад 2007 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 10</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 20-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XX олимпиад 2006 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 11</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 19-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XIX олимпиад 2005 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 9</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 18-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XVIII олимпиад 2004 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 8</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 17-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XVII олимпиад 2003 он]] * [[Монголын мэдээлэл зүйн 16-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XVI олимпиад 2002 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 6</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 15-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XV олимпиад 2001 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 5</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 12-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XII олимпиад 1998 он]] * [[Монголын мэдээлэл зүйн 11-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн XI олимпиад 1997 он]] * [[Монголын мэдээлэл зүйн 10-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн X олимпиад 1996 он]]<ref>Мэдээлэл зүйн олимпиадад бэлтгэгчдэд тусламж № 2</ref> * [[Монголын мэдээлэл зүйн 9-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн IX олимпиад 1995 он]] * [[Монголын мэдээлэл зүйн 8-р олимпиад|Монголын Мэдээлэлзүйн VIII олимпиад 1994 он]] ==Хамгийн их амжилт гаргасан багш== {| class="wikitable" ! Нэр || Аймаг|| colspan=11 | Жил |- |[[Б.Цолмонхүү]] || {{flagicon|Увс}} [[Увс]] || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] [[1998]] || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2001 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2002 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2003 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2004 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2005 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2006 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2007 ||[[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2008 ||[[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2009 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2010 |- |[[Ц.Баттогтох]] || {{flagicon|Дархан-Уул}} [[Дархан-Уул]]|| [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 1996 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2003 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2004 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2005 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2007 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2008 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2009 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2013 ||[[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2015 ||[[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2015 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2016 |2 2019 |- |[[С.Цагаан]] || {{flagicon|Баянхонгор}} [[Баянхонгор]]|| [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2009 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2011 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2013 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2014 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2016 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2018|| || || || || | |- |[[Д.Баасанжав]] || {{flagicon|Ховд}} [[Ховд]]|| [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2007 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2008 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2010 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2012 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2015 || || || || || || || |- |[[Д.Батмөнх]] || {{flagicon|Хөвсгөл}} [[Хөвсгөл]]||[[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2010 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2012 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2014 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2017 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2018|| [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2022|| || || || || || |- |[[Ц.Цэдэвсүрэн]] || {{flagicon|Увс}} [[Увс]]|| [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2011 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2012 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2015 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2016 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2017 || || || || || || || |- |} ==Хамгийн их амжилт гаргасан сурагч== [[File:01o.jpg|thumb|right|350px|Image: 350 pixels|Медаль]] {| class="wikitable" ! Нэр || Аймаг|| colspan="9" | Жил |- |Т.Тулга ||{{flagicon|Улаанбаатар}} [[Улаанбаатар]]<br />||[[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2002 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2003 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2004 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2005 |- |[[Ц.Мөнхжаргал]] || {{flagicon|Дархан-Уул}} [[Дархан-Уул]]|| [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2006 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2007 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2008 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2009 |- |А.Батжаргал |{{flagicon|Улаанбаатар}} [[Улаанбаатар]] |[[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2015 |[[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2016 |[[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2017 | |- |[[Б.Амар]] || {{flagicon|Дархан-Уул}} [[Дархан-Уул]]|| [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2007 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2008 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2009 || |- |[[А.Хүдэр]] || {{flagicon|Улаанбаатар}} [[Улаанбаатар]]|| [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 1994 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 1995 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 1996 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 1997 |- |[[Б.Гантүшиг]] ||{{flagicon|Дархан-Уул}} [[Дархан-Уул]]|| [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2007 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2010 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2012 || |- |[[Ч.Доржнамжил]] || {{flagicon|Улаанбаатар}} [[Улаанбаатар]]|| [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2002 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2003 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2004 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2005 |- |[[У.Наранбаяр]] ||{{flagicon|Дархан-Уул}} [[Дархан-Уул]]|| [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2009 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2010 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2011 || |- |[[Б.Говьхүү]] ||{{flagicon|Улаанбаатар}} [[Улаанбаатар]]|| [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2011 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2012 || [[Зураг:Gold medal icon.svg]] 2013 || |- |[[Х.Баттөмөр]] || {{flagicon|Улаанбаатар}} [[Улаанбаатар]]|| [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2001 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2002 || [[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2003 || |- |[[Б.Жанчив]] ||{{flagicon|Дархан-Уул}} [[Дархан-Уул]]|| [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2010 ||[[Зураг:Bronze medal icon.svg]] 2011 || [[Зураг:Silver medal icon.svg]] 2012 || |- |} ==Амжилттай оролцдог хот аймгууд== === Багш === {|class="wikitable" !Аймаг/Хот !!I !!II !!III !!Нийт |- [[File:sur.mz.jpg|thumb|right|350px|Image: 350 pixels||Сурагчид]] |{{flagicon|Увс}}[[Увс]] ||5 ||7 ||5 ||17 |- |{{flagicon|Дархан-Уул}} [[Дархан-Уул]] ||4 ||3 ||2 ||9 |- |{{flagicon|Баянхонгор}} [[Баянхонгор]] |4 |1 |1 |6 |- |{{flagicon|Хөвсгөл}} [[Хөвсгөл]] ||1 ||4 ||1 || 6 |6 |- |{{flagicon|Ховд}} [[Ховд]] |2 |0 |3 |5 |- |{{flagicon|Улаанбаатар}} [[Улаанбаатар]] ||1 ||1 ||2 ||4 |- |{{flagicon|Сүхбаатар}} [[Сүхбаатар]] ||1 ||4 ||1 ||6 |- |{{flagicon|Дундговь}} [[Дундговь]] ||0 ||1 ||1 ||2 |- |{{flagicon|Баян-Өлгий}} [[Баян-Өлгий]] ||0 ||0 ||1 |||1|{{flagicon|Сэлэнгэ}} [[Сэлэнгэ]] ||0 ||0 ||1 ||1 |- |} === Сурагч === {|class="wikitable" !Аймаг/хот !!Алт !!Мөнгө !!Хүрэл !!Нийт |- |{{flagicon|Улаанбаатар}} [[Улаанбаатар]] ||10 ||22 ||26 ||58 |- |{{flagicon|Дархан-Уул}} [[Дархан-Уул]] ||6 ||4 ||9 ||19 |- |{{flagicon|Хөвсгөл}} [[Хөвсгөл]] ||0 ||4||4 ||8 |- |{{flagicon|Орхон}} [[Орхон]] ||0 ||1 ||5 ||6 |- |{{flagicon|Увс}}[[Увс]] ||1 ||1 ||2 ||4 |- |{{flagicon|Баянхонгор}}[[Баянхонгор]] ||1 ||1 ||1 ||3 |- |{{flagicon|Хэнтий}}[[Хэнтий]] ||0 ||1 ||1 ||2 |- |{{flagicon|Завхан}} [[Завхан]] ||0 ||1 ||0 ||1 |- |{{flagicon|Ховд}} [[Ховд]] ||0 ||0 ||1 ||1 |- |{{flagicon|Сэлэнгэ}} [[Сэлэнгэ]] ||0 ||0 ||1 ||1 |- |{{flagicon|Баян-Өлгий}} [[Баян-Өлгий]] ||0 ||0 ||2 ||2 Сурагч С.Еркебулан, С.Нурлан |} == Гадаад холбоос == * [http://unuudur.mn/article/4847/ Өнөөдөр] * [https://web.archive.org/web/20170402220921/http://www.must.edu.mn/mn/content/show/id/1785 МУШУТИС] * [http://news.gogo.mn/r/122663/ gogo news]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20170404151314/http://informatics.mn/ ММЗОЗБХ] * https://en.wikipedia.org/wiki/International_Olympiad_in_Informatics * https://mn.wikipedia.org/wiki/Олон_Улсын_Математикийн_Олимпиад ==Ашигласан материал== [[Ангилал:Монголын мэдээлэл зүйн олимпиад| ]] [[Ангилал:Шинжлэх ухааны олимпиад]] [[Ангилал:Сурагчдын тэмцээн]] izm3nvgt20kbencku63ui8vd2zd0wau 0 84096 857268 852178 2026-05-29T01:50:52Z ~2026-30993-74 104862 / 857268 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Доржийн Батаа''' - [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Өндөр ургацын 3 удаагийн аварга комбайнч, Монгол Улсын Гавьяат Механикжуулагч. ==Намтар== Монгол Улсын гавьяат механикжуулагч Доржийн Батаа 1930 оны намар 09 дүгээр сарын 15-ны өдөр Увс аймгийн Ховд суманд Шивэрийн завсрын Улааны арын намаржаа гэдэг газарт төржээ. Бага насаа эцэг эхийн гар дээр мал маллаж өсөөд цэрэгт татагдаж, баруун хязгаарт Баян-Өлгийн Баяннуур суман дахь Тавдугаар тусгай суманд алба хааж, 1951 онд халагдан нутагтаа ирээд мал маллахын зэрэгцээ тоо бүртгэгчээр ажиллаж байгаад 1956 онд Ховд аймагт зоотехникчийн курст суралцаж төгсчээ. <br /> [[Файл:Д.Батаа. Цэргийн алба.jpg|left|thumb|291x291px]] 1957 онд илгээлтээр Төв аймгийн Жаргалант суманд шилжин ирж, трактор комбайны жолоочийн курст сууж 1958 онд одоогийн Сүмбэр сумын нутаг Хар эргийн тасаг буюу Улаан чулууны дөрөвдүгээр бригадыг анх байгуулж, ажиллахаар анхны атарчин болон иржээ. Хар эргийн тасагт долоон хүн хуваарилагдаж ирсний нэг нь Д.Батаа тариаланч юм. Тэд шинэ газрыг анх хагалж, атрын анхны шанг энэ нутагт татжээ. Тэр тусмаа Д.Батаа гуай хамгийн анхны шан татаж, пооль дөрвөлжилж байсан. Хөдөлмөрийн баатар С.Цагааншүхэрт Н.Батдорж, Ц.Сандагдалай гээд л шилдгүүдтэй нэг бригад болон хамтран ажиллаж, анхны атрын шанг Сүмбэр нутагт татсан түүхтэй. Тэр ид ажиллаж байхдаа гурван ч удаа БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар гэх эрхэм цолны болзол хангаж байсан гэнэ. Гэхдээ Загдалын голын хойд эргийг хагалж, төлөвлөгөөт эдийн засгийг биелүүлнэ гэсэн дарга нарын шийдвэрийг эсэргүүцэж, “Чулуутай газар хагалаад хэрэггүй. Чулуутай газар техникт эвдрэл их халгаатай Ямар ч тариа ургахгүй” гэж эсэргүү зан гаргасан. Хөрс боловсруулалтыг чанартай хийж бага газраас өндөр ургац авах хэрэгтэй гээд Өөрийнхөө үзэл бодлыг сумын хурал болгон дээр шүүмжилж ярьсан гэдэг шалтгаанаар Хөдөлмөрийн баатар болж чадаагүй хоцорчээ. Түүнийг анх энэ нутагт ирж байхад сумын төв байгаа газарт гурван казак, нэг урианхай айл байсан гэнэ. Энэ ч үүднээс тэр Сүмбэр сумыг анх байгуулалцсан хүмүүсийн нэг яах аргагүй мөн. Тэрбээр 265 га газраас тогтмол 428-440 тонн тариа хурааж гарамгай амжилт үзүүлэн БНМАУ-ын өндөр ургацын аварга хэмээх цолыг 1967, 1969, 1973 онуудад гурван удаа хүртсэн гэнэ. [[Файл:Аварга комбайнч Д.Батаа.jpg|left|thumb|306x306px]] Мөн Төв аймгийн “Өндөр ургацын аварга” таван удаа, сумын долоон удаагийн аварга тариаланч болж 1967 онд Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, 1972 онд Жаргалантын САА, Сүмбэр сумын хүндэт дэвтэрт бичигдсэн.Эгэл жирийн тракторын жолоочоос сангийн аж ахуй тоо бүртгэгч, орлогч дарга хүртлээ дэвшин ажилласан байна. [[Файл:Доржийн Батаа тариан талбайд "Алтан гадас" одонгоор шагнуулсан нь.jpg|thumb|right|Д.Батаа "Хөдөлмөрийн хүндэт медаль", "Алтан гадас" одонгоор тус тус тариан талбайд шагнуулсан]] Тэр ингэж л Монгол улсад атар газар эзэмших, анхны аянд гар бие оролцож үе үеийн хөдөлмөрийн баатар, гавьяат, хөдөлмөрийн аваргуудтай мөр зэрэгцэн гялалзаж атрын хоёрдугаар аянаар байгуулагдсан Октябрийн САА-г, Сүмбэр сумыг анх байгуулалцаж байсан түүхтэй ажээ. БНМАУ-ын Өндөр ургацын гурван удаагийн аваргаар шалгарч, Монгол улсад газар тариалан үүсч хөгжсөн, атар газар эзэмшсэн, анхны аянтай жар гаруй жил энэ салбартаа ажиллаж байгаа улсын хошой тэргүүний тариаланч хамт олон ӨГӨӨЖ СҮМБЭР ХХК, ДИЙЛЭГЧ ТЭНГЭР ХХК-ийн зөвлөх Доржийн Батааг Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар "Гавьяат механикжуулагч" цол тэмдгээр шагнасан. ==Шагнал== * [[Хөдөө Аж Ахуйн Гавьяат Механикжуулагч|Гавьяат механикжуулагч]], * [[Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон]], * [[Алтан гадас одон]], * [[Хөдөлмөрийн хүндэт медаль]], БНМАУ-ын Өндөр ургацын 3 удаагийн аварга {{DEFAULTSORT:Батаа, Доржийн}} [[Ангилал:Монголын комбайнч]] [[Ангилал:ХАА-н Гавьяат Механикжуулагч]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан]] [[Ангилал:Ховдын (Увс) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1930 онд төрсөн]] 2i4rnvr2ft8bd6hkub51nj3rt1pns9u 0 118939 857307 857110 2026-05-29T06:04:58Z Megzer 20491 857307 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан|title=Түмэдийн алтан хүрднийг эргүүлэгч Чакраварди сэцэн хаан<br>Шүнь-и ван (順義王)|succession=Түмэдийн алтан хүрднийг эргүүлэгч Чакраварди сэцэн хаан<br>Шүнь-и ван (順義王)|name=Сэнгэдүүрэн|reign=1582-1585 он|predecessor=[[Алтан хан]]|successor=[[Намудай сэцэн хаан]]|regent=[[Юнгэн хатан]]<br>(1582-1585)|death_place=1585 оны 11 сарын 20<br>[[Хөх хот]]|queen=[[Юнгэн хатан]]|issue=[[Намудай сэцэн хаан]]|royal house=[[Боржигин|Түмэд Боржигин]]|dynasty=[[Түмэд]]|father=[[Алтан хан]]|religion=[[Шарын шашин]]|birth_place=1521 он<br>Түмэд аймаг}} '''Сэнгэдүүрэн хан''' (1521-1585/1587) бол [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан]]ы ууган хүү. [[Алтан хан|Гэгээн сайн хааныг]] таалал төгссөний дараа 1582 онд хаан суурийг залгамжилж, Мин улсын эзэн хааны соёрхсон '''Шүнь-и ван''' цолыг өвлөн авсан. 1587 оны намрын эцэс сарын 29-нд таалал төгссөн. Түүний Түмэдийн хан сэнтий болон Шүнь-и ван цолыг ууган хүү [[Намудай сэцэн хаан]] залгамжлав. == Товч намтар == Түүний нэрийг Монголын 17-18-р зууны олон сурвалж бичиг дундаас "[[Чакраварди Алтан хааны тууж]]"-д Дүүрэнсэнгэ, [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] "[[Эрдэнийн товч]]"-д Сэнгэ дүүрэн төмөр хунтайж{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=138, 157}}, хятадын [[Мин улсын судар|Мин улсын сударт]] «Син-Ай Хунтайж»{{sfn|Урангуа|2015|pp=41}} (辛爱·黄台吉<ref>{{Cite web |title=Мин улсын судар - 327-р дэвтэр, Татарын шастир |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%98%8E%E5%8F%B2/%E5%8D%B7327 |access-date=2024-04-21 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref>, Сэнгэ хунтайж<ref>[https://real.mtak.hu/193534/1/AspectsofMongolianBuddhism3-TraditionandInnovation_OA_DOI.pdf Aspects of Mongolian Buddhism (3) Tradition and Innovation] Edited by Ágnes Birtalan, Krisztina Teleki, Judit Béres</ref>) гэж бага зэргийн ялгаатай тэмдэглэжээ. Түүний анх захирч байсан зүүн түмэд аймгийн нутаг нь одоогийн Хэбэй мужийн Гүюан, Жанбай, Шан-и, Синхэ зэрэг шяний гаднах нутаг ус бөгөөд идэр цэрэг нь 6-7 түм хүрч байв.{{sfn|Оюунбилиг|2013|pp=120-121}} Тэрээр 1582 онд эцгийнхээ хаан цолыг залгамжлан, [[Юнгэн хатан|Уянчу Жүнхэнийг]] хатнаа болгож, хуучин нутгаа ууган хүү Чөрүгт өгч захируулсан. "Гэтэл Дүүрэн Сэнгэ хунтайж улс орны үйл хэргийг умартан, архи дарсанд шунаж, хүндээр өвчилж, энэлэн шаналан хэвтдэг эмгэгтэй болжээ. Энэ тохиолыг Юнгэн хатан ашиглан цэрэг захирах тамга болон, Мин улстай худалдаа хийх тусгай тамгыг барьж, Түмэдийн эрхийг ганцаар эзэмшиж эхэлсэн ажээ."{{sfn|Урангуа|2015|pp=50}} Түмэдийн хаан болсны дараа 1585 оны тахиа жилд хаан, хатан хоёрын зарлигаар [[Гүмбүм хийд|Гүмбүм хийдэд]] байсан [[3-р Далай лам|3-р Далай ламыг]] Хөх хотод залж, шашин номын үйл хийлгэж байтал удалгүй 1585 оны хөх тахиа жилийн намрын эцэс сарын 29 нд{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=71}} (эсвэл 1587 онд) 65 насандаа{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=71}} таалал төгсжээ. ==Хатад, хөвгүүд== Мин улсын сайд [[Сяо Дахэн|Сяо Дахэний]] бичсэн [[Монголын зан суртахууны тэмдэглэл]] гэх хятад зохиолд Сэнгэдүүрэн хааныг 14 хүүтэй{{sfn|ӨМСХХ|2017|pp=263-267}} байсан гэжээ. Тэрээр [[Доян харуул|доянь урианхайн]] Хутуг шигүшийн удмын ноёдоос гурван хатан авсан. Их бэйж нь Буянтөгсийн охин, Баяндалайн охин дүү Субухай хатан, Дунхурын охин, Буянтөгс ноёны охин.{{sfn|Гэсэр|2019|pp=47-48}}{{sfn|Оюунбилиг|2013|pp=121}} Есдүгээр хатан Буянтөгс ноёны охиноос 9 дэх хүү Галт тайж төрсөн.{{sfn|Оюунбилиг|2013|pp=121}} Ууган хүү Чөрүг Намудай сэцэн хаан эцгийнхээ хаан ширээг 1587 онд залгамжилж, Хөх хот руу шилжин яваад, хуучин нутгаа дүү Галт тайж, Цогт тайж хоёрт өгч захируулсан. Энэ хоёр тайжийн удмынхан 1587 оноос 1634 он хүртэл Түмэдийн ханлигаас биеэ дааж зүүн түмэдийг хамтран захирч байсан.{{sfn|Оюунбилиг|2013|pp=120-126}} {{tree list|start}} *'''Сэнгэдүүрэн хаан''' **1. [[Намудай сэцэн хаан|Чөрүхэ Намудай сэцэн хаан]] ***1. [[Бошигт сэцэн хаан]] ***2. Далай тайж ***3.Мянган тайж ***4. Түмэй тайж ***5. Уржансү тайж ***6. Эрхэт тайж ***7. Гэрэмөнх тайж **2. Үлү баатар тайж ***1. Агубуян тайж ***2. Нэгү тайж ***3. Хурхачи тайж ***4. Хотон тайж **3. Чинбаатар бурхант тайж ***1. Бинт тайж ***2. Жинт тайж ***3. Тарбай тайж ***4. Бамбаши тайж ***5. Дорж тайж ***6. Бахандорж тайж ***7. Хүйтэн тайж **4. Хамубаатар тайж **5. [[Сүмэр тайж]]: [[4-р Далай лам]]ын аав ***1. Дэлгэр тайж ***2. Далбар тайж ***3. Осор тайж ***4. [[4-р Далай лам|Ёндонжамц]] **6. Доной тайж **7. Далай тайж **8. Тайш тайж **9. Галт тайж{{sfn|Оюунбилиг|2013|pp=126}} ***Омбо цөхүр{{sfn|Оюунбилиг|2013|pp=126}} ***Гэтахай сэцэн{{sfn|Оюунбилиг|2013|pp=126}} ***Барай мэргэн дайчин{{sfn|Оюунбилиг|2013|pp=126}} **10. Цогт тайж{{sfn|Оюунбилиг|2013|pp=126}} ***Золбитой тайж{{sfn|Оюунбилиг|2013|pp=126}} ***Ахун тайж{{sfn|Оюунбилиг|2013|pp=126}} ***Соном тайж{{sfn|Оюунбилиг|2013|pp=126}} **11. Төрхад тайж **12. Төрбат тайж **13. Буянт тайж **14. Мянган тайж {{tree list/end}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Монгол хаад#Түмэдийн хаад|Түмэдийн алтан хүрднийг эргүүлэгч Чакраварди сэцэн хаан]] |он=1582—1585/1587 он |өмнө=[[Алтан хан]] |дараа=[[Намудай сэцэн хаан]] }} {{end}} == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |last=М |first=Баярсайхан |title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite journal |last=Б |first=Гэсэр |date=2019 |title=Орочу шигүши ба Хутуг шигүш хоёрын Доянь Урианхай аймагтай холбогдох асуудалд |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5562 |journal=Historia Mongolarum (МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг) |volume=18}} * {{Cite book |last=Өвөрмонголын Соёлын |first=Хэвлэлийн Хороо |title=Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл (聖武親征録)|chapter=Монголын зан суртахууны тэмдэглэл (Монголын үе залгамж) |year=2017 |edition=2 |location=Хөх хот |language=Монгол бичиг}} * {{Cite book |last=Н |first=Урангуа |title=Мин улсын түүх |publisher=Бит пресс |year=2015 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Д|first=Заяабаатар |title=Чакраварди Алтан хааны тууж |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Боржигидай|first=Оюунбилиг |title=Хятад дахь Монгол судлал|chapter=Зүүн Түмэдийн хуучин нутгийн тухай |year=2013|volume=2 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:1521 онд төрсөн]] [[Ангилал:1585 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголын язгууртан]] [[Ангилал:Монголын хаан]] hezkauw7qsfbfjc3t63yr6tkq0n2n3h 0 128376 857297 835860 2026-05-29T05:37:28Z Asaaa18 98448 857297 wikitext text/x-wiki '''Улаанбаатар марафон-2023''' олон улсын гүйлт 6-р сарын 3-нд зохиогдлоо. Энэ жилийн “Улаанбаатар марафон”-д гүйлтийн спортоор сонирхон хичээллэдэг ахмад буурлууд болон нас насны төлөөллөөс бүрдсэн дэлхийн олон орны тамирчид оролцож байгаа юм. Марафонд оролцогчдын тоо жил ирэх бүр нэмэгдэж байгаа бөгөөд 2022 онд дэлхийн 29 орны 23,690 хүн оролцож байжээ. “Улаанбаатар марафон-2023” олон улсын гүйлтэд 30 орны 25 мянга орчим гүйгчид бүтэн марафон, хагас марафон, 10000 м, 5000м, 1500 м-ийн гэр бүл, тэргэнцэртэй, харааны бэрхшээлтэй иргэдийн, оюуны бэрхшээлтэй хүүхдүүдийн 800м, 500м-ийн зэрэг төрөлд зайд оролцлоо. {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:UB marathon 2023 track.jpg|center|x120px]] |[[Зураг:20230603 1281618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 121618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20230603 121330 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20230603 120913 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 113244 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20230603 112636 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 11262818 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 122431 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 113202 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 113139 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 112731 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20230603 112628 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 112618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 121603 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20230603 121541 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 1281618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 112718 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} Энэ марофоноор 100 гаруй аж ахуй нэгж, 500 гаруй сайн дурын ажилтан оролцож, 30 орны 20 мянга гаруй хүн хурд хүчээ сорилоо. Тодруулбал, өдөрлөгт спортын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллагуудаас гадна олон улсын байгууллагууд, Элчин сайдын яамд, уул уурхай, банк санхүү, худалдаа үйлчилгээний байгууллагууд оролцов. Мөн гүйлтийн зам дагуу дөрвөн усны цэг ажиллаж, цэг тус бүрд эрүүл мэндийн үзлэг, үйлчилгээ үзүүлж === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (Говь-Алтай болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. Танд амжилт хүсэе! [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2023 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] {{Mongolia-stub}} 3c57oxu65vkzel0pd6oyg67rehwnkx9 857298 857297 2026-05-29T05:37:57Z Asaaa18 98448 857298 wikitext text/x-wiki '''Улаанбаатар марафон-2023''' олон улсын гүйлт 6-р сарын 3-нд зохиогдлоо. Энэ жилийн “Улаанбаатар марафон”-д гүйлтийн спортоор сонирхон хичээллэдэг ахмад буурлууд болон нас насны төлөөллөөс бүрдсэн дэлхийн олон орны тамирчид оролцож байгаа юм. Марафонд оролцогчдын тоо жил ирэх бүр нэмэгдэж байгаа бөгөөд 2022 онд дэлхийн 29 орны 23,690 хүн оролцож байжээ. “Улаанбаатар марафон-2023” олон улсын гүйлтэд 30 орны 25 мянга орчим гүйгчид бүтэн марафон, хагас марафон, 10000 м, 5000м, 1500 м-ийн гэр бүл, тэргэнцэртэй, харааны бэрхшээлтэй иргэдийн, оюуны бэрхшээлтэй хүүхдүүдийн 800м, 500м-ийн зэрэг төрөлд зайд оролцлоо. {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:UB marathon 2023 track.jpg|center|x120px]] |[[Зураг:20230603 1281618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 121618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20230603 121330 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20230603 120913 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 113244 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20230603 112636 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 11262818 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 122431 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 113202 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 113139 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 112731 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20230603 112628 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 112618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 121603 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20230603 121541 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 1281618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 112718 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} Энэ марофоноор 100 гаруй аж ахуй нэгж, 500 гаруй сайн дурын ажилтан оролцож, 30 орны 20 мянга гаруй хүн хурд хүчээ сорилоо. Тодруулбал, өдөрлөгт спортын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллагуудаас гадна олон улсын байгууллагууд, Элчин сайдын яамд, уул уурхай, банк санхүү, худалдаа үйлчилгээний байгууллагууд оролцов. Мөн гүйлтийн зам дагуу дөрвөн усны цэг ажиллаж, цэг тус бүрд эрүүл мэндийн үзлэг, үйлчилгээ үзүүлж === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (Говь-Алтай болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. Танд амжилт хүсэе! [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2023 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] o1xq8tfhagu9i6r16jf83a3ks6xl2sx 857306 857298 2026-05-29T06:01:05Z Asaaa18 98448 857306 wikitext text/x-wiki '''Улаанбаатар марафон-2023''' олон улсын гүйлт 6-р сарын 3-нд зохиогдлоо. Энэ жилийн “Улаанбаатар марафон”-д гүйлтийн спортоор сонирхон хичээллэдэг ахмад буурлууд болон нас насны төлөөллөөс бүрдсэн дэлхийн олон орны тамирчид оролцож байгаа юм. Марафонд оролцогчдын тоо жил ирэх бүр нэмэгдэж байгаа бөгөөд 2022 онд дэлхийн 29 орны 23,690 хүн оролцож байжээ. “Улаанбаатар марафон-2023” олон улсын гүйлтэд 30 орны 25 мянга орчим гүйгчид бүтэн марафон, хагас марафон, 10000 м, 5000м, 1500 м-ийн гэр бүл, тэргэнцэртэй, харааны бэрхшээлтэй иргэдийн, оюуны бэрхшээлтэй хүүхдүүдийн 800м, 500м-ийн зэрэг төрөлд зайд оролцлоо. {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:UB marathon 2023 track.jpg|center|x120px]] |[[Зураг:20230603 1281618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 121618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20230603 121330 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20230603 120913 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 113244 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20230603 112636 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 11262818 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 122431 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 113202 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 113139 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 112731 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20230603 112628 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 112618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 121603 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20230603 121541 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 1281618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 112718 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} Энэ марофоноор 100 гаруй аж ахуй нэгж, 500 гаруй сайн дурын ажилтан оролцож, 30 орны 20 мянга гаруй хүн хурд хүчээ сорилоо. Тодруулбал, өдөрлөгт спортын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллагуудаас гадна олон улсын байгууллагууд, Элчин сайдын яамд, уул уурхай, банк санхүү, худалдаа үйлчилгээний байгууллагууд оролцов. Мөн гүйлтийн зам дагуу дөрвөн усны цэг ажиллаж, цэг тус бүрд эрүүл мэндийн үзлэг, үйлчилгээ үзүүлж === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (Говь-Алтай болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. Танд амжилт хүсэе! ===Гутлаа сонгох=== Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * *Сонголт:* **Neutral** ангиллын гутал. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * *Сонголт:* Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй **Stability** (Тогтворжуулагч) ангиллын гутал. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * *Сонголт:* Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай **Cushioned** ангиллын гутал. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== > ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх гутлыг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Уулны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж хөл хамгийн их томорсон байдаг тул **оройн цагаар** очиж өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал хүний хөлийн хэлбэрт орж дасахын тулд багадаа **50-80 км** бэлтгэлийн гүйлт хийсэн байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2023 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] hexpyutm1oblyjrm18l76teom31mbrt 857312 857306 2026-05-29T06:27:04Z Asaaa18 98448 857312 wikitext text/x-wiki '''Улаанбаатар марафон-2023''' олон улсын гүйлт 6-р сарын 3-нд зохиогдлоо. Энэ жилийн “Улаанбаатар марафон”-д гүйлтийн спортоор сонирхон хичээллэдэг ахмад буурлууд болон нас насны төлөөллөөс бүрдсэн дэлхийн олон орны тамирчид оролцож байгаа юм. Марафонд оролцогчдын тоо жил ирэх бүр нэмэгдэж байгаа бөгөөд 2022 онд дэлхийн 29 орны 23,690 хүн оролцож байжээ. “Улаанбаатар марафон-2023” олон улсын гүйлтэд 30 орны 25 мянга орчим гүйгчид бүтэн марафон, хагас марафон, 10000 м, 5000м, 1500 м-ийн гэр бүл, тэргэнцэртэй, харааны бэрхшээлтэй иргэдийн, оюуны бэрхшээлтэй хүүхдүүдийн 800м, 500м-ийн зэрэг төрөлд зайд оролцлоо. {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:UB marathon 2023 track.jpg|center|x120px]] |[[Зураг:20230603 1281618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 121618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20230603 121330 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20230603 120913 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 113244 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20230603 112636 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 11262818 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 122431 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 113202 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 113139 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 112731 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20230603 112628 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 112618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 121603 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20230603 121541 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 1281618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20230603 112718 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} Энэ марофоноор 100 гаруй аж ахуй нэгж, 500 гаруй сайн дурын ажилтан оролцож, 30 орны 20 мянга гаруй хүн хурд хүчээ сорилоо. Тодруулбал, өдөрлөгт спортын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллагуудаас гадна олон улсын байгууллагууд, Элчин сайдын яамд, уул уурхай, банк санхүү, худалдаа үйлчилгээний байгууллагууд оролцов. Мөн гүйлтийн зам дагуу дөрвөн усны цэг ажиллаж, цэг тус бүрд эрүүл мэндийн үзлэг, үйлчилгээ үзүүлж ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 Марафонд уралдах зөвлөмж 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 / 🍯 🍝 / 🍜 🍌 🍳 / 🍗 / 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 / 🍗 / 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ / 🧪 (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 / 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * *Сонголт:* **Neutral** ангиллын гутал. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * *Сонголт:* Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй **Stability** (Тогтворжуулагч) ангиллын гутал. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * *Сонголт:* Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай **Cushioned** ангиллын гутал. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== > ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх гутлыг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Уулны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж хөл хамгийн их томорсон байдаг тул **оройн цагаар** очиж өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал хүний хөлийн хэлбэрт орж дасахын тулд багадаа **50-80 км** бэлтгэлийн гүйлт хийсэн байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2023 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] n3mwnd3ltvicc2zp7d898c9wy02s4tg 0 132516 857299 776699 2026-05-29T05:39:21Z Avirmed Batsaikhan 53733 857299 wikitext text/x-wiki '''Сурагчийн олон улсын үнэлгээний хөтөлбөр''' буюу '''PISA''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Programme for International Student Assessment, PISA'') нь дэлхийн улс орнуудын сургуулийн сурагчдын үйл ажиллагааны бичиг үсгийн мэдлэг, мэдлэгээ практикт ашиглах чадварыг үнэлдэг хөтөлбөр юм. Уг хөтөлбөрийг 3 жил тутамд явуулдаг байна. Хөтөлбөрт 15 настай өсвөр насныхан хамрагддаг байна. 1997 онд тус хөтөлбөрийг боловсруулж 2000 онд анх удаа хэрэгжүүлсэн байна. Тестийг [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага|Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага]] олон улсын шинжлэх ухааны тэргүүлэх байгууллагуудтай консорциум, үндэсний төвүүдийн оролцоотойгоор зохион байгуулдаг ажээ. Консорциумыг Австралийн Боловсролын Судалгааны Зөвлөл (ACER) удирдаж, Нидерландын Боловсролын Хэмжилтийн Үндэсний Хүрээлэн (CITO), АНУ-ын Боловсролын Тестийн Алба (ETS), Японы Боловсролын Судалгааны Үндэсний Хүрээлэн (NIER), АНУ-ын ВЕСТАТ (WESTAT) болон боловсролын дэлхийн бусад нэр хүндтэй байгууллагууд хамтран ажилладаг байна. '''''PISA''''' судалгаа нь янз бүрийн улс орны боловсролын системд гарч буй өөрчлөлтийг тодорхойлж, харьцуулах, боловсролын салбарт стратегийн шийдвэрийн үр нөлөөг үнэлэх боломжийг олгодог мониторингийн судалгаа юм. PISA сургуулийн боловсролын чанарын хяналтыг унших бичих, математикийн мэдлэг, байгалийн ухааны мэдлэг, компьютерийн мэдлэгтэй байх гэсэн 4 үндсэн чиглэлээр явуулдаг. PISA 2000-2015 судалгааны үр дүнгээс харахад дунд боловсрол хамгийн сайн нь Зүүн Азийн орнууд болох [[Хятад]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Сингапур]], [[Япон]] байгаа бол Европт [[Финланд]], [[Эстони]], [[Швейцар]], [[Польш]], [[Нидерланд]] улсууд дээгүрт орж байсан аж. == 2000 он == 2000 онд 32 орны 265 000 сурагч хөтөлбөрт хамрагдсан байна. Үндсэн сэдэв нь -унших бөгөөд уншсан зүйлээ ойлгох байв. Энэхүү тестийн асуултын 3/2 энэ сэдэвт зориулагдсан байв. == 2003 он == PISA-2003 он тестэд 43 орны 275 000 сурагчид хамрагдсан байна. Унших тестээр Финланд 543 оноо авч тэргүүлсэн бол АНУ— 495 оноо, ОХУ- 442 оноо, Серби— 412 оноо авч байжээ. Математиаар Хонгконг 550 оноо авч тэргүүлсэн бол АНУ -483 оноо, ОХУ- 468 оноо, Итали—466 оноо авч байжээ. Байгалийн шинжлэх ухаанаар Финланд 549 оноотой тэргүүлж, АНУ-491 оноо, Орос-489 оноо, Италии — 486 оноо авч байжээ. == 2006 он == 2006 онд 57 улс оролцож Өмнөд Солонгос 556 оноо авч тэргүүлсэн бол, Орос- 440 оноо авчээ. Математикийн тестээр Тайвань 549 оноо авч тэргүүлсэн бол Орос- 476 оноо, АНУ- 468 оноо, Израиль—442 оноо авчээ. Байгалийн шинжлэх ухааны тестээр Финланд 563 оноо авч тэргүүлсэн бол АНУ- 489 оноо, ОХУ-479 оноо, Итали -475 оноо авчээ. == 2009 он == 2009 онд 74 орны сурагчид хамрагдсан байна. Уншлагаар - БНХАУ-ын Шанхай хотын сургууль- 556 оноо авч тэргүүлсэн. == 2012 он == 2012 онд PISA-д 65 орон оролцсон байна. Олныг хамарсан тестэнд анх удаа шинэ төрлийн асуудлыг санал болгосон. Үүнд интерактив асуудал (interactive problems) буюу виртуал төхөөрөмж (жишээлбэл, MP3 тоглуулагч, агааржуулагч) -ийг бие даан ашиглаж чадвар байсанаар онцлог байжээ. == 2015 он == PISA-2015 оны тестэд 70 улс хамрагдсан байна. Өмнө нь хэрэглэж байсан тестийн аргуудын зэрэгцээ сурагчдын санхүүгийн мэдлэгийн судалгааг хийсэн байна. == 2018 он == 2018 оны тестийн судалгаанд унших боловсролд түлхүү анхаарсан. Судалгаанд 15 настай дунд сургуулийн болон мэргэжлийн сургуулийн сурагчид хамрагдсан байна. == 2022 он == КОВИД цар тахлын хүндэрлээс шалтгаалж PISA 2021-г 2022 онд явуулахаар PISA-гийн удирдлага шийдвэрлэсэн байна. PISA 2022 -ийн математикийн тестэд '''бүтээлч сэтгэлгээний''' нэмэлт асуудлууд орсон байна. М'''атематикийн PISA 2022 систем''' шинээр нэвтрүүлсэн байна. == 2003-2015 оны үнэлгээний харьцуулалт == {| class="wikitable sortable" ! ! colspan="11" |Математикийн чадвар |- ! ! colspan="3" |2015 ! colspan="2" |2012 ! colspan="2" |2009 ! colspan="2" |2006 ! colspan="2" |2003 |- ! !Дундаж дүн |'''Улс''' !Байр !Дундаж дүн !Байр !Дундаж дүн !Байр !Дундаж дүн !Байр !Дундаж дүн !Байр |- |№ |490 |Олон улсын дундаж тоо |— |494 |— |495 |— |494 |— |499 |— |- |1 |413 |Албани |57 |394 |54 |377 |53 |— |— |— |— |- |2 |360 |Алжир |72 |— |— |— |— |— |— |— |— |- |3 |409 |Аргентин |58 |— |— |— |— |— |— |— |— |- |4 |494 |Австрали |25 |504 |17 |514 |13 |520 |12 |524 |10 |- |5 |497 |Австри |20 |506 |16 |496 |22 |505 |17 |506 |18 |- |6 |531 |Хятад |6 |— |— |— |— |— |— |— |— |- |7 |507 |Бельги |15 |515 |13 |515 |12 |520 |11 |529 |7 |- |8 |377 |Бразил |68 |389 |55 |386 |51 |370 |50 |356 |39 |- |9 |441 |Болгар |47 |439 |43 |428 |41 |413 |43 |— |— |- |10 |456 |Аргентин |43 |418 |49 |— |— |— |— |— |— |- |11 |516 |[[Канад]] |10 |518 |11 |527 |8 |527 |7 |532 |6 |- |12 |423 |Чили |50 |423 |47 |421 |44 |411 |44 |— |— |- |13 |542 |[[Тайвань]] |4 |560 |3 |543 |4 |549 |1 |— |— |- |14 |390 |Колумби |64 |376 |58 |381 |52 |370 |49 |— |— |- |15 |400 |Коста-Рика |62 |407 |53 |— |— |— |— |— |— |- |16 |464 |Хорват |41 |471 |38 |460 |38 |467 |34 |— |— |- |17 |437 |Кипр |48 |— |— |— |— |— |— |— |— |- |18 |492 |Чех |28 |499 |22 |493 |25 |510 |15 |516 |12 |- |19 |511 |Дани |12 |500 |20 |503 |17 |513 |14 |514 |14 |- |20 |328 |Доминикан |73 |— |— |— |— |— |— |— |— |- |21 |520 |Эстони |9 |521 |9 |512 |15 |515 |13 |— |— |- |22 |511 |[[Финланд]] |13 |519 |10 |541 |5 |548 |2 |544 |2 |- |23 |493 |Франц |26 |495 |23 |497 |20 |496 |22 |511 |15 |- |24 |371 |Умард Македони |69 |— |— |— |— |— |— |— |— |- |25 |404 |Гүрж |60 |— |— |— |— |— |— |— |— |- |26 |506 |Герман |16 |514 |14 |513 |14 |504 |19 |503 |19 |- |27 |454 |Грек |44 |453 |40 |466 |37 |459 |37 |445 |32 |- |28 |548 |[[Хонконг|Хонгконг]] |2 |561 |2 |555 |2 |547 |3 |550 |1 |- |29 |477 |Унгар |37 |477 |37 |490 |27 |491 |26 |490 |25 |- |30 |488 |Исланд |31 |493 |25 |507 |16 |506 |16 |515 |13 |- |31 |386 |Индонези |66 |375 |60 |371 |55 |391 |47 |360 |37 |- |32 |504 |Ирланд |18 |501 |18 |487 |30 |501 |21 |503 |20 |- |33 |470 |Израил |39 |466 |39 |447 |39 |442 |38 |— |— |- |34 |490 |Итали |30 |485 |30 |483 |33 |462 |36 |466 |31 |- |35 |532 |[[Япон]] |5 |536 |6 |529 |7 |523 |9 |534 |5 |- |36 |380 |Иордани |67 |386 |57 |387 |50 |384 |48 |— |— |- |37 |460 |Казахстан |42 |432 |45 |405 |48 |— |— |— |— |- |38 |524 |[[Өмнөд Солонгос]] |7 |554 |4 |546 |3 |547 |4 |542 |3 |- |39 |362 |Косово |71 |— |— |— |— |— |— |— |— |- |40 |482 |Латви |34 |491 |26 |482 |34 |486 |30 |483 |27 |- |41 |396 |Ливан |63 |— |— |— |— |— |— |— |— |- |42 |478 |Литв |36 |479 |35 |477 |35 |486 |29 |— |— |- |43 |486 |Люксенбург |33 |490 |27 |489 |28 |490 |27 |493 |23 |- |44 |544 |[[Макао]] |3 |538 |5 |525 |10 |525 |8 |527 |8 |- |45 |446 |Малайз |45 |421 |48 |— |— |— |— |— |— |- |46 |479 |Мальта |35 |— |— |— |— |— |— |— |— |- |47 |408 |Мексик |59 |413 |50 |419 |46 |406 |45 |385 |36 |- |48 |420 |Молдов |52 |— |— |— |— |— |— |— |— |- |49 |418 |Черногори |54 |410 |51 |403 |49 |399 |46 |— |— |- |50 |512 |[[Нидерланд]] |11 |523 |8 |526 |9 |531 |5 |538 |4 |- |51 |495 |Шинэ Зеланд |21 |500 |21 |519 |11 |522 |10 |523 |11 |- |52 |502 |Норвеги |19 |489 |28 |498 |19 |490 |28 |495 |22 |- |53 |387 |Перу |65 |368 |61 |365 |57 |— |— |— |— |- |54 |504 |Польш |17 |518 |12 |495 |23 |495 |24 |490 |24 |- |55 |492 |Португал |29 |487 |29 |487 |31 |466 |35 |466 |30 |- |56 |402 |Катар |61 |376 |59 |368 |56 |318 |52 |— |— |- |57 |444 |Румын |46 |445 |42 |427 |42 |415 |42 |— |— |- |58 |494 |Орос |23 |482 |32 |468 |36 |476 |32 |468 |29 |- |59 |564 |[[Сингапур]] |1 |573 |1 |562 |1 |— |— |— |— |- |60 |475 |Словак |38 |482 |33 |497 |21 |492 |25 |498 |21 |- |61 |510 |Словени |14 |501 |19 |501 |18 |504 |18 |— |— |- |62 |486 |Испани |32 |484 |31 |483 |32 |480 |31 |485 |26 |- |63 |494 |Швед |24 |478 |36 |494 |24 |502 |20 |509 |16 |- |64 |521 |Швейцар |8 |531 |7 |534 |6 |530 |6 |527 |9 |- |65 |415 |Тайланд |56 |427 |46 |419 |45 |417 |41 |417 |35 |- |66 |417 |[[Тринидад ба Тобаго]] |55 |— |— |414 |47 |— |— |— |— |- |67 |367 |Тунис |70 |388 |56 |371 |54 |365 |51 |359 |38 |- |68 |420 |Турк |51 |448 |41 |445 |40 |424 |40 |423 |33 |- |69 |427 |Нэгдсэн Эмират |49 |434 |44 |— |— |— |— |— |— |- |70 |492 |Их Британи |27 |494 |24 |492 |26 |495 |23 |508 |17 |- |71 |470 |АНУ |40 |481 |34 |487 |29 |474 |33 |483 |28 |- |72 |418 |Уругвай |53 |409 |52 |427 |43 |427 |39 |422 |34 |- |73 |495 |Вьетнам |22 |511 |15 |— |— |— |— |— |— |} cio0r44h01xz0e3bnt771fy3i39jg92 0 140992 857287 832019 2026-05-29T05:08:56Z Asaaa18 98448 857287 wikitext text/x-wiki '''Улаанбаатар марафон 2025''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Ulaanbaatar Marathon 2025'') Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотод 10 дах жилдээ зохион байгуулагдаад уламжлал болоод байгаа олон улсын [[марафон]] гүйлтийн тэмцээн юм. Энэ тэмцээнд 41 улсын 30 мянга орчим иргэн оролцон 500, 1500, 5000, 10000, 21000 метр болон хамгийн холын 42 км хүртэл зайд гүйж уралдсан юм. Энэ 2025 оны уралдааны хувьд 5 км, 21 км, 42 км зайд гүйгчид шинэ маршрутаар гүйж өрсөлдсөн байна. Уралдааны үеэр хотын төв хэсгийн машины хөдөлгөөнийг хааж тэмцээний Гараа ба Барианы талбар болсон [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатрын талбайд]] спорт, урлаг, эрүүл мэнд, хоолны олон төрлийн үйлчилгээг үзүүлж байв. Марафонд оролцогчдын бүртгэлийг цахимжуулан нэгдсэн системд холбож, RFID технологийн шийдлийг ашиглан гүйгчдийн гараа, бариаг бүртгэх, барианд орсон зургийг нь тухайн хүний бүртгэлтэй хаяг руу илгээх, гүйгчдийн гүйлтийн үеийн үзүүлэлтийг хэмжих автоматжуулсан технологийг нэвтрүүлснийг “Hipay” компани хариуцан 4 дэх жилдээ хамтран ажиллажээ. Улаанбаатар марафон 2025-д сайн дурын 450 ажилтан ажилласан юм. {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2025 map 18.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 1.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 2.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 3.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 4.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 5.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 6.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 6a.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 8.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 Female top 9 winners.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 11.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 12 Runner up from Kenya.jpg |center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 13.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 14.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 15 1st and 2nd place winners from Kenya.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 16a.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 16 winners and organizer.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 18.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 19.jpg |center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 20.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 21.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 22.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 23.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 24.jpg |center|x88px]] |- | | | | | |} “Улаанбаатар марафон 2025” олон улсын гүйлтийг нээж, Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч Х.Нямбаатар хэлэхдээ, “Улаанбаатар марафон” олон улсын гүйлт нь Монголд гүйлтийн спортыг хөгжүүлэх, түгээн дэлгэрүүлэхэд хувь нэмрээ оруулж байна. Олон улсын гүйлтийг “өдөрлөг”-ийн хэмжээнд хоёр дахь удаагаа зохион байгуулж байна” гээд өсвөр, залуу үеийнхэн маань өөрийн дотоод нөөц боломжийг нээж, зорилгодоо хүрэх тэсвэр хатуужил, бие бялдар, оюуны өв тэгш хүмүүжлийг төлөвшүүлэх гүйлтийн спортыг сонирхож, хичээллэхийг уриалсан юм. Бүртгэлийн хураамжийн хувьд 1.5 км-т 5.000 төгрөг (гэр бүлийн төрөлд оролцогч гишүүн тус бүр 5.000 төгрөг), 5 км-т 10.000 төгрөг, 10 км-т 50.000, 21 км-т 70.000, 42 км-т 90.000 төгрөг байлаа. Оролцогчдын дийлэнх нь 5 км-ийн зайг сонгодог. Энэ зайд оролцогчидийн энгэрийн дугаарыг 05 дугаар сарын 01-нээс 05 дугаар сарын 20-ны 17:00 цаг хүртэл Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар болон 9 дүүргийн Биеийн тамир, спортын хороодоос олгов. Харин 42 км, 21 км, 10 км-ийн зайд оролцогчдын энгэрийн дугаар, чип, футболк, мөн 1.5 км зайд оролцогчдын баталгаажуулалт, энгэрийн дугаар олгох ажлыг Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар, 500, 800м-ийн гүйлтийн бүртгэлийг Монголын тусгай олимпын хороо хариуцан олгов. ===Марафонд уралдах зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. ==Марафоны видео== * [https://www.facebook.com/UlaanbaatarMarathon/videos/1378810740072029/ Эндээс] үзнэ үү. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2025 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 01g37xrpx1kty69tvcpgqb7jpoqccef 857296 857287 2026-05-29T05:36:44Z Asaaa18 98448 857296 wikitext text/x-wiki '''Улаанбаатар марафон 2025''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Ulaanbaatar Marathon 2025'') Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотод 10 дах жилдээ зохион байгуулагдаад уламжлал болоод байгаа олон улсын [[марафон]] гүйлтийн тэмцээн юм. Энэ тэмцээнд 41 улсын 30 мянга орчим иргэн оролцон 500, 1500, 5000, 10000, 21000 метр болон хамгийн холын 42 км хүртэл зайд гүйж уралдсан юм. Энэ 2025 оны уралдааны хувьд 5 км, 21 км, 42 км зайд гүйгчид шинэ маршрутаар гүйж өрсөлдсөн байна. Уралдааны үеэр хотын төв хэсгийн машины хөдөлгөөнийг хааж тэмцээний Гараа ба Барианы талбар болсон [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатрын талбайд]] спорт, урлаг, эрүүл мэнд, хоолны олон төрлийн үйлчилгээг үзүүлж байв. Марафонд оролцогчдын бүртгэлийг цахимжуулан нэгдсэн системд холбож, RFID технологийн шийдлийг ашиглан гүйгчдийн гараа, бариаг бүртгэх, барианд орсон зургийг нь тухайн хүний бүртгэлтэй хаяг руу илгээх, гүйгчдийн гүйлтийн үеийн үзүүлэлтийг хэмжих автоматжуулсан технологийг нэвтрүүлснийг “Hipay” компани хариуцан 4 дэх жилдээ хамтран ажиллажээ. Улаанбаатар марафон 2025-д сайн дурын 450 ажилтан ажилласан юм. {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2025 map 18.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 1.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 2.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 3.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 4.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 5.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 6.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 6a.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 8.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 Female top 9 winners.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 11.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 12 Runner up from Kenya.jpg |center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 13.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 14.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 15 1st and 2nd place winners from Kenya.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 16a.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 16 winners and organizer.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 18.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 19.jpg |center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 20.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 21.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 22.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 23.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 24.jpg |center|x88px]] |- | | | | | |} “Улаанбаатар марафон 2025” олон улсын гүйлтийг нээж, Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч Х.Нямбаатар хэлэхдээ, “Улаанбаатар марафон” олон улсын гүйлт нь Монголд гүйлтийн спортыг хөгжүүлэх, түгээн дэлгэрүүлэхэд хувь нэмрээ оруулж байна. Олон улсын гүйлтийг “өдөрлөг”-ийн хэмжээнд хоёр дахь удаагаа зохион байгуулж байна” гээд өсвөр, залуу үеийнхэн маань өөрийн дотоод нөөц боломжийг нээж, зорилгодоо хүрэх тэсвэр хатуужил, бие бялдар, оюуны өв тэгш хүмүүжлийг төлөвшүүлэх гүйлтийн спортыг сонирхож, хичээллэхийг уриалсан юм. Бүртгэлийн хураамжийн хувьд 1.5 км-т 5.000 төгрөг (гэр бүлийн төрөлд оролцогч гишүүн тус бүр 5.000 төгрөг), 5 км-т 10.000 төгрөг, 10 км-т 50.000, 21 км-т 70.000, 42 км-т 90.000 төгрөг байлаа. Оролцогчдын дийлэнх нь 5 км-ийн зайг сонгодог. Энэ зайд оролцогчидийн энгэрийн дугаарыг 05 дугаар сарын 01-нээс 05 дугаар сарын 20-ны 17:00 цаг хүртэл Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар болон 9 дүүргийн Биеийн тамир, спортын хороодоос олгов. Харин 42 км, 21 км, 10 км-ийн зайд оролцогчдын энгэрийн дугаар, чип, футболк, мөн 1.5 км зайд оролцогчдын баталгаажуулалт, энгэрийн дугаар олгох ажлыг Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар, 500, 800м-ийн гүйлтийн бүртгэлийг Монголын тусгай олимпын хороо хариуцан олгов. ===Марафонд уралдах зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (Говь-Алтай болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. Танд амжилт хүсэе! ==Марафоны видео== * [https://www.facebook.com/UlaanbaatarMarathon/videos/1378810740072029/ Эндээс] үзнэ үү. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2025 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] f4wunj5ppvlxr90grg1r1406erjp8w3 857305 857296 2026-05-29T06:00:26Z Asaaa18 98448 857305 wikitext text/x-wiki '''Улаанбаатар марафон 2025''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Ulaanbaatar Marathon 2025'') Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотод 10 дах жилдээ зохион байгуулагдаад уламжлал болоод байгаа олон улсын [[марафон]] гүйлтийн тэмцээн юм. Энэ тэмцээнд 41 улсын 30 мянга орчим иргэн оролцон 500, 1500, 5000, 10000, 21000 метр болон хамгийн холын 42 км хүртэл зайд гүйж уралдсан юм. Энэ 2025 оны уралдааны хувьд 5 км, 21 км, 42 км зайд гүйгчид шинэ маршрутаар гүйж өрсөлдсөн байна. Уралдааны үеэр хотын төв хэсгийн машины хөдөлгөөнийг хааж тэмцээний Гараа ба Барианы талбар болсон [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатрын талбайд]] спорт, урлаг, эрүүл мэнд, хоолны олон төрлийн үйлчилгээг үзүүлж байв. Марафонд оролцогчдын бүртгэлийг цахимжуулан нэгдсэн системд холбож, RFID технологийн шийдлийг ашиглан гүйгчдийн гараа, бариаг бүртгэх, барианд орсон зургийг нь тухайн хүний бүртгэлтэй хаяг руу илгээх, гүйгчдийн гүйлтийн үеийн үзүүлэлтийг хэмжих автоматжуулсан технологийг нэвтрүүлснийг “Hipay” компани хариуцан 4 дэх жилдээ хамтран ажиллажээ. Улаанбаатар марафон 2025-д сайн дурын 450 ажилтан ажилласан юм. {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2025 map 18.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 1.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 2.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 3.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 4.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 5.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 6.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 6a.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 8.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 Female top 9 winners.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 11.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 12 Runner up from Kenya.jpg |center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 13.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 14.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 15 1st and 2nd place winners from Kenya.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 16a.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 16 winners and organizer.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 18.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 19.jpg |center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 20.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 21.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 22.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 23.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 24.jpg |center|x88px]] |- | | | | | |} “Улаанбаатар марафон 2025” олон улсын гүйлтийг нээж, Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч Х.Нямбаатар хэлэхдээ, “Улаанбаатар марафон” олон улсын гүйлт нь Монголд гүйлтийн спортыг хөгжүүлэх, түгээн дэлгэрүүлэхэд хувь нэмрээ оруулж байна. Олон улсын гүйлтийг “өдөрлөг”-ийн хэмжээнд хоёр дахь удаагаа зохион байгуулж байна” гээд өсвөр, залуу үеийнхэн маань өөрийн дотоод нөөц боломжийг нээж, зорилгодоо хүрэх тэсвэр хатуужил, бие бялдар, оюуны өв тэгш хүмүүжлийг төлөвшүүлэх гүйлтийн спортыг сонирхож, хичээллэхийг уриалсан юм. Бүртгэлийн хураамжийн хувьд 1.5 км-т 5.000 төгрөг (гэр бүлийн төрөлд оролцогч гишүүн тус бүр 5.000 төгрөг), 5 км-т 10.000 төгрөг, 10 км-т 50.000, 21 км-т 70.000, 42 км-т 90.000 төгрөг байлаа. Оролцогчдын дийлэнх нь 5 км-ийн зайг сонгодог. Энэ зайд оролцогчидийн энгэрийн дугаарыг 05 дугаар сарын 01-нээс 05 дугаар сарын 20-ны 17:00 цаг хүртэл Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар болон 9 дүүргийн Биеийн тамир, спортын хороодоос олгов. Харин 42 км, 21 км, 10 км-ийн зайд оролцогчдын энгэрийн дугаар, чип, футболк, мөн 1.5 км зайд оролцогчдын баталгаажуулалт, энгэрийн дугаар олгох ажлыг Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар, 500, 800м-ийн гүйлтийн бүртгэлийг Монголын тусгай олимпын хороо хариуцан олгов. ===Марафонд уралдах зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (Говь-Алтай болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. Танд амжилт хүсэе! ===Гутлаа сонгох=== Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * *Сонголт:* **Neutral** ангиллын гутал. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * *Сонголт:* Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй **Stability** (Тогтворжуулагч) ангиллын гутал. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * *Сонголт:* Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай **Cushioned** ангиллын гутал. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== > ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх гутлыг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Уулны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж хөл хамгийн их томорсон байдаг тул **оройн цагаар** очиж өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал хүний хөлийн хэлбэрт орж дасахын тулд багадаа **50-80 км** бэлтгэлийн гүйлт хийсэн байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! ==Марафоны видео== * [https://www.facebook.com/UlaanbaatarMarathon/videos/1378810740072029/ Эндээс] үзнэ үү. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2025 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] cw34cdrxvb08hyn448t9lfx9us1uznc 857311 857305 2026-05-29T06:26:08Z Asaaa18 98448 857311 wikitext text/x-wiki '''Улаанбаатар марафон 2025''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Ulaanbaatar Marathon 2025'') Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотод 10 дах жилдээ зохион байгуулагдаад уламжлал болоод байгаа олон улсын [[марафон]] гүйлтийн тэмцээн юм. Энэ тэмцээнд 41 улсын 30 мянга орчим иргэн оролцон 500, 1500, 5000, 10000, 21000 метр болон хамгийн холын 42 км хүртэл зайд гүйж уралдсан юм. Энэ 2025 оны уралдааны хувьд 5 км, 21 км, 42 км зайд гүйгчид шинэ маршрутаар гүйж өрсөлдсөн байна. Уралдааны үеэр хотын төв хэсгийн машины хөдөлгөөнийг хааж тэмцээний Гараа ба Барианы талбар болсон [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатрын талбайд]] спорт, урлаг, эрүүл мэнд, хоолны олон төрлийн үйлчилгээг үзүүлж байв. Марафонд оролцогчдын бүртгэлийг цахимжуулан нэгдсэн системд холбож, RFID технологийн шийдлийг ашиглан гүйгчдийн гараа, бариаг бүртгэх, барианд орсон зургийг нь тухайн хүний бүртгэлтэй хаяг руу илгээх, гүйгчдийн гүйлтийн үеийн үзүүлэлтийг хэмжих автоматжуулсан технологийг нэвтрүүлснийг “Hipay” компани хариуцан 4 дэх жилдээ хамтран ажиллажээ. Улаанбаатар марафон 2025-д сайн дурын 450 ажилтан ажилласан юм. {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2025 map 18.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 1.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 2.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 3.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 4.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 5.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 6.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 6a.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 8.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 Female top 9 winners.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 11.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 12 Runner up from Kenya.jpg |center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 13.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 14.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 15 1st and 2nd place winners from Kenya.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 16a.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 16 winners and organizer.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 18.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 19.jpg |center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 20.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 21.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 22.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 23.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 24.jpg |center|x88px]] |- | | | | | |} “Улаанбаатар марафон 2025” олон улсын гүйлтийг нээж, Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч Х.Нямбаатар хэлэхдээ, “Улаанбаатар марафон” олон улсын гүйлт нь Монголд гүйлтийн спортыг хөгжүүлэх, түгээн дэлгэрүүлэхэд хувь нэмрээ оруулж байна. Олон улсын гүйлтийг “өдөрлөг”-ийн хэмжээнд хоёр дахь удаагаа зохион байгуулж байна” гээд өсвөр, залуу үеийнхэн маань өөрийн дотоод нөөц боломжийг нээж, зорилгодоо хүрэх тэсвэр хатуужил, бие бялдар, оюуны өв тэгш хүмүүжлийг төлөвшүүлэх гүйлтийн спортыг сонирхож, хичээллэхийг уриалсан юм. Бүртгэлийн хураамжийн хувьд 1.5 км-т 5.000 төгрөг (гэр бүлийн төрөлд оролцогч гишүүн тус бүр 5.000 төгрөг), 5 км-т 10.000 төгрөг, 10 км-т 50.000, 21 км-т 70.000, 42 км-т 90.000 төгрөг байлаа. Оролцогчдын дийлэнх нь 5 км-ийн зайг сонгодог. Энэ зайд оролцогчидийн энгэрийн дугаарыг 05 дугаар сарын 01-нээс 05 дугаар сарын 20-ны 17:00 цаг хүртэл Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар болон 9 дүүргийн Биеийн тамир, спортын хороодоос олгов. Харин 42 км, 21 км, 10 км-ийн зайд оролцогчдын энгэрийн дугаар, чип, футболк, мөн 1.5 км зайд оролцогчдын баталгаажуулалт, энгэрийн дугаар олгох ажлыг Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар, 500, 800м-ийн гүйлтийн бүртгэлийг Монголын тусгай олимпын хороо хариуцан олгов. ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 Марафонд уралдах зөвлөмж 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 / 🍯 🍝 / 🍜 🍌 🍳 / 🍗 / 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 / 🍗 / 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ / 🧪 (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 / 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * *Сонголт:* **Neutral** ангиллын гутал. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * *Сонголт:* Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй **Stability** (Тогтворжуулагч) ангиллын гутал. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * *Сонголт:* Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай **Cushioned** ангиллын гутал. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== > ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх гутлыг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Уулны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж хөл хамгийн их томорсон байдаг тул **оройн цагаар** очиж өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал хүний хөлийн хэлбэрт орж дасахын тулд багадаа **50-80 км** бэлтгэлийн гүйлт хийсэн байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! ==Марафоны видео== * [https://www.facebook.com/UlaanbaatarMarathon/videos/1378810740072029/ Эндээс] үзнэ үү. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2025 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] bx4w1rpnducktg39nytbsa94r6c1ev4 0 145216 857260 851452 2026-05-28T15:16:21Z Gumuda Gumuda 102721 857260 wikitext text/x-wiki '''Монгол улсын гавъяат багш, Техникийн шинжлэх ухааны доктор, профессор, Монгол улсын зөвлөх инженер, яруу найрагч''' '''Гүррагчаагийн Лхагваа''' [[Файл:Image 44dr.jpg|thumb]] Архангай аймгийн Цахир сумын нутаг Хойд Тэрхийн Дээд Сэрвэнд төрсөн. 1955-1965 онд Архангай аймгийн Цахир, Тариат сумын бага, дунд сургууль, 1970 онд Украин улсын Одесса хотын Ломоносовын нэрэмжит Технологийн дээд сургууль төгссөн. 1980 онд Герман улсын Дрезден хотын Техникийн их сургуульд техникийн ухааны доктор (Ph.D.), 1998 онд Монгол улсын Техникийн их сургуульд техникийн шинжлэх ухааны доктор (D. Sc.)-ын зэрэг хамгаалсан. 2007 онд Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуулийн профессор цол хүртсэн. Монголын Инженерийн ухааны үндэсний академи, Монголын Зохиолчдын эвлэлийн гишүүн. Монгол улсын зөвлөх инженер. Хүнсний үйлдвэр, эрдэм шинжилгээний байгууллага, яам зэрэг газарт инженер, мөн дипломат алба хашиж, 1990-1992 онд Монгол улсын Хүнсний үйлдвэрийн нэгтгэлийн ерөнхий захирал, 1992-2002 онд "Хүнсний үйлдвэр" компаний ерөнхий захирал, 2002 - 2011 онд Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуульд профессороор ажилласан. “Хүн ам, хүнс тэжээл”, “Хүнс тэжээл”<ref>{{Cite web |title=Хүнс тэжээл |url=https://lkhagvaa.mn/book/9 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref>,  “Мөнхрөхүй ухаан”<ref>{{Cite web |title=Мөнхрөхүй ухаан |url=https://lkhagvaa.mn/book/21 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref>, “Хүн төрөлхтний энергийн хууль”<ref>{{Cite web |title=Хүн төрөлхтөний энергийн хууль |url=https://lkhagvaa.mn/book/6 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref>, "Хүн, хүний хөгжлийн шинэ үзэл баримтлал"<ref>{{Cite web |title=Хүн, хүний хөгжлийн шинэ үзэл баримтлал |url=https://lkhagvaa.mn/book/5 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref>, "Дарвины бичнээс энергийн онол хүртэлх хүмүүний хувьсал"<ref>{{Cite web |title=ДАРВИНЫ БИЧНЭЭС ЭНЕРГИЙН ОНОЛ ХҮРТЭЛХ ХҮМҮҮНИЙ ХУВЬСАЛ |url=https://lkhagvaa.mn/book/27 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref>, "Билгүүн ухааны толь"<ref>{{Cite web |title=БИЛГҮҮН УХААНЫ ТОЛЬ |url=https://lkhagvaa.mn/book/29 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref>, "Карма. Учир шалтгаан, үйл үрийн ном" боть I - IY<ref>{{Cite web |title=КАРМА - УЧИР ШАЛТГААН, ҮЙЛ ҮРИЙН НОМ Ⅳ БОТЬ |url=https://lkhagvaa.mn/book/49 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref>, "Дарма. Үнэн ёс" боть Y<ref>{{Cite web |title=ДАРМА. ҮНЭН ЁС - БОТЬ Ⅴ |url=https://lkhagvaa.mn/book/36 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref>, "Нирваан. Мянганы шастир" боть YI<ref>{{Cite web |title=НИРВААН. МЯНГАНЫ ШАСТИР - БОТЬ Ⅵ |url=https://lkhagvaa.mn/book/37 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref>, "Шинжлэх ухааны шинэ эхэн"<ref>{{Cite web |title=ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ШИНЭ ЭХЭН |url=https://lkhagvaa.mn/book/40 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref>, "Квант боловсрол Квант эмчилгээ"<ref>{{Cite web |title=КВАНТ БОЛОВСРОЛ КВАНТ ЭМЧИЛГЭЭ |url=https://lkhagvaa.mn/book/42 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref>, "Бурхан Будда. Шашин ба Шинжлэх ухааны ноён оргил"<ref>{{Cite web |title=БУРХАН БУДДА - ШАШИН БА ШИНЖЛЭХ УХААНЫ НОЁН ОРГИЛ |url=https://lkhagvaa.mn/book/45 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref>, "Нууцын нууц"<ref>{{Cite web |title=НУУЦЫН НУУЦ |url=https://lkhagvaa.mn/book/46 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref>,  "Монголчуудын хоолзүйн уламжлал ба шинэчлэл"<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛЧУУД - ХООЛЗҮЙН УЛАМЖЛАЛ, ШИНЭЧЛЭЛ |url=https://lkhagvaa.mn/book/38 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref>, "Чингис хааны нууц ба ухамсрын хүмүүс монголчууд"<ref>{{Cite web |title=ЧИНГИС ХААНЫ НУУЦ БА УХАМСРЫН ХҮН МОНГОЛЧУУД |url=https://lkhagvaa.mn/book/41 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref>, "Самади агуулсан хутагтууд"<ref>{{Cite web |title=САМАДИ АГУУЛСАН ХУТАГТ БАГШ НАР |url=https://lkhagvaa.mn/book/43 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref>, "Уяхан Замба тивийн наран дор" /шинжлэх ухаан ба яруу найргийн ном/<ref>{{Cite web |title=УЯХАН ЗАМБА ТИВИЙН НАРАН ДОР |url=https://lkhagvaa.mn/book/44 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref>, "Билгүүний охь. Буддын ба Байгалийн шинжлэх ухааны давхцал"<ref>{{Cite web |title=БИЛГҮҮНИЙ ОХЬ - БУДДЫН БА БАЙГАЛИЙН ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДАВХЦАЛ |url=https://lkhagvaa.mn/book/47 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref> зэрэг шинжлэх ухааны ном, "Хайрын ханасан уусмал"<ref>{{Cite web |title=Хайрын ханасан уусмал |url=https://lkhagvaa.mn/book/23 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref>, "Яруу найргийн тэнгэр дор"<ref>{{Cite web |title=ЯРУУ НАЙРГИЙН ТЭНГЭР ДОР |url=https://lkhagvaa.mn/book/48 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref>, "Хөтөлгөө морьтой эцэг"<ref>{{Cite web |title=Хөтөлгөө морьтой эцэг |url=https://lkhagvaa.mn/book/22 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref>, "Газрын амьсгал"<ref>{{Cite web |title=Газрын амьсгал |url=https://lkhagvaa.mn/book/8 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref>, "Цэцэг тоссон бүсгүй"<ref>{{Cite web |title=Цэцэг тоссон бүсгүй |url=https://lkhagvaa.mn/book/19 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref>, "Мөнхийн цагаан уул"<ref>{{Cite web |title=Мөнхийн цагаан уул |url=https://lkhagvaa.mn/book/10 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref>, "Зэн яруу найраг"<ref>{{Cite web |title=ЗЭН ЯРУУ НАЙРАГ |url=https://lkhagvaa.mn/book/51 |access-date=2026-05-28 |website=lkhagvaa.mn}}</ref> зэрэг яруу найргийн  ном, "Эх үрсийн дуулал"<ref>{{Cite web |title=Эх үрийн дуулал |url=https://lkhagvaa.mn/book/7 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref>, "Дүүриймаа"<ref>{{Cite web |title=Дүүриймаа |url=https://lkhagvaa.mn/book/18 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref> зэрэг уран сайхны нийтлэлийн ном хэвлүүлж, 100 орчим эрдэм судлалын хийгээд асуудал дэвшүүлсэн өгүүлэл нийтлүүлсэн. "Хүнсний шингэн уургийг биотехнологийн аргаар холбож хатуу биед шилжүүлэх биотехнологийн арга" бүтээлээр  Герман улсын патент, "Монголын уламжлалт хоолзүйн судалгаа хүн төрөлхтний эдүгээ ба ирээдүйд холбогдох нь" /1997/, "Карма. Учир шалтгаан, үйл үрийн ном" боть I-IY, "Дарма. Үнэн ёс" боть Y,  "Нирваан. Мянганы шастир"  боть YI, "Монголчуудын хоолзүйн уламжлал, шинэчлэл", бусад бүтээлүүдээр  Монгол улсын зохиогчийн эрх, "Эсийн түвшинд хүрч үйлчлэх эрчим зохицуулалтын арга" /2000/, "Хүний эмчилгээний загварчлал" /2003/, мөн хамтын бүтээл болох "Чихрийн шижин өвчний эмчилгээний хоол" /2013/ бүтээлүүдээр  Монгол улсын патентийн эрх эзэмшдэг. Хүний үүсэл, удамшил, хөгжил, хувьслын тухай байгалийн ба биологийн шинжлэх ухааны 47 шинэ хууль, Хүний тухай шинэ цогц баримтлал, Хүний ангилалзүй, Хүний ерөнхий онол, Махбодийн энергийн хуулиуд болон Хүний хийгээд нийгмийн хөгжлийн тодорхойлолтуудыг томъёолж, Квант эмчилгээний цогц технологийг бий болгосны дотор Хүн өөрийгөө эмгүйгээр эмчлэх хийгээд ухамсраа бие даан хөгжүүлэхэд чиглэсэн эмчилгээ - хөгжлийн квант технологиуд,  Хүний биед өндөр температур үүсэх үзэгдэл /эмчилгээний квант технологи/, Боловсрол ба  эмчилгээний алсын зайн квант технологи, Хүний бие махбодийн дотоод энергийг эмчилгээний зориулалтаар шилжүүлэн хувиргах зүй тогтол, Хүнсний зохицуулагч үйлчлэлийн онол зэрэг шинжлэх ухааны нээлтүүд хийсэн. Эдгээр бүтээлүүдийн ачаар Декартаас хойш 400 жилийн дараа Хүний тухай шинжлэх ухааны шинэ онол бий болж, Бурхан Будда бээр шашин төдийгүй шинжлэх ухааныг үндэслэгч болох тухай бүрэн намтар нь 2600 жилийн дараа хүн төрөлхтний хүртээл болж, Чингис хааны нууц бол ухамсар, Чингис хаан ба Хүннүгээс эхтэй бүх монголчууд ухамсрын хүмүүс – гэгээнтнүүд байсныг 860 жилийн дараа дэлхий мэдэх боллоо. "Хүн, хүний хөгжлийн шинэ үзэл баримтлал" бүтээл нь Монгол улсын Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны яамны 2010 оны шагнал хүртсэн. Хүний тухай шинжлэх ухааны шинэ онол бүтээсний учир монголын People сэтгүүлээс 2017 оны онцлох эрдэмтний өргөмжлөл, хүн өөрийгөө эмгүй эмчлэх квант технологийг нээж хэрэгжүүлсний учир мөн сэтгүүлийн 2023 оны тэргүүн өргөлмжлөл (Grand Prize) хүртээсэн. Шинжлэх ухааны доктор (D.Sc.) 1, доктор (Ph.D.) 5, магистрын 12  судалгааны ажлыг удирдаж хамгаалуулсан. Дотоод, гадаадын эрдэм шинжилгээний хуралд 40 гаруй илтгэл хэлэлцүүлсэн.   Монгол улсын гавъяат багш, Хүнсний аж үйлдвэрийн болон Шинжлэх ухааны тэргүүний ажилтан. ----'''''   ''''' Хүн, хүний хөгжлийн шинэ онол, бие махбодийн энергийн шинж чанарын зүй тогтол, хоолзүйн онолын шинэчлэлийн үндэс, анагаах ухааны салбарт эмчилгээний технологийн шинэ чиглэлүүдийг бий болгосны учир  Англи улсын Кембрижийн Намтар судлалын олон улсын төвөөс “20 дугаар зууны 2000 шилдэг сэхээтэн” медалиар шагнаж,  ”20 дугаар зууны 2000 шилдэг сэхээтэн” ном, мөн АНУ-ын Намтар судлалын институтээс эрхлэн гаргадаг “Дэлхийн шилдэг сэхээтэн” цувралд намтар нь хэвлэгдсэн.<ref>{{Cite web |title=НАМТАР |url=https://lkhagvaa.mn/page/1 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref> Шинжлэх ухааны нээлтүүд үзэх: https://lkhagvaa.mn/page/3<ref>{{Cite web |title=ШИНЖЛЭХ УХААНЫ НЭЭЛТҮҮД |url=https://lkhagvaa.mn/page/3 |access-date=2026-02-20 |website=lkhagvaa.mn}}</ref> 6cb8mskb1hfq9y8pnqgbgcf40q573uz 0 145841 857267 852738 2026-05-29T01:34:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 857267 wikitext text/x-wiki '''Герман, Францад сурсан анхны монгол оюутнууд''' -1926-1930 онд Герман болон Францад суралцуулахаар БНМАУ-ын Ардын Засгийн газраас илгээж байсан оюутнуудыг хэлж байгаа юм. == Шийдвэр == Ардын хувьсгал ялснаас хойш гадаад бодлогоо тэлж, гуравдагч хөрш хайж байсан монголчууд хүүхэд, залуусаа барууны оронд сургаж, боловсролын үр шимийг нь хүртэх боломж гэж харж байв. Улмаар өрнөд рүү хүүхдүүд сургахаар явуулах саналыг Ардын засгийн газар 1925 оны 11-р сарын 27-ны өдрийн 42 дугаар хуралдаанаараа “...хичээл сурлагадаа шалгарсан, биеийн эрүүл мэндийн хувьд тэнцэх дунд сургуулийн төгсөх ангийн 35 сурагчийг сонгон авч Герман, Франц улсад явуулж дунд, лицей болон тусгай мэргэжлийн ажилтан бэлтгэх төрөл бүрийн сургуульд суралцуулах” тухай шийдвэр гаргаж баталсанаар 35 хүүхэд илээх болжээ. 1925 онд МАХН-ын дарга [[Цэрэн-Очирын Дамбадорж]], Судар бичгийн хүрэээлэнгийн дарга [[Жамсраны Цэвээн]], Цэргийн явдлын яамны сайд [[Хатанбаатар Магсаржав]], Гэгээрлийн яамны сайд [[Эрдэнэбатхаан]] тэргүүтэй хариуцлагатай алба хашиж байсан хүмүүс монгол хүүхдүүд өрнөдөд боловсрол эзэмшихээр явуулах ажлыг зохион байгуулжээ. Энэ тухай 1926 оны 5-р сарын 21-ний өдрийн Үнэн сонины № 28-ны дугаарт “Бас нэгэн алхам урагшлав” нэртэйгээр хэвлэгдсэн өгүүлэлд дурдсан байна. == Шалгаруулалт == Сонгон шалгаруулалтыг Нийслэл хүрээний анхны дунд сургуулиас эхлэн мэргэжлийн, их  дээд сургуулиар ч явуулсан байдаг. Улмаар сурлага, сахилга сайтай хэдэн зуун хүүхдээс Р.Аюурзана, улсын хэвлэх үйлдвэрийн ууган инженер Ц.Баатарсэнгэ, Гавьяат багш С.Бавуу, Ц.Бадарч, Г.Базарням, Ардын багш Г.Батсүх, Б.Гомбо, Л.Гомбожав, Б.Доржсүрэн, Дугаржав, Лувсан, С.Лувсандамдин, М.Лувсаннамжил, Ц.Лувсанцэнд, зохиолч, орчуулагч [[Наваан-Юндэн|Насан-Очирын Наваан-Юндэн]], Төрийн хошой шагналт, зохиолч [[Донровын Намдаг]], Ардын зураач Л.Намхайцэрэн, Монголкиноны анхны найруулагч Т.Нацагдорж, Н.Пүрэвдорж, утга зохиол судлаач [[Балдангийн Содном]], Д.Содном, Сумади, Сумьяа, номын сангийн ахмад ажилтан Д.Сурмаажав, Б.Сэд-Эд, [[Гомбожавын Хаалаа]], герман-монгол толь бичиг зохиогч Ш.Цэвэг, Г.Цэвээн, [[Доржийн Цэрэнханд]], Х.Юмбүү, аж үйлдвэрийн комбинатын ууган ажилтан Б.Юмхүү, гавъяат мал зүйч, академич Т.Аюурзана, геологийн ухааны анхны доктор Ж.Дүгэрсүрэн, Л.Намсрай, Л.Уртнасан нарын 14 насны голцуу 35 хүүхдийг шалгаруулсан байна. Энэхүү шалгаруулалтад их жанжин [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатарын]] ганц хүү [[Сүхбаатарын Галсан|С.Галсан]], хичээнгүй сайд [[Балингийн Цэрэндорж|Балингийн Цэрэндоржийн]] хүү Юндэн нар орсон ч тэнцэж чадаагүй байна. Үүнээс харахад л хүүхдүүдийг маш нарийн, няхуур хяналт тавьж, танил тал, арын хаалга, эрх, нөлөө бүхий хүний хүүхэд гэж үзэлгүй ардын олон хүүхдэд ижил, тэнцүү боломж олгож байжээ. Эрдэм авьяасаараа шалгарсан эдгээр анхны 35 хүүхдийг МАХН-ын Төв хорооны дарга Ц.Дамбадорж, Цэргийн яамны сайд Хатанбаатар Магжаржав, эрдэмтэн Ж.Цэвээн нарын нам, засгийн төлөөлөгчид Ардыг гэгээрүүлэх яамны гадна талбайд нэгдсэн байдлаар үдэж өгч, ёслолын буудлага хийж байжээ. == Улаанбаатараас Берлин хүрсэн зам == Ийнхүү Гэгээрлийн яамны сайд [[Эрдэнэбатхаан]], эрдэмтэн Нийслэлийн дунд сургуулийн захирал [[Базарын Ишдорж]] нар 1926 оны 5-р сарын 25-26-нд анхны 35 хүүхдүүдийн хамт "Дож" (Dodge) автомашины ачаан дээр умард хил рүү хөдөлж цааш нь [[Берлин]] хот руу хүргэж өгсөн байна. Мөн Нийслэлийн хүрээний анхны дунд сургуулийн багш Д.Буддарь (1894-1939) , Б.Далай (1906-1927) , Ж.Авирмэд гэсэн багш нар дагалдаж явсан гэдэг. Улаанбаатараас ачааны машинаар "Шар хөв" гэдэг газар хүргүүлээд цаашаа Алтанбулаг хүртэл мориор 2 хоног явсан гэдэг. Тэндээ буриад айлд 2 хоноод морин тэргээр Зөвлөлтийн хил даваад Сэлэнгээс Дээд-Үд буюу өнөөгийн [[Улаан-Үд]] хот хүртэл усан онгоцоор явж хүрсэн байна. Дээд-Үдээс хатуу галт тэргэнд авч явсан эсгийгээ дэвсэж 6-7 хоног явж [[Москва]] орсон гэдэг. Москва хотод 3 хоноод Германы ЭСЯ-наас виз авч цааш [[Ленинград]] хот руу галт тэргээр хөдөлжээ. Ленинградад 7 хонож баримт бичгээ бүрдүүлж усан онгоц хүлээж Германы Штетин (өнөөгийн Польшийн [[Шчецин]] боомт) боомт руу хөдөлсөн байна. Ленинград хотод өмнөх 1925 онд очоод сурч байсан [[Бямбын Ринчен]], О.Намнандорж, Д.Гончиг нарын оюутнуудаар газарчлуулж Ленинград хотын үзсэн гэдэг. Ленинградаас багш оюутнууд 5-р сарын 27-нд гарч Балтийн далайгаар явж Штетин хүртэл 3 өдөр усаар явж хүрсэн байдаг юм. Штетинд боомтод 30-ны орой 19:00 цагт хүрэхэд Монголын худалдааны төлөөлөгч [[Даш Сампилон|Даш Сампилоны]] даалгавараар хэлмэрч С.М.Вольф угтан авч галт тэргэнд суулгаад 150 км явж 31-ний үүрээр хүүхдүүд Берлин хотод хүрсэн түүхтэй юм. == Герман, Францад == Зөвлөлтийн Ленинград хотод галт тэргээр очоод бичиг цаас /виз/ хөөцөлдөж 7 хоносон эрдмийн эрэлчид усан онгоцоор хоёр хоног яваад зорьсон Берлин хотдоо хүрсэн байдаг юм. Берлинд очоод сурагчдыг Герман, Францад сурахаар нь ангилж, харьяа сургууль руу нь шилжүүлсэн бөгөөд 31 нь Германд, үлдсэн 4 хүүхэд Францад сурахаар болжээ. Хөрөнгөтний оронд очсон анхны 35 монгол хүүхдийн 30 нь эрэгтэй, 5 нь эмэгтэй байсан бөгөөд хамгийн бага нь 13, ахмад нь 19 настай байжээ. БНМАУ-ын багш сурагчдыг Герман Улсад хүргэж, тэдэнтэй холбогдох асуудлыг зохицуулах үүргийг эхний үед Ардыг Гэгээрүүлэх яамны сайд Эрдэнэбатхаан голлон хариуцаж ажилласан бөгөөд тэрээр Берлин хотын зүүн хойд захад орших Фронау /[[Герман хэл|герман.]] ''Frohnau'' / гэдэг хөдөө байдалтай газар нэгэн герман айлын байшинг хөлслөн авч багш, сурагчдаа суулгахаар хэлэлцэн тохиролцож гэрээ байгуулснаар 1926 оны 6-р сарын 14-ний өдөр Монголын багш, сурагчдыг уг байранд шилжүүлэн суулгажээ. Монгол сурагчид Фронауд 1927 оны 1-р сар хүртэл байх хугацаандаа анх Ардыг Гэгээрүүлэх Яамнаас төлөвлөсөн ёсоор герман хэл, бичигт сайтар суралцаж, дараа нь тус тусын сургуульд суралцах даалгавартай байжээ. Тэдэнд Даллер зэрэг хоёр багшийг хөлслөн авч герман хэл, бичгийг заалгаж байв. 1925 оны 11-р сарын 27-ны өдрийн Ардын Засгийн газрын 42-р тогтоолыг үндэслэн Ардыг Гэгээрүүлэх Яамны зохистой төлөвлөгөөний дагуу дээрх сурагчдын сургуулийн төлбөр, бусад зардлыг Засгийн газар бүрэн хариуцахаар тогтсон байна. Сурагчид герман хэлний бэлтгэлд сурсныхаа дараа ерөнхий боловсролын сургууль, БНМАУ-ын Засгийн газартай худалдааны гэрээ байгуулсан үйлдвэр, заводуудад мэргэжлийн дадлага, сургууль хийж суралцах төлөвлөгөөтэй байжээ. 1926 оны 11-р сараас эхлэн Фронаугаас Аюурзана, Лувсандамдин нарын сурагчдыг Лайпциг хотын газарзүйн зургийн "Wagner & Debes" пүүст ажиллуулахаар анхлан явуулж эхлэсэн ба 1927 оны 1 сарын байдлаар монгол сурагчид дунд сургууль болон дээрх гэрээт үйлдвэрүүдэд ажиллаж, суралцах явдал үндсэндээ жигдэрч шийдэгджээ. Хүүхдүүдийг эхний жилд хэлний бэлтгэл хийлгэж, сургуулийн дотуур байранд байлгажээ. Тэдний цагаан хэрэглэл, хоол ундыг улсын сангаас даадаг байсан байна. Хүүхдүүд хэлний бэлтгэл, хичээл, хүмүүнлэгийн ажил гээд тун завгүй суралцаж байж. Хэлний бэлтгэл дуусахад сурагчдыг байрнаас гаргаж, тус тусад нь айлуудаар суулгахаар болжээ. Ингээд эх хэлээрээ ярих нь багасаж, зөвхөн германаар ярих шаардлага үүссэн бөгөөд энэ тухайд “Хүүхдүүд удалгүй германаар сайн ярьж, эх хэл шигээ л ашигладаг болсны зэрэгцээ англи хэл сурч байсан” хэмээн 35 сурагчийн нэг [[Балдангийн Содном]] дурсан тэмдэглэсэн байдаг. Баруунд сурсан хүүхдүүдэд өдрийн хоол өгдөг байсан бөгөөд хэл, хичээлийн зэрэгцээ сонгодог дуу хөгжим сонсгож, хүүхдүүдийг өөр өөрийнхөөрөө хөгжих, боловсроход анхаарсан гэдэг. Ирэх намар нь буюу 1927 оны 10-р сарын 17-нд Д.Нацагдорж, Д.Пагмадулам, Д.Санжаа, Н.Бат-Очир, Баваасан, Б.Цэдэндамба, М.Гомбожав, Ц.Бадамжав нарын найман сурагч, оюутан эх орноосоо гарч бусад дээрээ нэмэгдэж очсоноос М.Гомбожав, Ц.Бадамжав Францад суралцахаар болж, бусад нь Германд үлджээ. Анхны 35 дээр найман сурагч, оюутан нэмэгдэж, Монголоос Герман, Францад суралцагчдын тоо 43 хүрсэн бөгөөд сурагч, оюутнуудыг их, дээд, нарийн мэргэшлийн сургуулиудад хуваан суралцуулахаар болсон байдаг. Ингэснээр өрнөдөд сурсан анхны сурагчид зөвхөн соёл, сэтгэлгээний талаараа ч бус нөөц, боломждоо тааруулан аж ахуйн мэргэжилтэн, холбоочин, токарьч гээд улсдаа хэрэгтэй алтнаас үнэтэй нарийн мэргэшлийн эзэд болох боломж бүрджээ. 1927 онд 43 хүүхдийн нэг болох Дугаржав гэнэт өвдөж өвчнөөр нас барсан байдаг юм. '''''Сургуульд хуваарилагдсан байдлыг''''' авч үзвэл Берлин хотын Лихтерфельде дүүрэгт орших Улсын Сургалтын байгууллага /Staatliche Lehranstalt in Lichterfelde/ -ын дунд сургуульд С.Бавуу, [[Наваан-Юндэн|С.Наваан-Юндэн]], Пүрэвдорж, Доржсүрэн, Б.Содном (том) нарын сурагчид, мөн хотын Кино-гэрэл зургийн Уфа нэгдлийн сургуульд Н. Бат-Очир, Лайпцигийн Их Сургуулийн сэтгүүлчийн салбарт хувийн тохиролцооны дагуу Д.Нацагдорж, мөн хотын газарзүйн зургийн "Wagner & Debes" пүүст Аюурзана, Лувсаннамжил нар, мөн "Агпо Pries & I.В. Нirschfeld" хэвлэлийн пүүст Ц. Баатарсэнгэ, С. Лувсандамдин, Охидийн лицей /НоЬеге ТосМегп (МабсЬеп) зсЬи1е /-д [[Дамдины Пагмадулам|Д. Пагмадулам]], Залфелдт /Saalfeldt/ хотын Виккерсдорфын чөлөөт сургуульд Дорж, Гомбо, Д.Намдаг, Л. Намхайцэрэн, Бадарчин, Сэдэд, Т.Нацагдорж, X.Цэвээн, Г.Батсүх, Г.Халаа, Цэрэнханд нарын арван нэгэн сурагч, Айзнах /Eisenach/ хотын "Dixi" автомашины үйлдвэрт Базарням, Лувсан нар, Лецлинген /Letzlingen/ хотын гар үйлдвэрлэлийн хамтлагт М.Лувсанцэнд, Ш. Цэвэг, Д. Сурмаажав, Юмхүү нар, Ораниенбург /Oranienburg/хотын Хөдөө Аж ахуйн Сургалтын Байгууллага /Landwirtschaftiche Lehranstalt in Orienburg Luisenhof/- т Д. Санжаа, Фрайберг /Freiberg/ хотын арьс шир боловсруулах үйлдвэрийн сургуульд И.Содном (бага), Сумади, Юмбүү нар, Штутгартын ойролцоо Мюлакерт /Muerhlacker/-ын Messrs.Наепdle & Sons"-ын тоосгоны заводад нэр бүхий хоёр сурагч, Котбус /Соttbus/ хотын нэхмэлийн сургуульд Гомбожав, Сумъяа нар тус тус хуваарилагдан суралцах болсон байна. == Буцааж татсан түүх == 1929 онд тухайн үеийн нам, төрийн эрхийг давхар атгаж байсан Олон улсын коммунист байгууллага, ЗХУ-ын зүгээс нууц тогтоолоор “Монголын 42 хүүхэд баруунд суралцаж байгаа нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын хувьд тэвчиж болшгүй зүйл. Тиймээс хөрөнгөтний онол, үзлээр оюун санааг зэвсэглэгдэж байгаа тэр хүүхдүүдийг эргүүлэн тат” гэсэн шийдвэр гаргаж, Монголын нам, засгийн удирдлагуудад тулгажээ. Улмаар эхний ээлжинд тайж угсааны гэдгээр нь [[Дашдоржийн Нацагдорж]], [[Наваан-Юндэн|Н.Наваан-Юндэн]], [[Дамдины Пагмадулам]], [[Гомбожавын Хаалаа]], [[Доржийн Цэрэнханд]] нарын 5 сурагч, оюутныг [[1929 он|1929 онд]] эгүүлэн татсан байна. Харин үүнээс жилийн дараа буюу 1930 оны зунаас Герман, Францад сурч байсан оюутан, сурагчдыг бүгдийг нь эх орон руу нь татжээ. Эх орондоо барууны боловсролын “үр”-ийг тарих, дэлхийтэй хөл нийлүүлэх том зорилготой Өрнөдийг зорьсон тэд эрдмийн аянаасаа эх орондоо ирээд л хүүхэд, нохойн доог болж эхэлж. Хаа явсан газартаа “Хөрөнгөтний газар сургууль хийсэн. Хөрөнгөтний үзэлтэй цагаан захтнууд” гэж гадуурхагдаж, доромжлуулдаг байж. Бүр Герман, Францад сурсан, эзэмшсэн мэргэжлээрээ ажиллаж, хөдөлмөрлөе гэхэд төр, засгаас үл зөвшөөрнө. Энэ тухай гавьяат багш С.Бавуу “Хүрээний түшмэлүүд баруунд сурсан хүүхдүүдэд ажил хийх боломж олгодоггүй, цалин цагаа сайтай ажилд оруулдаггүй байсан” хэмээн дурссан байдаг. Тэдний эмэгтэй нь бичээч, зарим нь санитараар ажиллаж, хөвгүүд нь ар гэрээ тэжээх, хоол, ундтай нь золгуулахын тулд хар ажил хийж аж төрөхөөс өөр замгүй болж байжээ. == Хэлмэгдүүлэлт == Их зохиолч Д.Нацагдорж Германд хамт сурч байсан нөхдийн хамт шинэ жил тэмдэглэж буй гэрэл зураг До яамныханд хүрч. Тухайлбал, 1931-1932 онд шилжих шөнө их зохиолч Д.Нацагдорж Германд хамт сурч байсан Д.Намдаг, Н.Наваан-Юндэн, Б.Гомбо, Ч.Хурлаат нөхдийн хамт ширээ засаж, оргилуун дарс буудуулж, шинэ жилийн баяр тэмдэглэжээ. Ийнхүү баяр тэмдэглэж байсан тэдний зургийг хилийн чанадад хамт сурсан “Берлин” хочит Н.Бат-Очир авч, “Тайж Нацагдоржийн банкет” гэж ард нь тодотгон тэмдэглээд, До яаманд өгч, алтан хошуу өргөсөн байдаг. Тэр үед монголчуудын хувьд шинэ жил гэдэг шинэ зүйл байсан хэдий ч баруунд сурч байсан нөхөд Германд сурсан ёсоороо он солигдох мөчийг тэмдэглэснийг гуйвуулж, матсан нь хөрөнгөтний оронд сурсан анхны монгол хүүхдүүд амьдралын дийлэнх хугацаагаа шоронгоор өнгөрүүлэх эхлэл болсон байдаг. “Тайж Нацагдоржийн банкет”-ын хэрэгтэй холбоотойгоор 1932 оны тавдугаар сараас их зохиолч Д.Нацагдоржийг нөхдийн хамт До яамныхан дуудан байцааж, эрүү шүүлтэд оруулжээ. Хориход хоолыг нь хэд хоногоор тасалж, ганц үг унагах гэж хормын төдий ч амраалгүй өдөр, шөнөгүй байцаан хамаг биеийг нь хөх няц, булуу болтол нь зодчихоод дусал ч ус амсуулахгүй тарчилгах юу ч биш байсан гэдэг. “Тайж Нацагдоржийн банкет”-ын хэрэг дуусаа ч үгүй байхад Дотоод явдлын яамнаас баруунд сурсан залуусыг дийлэнхийг нь дуудаж, эрүүдэн шүүж, хорих ял ногдуулжээ. Шалтгаан нь, Герман Зөвлөлттэй дайтаж, Франц түүний холбоотон болсонд байв. Ердөө энэ л шалтгааны улмаас барууны оронд өндөр боловсрол эзэмшсэн залуусыг тагнуулын хэрэгт буруутгаж, харгис эрүүдэн шүүлт хийж эхэлжээ. Тухайлбал, 1941 онд Өрнөдөд сурсан оюутнуудыг буруутган баривчилсны дараа “Баривчилсан хүмүүсийн аминд ноцтой аюул учруулалгүй эрүүдэн шүүхийг зөвшөөрсөн” тусгай комиссын шийдвэр гарсан байна. Ингэснээр До яамны гүйцэтгэх ажилтнууд өөр өөрийн дурын, харгис эрүүдэн шүүх аргууд ашиглаж, хүнийг “амьд туршилт” болгож байжээ. Баруунд сурсан залуусыг “Хувьсгалын эсэргүү”, “Японы тагнуул” хэмээхээс гадна “Улсын мөнгө шамшигдуулсан”, “Өр, зээл тавьсан” зэрэг хилс хэрэгт буруутгаж, Дотоод явдлын яаманд удаан хорьж, эрүүдэн шүүжээ. Улсын хэвлэх үйлдвэрийн тулгын чулууг тавьж, анхны инженер нь болсон Ц.Баатарсэнгэд тагнуулын хэргээр цаазын ял ногдуулсан байдаг. Мөн тухайн үед "Цэмбэний фабрик"-ийн орлогч даргаар ажиллаж байсан Л.Гомбожавт комбинатыг шатаасан хэргээр цаазын ял өгчээ. Энэ үед Маршал Х.Чойбалсан “Монголд Баргуудын үйл ажиллагаа хэрээс хэтэрч байна. Тухайлбал, Л.Гомбожав нарын хүмүүсийн” гэж онцлон улсаасаа урвасан хэргээр яллажээ. Түүнчлэн анхны 35-ын нэг, Францад сурч ирээд “Улаан-Од” сонин, Цэргийн театрын зохиолч, найруулагчаар ажиллаж байсан Л.Намсрайг Япон, Герман, Франц гурван орны тагнуул гэж үзэн цаазаар авсан байна. Монгол хүүхдүүдийг Герман, Франц руу явуулж сургах ажлыг санаачилсан МАХН-ын Төв хорооны дарга [[Цэрэн-Очирын Дамбадорж|Ц.Дамбадорж]], хүүхдүүдтэй хамт Германд очиж, суралцаж байх хугацаанд нь эргэж, тойрч сурлагын ахиц, амжилтыг нь шалгаж байсан Ардыг гэгээрүүлэн яамны сайд [[Эрдэнэбатхаан]] хоёрыг “Хүүхдүүдийг Герман, Франц руу буюу хөрөнгөтний орон руу сургахаар явуулсан” хэрэгт буруутгаж, Герман, Японы тагнуул гэж үзэн Зөвлөлт рүү цөлжээ. Түүнчлэн анхны 35-ыг дагалдаж, Улаанбаатараас Берлин хүртэл явсан Нийслэл хүрээний анхны дунд сургуулийн багш [[Дэмчигийн Буддарь|Д.Буддарь]] Нийслэл хүрээний анхны дунд сургуулийн захирал [[Базарын Ишдорж|Б.Ишдорж]] нарыг  цаазаар авсан архивын баримт хүртэл байдаг. Мөн анхны 35-д хатуу галт тэрэгний явдал дунд герман хэлний анхны "А" үсгийг нь зааж байсан Г.Далай багш Германаас Монгол руу эгүүлэн татагдаж байхдаа Москвад учир битүүлгээр нас баржээ. Анхны 35-ын нэг, сод зохиолч [[Донровын Намдаг|Д.Намдаг]] шоронгоос суллагдаж, хайртай хань, хоёр хүүхэд рүүгээ яаран яаран ирэхэд гал голомт нь үгүй, хайртай гэр бүл нь хүнийх болоод явсан байдаг. Амьдрахын тулд, өлдөж үхэхгүйн тулд жонхуу гогдон амь зогоож байсан гэгддэг тэрбээр тэр жилүүддээ хамгийн сод бүтээлүүдээ бичсэн байдаг. == Үлдээсэн өв == Монголын театрын анхдагчдын нэг [[Лувсаншаравын Намхайцэрэн|Л.Намхайцэрэн]] Ардын зураач болж, Төрийн шагнал хүрттэлээ шилдэг бүтээлүүдээ төрүүлэн уран зургийн мастер болж, Францад сурсан Т.Аюурзана Монголын анхны малзүйч болж, Орхон үүлдрийн хонийг бий болгон Төрийн шагнал хүртэж, Хараагийн баатар ван [[Наваан-Юндэн|Н.Наваан-Юндэн]], Монголын орчин үеийн уран зохиолд зохиол, бүтээлээрээ үнэтэй хувь нэмэр оруулахын сацуу Орос-Монгол толь бичиг, Монгол хэлний товч тайлбар толийг зохиоход оролцсон байдаг. Эгэл токарьчнаар ажиллаж байсан Б.Сэдэд улсын аж үйлдвэрийн босгыг тавьж, хоёр удаа Алтангадас одон хүртэж, Ж.Дүгэрсүрэн Монголын анхны геологийн ухааны доктор болж, Берлинд сурсан Б.Содном хамт сурсан нөхөр, их зохиолч Д.Нацагдорж судлалын шанг татжээ. Харин С.Бавуу, Б.Цэдэндамба, Г.Батсүх, Б.Содном нар боловсролын салбарт бүх амьдралаа зориулж, түүхэнд үлдсэн гайхамшигтай багш нар болсон байдаг. Самуун цаг төрийн золиос болж дууссан барууныг зорьсон анхны сурагч, оюутнуудын ухаан мэдлэгийн хэргийг улс нь гаргаж чадаагүй, гаргуулахыг хүсээгүй ч тэд хийхээ хийж, эх орондоо үлдээхээ үлдээсэн, соёлын “үр” таригчид байлаа. cy9aeq2l5hygsw2oj2zh3t9d3xsbsnf 0 145842 857266 852746 2026-05-29T00:48:07Z Avirmed Batsaikhan 53733 857266 wikitext text/x-wiki '''Сампилын Даш''' ([[Буриад хэл|бур.]] ''Сампилай Даша,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Даши́ Сампи́лович Сампило́н,'' 1891 онд төрсөн — 1938 оны 1-р сарын 20-нд нас барсан) — Буриадын үндэсний хөдөлгөөний удирдагчдын нэг, 1918 онд [[Дорнод Сибирь дахь Буриад-монголчуудын Төв Үндэсний хороо|Дорнод Сибирь дахь Буриад-монголчуудын Төв Үндэсний хорооны]] (Бурнацком) дарга. == Намтар == 1891 онд Агийн талын Рашаант суманд Буриад малчны гэр бүлд төрсөн. Даш Агийн шашны бага сургуулийг онц дүнтэй төгссөн. Москвагийн хөдөө аж ахуйн дунд сургуульд суралцсаны дараа тэрээр Москвагийн Хөдөө аж ахуйн дээд сургуульд (одоогийн К. Тимирязевын нэрэмжит Москвагийн Хөдөө аж ахуйн академи) элсэн орсон байна. Даш Сампилон дээд сургуульд суралцаж байхдаа ажилчин ард түмнийг хаант засаглалын дарлалаас чөлөөлөх, ард түмний эрх чөлөө, тэгш байдал, үндэстнүүдийн өөрийгөө тодорхойлох эрхийн төлөө тэмцэх санаа шингэсэн юм. Даш Оросын [[Петроград]] хотод Буриад, Халимагуудад үндэсний төрт улс байгуулах зорилготой Буриад-Халимаг хороог зохион байгуулахад оролцсон юм. Тэрээр хорооны удирдах байгууллагын гишүүн болж, зохион байгуулалт, үзэл суртал, улс төрийн өргөн хүрээтэй ажил хийж байжээ. Буриадын үндэсний хөдөлгөөний хүлээн зөвшөөрөгдсөн удирдагч [[Элбэгдорж Ринчино]] түүнд чухал зөвлөгөө өгдөг бөгөөд дэмждэг байсан. 1918 оны 1-р сард Даш нь Буриад-Монголын Үндэсний Хорооны (Бурнацком) Эрхүүгийн салбарын даргаар сонгогдсон. 1918 оны 9-р сарын 19-нд Төв Буриадын Үндэсний Хорооны гишүүд болон аймгуудын төлөөлөгчдийн хурлаар Сампилон Бурнатскомын даргаар санал нэгтэйгээр сонгогдсон бөгөөд энэ нь Буриадын ард түмний анхны албан бус Засгийн газар болсон юм. Сампилон нь Бурнацкомын удирдагчдын хамгийн залуу нь байсан бөгөөд 1918 онд 27 настай байв. Тухайн үед [[Чита]] хотыг [[Япон|Японы]] түрэмгийлэгчид болон [[Атаман Семёнов|Атаман Семёновын]] цэргүүд эзэлсэн байв. Михаил Богдановын удирдсан Бурнацкомын хорооны зарим гишүүд эзлэн түрэмгийллийг эсэргүүцэн албан тушаалаасаа огцорчээ. Буриадуудад үндэсний автономит эрх олгох нь гол зорилго гэж үзэж байсан Даш Сампилон уян хатан байдлаар хандаж, Япон болон Семеновын хүчинтэй хамтран ажилласан байна. 1921 онд Даш Сампилон Зөвлөлт Оросын Гадаад хэргийн Ардын комиссарын газар ажиллаж эхэлсэн. 1922-1925 онд тэрээр Москва дахь Монголын Элчин сайдын яаманд ЗХУ-ын нарийн бичгийн дарга, зөвлөхөөр ажиллаж байжээ. 1925 онд түүнийг БНМАУ-ын Ардын аж ахуйн яамны зөвлөхөөр томилжээ. 1925 оны 4-р сард Ардын Засгийн газрын шийдвэрээр Даш Сампилон, Хурлат нар худалдааны төлөөлөгчдөөр томилогдон Герман Улсад очиж худалдаа, эдийн засгийн харилцаа тогтоох асуудлаар хэлэлцээр хийж чамламгүй амжилт олсны зэрэгцээ Герман Улсад оюутан, сурагчдаа илгээх тухай үндсэн тохиролцоонд хүрсэн байна. Даш Сампилон Монголын засгийн газрын өмнөөс Европын олон оронд очиж, тус улсын аж үйлдвэрийн баазыг тоног төхөөрөмж, машин механизмаар хангаж байжээ. Тэрээр уг ажлаар Франц, Герман, Их Британи, Бельги, Австри, Чехословак зэрэг улсуудад айлчилсан. Эдгээр орнуудад тэрээр шууд үүрэг хариуцлагаасаа гадна Монгол ард түмэн, Монгол, Буриад-Монголын талаарх мэдлэгийг сурталчилж, Монголын түүх, өнөөгийн байдлын талаар ярьсан. Тэрхээр '''<bdi>[[Герман, Францад сурсан анхны монгол оюутнууд]]<nowiki/>ы</bdi><bdi>г</bdi>''' <bdi>Германд анх очиход нь төсч авч Берлинд хүргэх сургуульд хувиарлах зэрэг ажилд дэмжлэг туслалцаа үзүүлж байсан юм.</bdi> <bdi>1929 онд Монголд "хэт зүүний" хүчин Сталины шугамаар социалист бүтээн байгуулалтыг хурдасгахыг эрмэлзэж, Монголын Ардын Хувьсгалт Нам (МАХН)-д давуу эрх олж авчээ. Тэд намын эгнээнд цэвэрлэгээ хийх үеэр Сампилоныг баривчилж, Оросын дотоод хэргийн яаманд өгч, ЗХУ руу цөлсөн юм. Түүнийг Зөвлөлтийн эсрэг үйл ажиллагаа явуулсан хэргээр буруутгаж, 10 жилийн хорих ял оноожээ. Тэрээр Соловкид ялаа эдэлж байсан хэдий ч ГУЛАГ-ын удирдлагад Сампилоны гүнзгий мэдлэг хэрэгтэй байсан тул түүнийг Ленинград дахь Цагаан тэнгисийн суваг ([[Орос хэл|орос.]] Беломор канал) руу шилжүүлжээ.</bdi> <bdi>1938 оны 1-р сарын 20-нд Даш Сампилоныг ЗХУ-ын Дотоод хэргий Ардын комиссарын газрын гурвалсан тушаалаар буудан хороожээ. Түүнийг сүүлд 1984 онд цагаатгасан байна.</bdi> <bdi>Сампилын Дашийг хүнд хэцүү үед Буриадын үндэсний хөдөлгөөний хөгжилд асар их хувь нэмэр оруулж, Буриадын үндэсний улс болох автономит бүс нутаг, дараа нь 1923 онд Буриад-Монголын АССР-ийг байгуулах үндэс суурийг тавьсан гэж үздэг юм.</bdi> 5ghvl3lzclt78smugt9c41auiy641yy 0 146198 857338 857245 2026-05-29T09:23:50Z Anastasiya Volkovaa 104270 /* Түүх, сургаалт үлгэр, зүйр цэцэн үгийг ашиглан өгүүлэх арга */ 857338 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). {{Webarchiv|url=https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 |wayback=20260113054117 |text="Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'" |archiv-bot=2026-05-12 17:03:54 InternetArchiveBot }}. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> == Тодорхойлолт == Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм<ref>Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).</ref>. Анх "Ялгаварлах дүн шинжилгээ" гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь "positive" (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд: * хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга, * сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт, * гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага, * сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц<ref>Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг. == Үүсгэн байгулагчийн тухай == [[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]] Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал, * хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог, * [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо, * Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс, * Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл, * Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд. Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг "хоёр ертөнцийн хооронд аялагч" гэж тодорхойлсон <ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref> бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай. Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг. Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан<ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref>. Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ. Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг "үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай"<ref>Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).</ref> гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно. Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд "Дифференциал анализ"-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974), "Утгын эрэл хайгуул" (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг<ref>In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]</ref>. Цаашилбал, "Гэр бүлийн эерэг засал" (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав. == Хөгжил ба түүх == === 1970-1980-аад он === 1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974 онд "Schatten auf der Sonnenuhr" нэрээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл засал" (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд" (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм. 1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь "Утгын эрэл хайгуул" зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF<ref>Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.</ref>-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв. 1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн. === 1990–2010 он === Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 "Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал"] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан. Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан<ref>[https://www.positum.org/ppt-centers/ "PPT centers"]</ref>. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн. Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.</ref>, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид "Эерэг сэтгэл заслын үр дүн"<ref>Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 "Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach"]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.</ref> хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн. 2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан<ref>[https://www.positum.org/conferences/ "Conferences".]</ref>. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)<ref>[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ "Geschichte der WIAP-Akademie"] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.</ref> нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн. Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг<ref>[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 "Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag".]</ref>. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref><ref>Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.</ref>. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг. === 2010 оноос хойш === ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ "WAPP members"]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.</ref>. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг. Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой<ref>[https://www.positum.org/training-standards/ "Training standards".]</ref>. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)<ref>[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4809%3A2znph.2.1 "Trademark Search"]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.</ref>. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав<ref>Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). "Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance". European Journal of Psychotherapy & Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]</ref>. Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа. == ОНОЛ == === Үндсэн шинж чанарууд === ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг<ref>Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles "Positive psychotherapy: Core principles".] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]</ref>. '''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:''' * Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил * Хүмүүнлэг психодинамик арга барил * Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо * Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга * Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй * Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг * Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй * Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг. === Үндсэн зарчмууд === Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>: * Итгэл найдварын зарчим * Тэнцвэрийн зарчим * Зөвлөгөөний зарчим юм. '''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь: * Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, * Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж, * Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг. * Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. '''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог: * Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд. * Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд. * Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал - сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс. * Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг. Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно. '''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг. Таван үе шат нь дараах байдалтай байна: # '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм. # '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг. # '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна. # '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог. # '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс "Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?" гэх мэт асуулт асууна. Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг. === Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм === Анх Пезешкианы хоёр зорилго тавьж ажиллаж байсан: нэгдүгээрт, өвчтөнүүдэд ойлгож, ашиглахад хялбархан аргыг бий болгох, хоёрдугаарт, янз бүрийн сэтгэл заслын сургууль хооронд зуучлагч арга барил болох эерэг сэтгэл заслыг боловсруулах. 1977 онд герман хэлээр, 1987 онд англи хэл дээр хэвлэгдсэн "Эерэг сэтгэл засал" номондоо<ref>Frank JD. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref> тэрээр энэ сорилтод "Эерэг сэтгэл засал ба бусад сэтгэл засал" (хуудас 365–400) гэсэн нэг бүлгийг зориулсан. Энэ бүлэг “хамгийн хэцүү, хөдөлмөр их шаардсан бүлэг” гэж Пезешкиан хэлсэн байдаг. Тэрээр эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын талбарт гарч ирсэн зүгээр нэг өөр арга гэж ойлгож болохгүйг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. “Энэ нь тодорхой тохиолдлуудад тохирох арга зүйн хандлагыг сонгох, эдгээр аргыг хооронд нь хосолж хэрэглэх хялбар цогц тогтолцоог бүрдүүлэх арга” хэмээн тэр тодорхойлсон. Нэг ёсондоо эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл заслын мета онол юм. Тэрээр сэтгэл заслыг зөвхөн тодорхой шинж тэмдгүүдийг арилгах тогтсон арга гэж бус, харин өөрийн үйл ажиллагаа явуулж буй өргөн хүрээтэй нийгэм, соёл хоорондын болон нийгмийн орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг<ref>Lapworth P, Sills C. Integration in counselling & psychotherapy. Los Angeles: SAGE; 2010.</ref>. Пезешкиан мөн эерэг сэтгэл заслыг хаалттай, онцгой систем гэж үзэх ёсгүй гэж үзсэн; үүний оронд энэ нь сэтгэл заслын олон янзын аргуудыг нэгтгэж ач холбогдолтайгаар ашигладаг. Энэ нь сэтгэлзүйн шинжилгээ, сэтгэлзүйн динамик, зан үйлийн, бүлгийн, гипно эмчилгээ, эм, физик эмчилгээ зэрэг янз бүрийн хандлагыг хамардаг. Эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын хэд хэдэн хэмжээсийг хамарсан интеграцийн арга гэж үзэж болно. Швейцарь дахь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Граве] болон түүний хамтран ажиллагсад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр нөлөөний мета-анализыг хэвлэн нийтэлж, уламжлалт сэтгэл заслын сургуулиас давсан ерөнхий аргыг санал болгохоос өмнө бараг хорин жил өнгөрсөн<ref>Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration. New York: Oxford University Press; 2003.</ref>. АНУ-д сэтгэцийн эмч [https://en.wikipedia.org/wiki/Jerome%20Frank%20(psychiatrist) Жером Франк] багцтай сэтгэл заслын тогтолцоо/схемыг санал болгосон ч энэ нь маргаантай байсан бөгөөд батлагдаагүй. Үүнээс хойш улам бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эклектик болон интегратив сэтгэл заслын хөдөлгөөнүүд өргөжиж байгаа ч интеграцийн үндсэн зорилго болох онолын зохицуулалтанд анхаарлаа хандуулах биш, харин өөр өөр сургуулийн арга техникийг ашиглах захын функцэд ихээхэн анхаарал тавьж байна<ref>Maslow AH. Motivation and personality. New York: Harper & Row; 1954.</ref><ref>Nossrat Peseschkian mentions the term ‘positive psychology’ in his book on Positive Psychotherapy in 1987, p. 389, but not going further.</ref>. Заслын үйл явцад эмпати, хүлээлт, соёлын дасан зохицох чадвар, засалчийн хувийн шинж чанар зэрэг хүчин зүйлүүд нь тодорхой арга, хэрэгсэл, техникээс илүү чухал гэдэгтэй санал нэгдэж байна. === Эерэг хандлага === Эерэг сэтгэл засал нь одоо байгаа эмгэгийг арилгахаас илүүтэй өөртөө туслах боломж, чадвараа дайчлахыг чухалчилдаг. [[Абрахам Маслоу]] хувь хүний хөгжлийн боломж, эерэг чадваруудыг чухалчлах үүднээс "эерэг сэтгэл судлал" гэсэн нэр томъёог нэвтрүүлсэн<ref>Jork K, Peseschkian N. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern, Stuttgart: Hans Huber Verlag; 2003/2006.</ref>. Энэхүү хандлагын дагуу сэтгэл засал нь засалд оролцож байгаа хүмүүсийн чадварт анхаарал хандуулж, хөгжих боломж олгохоос эхэлдэг (Peseschkian N.,<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref> с.1–7). Шинж тэмдэг, эмгэгийг мөргөлдөөнд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд энэ нь амьдралын жам, баяр баясгалан, боломж, нөөц, хүч чадал, боломжийн салютогенезийг багтаасан хүмүүний бүхэл цул байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг тул заслыг "эерэг" гэж нэрлэдэг (Jork K, Peseschkian N.,<ref>In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.</ref> с.;13). Эерэг сэтгэл заслын "эерэг" гэсэн нэр томъёо нь "эерэг шинжлэх ухаан" ([[Макс Вебер|Макс Веберын]] дагуу, 1988) гэсэн ойлголтод суурилдаг бөгөөд энэ нь ажиглагдсан үзэгдлийн талаар дүгнэлт хийхгүй байх гэсэн үг юм. Носсрат Пезешкиан "positum" гэдэг нэр томьёог илүү өргөн утгаар нь ашигладаг бөгөөд энэ нь боломжтой, өгөгдсөн эсвэл бодитой гэсэн утгатай. Өвчинд хандах энэ эерэг хандлага нь өвчнийг ойлгох, эмнэл зүйн эмчилгээ явуулахад өвчнийг сөрөг талаас авч үзэхтэй адил чухал юм. Засал нь одоо байгаа чадавх, боломжуудыг өөртөө туслах зорилгоор дайчлах зорилготой бөгөөд зөвхөн "шинж тэмдгийн уут"-тай харьцахаас илүү хувь хүний хөгжлийн чадавх, чадварт анхаарлаа хандуулдаг. Пезешкиан шинж тэмдгүүд, эмгэгүүд нь зөрчилдөөний хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд үүнд оролцсон хүмүүсийн бүрэн бүтэн байдал нь өгөгдсөн гэж үздэг тул заслаа "эерэг" гэж нэрлэдэг болсон<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref>. Эерэг сэтгэл заслын суурь үзэл нь хүний төрөлхийн сайн сайхан, чадавхийг онцолсон, эдгээрийг хүний байгалиас өгөгдсөн мөн чанар гэж үздэг хүмүүнлэг үзэлд<ref>Abebe, S. W. (2020). Positive Interpretation as a Tool in Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 417–422), Springer, Cham (Switzerland).</ref> суурилдаг<ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. (in Russian).</ref>. ЭСЗ-ын дагуу хүмүүс хайрлах, танин мэдэх гэсэн хоёр үндсэн чадавхи/өгөгдөлтэй бөгөөд боловсрол, хувь хүний хөгжлийн замаар энэ чадвар, өвөрмөц онцлогоо хөгжүүлж чаддаг. Энэ нөхцөлд заслыг өвчтөн болон түүний гэр бүлийн цаашдын өсөлт, боловсролыг дэмжих хэрэгсэл гэж үздэг. Эерэг сэтгэл засалд эмгэгийг эерэг талаас нь авч үздэг. Жишээлбэл, сэтгэлийн хямралыг "мөргөлдөөнд гүн гүнзгий сэтгэл хөдлөлөөр хариулах чадвар", ганцаардлаас айх айдсыг "бусад хүмүүстэй хамт байх хүсэл", архидалтыг "бусдаас хүлээж авдаггүй халуун дулаан сэтгэлээр (мөн хайраар) өөрийгөө хангах чадвар", психозыг "хоёр ертөнцөд нэгэн зэрэг амьдрах чадвар", зүрхний эмгэгийг "зүрхний үйл ажиллагааг маш ойр байлгах чадвар" гэж тайлбарладаг.<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref> ЭСЗ-д хамрагдсан эерэг үйл явц нь өвчтөн, түүний гэр бүл, эмч/засалч гээд бүх талын хэтийн төлвийг өөрчлөхөд хүргэдэг<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München.</ref>. Зөвхөн шинж тэмдэгт анхаарлаа төвлөрүүлэхийн оронд гол гүнзгий зөрчилдөөнд төвлөрдөг. Нэмж дурдахад энэ арга нь "жинхэнэ өвчтөнийг" олж тодорхойлох боломжийг олгодог<ref>Kirillov, Ivan; Efremova, Polina; Dobiala, Ewa; Pleshakov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ "Primary Capacities as a Predictor of Perceived Stress, Anxiety, and Depression in the Pandemic Crisis of Covid-19".] The Global Psychotherapist. 3 (2): 19–29. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj195].</ref>. Учир нь, ихэвчлэн тусламж хүсч хандсан хүн нь өвчтөн биш, харин түүний нийгмийн орчны хэн нэгэн жинхэнэ өвчтөн байдаг. Өвчин эмгэгийг эерэг талаас нь тайлбарласнаар өвчтөнүүд болон бусад хүмүүс өвчний боломжит үүрэг сэтгэцийн динамик ач холбогдлыг ойлгож, өвчнөө таньж мэддэгийн зэрэгцээ өөрийн чадваруудыг хүлээн зөвшөөрөх боломжийг олдог. === Үндсэн Чадавхи (өгөгдөл) (ҮЧ) болон Бодит чадварууд (БЧ) === Тэдний ард хайр, шударга ёс гэгч ойлголт, эмх цэгц, бүрэн итгэлцэл, тэвчээр гэх мэт үнэт зүйлс буюу эерэг сэтгэл засалд бодит чадвар гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд байдаг. Зан төлөв, үнэт зүйл, ариун журам, зөрчилдөөнтэй санаанууд нь соёлын онцлогоор тодорхойлогддог бодит чадваруудын утга агуулгатай холбоотой байдаг. Өдөр тутмын амьдрал дахь зөрчилдөөн, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмгэг, өвчинд хүргэж болзошгүй дотоод зөрчил нь хүнд тогтосон үнэт зүйлсийн шүүлттэй холбоотой байдаг. Үүнд '''хайр''' эсвэл '''шударга ёсоч''' гэх мэт ойлголтууд, эсвэл '''эмх цэгцтэй/зохион байгуулалтай байх''' байдал, '''бүрэн итгэх/итгэлцэл, тэвчээр/хатуужил/хүлээллцтэй хандах''' зэрэг үнэт зүйлс багтдаг бөгөөд эдгээр нь эерэг сэтгэл засалд '''Бодит чадварууд (БЧ)''' гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд юм. Зан төлөв, үнэт зүйлс, сайн сайхан чанарууд болон зөрчилдөөнд хүргэдэг бодол санаанууд нь Бодит чадваруудын онцгой агуулгатай холбоотой байдаг. Энэ нь хүний тухайн соёлын онцлогоос үүдэлтэй. Хүн бүр амьдралынхаа туршид суралцаж хөгжүүлсэн, хувь хүний туршлагаас үүдэлтэй бөгөөд соёл боловсролоор дамжуулан өвлөн авсан загвар болсон суурь үзлүүдэд өөр өөрийнхөөрөө хариу үйлдэл үзүүлдэг. Жишээ нь, '''цаг баримтлах,''' эсвэл '''бүрэн итгэл/итгэлцэл''' гэгч бодит чадваруудын талаар адил нөхцөл байдалд хоёр хүн өөр өөр ойлголттай байх болно. Зовиур шаналал, тэр ч байтугай бие махбодийн хариу үйлдэлд (өвчин/зовиур) хүргэх зөрчилдөөн нь ихэвчлэн идэвхтэйгээр илэрсэн бодит чадваруудын (тухайлбал, цаг баримтлах, эсвэл итгэлцэл) талаарх ялгаатай ойлголтуудаас үүдэлтэй байдаг. Бодит чадварууд өөр өөрөөр үнэлэгддэг нь соёлын болон гэр бүлийн ялгаатай суурь үзлээс үүдэлтэй. '''Нийгмийн харилцан үйлчлэл, Үйл ажиллага, амжилт, шударга ёсоч байдлыг цаг баримтлах, эсвэл бүрэн итгэх/итгэлцлийн''' ач холбогдлыг харьцуулж үнэлэхэд янз бүрийн хүмүүс өөр өөрөөр үнэлнэ. Энэ нь зөрчилдөөн үүсгэдэг ч, хүмүүст суурь үзлүүдээ солилцох, тэдгээрээсээ суралцах, тэдгээрийг өргөжүүлэхэд хүргэдэг. 1977 онд Носсрат Пезешкиан "Бодит чадвар" гэсэн томъёоллыг нэвтрүүлсэн<ref>Peseschkian, N. (1974): Schatten auf der Sonnenuhr. Wiesbaden: Medical Tribune.</ref>. Пезешкианы томъёолсноор хүнд хоёр '''Үндсэн (өгөгдөл) чадавхи''' байдаг. Нэгд, '''Хайрлах чадавхи:''' сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээгээр илэрхийлэгдэх '''Анхдагч бодит чадварууд;''' хоёрт, '''Танин мэдэх чадавхи:''' Хоёрдогч бодит чадвар болон нийгмийн хэм хэмжээгээр дамжуулан хөгжөдөг чадавхи. Хайрлах чадавхи нь '''Тэвчээр/хатуужил/хүлээлцтэй ханадах, Цаг хугацааны мэдрэмж, Бүрэн итгэл/итгэлцэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудаар илэрхийлэгддэг бол Танин мэдэх чадавхи нь '''Цаг баримтлах, Цэвэрч нямбай байх, Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгуулалттай''' байх зэрэг хоёрдогч бодит чадваруудаар илэрхийлэгдэнэ. “Бид танин мэдэх чадавхийн тусламжтайгаар туршлагаа бүтэцтэй болгодог. Үүнд суралцах (туршлага хуримтлуулах) болон заах (туршлагаа бусдад дамжуулах) зэрэг чадвар багтана”<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München</ref>. {| class="wikitable" |+ '''Бодит чадварууд''' |- ! '''Анхдагч бодит чадварууд (хайрлах үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' !! '''Хоёрдогч бодит чадварууд (танин мэдэх үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' |- | Хайрлах/хайрлагдах ба ойр дотны харилцаа холбоо тоготоох (өгөгдөл) чадавхи (Love and Capacity for Relationships) || Цаг баримтлах чадвар (Punctuality) |- | Төгс төгөлдөр байх/Үлгэр жишээнээс даган дуурайх загвар авах чадвар (Role Model) || Цэвэрч нямбай байх чадвар (Cleanliness) |- | Тэвчээр/Хатуужил/Хүлээцтэй хандах чадвар (Patience) || Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх/хандах чадвар (Orderlinsss/Order) |- | Цаг хугацааны мэдрэмж (Time awareness) || Дуулгавартай/сахилга баттай/нийгмийн хэв журмыг даган мөрдөх чадвар (Obedience) |- | Нийгмийн харилцан үйлчлэл (Contact) || Эелдэг эвтэй байх чадвар (Politness|Courtesy) |- | Бэлгийн харилцааны мэдрэмТаашал авч/өгөх чадвар /өөрийн хүсийн адилтгалтай байх (Sexuality) || Шударга ёсоор хандах/үйлдэх (Justice/Fairness) |- | Итгэл найдвар (Hope) || Үнэнч/Чин баттай байх чадвар (Fidelity|Loyalty) |- | Бүрэн итгэл/Итгэлцэл (Trust) || Шулуун шударга/Цэгц шулуун/Нээлттэй байх чадвар (Honesty/Directness) |- | Өөртөө итгэлтэй байх (Confidence) || Хичээл зүтгэл/Амжилт/Тэмүүлэл/Урам зоригтой байх чадвар (Diligence/Achievment) |- | Итгэл үнэмшил, шашин шүтлэг/ёртөнцийг үзэх үзэл (Belief/Faith/Worldview) || Арвич хямгач/Гамтай хандах чадвар Frugality/Thriftiness) |- | Эргэлзээ (Doubt) || Найдвартай/Хариуцлагатай байх/хандах чадвар (Reliability/Trustworthiness) |- | Тодорхой байдал (Certanity/Assurance) || Нарийн няхуур/Хянамгай байх чадвар (Accuracy/Precision) |- | Эв нэгдэл/нэгдэлцэл/харьялагдлын мэдрэмж (дотоод бүрэн бүтэн байдлын мэдрэмж) (Unity/Oneness) || Ухамсартай /хүн чанарын үүднээс үйлдэх/ хандах чадвар (Counscientiousness) |- | '''''Сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээ ба харилцааны чадвар (загварчлалаар бий болсон)''''' || '''''Нийгмийн хэм хэмжээ, харилцааг бий болгох (хүмүүжил боловсролоор дамжуулан)''''' |} Пезешкиан “Ялгаварлах дүн шинжилгээний онол”-ыг боловсруулсан(<ref>Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ "Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness". The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].</ref>; с. 25). Энэ онол нь тухайн үедээ психосексуал үе шатуудыг (жишээлбэл, аман, аналь ба эдипаль) болон Ид ба Супер-Эго-гийн бие даасан хөгжил, тэдгээрийн хоорондын зөрчилдөөнүүдийг голчлон судалж байсан психоанализд нэмэлт болон гарч ирсэн(<ref>Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ "Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness". The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].</ref>; с. 25). Ялгаварлах дүн шинжилгээ нь хөгжлийн эхэн үе шатанд ямар тодорхой агуулга үүсэхийг судалдаг: Эцэг эхийн тэвчээр, бүрэн итгэлцлийн хөгжил, болзолгүйгээр хүлээн зөвшөөрөх хайрын туршлага нь аман үе шатанд амжилттай хөгжих хөгжлийн сэтгэл зүйн урьдчилсан нөхцөл мөн. "Анхдагч" гэж нэрлэгддэг эдгээр чадварууд нь эцэг эхийн зан байдал, тэдний загварчлалаар хүүхдэд шууд дамжуулагддаг. Тэвчээртэй хандах (өөртөө эсвэл бусдад), бүрэн итгэх (өөртөө, бусдад, эсвэл хувь заяандаа), хэн нэгэнд зориулан цаг гаргах зэрэг Анхдагч бодит чадварууд нь хүүхдийн хөгжлийн үндсэн хэрэгцээ юм. Хүүхэд өөрийн насны онцлогт тохирсон дотоод тэнцвэрийг бий болгохын тулд тэдэнд орчны халуун дулаан уур амьсгал, цаг хугацаа, тэвчээр, эмпатитай болзолгүй хүлээн зөвшөөрөл хэрэгтэй байдаг<ref>Moghaddam FM, Harre R. But is it science? Traditional and alternative approaches to the study of social behavior. World Psychology. 1995;1(4):47–78.</ref>. Өөрт нь чухал, ач холбогдолтой хүнтэй анх харилцаа тогтоох анхдагч бодит чадвар нь хүн өөртэйгөө харилцах, өөртэйгөө эв найртай байх, өөрийгөө танин мэдэх, өөрийгөө болон ертөнцийг танин мэдэх чадварыг хөгжүүлэх, эцэст нь дотоод болон гадаад зөрчилдөөнийг зохих ёсоор даван туулах боломжийг олгодог. "Тэвчээр" гэсэн анхдагч бодит чадвар нь импульсийг хангалттай хянах, "бүрэн итгэл" чадварыг нь дотоод дэмжлэг, дулаан, аюулгүй байдлын мэдрэмжинд шаардлагатай байдаг. Хүүхдэд бага насанд нь мэдрэх 2 маш чухал зүйл бол нэгд, үргэлж цаг завтай, тэвчээртэй байдаг ээж, эмээгээс авсан ухамсаргүй хайр, хүлээн зөвшөөрөл, хоёрт, маш их итгэж, түүний өвөрт орж, хэзээ ч хэнд ч итгэж байгаагүй зүйлээ ярьж чаддаг хүүхдийн дотор байрласан эцгийн дүр төрх<ref>Badecka, Patrycja (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "The Possibilities OF Transcultural Positive Psychotherapy in Supporting the Development of Post-Traumatic Growth (PTG)"]. The Global Psychotherapist. 3: 98–103. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj187].</ref>. '''Цаг баримтлах, эелдэг/эвтэй байх, шулуун шудрага/цэгц шулуун/нээлттэй байх, шударга ёсоор хандах, үнэнч/чин баттай байх''' зэрэг хоёрдогч бодит чадварууд нь зөрчилдөөн, үл ойлголцлыг шийдвэрлэхэд ихэнхдээ нийгмийн хэм хэмжээний үүрэг гүйцэтгэдэг. Тиймээс '''"эмх цэгцтэй/дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх"''' нь барууны соёл иргэншилд эцэг эх, хүүхдүүдийн хоорондын зөрчилдөөн, түүнчлэн гэрлэсэн хосын хоорондын зөрчилдөөний хамгийн түгээмэл агуулгын нэг юм. '''Шударга ёсоор хандах/үйлдэх''' Хоёрдогч бодит чадвар нь шударга бус байдлаас үүсэх зовинолын үед шударга ёсны талаар дахин дахин бодож цэгнэн, нөхцөл байдлыг хүлээн зөвшөөрөх, яаралгүйгээр нөхцөл байдлыг ойлгох, тэвчээртэй байх нөхцөл байдалд зайлшгүй хүргэдэг. Сахилга батын нэг хэлбэр болох '''дуулгавартай/сахилга баттай байх, нийгмийн журмыг даган мөрдөх чадвар''' нь түүхэн шалтгааны улмаас ардчилсан Германд тийм ч их үнэлэгддэггүй ч сургуулиудад үүнийг амьдралын бодит байдал гэж үзэн угаасаа хүнд байх шийдвэр гаргах эрх чөлөө нь дүрэмд захирагдах хэрэгцээ шаардлагаар хойш тавигддаг бүтээгч чадварын нэгд тооцогддог. Тиймээс ч энэ нь боловсролын салбарт түгээмэл тохиолддог зөрчилдөөний хүчин зүйлийн нэг юм. Сэтгэл засалд Супер-эгогийн зөрчилдөөн нь шашны номлодог гэм буруутай байдлын зөрчилдөөнийг өдөөдөг нөхцөл байдалд үүсдэгийг онцлон тэмдэглэсэн байдаг<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Соёл дамнасан өнцгөөс харвал дорно дахины соёлууд '''хайр/хайрлах, бүрэн итгэл/итгэлцэл, нийгмийн харилцан үйлчлэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудыг илүү үнэ цэнэтэй гэж үздэг бол барууны соёлууд '''зохион байгуулалт (эмх цэгцтэй, дэг журамтай), цаг баримтлах, цэвэрч нямбай байх зэрэг хоёрдогч бодит''' чадварыг илүү үнэлдэг нь анзарагдаж байна. Гэр бүл болгонд хүүхдийн хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн үндсэн хоолыг яг цаг тухайд нь идэх яг таг тодорхой дүрэм, бусад ижил төстэй дүрмүүдийг бага наснаасаа онцолж өгдөг. Цаашид хосын харьцаанд илрэгдэх энэхүү ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, шүүлтэд хүргэдэг. Эдгээр бодит чадварыг, жишээлбэл, хүүхэд хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн хооллох цагийг ягштал баримтлах зэргээр бусад ижил төстэй дүрмүүдийг сахих шаардлагыг хүүхдэд бага наснаас нь мэдрүүлдэг. Эдгээр ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, буруутгах, шүүмжлэхэд хүргэдэг. Эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл хөдлөлийн өдөөгч болох зөрчилдөөний тодорхой агуулгыг шинжилж, дотоод болон гадаад зөрчилдөөн, эсвэл эдгээр зөрчилдөөний агуулга болох үнэ цэнтэй зүйлс, чадваруудын талаар зөвлөгөө өгөх, засал явуулахад чиглэгддэг. Зовлон зүдгүүр, бие махбодийн шинж тэмдгүүдэд хүргэдэг сэтгэл хөдлөлийг эсрэг тэсрэг суурь үзлүүдийн хоорондох зөрчилдөөнд үйлчилдэг үнэт зүйлс гэж ойлгож болно. Үүнтэй холбогдуулан дурдахад, зөрчилдөөнд төвлөрсөн сэтгэл заслын үйл явц нь өдөөгч хүчин зүйлүүдэд илүү анхаарал хандуулахаас, сэтгэл хөдлөл үүсгэсэн зөрчилдөөнийг илрүүлж, цаашдаа түүнийг ухамсарлан боловсруулахад илүү анхаардаг<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. === Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль хандлага === Соёл хоорондын (соёл дамнасан/транскультарль) хэтийн төлвийг сэтгэл засалд нэвтрүүлэх нь анхнаасаа Носсрат Пезешкианы анхаарлын төвд байсан төдийгүй түүний хувьд нийгэм, улс төрийн чухал ач холбогдолтой байв. Соёл дамнасан хандлага нь ЭЗС-ын аргад байнга давтагддаг сэдэв учраас Н. Пезешкиан түүний ач холбогдлыг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. Энэ хандлага нь хувь хүний мөргөлдөөнийг ойлгоход үнэ цэнэтэй мэдээлэл болдог төдийгүй нийгмийн чухал үр дагавартай байдаг. Цагаачлал, хөгжлийн тусламж, өөр өөр соёл иргэншилтэй хүмүүстэй харилцах, хоёр өөр соёлтой хүмүүс гэр бүл зохиох, хэвшмэл үзлийг даван туулах, өөр өөр соёлын хүрээллээс бий болсон загварууд, соёл хоорондын нөхцөл байдлаас үүдэлтэй улс төрийн сорилтуудыг энэ хандлагаар шийдвэрлэх боломжтой<ref>Cesko, E., Sinici, E. (2020). Positive Psychotherapy in Different Cultures. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 201–210), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Соёлын хүчин зүйлсийг багтаасан засал бүрийн өвөрмөц шинж чанарыг хүлээн зөвшөөрсөн нь ЭСЗ-ын хэрэглээг өргөжүүлж, олон үндэстний нийгэмд хэрэглэх үр дүнтэй арга болгосон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref> ЭЗС-ыг 70 гаруй оронд зааж, дадлагажуулж ирсэн бөгөөд үүнийг сэтгэл заслын соёл дамнасан (транскультураль) хандлагатай арга гэж үзэж болно. Тиймээс ЭСЗ-ын зарчмууд нь сэтгэл зүйн боловсрол, насан туршийн боловсрол, сэтгэл заслын шинэ салбаруудыг хүлээн зөвшөөрөх, нэвтрүүлэхэд чухал юм. Энэ нь зайлшгүй шаардлагатай соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын салбарыг тодорхойлж, бий болгох үндэс суурийг бүрдүүлдэг. “Соёл хооронды/Соёл дамнасан/Транскультураль” гэдгийг ЭСЗ-д хоёр утгаар ойлгож болно: 1. Соёл хоорондын, эсвэл шилжин суурьшсан хүмүүсийн сэтгэл засал гэж нэрлэгддэг өөр өөр соёлтой хүмүүсийн өвөрмөц шинж чанаруудыг хүлээн зөвшөөрөх хандлага 2. Заслын харилцаанд соёлын хүчин зүйлийг харгалзан үзэх нь засалчийн хэрэглэх арга барилын хүрээг өргөжүүлж, нийгэм-улс төрийн ухамсрыг нь дээшлүүлэх явдал юм. ЭСЗ нь соёлуудын ялгаанд мэдрэмтгий арга ("олон янз байдал дахь нэгдмэл байдал" гэсэн ойлголт), янз бүрийн соёл, амьдралын нөхцөл байдалд дасан зохицох боломжийг олгодог бөгөөд барууны "сэтгэл зүйн колоничлолын" нэг хэлбэр гэж үзэх ёсгүй.<ref>Robinson DJ. The psychiatric interview. 2nd edition. Port Huron, MI, USA, Rapid Psychler Press: 2005</ref> Носсрат Пезешкиан ЭСЗын нийгмийн ач холбогдлыг онцолж, үүнийг бүлэг, ард түмэн, үндэстэн, соёлын бүлгүүдийн хоорондын харилцаа гэх мэт нийгмийн янз бүрийн харилцаанд өргөнөөр хэрэглэж болохыг санал болгож байна. Ингэснээр харилцан үйлчлэл, хүний чадвар, эдийн засгийн нөхцөл байдал – энэ бүгдэд анхаарлаа хандуулсан нийгмийн цогц (бүгдийг багтаасан) онол бий болгож болохоор байна<ref>Reimer C, Eckert J, Hautzinger M, Wilke E. Psychotherapie: Ein Lehrbuch für Ärzte und Psychologen. Heidelberg: Springer; 2000.</ref>. Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль сэтгэл засал нь зөвхөн өөр өөр соёлын харьцуулалт төдий биш харин хүний зан үйлийн соёлын хэмжигдэхүүнд чиглэсэн цогц хандлаг юм. Энэ нь хүмүүс юугаараа ялгаатай, юугаараа ижил төстэйг ойлгохыг хичээдэг. ЭСЗ нь өвчтөнд өөрсдийн зан үйлийн хэв маягийг (репертуарыг) өргөжүүлэх, өөрсдийн ирээдүйг харьцангуйгаар тодорхойлоход нь туслахын тулд бусад соёлын жишээг ашигладаг. Түүх, үлгэр, нийгмийн хэм хэмжээ, тэнцвэрийн загвар зэрэг хэрэгслийг соёл дамнасан хэтийн төлвийг хөгжүүлэхэд ашигладаг. 1979 онд Носсрат Пезешкиан "Транскультураль сэтгэл засал" гэсэн нэр томъёог анх хэрэглэж, "Худалдаачин ба тоть: эерэг сэтгэл заслын дорно дахины түүхүүд" номондоо нэг бүлгийг зориулжээ. Хувийн амьдрал, ажил хөдөлмөр, улс төрд соёл хоорондын зөрчилдөөнүүд улам нэмэгдэж байгаа тул тэдгээрийг шийдвэрлэх нь ирээдүйн томоохон зорилтуудын нэг болно гэж үзэж байв. Соёл хоорондын асуудлын зарчим нь хүмүүсийн хоорондын харилцааны болон дотоод зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх зарчим болж, эцэст нь сэтгэл заслын объект болж хувирдаг<ref>Lambert NJ. Psychotherapy outcome research: implications for integrative and eclectic therapists. In: Goldfried M, Norcross JC, editors. Handbook of psychotherapy integration. New York: Basic Books; 1992.</ref>. === Эерэг сэтгэл заслын асуулга - Анхны ярилцлага === Пезешкиан хагас бүтэцтэй “Анхны ярилцлага”-ын асуулга боловсруулсан. Энэ нь психодинамик сэтгэл заслын талбарын цөөн асуулгын нэг юм. 1988 онд танилцуулсан Хамид Пезешкианы диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> нь ЭСЗ-ын сэдвээр бичигдсэн анхны шинжлэх ухааны докторын төсөл ажил байсан. Энэхүү диссертацид ЭСЗ-ын “Анхны ярилцлага”-ыг тодорхой бүтэцтэйгээр боловсруулан, асуулгын хуудсыг танилцуулж, психодинамикийн судалгааг хийсэн. Хожим боловсрогдсон хагас бүтэцтэй психодинамикийн Анхны ярилцлагын энэхүү урьдал хувилбар нь психодинамик сэтгэл засалд чухал хувь нэмэр оруулсан бөгөөд 1988 онд WIPPF-ийн ЭСЗ-ын асуулгын хамт хэвлэгджээ. Сэтгэл заслын Анхны ярилцлагыг анагаах эмнэлгийн үзлэг, өвчний түүхтэй харьцуулж болох сэтгэл заслын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм<ref>Snyder C. R. Handbook of hope: theory, measures & applications. San Diego: Academic Press; 2000.</ref>. Энэ нь оношлогоо, заслын төлөвлөлт, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зэрэг хэд хэдэн зорилготой<ref>Frank J. D. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref>. ЭСЗ-ын анхны ярилцлага нь өвчтөнд оношлогоог түүний өвчний түүхийн дагуу тавьдаг хандлагатай төстэй бөгөөд түүнээс гадна харилцааны хүчин зүйлс, заслын явцад оролцогчдын холбоог мөн харгалзаж үздэг<ref>Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.</ref>. Энэ нь үр дүнтэй засал хийх найдварыг (Snyder,<ref>Remmers, A., Peseschkian, H. (2020). The First Interview in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 309–330), Springer, Cham (Switzerland).</ref> с. 193-212, Frank<ref>Peseschkian, H., Remmers, A. (2020). Life Balance in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 91–102), Springer, Cham (Switzerland).</ref>) багтаасан хүлээлтийн үр нөлөөний ач холбогдлыг<ref>Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.</ref> хүлээн зөвшөөрдөг. Хагас бүтэцтэй шинж чанар, дасан зохицох боломжийг олгодог хандлага улмаас хувь хүний засал, хосын засал, гэр бүлийн засал, зөвлөгөө, дасгалжуулалт зэрэг янз бүрийн нөхцөлд ба олон төрлийн соёлд хэрэглэгдэхэд тохиромжтой хэрэгсэл юм. ЭСЗ дахь анхны ярилцлага нь заавал асуугдах болон нэмэлт асуултуудыг багтаасан хагас бүтэцтэй ярилцлага юм. Заавал асуугдах асуултуудад өгсөн хариултаас хамааран эмч нэмэлт асуулт асуух, эсвэл асуухгүйгээ шийднэ. Асуултууд нь нээлттэй, эсвэл хаалттай байж болох бөгөөд тэдгээрийг оношлогоо, засал, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зорилгоор мэдээлэл цуглуулахад ашиглана(<ref>Cesco, Enver (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/cesko-e-2023-four-aspects-of-the-quality-of-life-the-balance-model-and-sexual-disorders-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "Four Aspects of the Quality of Life, the Balance Model and Sexual Disorders"]. The Global Psychotherapist. 3: 104–114. doi:10.52982/lkj188.</ref>; с.31). Ярилцлагыг ашиглах хэд хэдэн хувилбар байдаг. Тухайлбал, заслын урьдчилсан шатны нэг хэсэг болгон эхний уулзалт, эсвэл хэд хэдэн уулзалтын үеэр ашиглах; эхний уулзалтанд эрэл хайгуулын зорилгоор ашиглах; дараагийн уулзалтуудад тодорхой чиглэлүүдийг гүнзгийрүүлэх зорилгоор ашиглах гэх мэт. Анхны ярилцлага нь хувь хүн, хүүхэд, залуучууд, хос, гэр бүлтэй засал хийх, зөвлөгөө өгөх, дасгалжуулах зэрэг өргөн хүрээний нөхцөлд хэрэглэгдэх бөгөөд өөр өөр соёлд дасан зохцодог.<ref>Peseschkian, N. Positive psychotherapy of everyday life: A practical guide. Bloomington, USA: AuthorHouse; 2016. (first German edition in 1974)</ref> === Тэнцвэрийн загвар (ТЗаг) === Тэнцвэрийн загвар нь өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгдсөн бөгөөд сэтгэл засал, өөрөө өөртөө туслах, мөн гэр бүлийн засалд хэрэглэгддэг. Энэ нь Зигмунд Фрейдийн бэлгийн дур хүслийн тухай ойлголт, [[Алфред_Адлер|Альфред Адлерын]] амьдралын зорилгын үзэл баримтлал, [[Карл_Юнг|Карл Юнгийн]] хүртэхүй, харьцаа, мэдрэмж, зөн совингийн дөрвөн үйлдэлтэй харьцуулж болно. Тэнцвэрийн загвар нь хувь хүний бүхэл цогц төсөөллийг санал болгож, чухам аль хүрээнд хөгжил дутагдаж буйг тодорхойлох боломжийг олгодог. Эдгээр хүрээнд байж болох зөрчилдөөнийг олж судалснаар шинэ тэнцвэрт байдалд хүрч, заслын явцын доторх синтезийг бий болгож чадна. [[File:Balance Model in PPT.png|thumb|Figure 3. Balance Model in positive psychotherapy developed by Nossrat Peseschkian]] Тэнцвэрийн загвар нь хүний амьдрал, үйл ажиллагааны үндсэн дөрвөн хүрээгээр тодорхойлогдох бөгөөд энэ нь хувь хүний сэтгэл ханамж, өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, сорилт бэрхшээлийг даван туулах чадварт ихээхэн нөлөөлдөг гэсэн суурь үзэл баримтлалд үндэслэдэг. Эдгээр хүрээнүүд нь тухайн үеийн хувь хүний зан чанарын гол үзүүлэлт болж, биологи-бие махбодь, оновчтой-оюун ухаан, нийгэм-сэтгэл хөдлөл, бүтээлч төсөөлөл, өдөр тутмын амьдралын үнэт зүйлд чиглэсэн талуудыг хамаардаг. Хүн болгон эдгээр хүрээ бүрт боломжуудыг эзэмшдэг ч боловсрол, хүрээлэн буй орчны ялгаагаас хамааран зарим нь илүү тод илэрхийлэгдсэн, эсвэл үл тоомсорлогдон хөгжөөгүй байж болно<ref>Goncharov, M. (2020). Conflict model of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 331–348), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь амьдралын эрч хүч, үйл ажиллагаа, хариу үйлдэл нөлөөлж, хоорондоо холбоотой байдаг: # Бие махбодийн идэвхтэй байдал үйл ажиллагаа болон хүртэхүй. Энд: хоол унд, эмзэглэл, бэлгийн харьцаа, нойр, амрах, спорт, гадаад төрх байдал хувцас зэрэг; # Мэргэжлийн ололт, ур чадвар, тухайлбал, мэргэжил, эрхэлж байгаа ажил, гэр ахуйн үүрэг ажил, цэцэг, ургамал ургуулах, үндсэн болон дэд боловсрол, мөнгөний зохицуулалт; # Түншүүд, гэр бүл, найзууд, танилууд болон танихгүй хүмүүстэй харилцаа холбоо барих хэв маяг; нийгмийн оролцоо ба үйл ажиллагаа; # Ирээдүйн төлөвлөгөө, шашны зан үйлийн туршлага, зорилго/утга агуулга, бясалгал, бодрол, үхэл, үзэл баримтлал, санаанууд, алсын хараа эсвэл төсөөлөл-уран зөгнөлийн хөгжил. Тэнцвэрийн загварын зорилго нь амьдралын дөрвөн хүрээний тэнцвэртай байдлыг сэргээх явдал юм. Сэтгэл заслын зорилго нь өвчтөнд өөрийн нөөц бололцоогоо тодорхойлж, тэдгээрийг динамик тэнцвэрт байдалд хүрэх зорилгоор ашиглахад туслах<ref>Battegay R. In: Jork K, Peseschkian N, editors. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern: Huber; 2006.</ref>. Тодруулбал, энергийн тэнцвэртэй хуваарилалтыг эрэмбэлэх шаардлагатай бөгөөд хүрээ тус бүр нь тэнцүү цаг хугацаа биш харин энерги буюу эрч хүчийн тэнцүү хувийг (хүрээ тус бүрт 25%) хуваарилж чаддаг болох зорилготой. Удаан хугацаанд үргэлжилсэн нэг хүрээг илүү хөгжүүлсэн, илүү анхаарал тавьсан байдал нь зөрчилдөөн, өвчин эмгэг, бусад сөрөг үр дагаварт хүргэдэг. === Дөрвөн үлгэр дууриаллын загварын хүрээ (ДДЗаг) === Хүүхдийн бага насны туршлагаас өвчтөнд үзүүлэх нөлөөг үнэлэх нь психодинамик сэтгэл заслын хамгийн чухал бөгөөд хэцүү ажил юм. ЭСЗ-д Үлгэр дууриаллын загвар гэгч арга барилыг хэрэглэдэг. Англиар Dimensions model<ref>Peseschkian, Farid; Torres, Diego (2024). Therapeutic Narration. Anecdotes & Aphorisms for Psychotherapy & Self-Help (1st ed.). Wiesbaden: WAPP Press. ISBN 978-3-910225-21-3.</ref>. ЭСЗд Үлгэр дууриал загварын тухай ойлголтыг мөн "жишээ", "Хэмжээст загвар", "Үлгэр дууриал" эсвэл "Хайрын хэлбэрүүд" гэж нэрлэдэг бөгөөд хувийн туршлага, хөгжлийг бүрдүүлдэг гэр бүлийн суурь үзлийн хэв маягийг тодорхойлох хэрэгсэл болгон ашигладаг. [[File:Dimensions model.png|thumb|Figure 4. The four model dimensions of positive psychotherapy]] Бага насны хүмүүжил орчин тойрон нь Носсрат Пезешкианы тодорхойлсоны дагуу хүний өвөрмөц хөгжил, Хайрлах/Хайрлагдах болон Танин мэдэх/Танин мэдэгдэх өгөгдөл чадавхийн илэрхийлэлд нөлөөлдөг. Тэнцвэрийн загвар нь танин мэдэх чадавхийн арга хэрэгслийг дүрсэлсэн бол Үлгэр дууриалын загвар нь хайрлах чадавхийн арга хэрэгслийг харуулдаг. ЭСЗ -д Үлгэр дууриаллын загварын дөрвөн хэмжигдэхүүнийг ашиглах нь зөвхөн "БИ" хэмжигдэхүүнийг төдийгүй "ТА", "БИД", "Анхдагч/Пра-БИД" хэмжигдэхүүнүүдийг нэвтрүүлснээр Кохут, Кернберг нарын аналитик “БИ” болон «Объект» онолыг өргөжүүлдэг. "ТА" хэмжигдэхүүн нь өвчтөний эцэг эх, эсвэл анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчдийн хоорондын харилцах харилцааг илэрхийлдэг, "БИД" хэмжигдэхүүн нь эцэг эх/анхан шатны асран хамгаалагчийн бусадтай хэрхэн харилцаж байсан туршлагыг агуулдаг. ЭЗСын "Анхдагч БИД" хэмжигдэхүүн нь өвөрмөц бөгөөд эцэг эх, эмээ өвөө зэрэг өвчтөний анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчид болон тэдний амьдралын харилцааг дүрслэхийн зэрэгцээ тэдний амьдралын философи, эсвэл шашны итгэл үнэмшлийг тодорхойлдог. Эдгээр дөрвөн субъектын харилцааг нэгтгэснээр ЭСЗ нь Объектийн онол болон психодинамик заслын ирээдүйд нөлөөлж болох өвөрмөц хандлага хэмээн тодорхойлогддог. # "БИ" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, өөртөө итгэх итгэл, өөрийн дүр төрх, үндсэн Бүрэн итгэл эсвэл үл итгэх байдал зэрэг өөртэйгөө харьцах харьцаа болон амьдралд үүсгэх асуудлуудад анхаарлаа хандуулдаг загварын хэмжигдэхүүн юм. Эдгээр асуудалд тухайн хүний бага насны туршлага, эцэг эх, ах эгч нартайгаа харилцаж байсан харилцаа, тэд нарын хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Бага наснаасаа хүмүүс хүсэл, хэрэгцээ нь хэрхэн хангагдаж байсан туршлагад тулгуурлан өөртэйгөө харилцаа тогтоож сурдаг. # "ТА" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний бусадтай, ялангуяа романтик хамтрагчтайгаа харилцах харилцааны тухай. Энэ харилцааны үндсэн загвар нь тухайн хүний эцэг эх, ялангуяа тэдний хоорондын харилцааны жишээ юм. Эцэг эхийн хоорондох зан байдал, харилцан үйлчлэл нь түншлэлийн боломжит зан үйлийн загвар болж, хүн романтик хамтрагчтайгаа хэрхэн харилцаагаа бүрдүүлэхэд нөлөөлдөг. # "БИД" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний нийгмийн хүрээлэн буй орчинтойгоо харьцах харьцааны илэрхийлэл бөгөөд энд эцэг эхийн нийгмийн орчинтой харилцах харилцаа ихээхэн нөлөөлсөн байдаг. Нийгмийн зан үйлд хандах хандлага, амжилтын хэм хэмжээ нийгэмшүүлэх замаар эцэг эхээс хүүхдүүдэд шилждэг. Эдгээр хандлага, хүлээлт нь хамаатан садан, хамтран ажиллагсад, нийгмийн бүлгүүд, сонирхлын бүлгүүд, эх орон нэгтнүүд, нийт хүн төрөлхтөнтэй харилцах харилцаа зэрэг ойрын гэр бүлээс гадуурх нийгмийн харилцаатай холбоотой байдаг. Эдгээр нийгмийн харилцаанд эцэг эх хэрхэн харилцаж, удирдан чиглүүлж байгаа нь тэдний хүүхдийн нийгэмд хэрхэн бие авч явах/зан үйлдэх талаарх ойлголт, хандлагыг бүрдүүлдэг. # "Гарал үүсэл/Анхдагч БИД/Пра-бид" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний гарал үүсэл, эсвэл анхдагч нийгэмлэгтэй харилцах харилцааг хэлдэг бөгөөд үүнд эцэг эхийн амьдралын утга учир, зорилго, сүнслэг байдал/шашин, ертөнцийг үзэх үзэл зэрэгт хандах хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Энэ хэмжигдэхүүн нь зөвхөн шашны нийгэмлэгийн албан ёсны гишүүнчлэлд суурилдаггүй, харин амьдралын хожим үүсэх утга учрын талаархи асуултын үндэс юм. Хэдийгээр хүн шашин шүтлэгийг үгүйсгэсэн ч түүний гарал үүсэл, эртний нийгэмлэгтэй холбоо нь чухал хэвээр байна. Энэ нь утга санаа, зорилгыг хангах бусад чиг баримжаа олгох тогтолцооны үндэс суурь юм. === Зөрчилдөөний загвар === Пезешкианы психодинамик Зөрчилдөөний загвар (зургаас үзнэ үү) нь зөрчилдөөний гол цэг болох агуулгын ялгаа, түүний дотоод үнэлгээг онцолж өгдөг. Пезешкианы зөрчилдөөний сэтгэл зүйн динамик загвар (зураг харна уу) нь зөрчилдөөний гол анхаарал хандуулсан агуулга болон түүний дотоод үнэлгээний хоорондох ялгааг онцолж өгдөг. Загварт нь одоогийн хүнд хэцүү нөхцөл байдалд үүссэн Бодит зөрчилдөөн (БЗн), урьд өмнө бага насанд үүссэн Үндсэн зөрчилдөөн (ҮЗн), бие махбодийн, эсвэл сэтгэцийн шинж тэмдгийг үүсгэдэг ухамсарлагдаагүй Дотоод зөрчилдөөн (ДЗн) гэж тус тус тодорхойлогддог. "Зөрчилдөөн" гэсэн нэр томъёо нь (Латины confligere, мөргөлдөх, тэмцэх гэсэн утгатай) дотоод болон гадаад үнэт зүйлс, төсөөлөл хоорондын үл нийцэх байдал болон дотоод хоёрдмол байдлыг илэрхийлдэг. Сэтгэл хөдлөл, сэтгэл хөдлөлийн байдал, бие махбодийн хариу үйлдэл нь үнэт зүйлс болон бодит чадваруудын хуваарилалтын дотоод зөрчлийн дохионы үзүүлэлт гэж ойлгож болно. Тиймээс ЭСЗ-д агуулгын талаар Энэ сэтгэл хөдлөлийг юу үүсгэдэг, эсвэл өдөөдөг вэ?<ref>Lytvynenko, O., Zlatova, L., Karikash, V., Zhumatii, T. (2020). Using stories, anecdotes and humor in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 349–358), Springer, Cham (Switzerland).</ref> гэж асуудаг. [[File:Conflict Model in Positive Psychotherapy.png|thumb|Figure 5. The concept of the three main conflicts in PPT]] Пезешкианы "микро гэмтэл" гэсэн ойлголт нь микро стресс үүсгэдэг "жижиг зүйл, эсвэл өчүүхэн зүйл" (<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>; с.80) гэгддэг ч дотоод зөрчилдөөнийг өдөөж болох жижиг, давтагдах сэтгэцийн гэмтлүүдийн хуримтлалыг томъёолдог. Эдгээр микро гэмтэл нь амьдралын томоохон үйл явдлууд, өөрөөр хэлбэл, макро гэмтлээс ялгаатай. Микро гэмтлүүд нь зөрчилдөөний агуулга болон харилцаа тогтооход тусалдаг хувь хүмүүсийн бодит чадваруудтай холбоотой боловч зөрчилдөөний эх үүсвэр болох магадалтай. Даван туулах механизм хэт ачаалалтай байх Бодит зөрчилдөөнийн үед '''Бүрэн итгэл, Итгэл найдвар, Хайр/Энхрийлэл''' зэрэг сэтгэл хөдлөлийн анхдагч хэрэгцээг '''Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгулалтай байх, цаг баримтлах, шударга ёсч, шулуун шударга/нээлттэй''' байх зэрэг хоёрдогч чадварууд (БЧ2), эсвэл нийгмийн хэм хэмжээнүүдтэй мөргөлдүүлэн харьцуулсан хуучин ухамсарлагдаагүй Үндсэн зөрчилдөөн үүсч ирнэ. Үндсэн зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхийн тулд хийж байсан өмнөх буулт нь одоогийн зөрчилдөөнд үр дүнгүй болох үед дотоод зөрчилдөөн үүснэ. Дотоод зөрчилдөөнийн үр дүнд зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх оролдлого гэж үздэг шинж тэмдгүүд бий болно. Зөрчилдөөний хариу үйлдлүүд гэж тооцож болох шинж тэмдэгүүдийг тэнцвэрийн загвараар (ТЗаг) харуулж болно: энэ нь шийдвэр гаргахад хүргэж чадахгүй ч гэсэн нөлөөлөл/нэмэр үзүүлдэг. Тодорхой чадвар, ёс суртахуун, үзэл баримтлал, зарчмуудыг одоогийн нөхцөл байдалд дасан зохицохгүйгээр тууштай ашиглах нь эмгэг үүсгэнэ. Хэрэв гэр бүлийн төсөөлөл, эсвэл урьд өмнө хийсэн буулт нь дахин дахин давтагдаж байх нөхцөлд ухамсарлагдаагүй дотоод зөрчилдөөн үүсч, энэ нь сэтгэл зүйн, психосоматик болон бие махбодийн эмгэг үүсгэх талтай. Эдгээр шинж тэмдэг нь өвчтөнд ямар нэг ухамсарлагдаагүй зүйлийг илэрхийлэх арга болж, хүн бүрийн хувьд онцгой ач холбогдолтой байдаг. ЭЗСын зорилго нь заслын харилцааны орон зайнд болон өдөр тутмын амьдралд үл тоомсорлогдсон хүүрээнүүдийг болон хөгжөөгүй чадваруудыг бэхжүүлэх, ингэснээр өвчтөнүүд зөрчлийг үр дүнтэй шийдвэрлэх, дотоод болон гадаад тэнцвэрт байдалд хүрэх боломжийг олгох явдал юм. === Түүх, сургаалт үлгэр, зүйр цэцэн үгийг ашиглан өгүүлэх арга === ЭСЗ-д ашигладаг тусгай арга бол үлгэр, түүх, зүйр цэцэн үгсийг заслын зориулалтаар ашиглах явдал бөгөөд үүнийг Носсрат Пезешкиан анх 1979 онд "Дорнын түүхүүд сэтгэл заслын хэрэгсэл болох нь: Худалдаачин ба тоть" бүтээлдээ нэвтрүүлсэн. Милтон Эриксоны Гипно засалд энэ аргыг хэрэглэж байсан ч энэ нь Пезешкианаас өмнө психодинамик засалд нийтлэг байгаагүй. Үлгэрт анхаарлаа хандуулж байсан Карл Густав Юнгын аргаас Пезешкианы арга нь өгүүлэх засал болон нийлэмжийн илүү өргөн хүрээний хэрэгслийг ашигладагаараа ялгагаатай. Дорно дахины болон бусад соёлын түүх, сургаалт зүйрлэлүүдийг ашиглан тухайн хүний онцлогийг танин мэдэх, цаашид өөртөө туслах боломжийг хөгжүүлэхийг хичээдэг. Олон соёлоос гаралтай янз бүрийн цэцэн үгс, эртний мэргэн үгсийн бэлгэдлийн утгыг сонсч байгаа хүн өөрийгөө илүү эергээр харж эхлэх талтай (<ref>Remmers, Arno (2022). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ "How do Traditional Stories Work in the Process of Solving Unconscious, Interpersonal and Cultural Conflict? A Contribution to Narrative Ethics".] The Global Psychotherapist. 2 (2): 77–85. [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ doi:10.52982/lkj175].</ref> p. 92). Европын соёлд анхнаасаа танил бус мэт санагдаж болох дорно дахины түүхийг ашигласны үр дүнд бий болох гайхашралын заслын үр нөлөө нь бүх соёлд үр дүнтэй болохоо баталсан (<ref>Eryilmaz, Ali (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "The Method of Resolving Actual Conflict in Five Stages and with Five Capabilities Based on Positive Psychotherapy: The Trust-PHAL Method".] The Global Psychotherapist. 3: 15–24. [https://www.positum.org/ppt_artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj177].</ref>, с.24–34). Түүхүүд нь өөрийгөө өөр соёлын хүмүүстэй харьцуулах хэм хэмжээг бий болгох, тогтсон хэм хэмжээг эсэргүүцэх, тэдгээрийг харьцангуй гэж үзэх зэрэг эмчилгээнд олон үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын эхний үе шатанд эдгээр түүхүүд нь хэтийн төлөвийг өөрчлөхөд хүргэж болох бөгөөд үүнийг дараагийн үе шатуудад ашигладаг. Мөн түүхүүд нь сэтгэл хөдлөл, бодлыг чөлөөлөхөд тусалдаг бөгөөд энэ нь засалд ихэвчлэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын үеийн түүх ярих явц нь уншигч, эсвэл сонсогчдод түүхийн баатруудтай тэдний сэтгэл хөдлөлийн асуудлуудтай өөрсдийгөө адилтгаж, өөрсдийн хэрэгцээ, нөхцөл байдлыг тусгаж ухамсарлах толь болдог. Шийдвэрүүдийг танилцуулснаар түүхүүд нь өвчтөнүүдэд өөрийн гэсэн хандлагатай харьцуулах загвар болсон нь илүү өргөн хүрээтэй тайлбар, өөрчлөлт хийх боломжийг бий болгодог. Нэмж дурдахад түүх ярих нь өөрчлөлтийг эсэргүүцэгч, хуучин хоцрогдсон санаануудтай зууралддаг өвчтөнүүдэд туслахад онцгой үр дүнтэй байдаг<ref>Remmers, Arno (2023). [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "Transference and Countertransference"]. The Global Psychotherapist. 3: 75–79. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj183].</ref><ref>Kirillov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ "Evaluation Criteria for Psychosomatic Practice".] The Global Psychotherapist. 3 (2): 57–69. [https://www.positum.org/ppt_artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj199.]</ref>. == Лавлага == 4gsoq4bjg6z2vo8art2tnbmffefzu8e 0 146487 857269 2026-05-29T02:00:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Бодонгууд''' овогтой '''Дэмчигийн Буддарь''' (1894 онд Хаант Орос Улсын Чита мужийн бүрэлдэхүүнд багтсан Агын буриадын Цүүгэл нутагт Угсаахай гэдэг газар төрсөн -1939 оны 3-р сарын 7-нд ЗХУ-д цаазлуулж нас эцэслэсэн байна) - Монголын 20-р зууны эхэн үеийн шилдэг сэ..." 857269 wikitext text/x-wiki '''Бодонгууд''' овогтой '''Дэмчигийн Буддарь''' (1894 онд Хаант Орос Улсын Чита мужийн бүрэлдэхүүнд багтсан Агын буриадын Цүүгэл нутагт Угсаахай гэдэг газар төрсөн -1939 оны 3-р сарын 7-нд ЗХУ-д цаазлуулж нас эцэслэсэн байна) - Монголын 20-р зууны эхэн үеийн шилдэг сэхээтний нэг, палеонтологч. Д.Буддарь үндэсний палеонтологи ба археологийн шинжилгээ хөгжих үндсийг тавьж, холбогдох эд зүйлсийг цуглуулан, улсын сан хөмрөгт оруулж явсан, Монголын эртний судлалын шинжлэх ухааны тулгын чулууг тулалцсан хүн. == Намтар == Д.Буддарь Буриадын гулбаа Дэлгэрийн Дэмчигийн хүү болж 1894 онд төрсөн байна. Тэднийх 6 хүүхэдтэй байснаас Юндэн, Буддарь, Ойдов-Аанчиг нарын гурван хүүтэй байжээ. Буддарь Дэмчигийн 6 хүүхдийн дөрөв дэх нь бөгөөд бусдаасаа илүү ухаалаг сэргэлэн боловч малын ажилд жаахан дөр муутай, үргэлж ном шагайж суудаг хүүхэд байжээ. Иймд эцэг нь хүүгээ багаас нь эрдэм номтой хүн болгох зорилго тавьж орос гимназид суралцуулан төгсгөсөн байна. Дэлгэрийн Дэмчиг түүнд Оросын гимназийг онцсайн дүнтэй төгсгөөд ирэхэд нь далан амбан шар өмчилж өгөөд “хаа боломжтой газар очиж эрдэм сур” хэмээн захисан ажээ. Ингээд Буддарь хүү эцгийн захисан ёсоор эрдэм сурах алс холын аян замд гарч Өвөр Монголын нутагт очиж зараад мөнгөтэй болж тэндээсээ цааш явж Дундад Иргэн Улсын нийслэл [[Бээжин]] хотод очиж хятад хэл бичиг үзсэн ба улмаар [[Харбин]] хот дахь генерал Хорватын нэрэмжит Төмөр замын институтэд суралцан төгсгөсөн байна. Буддарь хүү тэндээсээ Хонгконг, Шанхайд очиж үргэлжлүүлэн суралцаж, хөлөг онгоцоор тэр япон найзыгаа даган Наран улсад очиж [[япон хэл]] бичигт шамдан суралцсан байна. Тийнхүү Буддарь англи, хятад, япон хэл бичиг, байгалийн шинжлэх ухааны талаар чамлахааргүй мэдлэгтэй болжээ. Улмаар Буддарь Америк орж нэг эргээс нь нөгөө эрэг хүртэл хөндлөн гулд, явган нүцгэн туулсан гэдэг бөгөөд улмаар Америкаас Францад, Францаас Германд очиж суралцаад эцэст нь 1920-иод оны эхэн үест Германаас Монголдоо буцаж ирсэн байна. Буддарь эх орондоо эргэн ирсэний дараа шинэ цагийн Монголын шинжлэх ухааны төв байгууллага [[Судар бичгийн хүрээлэн|Судар бичгийн хүрээлэнд]] судлагчаар орж ажилласан ба ялангуяа эрдэм шинжилгээний талаар гадаадтай харьцах ажилд чухал үүрэг гүйцэтгэж байв. Ийнхүү эрдэм сурахаар дэлхийг тойрч, орчин цагийн соёл боловсролын шимийг хүртэж, орос, англи, герман, франц, хятад, япон хэл бичигт боловсорсон залуу монгол сэхээтэн Буддарь эх орныхоо боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хөгжилд хүчээ өргөх үйлсээ эхэлжээ. Дэмчигийн Буддарь нь 1918-1925 онд Америкийн аялагч Roy Chapman Andrew - г монголын говьд үлэг гүрвэлийн судалгаагаар ирэхэд орчуулагч, хэлмэрчээр ажиллаж, 1926-1927 онд Монголын 35 хүүхдийг Германд суралцахаар явахад харгалзагч багшаар нь явж байсан эрдэмтэй хүн байжээ. Кирилл үсгийг хэдхэн оронд хэрэглэдэг тул монголчууд шинэ үсэг авбал [[латин үсэг]] хамгийн тохиромжтой хэмээн үзэж байсан Буддарь багш монголын хэл аялгуунд зохицсон авиа үсэг тэмдэглэх латин цагаан толгой зохиосон байна. Тэрбээр 1930 онд өөрийн шавь, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хамт “Залуучуудын үнэн” сонинд “Соёлын хувьсгалыг шулуун замаар хөгжүүлье нөхдүүдээ!” хэмээх асуудал дэвшүүлсэн судалгааны өгүүлэл бичиж нийтлүүлж байжээ. Д.Буддарь 1929, 1932, 1933 онуудад хөдөө гэртээ очиж байсан. Тэр үед түүний өвөг эцэг Дэлгэр, өөрийн нь эцэг Дэмчиг нар цөм Дорнод аймгийн Цагаан-Овоо суманд амьдарцгааж байсан юм. Тэднийхэн мал олонтой байсан юм. Буддарь сүүлийн удаа 1936 онд эхнэр хүү Базархандтайгаа очиж байсан ажээ. 1937 онд Буддарь [[Гэлэгдоржийн Дэмид|жанжин]] [[Гэлэгдоржийн Дэмид|Г.Дэмидийн]] хамт ЗХУ-ыг зорьж яваад Тайга өртөөнд хортой хоол идэж хордсоноос эмнэлэгт хэвтэж эмчүүлээд улмаар Кисловодск хотод амарч байсан юм. Тийнхүү сувилуулж байсан Д.Буддарийг 1937 оны 9-р сарын 25-ны өдөр Зөвлөлтийн Дотоод яамнаас баривчилж 1939 оны 2-р сарын 13-нд ЗХУ-ын Дээд шүүхийн Цэргийн коллегиос Эрүүгийн хэргийн Тусгай ангийн 58б, 58.8, 58.11 дугаар зүйл ангийн дагуу буруутган шийтгэж буудан алах ял оноогоод 1939 оны 3 сарын 7-нд уг ялын тогтоолыг гүйцэтгэсэн байна. fvit71glsxggocd489vsx94487m31v3 0 146488 857270 2026-05-29T03:05:48Z Asaaa18 98448 Хуудас үүсгэв: "Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил **2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт** Сүхбаатарын талбайд амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд Монгол улсын өнц..." 857270 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил **2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт** Сүхбаатарын талбайд амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд Монгол улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 гаруй мянган хүн оролцсон байна. Дэлхийн 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. ===42 км (Бүтэн марафон)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль):** Б.Мөнхзаяа (Монгол) * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ===21 км (Хагас марафон)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===5 км (Өсвөр үе ба Сонирхогчид)=== ==Хөвгүүд (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Охид (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: **Ахмад настны ангилал (5 км):** * **Эрэгтэй аварга:** * **Эмэгтэй аварга:** ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * **Шагналын өсөлт:** Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг **15-20 сая төгрөгөөр** урамшуулсан нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * **Байгаль орчинд ээлтэй марафон:** Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * **Олон улсын шууд дамжуулалт:** Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. oxd1ryfwdbmsve4mzxtr8kbh1movfod 857271 857270 2026-05-29T03:07:19Z Asaaa18 98448 857271 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил **2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт** Сүхбаатарын талбайд амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд Монгол улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 гаруй мянган хүн оролцсон байна. Дэлхийн 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. ===42 км (Бүтэн марафон)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль):** Б.Мөнхзаяа (Монгол) * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ===21 км (Хагас марафон)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===5 км (Өсвөр үе ба Сонирхогчид)=== ==Хөвгүүд (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Охид (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: **Ахмад настны ангилал (5 км):** * **Эрэгтэй аварга:** * **Эмэгтэй аварга:** ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * **Шагналын өсөлт:** Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг 40 сая төгрөгөөр урамшуулсан нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * **Байгаль орчинд ээлтэй марафон:** Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * **Олон улсын шууд дамжуулалт:** Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. [[Ангилал:Улаанбаатар Марафон]] a9xysfbo24ctcuns79hrbgv190juwqv 857272 857271 2026-05-29T03:07:44Z Asaaa18 98448 857272 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил **2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт** Сүхбаатарын талбайд амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд Монгол улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 гаруй мянган хүн оролцсон байна. Дэлхийн 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. ===42 км (Бүтэн марафон)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль):** Б.Мөнхзаяа (Монгол) * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ===21 км (Хагас марафон)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===5 км (Өсвөр үе ба Сонирхогчид)=== ==Хөвгүүд (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Охид (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: **Ахмад настны ангилал (5 км):** * **Эрэгтэй аварга:** * **Эмэгтэй аварга:** ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * **Шагналын өсөлт:** Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг 40 сая төгрөгөөр урамшуулсан нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * **Байгаль орчинд ээлтэй марафон:** Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * **Олон улсын шууд дамжуулалт:** Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] ikcd6t9thzustg4at7ufyqmgsoqx9us 857273 857272 2026-05-29T03:09:29Z Asaaa18 98448 857273 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил **2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт** Сүхбаатарын талбайд амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд Монгол улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 гаруй мянган хүн оролцсон байна. Дэлхийн 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. ===42 км (Бүтэн марафон)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль):** Б.Мөнхзаяа (Монгол) * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ===21 км (Хагас марафон)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===5 км (Өсвөр үе ба Сонирхогчид)=== ==Хөвгүүд (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Охид (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: **Ахмад настны ангилал (5 км):** * **Эрэгтэй аварга:** * **Эмэгтэй аварга:** ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * **Шагналын өсөлт:** Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг 40 сая төгрөгөөр урамшуулсан нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * **Байгаль орчинд ээлтэй марафон:** Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * **Олон улсын шууд дамжуулалт:** Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ===Зөвлөмж=== *Хооллолт, ус, ундаа: Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. *Уралдааны тактик: Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] ryj55zgh30v06me8fx39z0d3swjqipw 857274 857273 2026-05-29T03:11:00Z Asaaa18 98448 857274 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил **2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт** Сүхбаатарын талбайд амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд Монгол улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 гаруй мянган хүн оролцсон байна. Дэлхийн 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. ===42 км (Бүтэн марафон)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль):** Б.Мөнхзаяа (Монгол) * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ===21 км (Хагас марафон)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===5 км (Өсвөр үе ба Сонирхогчид)=== ==Хөвгүүд (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Охид (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: **Ахмад настны ангилал (5 км):** * **Эрэгтэй аварга:** * **Эмэгтэй аварга:** ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * **Шагналын өсөлт:** Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг 40 сая төгрөгөөр урамшуулсан нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * **Байгаль орчинд ээлтэй марафон:** Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * **Олон улсын шууд дамжуулалт:** Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ===Зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] rrtxbyljw29ox1uy4xkohmcsh1uruuq 857275 857274 2026-05-29T03:24:31Z Asaaa18 98448 857275 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил **2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт** Сүхбаатарын талбайд амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд Монгол улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 гаруй мянган хүн оролцсон байна. Дэлхийн 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. ===42 км (Бүтэн марафон)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль):** Б.Мөнхзаяа (Монгол) * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ===21 км (Хагас марафон)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===5 км (Өсвөр үе ба Сонирхогчид)=== ==Хөвгүүд (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Охид (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: **Ахмад настны ангилал (5 км):** * **Эрэгтэй аварга:** * **Эмэгтэй аварга:** ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * **Шагналын өсөлт:** Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг 40 сая төгрөгөөр урамшуулсан нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * **Байгаль орчинд ээлтэй марафон:** Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * **Олон улсын шууд дамжуулалт:** Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. *Ерөнхий зохион байгуулагч: -World Athletics -Asian Athletics Association -Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар -Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар *Хамтран зохион байгуулагч: -Hipay -Mongolian Athletics Federation *Ерөнхий ивээн тэтгэгч: -Emart -APU Company -Khan Bank *Ивээн тэтгэгч: -MIAT Mongolian Airlines -NEOCITY -Cloud Nine -Icemark -BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] 7wz7jjdprpjgtsj33f4xt0y6ufel068 857276 857275 2026-05-29T04:15:28Z Asaaa18 98448 857276 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил **2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт** Сүхбаатарын талбайд амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд Монгол улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 гаруй мянган хүн оролцсон байна. Дэлхийн 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн ялагчид]] [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн ялагчид]] ===42 км (Бүтэн марафон)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль):** Б.Мөнхзаяа (Монгол) * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ===21 км (Хагас марафон)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===5 км (Өсвөр үе ба Сонирхогчид)=== ==Хөвгүүд (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Охид (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: **Ахмад настны ангилал (5 км):** * **Эрэгтэй аварга:** * **Эмэгтэй аварга:** ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * **Шагналын өсөлт:** Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг 40 сая төгрөгөөр урамшуулсан нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * **Байгаль орчинд ээлтэй марафон:** Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * **Олон улсын шууд дамжуулалт:** Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. *Ерөнхий зохион байгуулагч: -World Athletics -Asian Athletics Association -Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар -Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар *Хамтран зохион байгуулагч: -Hipay -Mongolian Athletics Federation *Ерөнхий ивээн тэтгэгч: -Emart -APU Company -Khan Bank *Ивээн тэтгэгч: -MIAT Mongolian Airlines -NEOCITY -Cloud Nine -Icemark -BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] jxd3ajdi8p8w4mf0979s5eqxx35k4a5 857277 857276 2026-05-29T04:16:09Z Asaaa18 98448 857277 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил **2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт** Сүхбаатарын талбайд амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд Монгол улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 гаруй мянган хүн оролцсон байна. Дэлхийн 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн ялагчид]] [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн ялагчид]] ===42 км (Бүтэн марафон)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль):** Б.Мөнхзаяа (Монгол) * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ===21 км (Хагас марафон)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===5 км (Өсвөр үе ба Сонирхогчид)=== ==Хөвгүүд (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Охид (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: **Ахмад настны ангилал (5 км):** * **Эрэгтэй аварга:** * **Эмэгтэй аварга:** ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * **Шагналын өсөлт:** Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг 40 сая төгрөгөөр урамшуулсан нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * **Байгаль орчинд ээлтэй марафон:** Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * **Олон улсын шууд дамжуулалт:** Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. *Ерөнхий зохион байгуулагч: -World Athletics -Asian Athletics Association -Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар -Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар *Хамтран зохион байгуулагч: -Hipay -Mongolian Athletics Federation *Ерөнхий ивээн тэтгэгч: -Emart -APU Company -Khan Bank *Ивээн тэтгэгч: -MIAT Mongolian Airlines -NEOCITY -Cloud Nine -Icemark -BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] 0kgfllysg7pn1aj3pot3jr3niaz447h 857278 857277 2026-05-29T04:34:35Z Asaaa18 98448 857278 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил **2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт** Сүхбаатарын талбайд амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд Монгол улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 гаруй мянган хүн оролцсон байна. Дэлхийн 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн ялагчид]] [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн ялагчид]] ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль):** Б.Мөнхзаяа (Монгол) * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===5 км (Өсвөр үе ба Сонирхогчид)=== ==Хөвгүүд (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Охид (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: **Ахмад настны ангилал (5 км):** * **Эрэгтэй аварга:** * **Эмэгтэй аварга:** ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * **Шагналын өсөлт:** Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг 40 сая төгрөгөөр урамшуулсан нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * **Байгаль орчинд ээлтэй марафон:** Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * **Олон улсын шууд дамжуулалт:** Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. *Ерөнхий зохион байгуулагч: -World Athletics -Asian Athletics Association -Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар -Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар *Хамтран зохион байгуулагч: -Hipay -Mongolian Athletics Federation *Ерөнхий ивээн тэтгэгч: -Emart -APU Company -Khan Bank *Ивээн тэтгэгч: -MIAT Mongolian Airlines -NEOCITY -Cloud Nine -Icemark -BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] s346gbs1djz1cw6hhwad03lrhxv15st 857279 857278 2026-05-29T04:42:28Z Asaaa18 98448 857279 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил **2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт** Сүхбаатарын талбайд амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд Монгол улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 гаруй мянган хүн оролцсон байна. Дэлхийн 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн ялагчид]] [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн ялагчид]] ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль):** Б.Мөнхзаяа (Монгол) * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===5 км (Өсвөр үе ба Сонирхогчид)=== ==Хөвгүүд (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Охид (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: **Ахмад настны ангилал (5 км):** * **Эрэгтэй аварга:** * **Эмэгтэй аварга:** ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * **Шагналын өсөлт:** Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг 40 сая төгрөгөөр урамшуулсан нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * **Байгаль орчинд ээлтэй марафон:** Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * **Олон улсын шууд дамжуулалт:** Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. *Ерөнхий зохион байгуулагч: -World Athletics -Asian Athletics Association -Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар -Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар *Хамтран зохион байгуулагч: -Hipay -Mongolian Athletics Federation *Ерөнхий ивээн тэтгэгч: -Emart -APU Company -Khan Bank *Ивээн тэтгэгч: -MIAT Mongolian Airlines -NEOCITY -Cloud Nine -Icemark -BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Марафонд уралдах зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] ow7nqetzlpuvfmapfz9qgwqa7pdbb5v 857280 857279 2026-05-29T04:45:52Z Asaaa18 98448 857280 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил **2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт** Сүхбаатарын талбайд амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд Монгол улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 гаруй мянган хүн оролцсон байна. Дэлхийн 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн ялагчид]] [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x88px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль):** Б.Мөнхзаяа (Монгол) * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===5 км (Өсвөр үе ба Сонирхогчид)=== ==Хөвгүүд (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Охид (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: **Ахмад настны ангилал (5 км):** * **Эрэгтэй аварга:** * **Эмэгтэй аварга:** ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * **Шагналын өсөлт:** Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг 40 сая төгрөгөөр урамшуулсан нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * **Байгаль орчинд ээлтэй марафон:** Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * **Олон улсын шууд дамжуулалт:** Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. *Ерөнхий зохион байгуулагч: -World Athletics -Asian Athletics Association -Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар -Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар *Хамтран зохион байгуулагч: -Hipay -Mongolian Athletics Federation *Ерөнхий ивээн тэтгэгч: -Emart -APU Company -Khan Bank *Ивээн тэтгэгч: -MIAT Mongolian Airlines -NEOCITY -Cloud Nine -Icemark -BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Марафонд уралдах зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] kfmfrdj6ngwkfbe62x58hcj6qx6kpef 857281 857280 2026-05-29T04:48:06Z Asaaa18 98448 857281 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил **2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт** Сүхбаатарын талбайд амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд Монгол улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 гаруй мянган хүн оролцсон байна. Дэлхийн 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн ялагчид]] [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg |center|x108px|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн ялагчид]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg |center|x108px|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн ялагчид]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x88px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль):** Б.Мөнхзаяа (Монгол) * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===5 км (Өсвөр үе ба Сонирхогчид)=== ==Хөвгүүд (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Охид (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: **Ахмад настны ангилал (5 км):** * **Эрэгтэй аварга:** * **Эмэгтэй аварга:** ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * **Шагналын өсөлт:** Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг 40 сая төгрөгөөр урамшуулсан нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * **Байгаль орчинд ээлтэй марафон:** Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * **Олон улсын шууд дамжуулалт:** Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. *Ерөнхий зохион байгуулагч: -World Athletics -Asian Athletics Association -Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар -Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар *Хамтран зохион байгуулагч: -Hipay -Mongolian Athletics Federation *Ерөнхий ивээн тэтгэгч: -Emart -APU Company -Khan Bank *Ивээн тэтгэгч: -MIAT Mongolian Airlines -NEOCITY -Cloud Nine -Icemark -BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Марафонд уралдах зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] mfh7cosp0pvdjnqzrfzjl9quywv6b6o 857282 857281 2026-05-29T04:49:01Z Asaaa18 98448 857282 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил **2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт** Сүхбаатарын талбайд амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд Монгол улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 гаруй мянган хүн оролцсон байна. Дэлхийн 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн ялагчид]] [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль):** Б.Мөнхзаяа (Монгол) * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===5 км (Өсвөр үе ба Сонирхогчид)=== ==Хөвгүүд (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Охид (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: **Ахмад настны ангилал (5 км):** * **Эрэгтэй аварга:** * **Эмэгтэй аварга:** ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * **Шагналын өсөлт:** Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг 40 сая төгрөгөөр урамшуулсан нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * **Байгаль орчинд ээлтэй марафон:** Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * **Олон улсын шууд дамжуулалт:** Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. *Ерөнхий зохион байгуулагч: -World Athletics -Asian Athletics Association -Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар -Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар *Хамтран зохион байгуулагч: -Hipay -Mongolian Athletics Federation *Ерөнхий ивээн тэтгэгч: -Emart -APU Company -Khan Bank *Ивээн тэтгэгч: -MIAT Mongolian Airlines -NEOCITY -Cloud Nine -Icemark -BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Марафонд уралдах зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] nt8s097zwdegnni710sicalom1j2whr 857283 857282 2026-05-29T04:50:01Z Asaaa18 98448 857283 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил **2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт** Сүхбаатарын талбайд амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд Монгол улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 гаруй мянган хүн оролцсон байна. Дэлхийн 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эрэгтэй ялагчид]] [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль):** Б.Мөнхзаяа (Монгол) * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===5 км (Өсвөр үе ба Сонирхогчид)=== ==Хөвгүүд (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Охид (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: **Ахмад настны ангилал (5 км):** * **Эрэгтэй аварга:** * **Эмэгтэй аварга:** ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * **Шагналын өсөлт:** Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг 40 сая төгрөгөөр урамшуулсан нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * **Байгаль орчинд ээлтэй марафон:** Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * **Олон улсын шууд дамжуулалт:** Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. *Ерөнхий зохион байгуулагч: -World Athletics -Asian Athletics Association -Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар -Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар *Хамтран зохион байгуулагч: -Hipay -Mongolian Athletics Federation *Ерөнхий ивээн тэтгэгч: -Emart -APU Company -Khan Bank *Ивээн тэтгэгч: -MIAT Mongolian Airlines -NEOCITY -Cloud Nine -Icemark -BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Марафонд уралдах зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] b7z340odpq1detzf29nq598a342l7h2 857284 857283 2026-05-29T04:53:53Z Asaaa18 98448 857284 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил **2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт** Сүхбаатарын талбайд амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд Монгол улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 гаруй мянган хүн оролцсон байна. Дэлхийн 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эрэгтэй ялагчид]] [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль):** Б.Мөнхзаяа (Монгол) * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===5 км (Өсвөр үе ба Сонирхогчид)=== ==Хөвгүүд (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Охид (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: **Ахмад настны ангилал (5 км):** * **Эрэгтэй аварга:** * **Эмэгтэй аварга:** ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * **Шагналын өсөлт:** Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг 40 сая төгрөгөөр урамшуулсан нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * **Байгаль орчинд ээлтэй марафон:** Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * **Олон улсын шууд дамжуулалт:** Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. *Ерөнхий зохион байгуулагч: -World Athletics -Asian Athletics Association -Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар -Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар *Хамтран зохион байгуулагч: -Hipay -Mongolian Athletics Federation *Ерөнхий ивээн тэтгэгч: -Emart -APU Company -Khan Bank *Ивээн тэтгэгч: -MIAT Mongolian Airlines -NEOCITY -Cloud Nine -Icemark -BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Марафонд уралдах зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] i7buuei954vjsxw5q8trwy2dk5n9x1z 857285 857284 2026-05-29T05:03:02Z Asaaa18 98448 857285 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд Монгол улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. Дэлхийн 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эрэгтэй ялагчид]] [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль):** Б.Мөнхзаяа (Монгол) * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===5 км (Өсвөр үе ба Сонирхогчид)=== ==Хөвгүүд (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Охид (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: **Ахмад настны ангилал (5 км):** * **Эрэгтэй аварга:** * **Эмэгтэй аварга:** ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * **Шагналын өсөлт:** Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг 40 сая төгрөгөөр урамшуулсан нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * **Байгаль орчинд ээлтэй марафон:** Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * **Олон улсын шууд дамжуулалт:** Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. *Ерөнхий зохион байгуулагч: -World Athletics -Asian Athletics Association -Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар -Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар *Хамтран зохион байгуулагч: -Hipay -Mongolian Athletics Federation *Ерөнхий ивээн тэтгэгч: -Emart -APU Company -Khan Bank *Ивээн тэтгэгч: -MIAT Mongolian Airlines -NEOCITY -Cloud Nine -Icemark -BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Марафонд уралдах зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] 3pln0daepuudb21z04z34mdex5x0877 857286 857285 2026-05-29T05:08:01Z Asaaa18 98448 857286 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд Монгол улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. Дэлхийн 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эрэгтэй ялагчид]] [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль):** Б.Мөнхзаяа (Монгол) * 2-р байр (Мөнгөн медаль): * 3-р байр (Хүрэл медаль): ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ===5 км (Өсвөр үе ба Сонирхогчид)=== ==Хөвгүүд (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Охид (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: **Ахмад настны ангилал (5 км):** * **Эрэгтэй аварга:** * **Эмэгтэй аварга:** ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * **Шагналын өсөлт:** Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг 40 сая төгрөгөөр урамшуулсан нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * **Байгаль орчинд ээлтэй марафон:** Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * **Олон улсын шууд дамжуулалт:** Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. *Ерөнхий зохион байгуулагч: -World Athletics -Asian Athletics Association -Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар -Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар *Хамтран зохион байгуулагч: -Hipay -Mongolian Athletics Federation *Ерөнхий ивээн тэтгэгч: -Emart -APU Company -Khan Bank *Ивээн тэтгэгч: -MIAT Mongolian Airlines -NEOCITY -Cloud Nine -Icemark -BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Марафонд уралдах зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] ll3wy9d100rmf2e7q3slw09q1zo9von 857288 857286 2026-05-29T05:19:20Z Asaaa18 98448 857288 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд Монгол улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. Дэлхийн 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эрэгтэй ялагчид]] [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон) 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүдийн төрөл=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ===5 км (Өсвөр үе ба Сонирхогчид)=== ==Хөвгүүд (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Охид (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: **Ахмад настны ангилал (5 км):** * **Эрэгтэй аварга:** * **Эмэгтэй аварга:** ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * **Шагналын өсөлт:** Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг 40 сая төгрөгөөр урамшуулсан нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * **Байгаль орчинд ээлтэй марафон:** Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * **Олон улсын шууд дамжуулалт:** Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. *Ерөнхий зохион байгуулагч: -World Athletics -Asian Athletics Association -Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар -Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар *Хамтран зохион байгуулагч: -Hipay -Mongolian Athletics Federation *Ерөнхий ивээн тэтгэгч: -Emart -APU Company -Khan Bank *Ивээн тэтгэгч: -MIAT Mongolian Airlines -NEOCITY -Cloud Nine -Icemark -BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Марафонд уралдах зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] qzaxmdl8k4yzvz8cfhjva3jwh1xhka1 857289 857288 2026-05-29T05:20:46Z Asaaa18 98448 857289 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд Монгол улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. Дэлхийн 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эрэгтэй ялагчид]] [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ===5 км (Өсвөр үе ба Сонирхогчид)=== ==Хөвгүүд (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Охид (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: **Ахмад настны ангилал (5 км):** * **Эрэгтэй аварга:** * **Эмэгтэй аварга:** ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * **Шагналын өсөлт:** Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг 40 сая төгрөгөөр урамшуулсан нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * **Байгаль орчинд ээлтэй марафон:** Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * **Олон улсын шууд дамжуулалт:** Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. *Ерөнхий зохион байгуулагч: -World Athletics -Asian Athletics Association -Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар -Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар *Хамтран зохион байгуулагч: -Hipay -Mongolian Athletics Federation *Ерөнхий ивээн тэтгэгч: -Emart -APU Company -Khan Bank *Ивээн тэтгэгч: -MIAT Mongolian Airlines -NEOCITY -Cloud Nine -Icemark -BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Марафонд уралдах зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 6tutifkxahjhql5lptowf12iy4yzw7i 857293 857289 2026-05-29T05:30:22Z Asaaa18 98448 857293 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд Монгол улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. Дэлхийн 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эрэгтэй ялагчид]] [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ===5 км (Өсвөр үе ба Сонирхогчид)=== ==Хөвгүүд (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Охид (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: **Ахмад настны ангилал (5 км):** * **Эрэгтэй аварга:** * **Эмэгтэй аварга:** ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * **Шагналын өсөлт:** Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг 40 сая төгрөгөөр урамшуулсан нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * **Байгаль орчинд ээлтэй марафон:** Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * **Олон улсын шууд дамжуулалт:** Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. *Ерөнхий зохион байгуулагч: -World Athletics -Asian Athletics Association -Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар -Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар *Хамтран зохион байгуулагч: -Hipay -Mongolian Athletics Federation *Ерөнхий ивээн тэтгэгч: -Emart -APU Company -Khan Bank *Ивээн тэтгэгч: -MIAT Mongolian Airlines -NEOCITY -Cloud Nine -Icemark -BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Марафонд уралдах зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. --- ===Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр)=== Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (Говь-Алтай болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. ==Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). ==Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. Танд амжилт хүсэе! [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] ojhy4ne511mfp5fakzlo5sxsox8oe11 857294 857293 2026-05-29T05:32:07Z Asaaa18 98448 857294 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд Монгол улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. Дэлхийн 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эрэгтэй ялагчид]] [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ===5 км (Өсвөр үе ба Сонирхогчид)=== ==Хөвгүүд (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Охид (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: **Ахмад настны ангилал (5 км):** * **Эрэгтэй аварга:** * **Эмэгтэй аварга:** ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * **Шагналын өсөлт:** Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг 40 сая төгрөгөөр урамшуулсан нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * **Байгаль орчинд ээлтэй марафон:** Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * **Олон улсын шууд дамжуулалт:** Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. *Ерөнхий зохион байгуулагч: -World Athletics -Asian Athletics Association -Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар -Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар *Хамтран зохион байгуулагч: -Hipay -Mongolian Athletics Federation *Ерөнхий ивээн тэтгэгч: -Emart -APU Company -Khan Bank *Ивээн тэтгэгч: -MIAT Mongolian Airlines -NEOCITY -Cloud Nine -Icemark -BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Марафонд уралдах зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. --- ===Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр)=== Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (Говь-Алтай болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. Танд амжилт хүсэе! [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] l18fg9022b7t1d2pr6vt70f2yedyqiu 857295 857294 2026-05-29T05:35:37Z Asaaa18 98448 857295 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд Монгол улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. Дэлхийн 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эрэгтэй ялагчид]] [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ===5 км (Өсвөр үе ба Сонирхогчид)=== ==Хөвгүүд (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: ==Охид (12-17 нас)== * 1-р байр: * 2-р байр: * 3-р байр: **Ахмад настны ангилал (5 км):** * **Эрэгтэй аварга:** * **Эмэгтэй аварга:** ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * **Шагналын өсөлт:** Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг 40 сая төгрөгөөр урамшуулсан нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * **Байгаль орчинд ээлтэй марафон:** Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * **Олон улсын шууд дамжуулалт:** Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. *Ерөнхий зохион байгуулагч: -World Athletics -Asian Athletics Association -Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар -Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар *Хамтран зохион байгуулагч: -Hipay -Mongolian Athletics Federation *Ерөнхий ивээн тэтгэгч: -Emart -APU Company -Khan Bank *Ивээн тэтгэгч: -MIAT Mongolian Airlines -NEOCITY -Cloud Nine -Icemark -BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Марафонд уралдах зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (Говь-Алтай болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. Танд амжилт хүсэе! [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 5jdpilx438vpq11jx5n688zufawnah0 857301 857295 2026-05-29T05:44:19Z Asaaa18 98448 857301 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд Монгол улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. Дэлхийн 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эрэгтэй ялагчид]] [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. *Ерөнхий зохион байгуулагч: -World Athletics -Asian Athletics Association -Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар -Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар *Хамтран зохион байгуулагч: -Hipay -Mongolian Athletics Federation *Ерөнхий ивээн тэтгэгч: -Emart -APU Company -Khan Bank *Ивээн тэтгэгч: -MIAT Mongolian Airlines -NEOCITY -Cloud Nine -Icemark -BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Марафонд уралдах зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (Говь-Алтай болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. Танд амжилт хүсэе! [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] hc0g5bw0alw6vziulkpepdivdaeuopk 857302 857301 2026-05-29T05:45:03Z Asaaa18 98448 857302 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эрэгтэй ялагчид]] [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. *Ерөнхий зохион байгуулагч: -World Athletics -Asian Athletics Association -Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар -Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар *Хамтран зохион байгуулагч: -Hipay -Mongolian Athletics Federation *Ерөнхий ивээн тэтгэгч: -Emart -APU Company -Khan Bank *Ивээн тэтгэгч: -MIAT Mongolian Airlines -NEOCITY -Cloud Nine -Icemark -BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Марафонд уралдах зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (Говь-Алтай болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. Танд амжилт хүсэе! [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 5f5r6u9bax95zlu483j7e3i72ydrtmt 857303 857302 2026-05-29T05:47:08Z Asaaa18 98448 857303 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эрэгтэй ялагчид]] [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Марафонд уралдах зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (Говь-Алтай болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. Танд амжилт хүсэе! [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 39crrxtahr8kkw9bdw0hjgpa318fc7m 857304 857303 2026-05-29T05:59:39Z Asaaa18 98448 857304 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эрэгтэй ялагчид]] [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Марафонд уралдах зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. Танд амжилт хүсэе! ===Гутлаа сонгох=== Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * *Сонголт:* **Neutral** ангиллын гутал. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * *Сонголт:* Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй **Stability** (Тогтворжуулагч) ангиллын гутал. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * *Сонголт:* Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай **Cushioned** ангиллын гутал. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== > ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх гутлыг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Уулны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж хөл хамгийн их томорсон байдаг тул **оройн цагаар** очиж өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал хүний хөлийн хэлбэрт орж дасахын тулд багадаа **50-80 км** бэлтгэлийн гүйлт хийсэн байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 6o47p3bssgvk5jpj7r2y7j85us4h32c 857308 857304 2026-05-29T06:05:54Z Asaaa18 98448 857308 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эрэгтэй ялагчид]] [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Марафонд уралдах зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. Танд амжилт хүсэе! ===Гутлаа сонгох=== Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * *Сонголт:* **Neutral** ангиллын гутал. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * *Сонголт:* Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй **Stability** (Тогтворжуулагч) ангиллын гутал. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * *Сонголт:* Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай **Cushioned** ангиллын гутал. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== > ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх гутлыг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Уулны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж хөл хамгийн их томорсон байдаг тул **оройн цагаар** очиж өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал хүний хөлийн хэлбэрт орж дасахын тулд багадаа **50-80 км** бэлтгэлийн гүйлт хийсэн байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] ljtr6p5sc29lf7o1l53j5okhj60r3qk 857309 857308 2026-05-29T06:22:01Z Asaaa18 98448 857309 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эрэгтэй ялагчид]] [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Марафонд уралдах зөвлөмж=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 / 🍯 🍝 / 🍜 🍌 🍳 / 🍗 / 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 / 🍗 / 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ / 🧪 (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 / 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох=== Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * *Сонголт:* **Neutral** ангиллын гутал. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * *Сонголт:* Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй **Stability** (Тогтворжуулагч) ангиллын гутал. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * *Сонголт:* Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай **Cushioned** ангиллын гутал. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== > ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх гутлыг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Уулны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж хөл хамгийн их томорсон байдаг тул **оройн цагаар** очиж өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал хүний хөлийн хэлбэрт орж дасахын тулд багадаа **50-80 км** бэлтгэлийн гүйлт хийсэн байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] lycebfym1p26s6rbplb2yrbp5nuqwuj 857310 857309 2026-05-29T06:24:55Z Asaaa18 98448 857310 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эрэгтэй ялагчид]] [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 Марафонд уралдах зөвлөмж 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 / 🍯 🍝 / 🍜 🍌 🍳 / 🍗 / 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 / 🍗 / 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ / 🧪 (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 / 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * *Сонголт:* **Neutral** ангиллын гутал. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * *Сонголт:* Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй **Stability** (Тогтворжуулагч) ангиллын гутал. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * *Сонголт:* Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай **Cushioned** ангиллын гутал. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== > ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх гутлыг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Уулны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж хөл хамгийн их томорсон байдаг тул **оройн цагаар** очиж өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал хүний хөлийн хэлбэрт орж дасахын тулд багадаа **50-80 км** бэлтгэлийн гүйлт хийсэн байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 7e0mpzc3wzdxzjdi8n44q35h040w50p 857315 857310 2026-05-29T06:44:35Z Asaaa18 98448 857315 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эрэгтэй ялагчид]] [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 Марафонд уралдах зөвлөмж 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 / 🍯 🍝 / 🍜 🍌 🍳 / 🍗 / 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 / 🍗 / 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ / 🧪 (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 / 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * *Сонголт:* **Neutral** ангиллын гутал. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * *Сонголт:* Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй **Stability** (Тогтворжуулагч) ангиллын гутал. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * *Сонголт:* Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай **Cushioned** ангиллын гутал. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== > ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх гутлыг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Уулны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж хөл хамгийн их томорсон байдаг тул **оройн цагаар** очиж өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал хүний хөлийн хэлбэрт орж дасахын тулд багадаа **50-80 км** бэлтгэлийн гүйлт хийсэн байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] dfeettuxj6qzten8dr9c5684jztp5yj 857316 857315 2026-05-29T06:47:48Z Asaaa18 98448 857316 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эрэгтэй ялагчид]] [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 Марафонд уралдах зөвлөмж 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 / 🍯 🍝 / 🍜 🍌 🍳 / 🍗 / 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 / 🍗 / 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ / 🧪 (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 / 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * *Сонголт:* **Neutral** ангиллын гутал. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * *Сонголт:* Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй **Stability** (Тогтворжуулагч) ангиллын гутал. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * *Сонголт:* Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай **Cushioned** ангиллын гутал. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== > ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх гутлыг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Уулны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж хөл хамгийн их томорсон байдаг тул **оройн цагаар** очиж өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал хүний хөлийн хэлбэрт орж дасахын тулд багадаа **50-80 км** бэлтгэлийн гүйлт хийсэн байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 8ddy3uerir8dlt06xav55wbgiahuunx 857318 857316 2026-05-29T06:50:49Z Asaaa18 98448 857318 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 42kм ба 21kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 Марафонд уралдах зөвлөмж 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 / 🍯 🍝 / 🍜 🍌 🍳 / 🍗 / 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 / 🍗 / 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ / 🧪 (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 / 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * *Сонголт:* **Neutral** ангиллын гутал. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * *Сонголт:* Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй **Stability** (Тогтворжуулагч) ангиллын гутал. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * *Сонголт:* Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай **Cushioned** ангиллын гутал. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== > ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх гутлыг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Уулны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж хөл хамгийн их томорсон байдаг тул **оройн цагаар** очиж өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал хүний хөлийн хэлбэрт орж дасахын тулд багадаа **50-80 км** бэлтгэлийн гүйлт хийсэн байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] am94n0tg6b6wgla6cazx1viqzkinske 857319 857318 2026-05-29T07:03:21Z Asaaa18 98448 857319 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 Марафонд уралдах зөвлөмж 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 / 🍯 🍝 / 🍜 🍌 🍳 / 🍗 / 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 / 🍗 / 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ / 🧪 (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 / 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * *Сонголт:* **Neutral** ангиллын гутал. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * *Сонголт:* Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй **Stability** (Тогтворжуулагч) ангиллын гутал. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * *Сонголт:* Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай **Cushioned** ангиллын гутал. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== > ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх гутлыг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Уулны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж хөл хамгийн их томорсон байдаг тул **оройн цагаар** очиж өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал хүний хөлийн хэлбэрт орж дасахын тулд багадаа **50-80 км** бэлтгэлийн гүйлт хийсэн байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] ti33ug9c38sr3n7fpi6wb8o847dwvi1 857334 857319 2026-05-29T08:58:50Z Asaaa18 98448 857334 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" тэмцээн нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 Марафонд уралдах зөвлөмж 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 / 🍯 🍝 / 🍜 🍌 🍳 / 🍗 / 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 / 🍗 / 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ / 🧪 (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 / 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * *Сонголт:* **Neutral** ангиллын гутал. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * *Сонголт:* Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй **Stability** (Тогтворжуулагч) ангиллын гутал. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * *Сонголт:* Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай **Cushioned** ангиллын гутал. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== > ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх гутлыг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Уулны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж хөл хамгийн их томорсон байдаг тул **оройн цагаар** очиж өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал хүний хөлийн хэлбэрт орж дасахын тулд багадаа **50-80 км** бэлтгэлийн гүйлт хийсэн байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 1rl5efsi3vhuwb6ucvogw3hywv5obog 857335 857334 2026-05-29T09:00:55Z Asaaa18 98448 857335 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүдийн төрөл== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй төрөл== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 Марафонд уралдах зөвлөмж 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 / 🍯 🍝 / 🍜 🍌 🍳 / 🍗 / 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 / 🍗 / 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ / 🧪 (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 / 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * *Сонголт:* **Neutral** ангиллын гутал. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * *Сонголт:* Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй **Stability** (Тогтворжуулагч) ангиллын гутал. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * *Сонголт:* Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай **Cushioned** ангиллын гутал. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== > ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх гутлыг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Уулны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж хөл хамгийн их томорсон байдаг тул **оройн цагаар** очиж өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал хүний хөлийн хэлбэрт орж дасахын тулд багадаа **50-80 км** бэлтгэлийн гүйлт хийсэн байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 3qyruezyvx2nqesatf2wl9yds60z3tn 857336 857335 2026-05-29T09:05:00Z Asaaa18 98448 857336 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй төрөл 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүдийн төрөл 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүдийн төрөл 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй төрөл 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 Марафонд уралдах зөвлөмж 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 / 🍯 🍝 / 🍜 🍌 🍳 / 🍗 / 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 / 🍗 / 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ / 🧪 (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 / 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * *Сонголт:* **Neutral** ангиллын гутал. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * *Сонголт:* Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй **Stability** (Тогтворжуулагч) ангиллын гутал. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * *Сонголт:* Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай **Cushioned** ангиллын гутал. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== > ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх гутлыг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Уулны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж хөл хамгийн их томорсон байдаг тул **оройн цагаар** очиж өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал хүний хөлийн хэлбэрт орж дасахын тулд багадаа **50-80 км** бэлтгэлийн гүйлт хийсэн байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 56na3gxsdrxcyga9ahhx7dtxet7vtyw 857343 857336 2026-05-29T10:42:03Z Asaaa18 98448 857343 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй төрөл 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүдийн төрөл 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүдийн төрөл 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй төрөл 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 Марафонд уралдах зөвлөмж 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 / 🍯 🍝 / 🍜 🍌 🍳 / 🍗 / 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 / 🍗 / 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ / 🧪 (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 / 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * *Сонголт:* **Neutral** ангиллын гутал. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * *Сонголт:* Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй **Stability** (Тогтворжуулагч) ангиллын гутал. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * *Сонголт:* Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай **Cushioned** ангиллын гутал. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== > ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх гутлыг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Уулны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж хөл хамгийн их томорсон байдаг тул **оройн цагаар** очиж өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал хүний хөлийн хэлбэрт орж дасахын тулд багадаа **50-80 км** бэлтгэлийн гүйлт хийсэн байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] ibbtuti8b54xwj1lesa9m89r1vgcenk 857344 857343 2026-05-29T10:46:32Z Asaaa18 98448 857344 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй төрөл 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүдийн төрөл 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүдийн төрөл 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй төрөл 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй төрөл 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 Марафонд уралдах зөвлөмж 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 / 🍯 🍝 / 🍜 🍌 🍳 / 🍗 / 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 / 🍗 / 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ / 🧪 (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 / 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * *Сонголт:* **Neutral** ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * *Сонголт:* Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй **Stability** (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * *Сонголт:* Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай **Cushioned** ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== > ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал хүний хөлийн хэлбэрт орж дасахын тулд багадаа ''50-80 км'' бэлтгэлийн гүйлт хийсэн байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] crlm9yo19wq8irmua64py47eis0fpx0 857345 857344 2026-05-29T10:53:46Z Asaaa18 98448 857345 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 Марафонд уралдах зөвлөмж 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 / 🍯 🍝 / 🍜 🍌 🍳 / 🍗 / 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 / 🍗 / 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ / 🧪 (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 / 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * *Сонголт:* **Neutral** ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * *Сонголт:* Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй **Stability** (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * *Сонголт:* Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай **Cushioned** ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== > ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал хүний хөлийн хэлбэрт орж дасахын тулд багадаа ''50-80 км'' бэлтгэлийн гүйлт хийсэн байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] lsu8m0v9gtjyfz0n34hk5q0s9y7iizr 0 146489 857300 2026-05-29T05:42:54Z ~2026-32035-77 104981 Хуудас үүсгэв: "they actually didnt write anythig thou" 857300 wikitext text/x-wiki they actually didnt write anythig thou qng0oyqaftzftkwudnyvytjcn46ro4p 857317 857300 2026-05-29T06:49:23Z Asaaa18 98448 857317 wikitext text/x-wiki {{delete}} 35r2j9t4ectnt1cmb7mlgcqvwz6h5k6 0 146490 857324 2026-05-29T08:06:39Z Khuder 798 УМО LX 857324 wikitext text/x-wiki Улсын Мэдээлэлзүйн LX олимпиад МУБИС-ийн МБУС болон ШУТИС-ийн МХТС дээр 2026 оны 4 сарын 9-12-ны өдрүүдэд болж өнгөрлөө. [[Файл:TeachersOnSICT.png|alt=Багш нар, ШУТИС, МХТС|800x800px]] 6rkcktu0dwq2e927763i6iqc2aat4yo 857325 857324 2026-05-29T08:10:01Z Khuder 798 Товч хөтөлбөр 857325 wikitext text/x-wiki Улсын Мэдээлэлзүйн LX олимпиад МУБИС-ийн МБУС болон ШУТИС-ийн МХТС дээр 2026 оны 4 сарын 9-12-ны өдрүүдэд болж өнгөрлөө. [[Файл:TeachersOnSICT.png|alt=Багш нар, ШУТИС, МХТС|800x800px]] Олимпиадын товч хөтөлбөр [[Файл:UmoLXScheduleShort.png|right|600x600px]] bbjdof259fjc4a81gtjhpjq1ezagoru 857327 857325 2026-05-29T08:17:14Z Asaaa18 98448 857327 wikitext text/x-wiki Улсын Мэдээлэлзүйн LX олимпиад МУБИС-ийн МБУС болон ШУТИС-ийн МХТС дээр 2026 оны 4 сарын 9-12-ны өдрүүдэд болж өнгөрлөө. [[Файл:TeachersOnSICT.png|эхгтм|Багш нар, ШУТИС, МХТС]] Олимпиадын товч хөтөлбөр [[Файл:UmoLXScheduleShort.png|right|600x600px]] rubyqlncn51sjr8ljrqogy8xjhicaqq 857328 857327 2026-05-29T08:18:54Z Asaaa18 98448 857328 wikitext text/x-wiki [[Зураг:TeachersOnSICT.png|thumb|Багш нар, ШУТИС, МХТС]] [[Зураг:UmoLXScheduleShort.png|thumb|right|Олимпиадын товч хөтөлбөр]] Улсын Мэдээлэлзүйн LX олимпиад МУБИС-ийн МБУС болон ШУТИС-ийн МХТС дээр 2026 оны 4 сарын 9-12-ны өдрүүдэд болж өнгөрлөө. 7rmbdqye96dsnj0sw0kb4yy6p185luo 857330 857328 2026-05-29T08:20:40Z Asaaa18 98448 857330 wikitext text/x-wiki [[Зураг:TeachersOnSICT.png|thumb|Олимпиадад ажилласан багш нар, ШУТИС, МХТС]] [[Зураг:UmoLXScheduleShort.png|thumb|right|Олимпиадын товч хөтөлбөр]] Улсын Мэдээлэлзүйн LX олимпиад МУБИС-ийн МБУС болон ШУТИС-ийн МХТС дээр 2026 оны 4 сарын 9-12-ны өдрүүдэд болж өнгөрлөө. pvz6ehqzxh3kpkvyea70elij38k91o2 857331 857330 2026-05-29T08:26:31Z Khuder 798 857331 wikitext text/x-wiki [[Зураг:TeachersOnSICT.png|thumb|Багшийн ангиллын бодолт, ШУТИС, МХТС]] [[Зураг:UmoLXScheduleShort.png|thumb|right|Олимпиадын товч хөтөлбөр]] Улсын Мэдээлэлзүйн LX олимпиад МУБИС-ийн МБУС болон ШУТИС-ийн МХТС дээр 2026 оны 4 сарын 9-12-ны өдрүүдэд болж өнгөрлөө. 7p5ggvis8b4woxyvkmaerur8t5pibqj 857332 857331 2026-05-29T08:30:46Z Asaaa18 98448 857332 wikitext text/x-wiki [[Зураг:TeachersOnSICT.png|thumb|Багшийн ангиллын бодолт, ШУТИС, МХТС]] [[Зураг:UmoLXScheduleShort.png|thumb|right|Олимпиадын товч хөтөлбөр]] Улсын Мэдээлэлзүйн XL олимпиад МУБИС-ийн МБУС болон ШУТИС-ийн МХТС дээр 2026 оны 4 сарын 9-12-ны өдрүүдэд болж өнгөрлөө. ceeun2z8genl43e5m51rrz7m50tmmg1 6 146491 857348 2026-05-29T11:11:33Z Enkhsaihan2005 64429 857348 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1