Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 4349 857459 857172 2026-05-30T10:22:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857459 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-05-30 10:22:50 InternetArchiveBot }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] 47sxh421iqv5yt10hsmfhbdj8nuxaup 0 5546 857409 832154 2026-05-30T02:08:18Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857409 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour = #E8AB79 | name = Ангараг | symbol = [[Файл:Mars symbol (bold).svg|32px|alt=♂|Ангараг гарагийн одон орны тэмдэг]] | image = [[Файл:Water ice clouds hanging above Tharsis PIA02653 black background.jpg|frameless|center|Ангараг]] | caption = [[Хаббл сансрын дуран авай]]гаар авсан зураг | orbit_ref = <ref name=horizons>{{cite web | last = Yeomans | first = Donald K. | date = 2006-07-13 | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons | title = HORIZONS System | publisher = NASA JPL | accessdate = 2007-08-08 }} — At the site, go to the "web interface" then select "Ephemeris Type: ELEMENTS", "Target Body: Mars" and "Center: Sun".</ref> | epoch = [[J2000]] | apoapsis = 249,209,300 км<br /> 1.665&nbsp;861 [[одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 206,669,000 км<br /> 1.381&nbsp;497 а.н. | semimajor = 227,939,100 км<br /> 1.523&nbsp;679 а.н. | eccentricity = 0.093&nbsp;315<br /> | period = 686.971 өдөр<br /> 1.8808 [[Юлианы жил (одон орон)|юлианы жил]]<br /> 668.5991 нарны хоног | synodic_period = 779.96 өдөр<br /> 2.135 Юлианы жил | avg_speed = 24.077 км/с | inclination = 1.850° ([[Эклиптик]]т)<br />5.65° to ([[Нар]]ны [[экваторт]])<br />1.67° ([[Тогтмол тавцан]]д)<ref name=meanplane>{{cite web |date=2009-04-03 |title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter |url=http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif |accessdate=2009-04-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090420194536/http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif |archivedate=2009-04-20 |url-status=live }} (produced with {{Webarchiv|url=http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |wayback=20150524145440 |text=Solex 10 |archiv-bot=2024-10-02 00:23:32 InternetArchiveBot }} written by Aldo Vitagliano; see also [[Invariable plane]])</ref> | asc_node = 49.562° | arg_peri = 286.537° | satellites = 2 | physical_characteristics = yes | equatorial_radius = 3,396.2 ± 0.1&nbsp;км{{Ref label|A|a|none}}<ref name=Seidelmann2007>{{cite journal | last= Seidelmann| first= P. Kenneth | coauthors= Archinal, B. A.; A'hearn, M. F.; et al. | title= Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 | journal= Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume=98 | issue=3 | pages=155–180 | year=2007 | doi=10.1007/s10569-007-9072-y | url=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y | accessdate=2007-08-28 }}</ref><br /> 0.533 дэлхий | polar_radius = 3,376.2 ± 0.1&nbsp;км{{Ref label|A|a|none}}<ref name=Seidelmann2007/><br /> 0.531 Дэлхий | flattening = 0.005&nbsp;89 ± 0.000&nbsp;15 <!-- calculated from data in ref name=Seidelmann2007 --> | surface_area = 144,798,500&nbsp;км²<br /> 0.284 Дэлхий | volume = 1.6318{{e|11}} км³<br /> 0.151 Дэлхий | mass = 6.4185{{e|23}} кг<br /> 0.107 Дэлхий | density = 3.934 г/см³ | surface_grav = 3.69 [[Хурдатгал|м/с²]]<br /> 0.376 ''[[хүндийн хүчний хурдатгал|g]]'' | escape_velocity = 5.027 км/с | sidereal_day = 1.025&nbsp;957 өдөр<br /> 24.622&nbsp;96 h<ref name=nasa/> | rot_velocity = 868.22 км/ц (241.17 м/с) | axial_tilt = 25.19° | right_asc_north_pole = 21 цаг 10 мин 44 сек<br /> 317.681&nbsp;43° | declination = 52.886&nbsp;50° | albedo = 0.15 ([[Геометр албедо|геометр]]) эсвэл 0.25 ([[Бондын албедо|бонд]])<ref name="nssdc"/> | magnitude = +1.8 to −2.91<ref name="nssdc"/> | angular_size = 3.5—25.1"<ref name="nssdc" /> | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 186&nbsp;K | mean_temp_1 = 227&nbsp;K | max_temp_1 = 268&nbsp;K<ref name=nasa>{{cite web | title = Mars: Facts & Figures | publisher = NASA | url = http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts&System=Metric | accessdate = 2007-03-06 }}</ref> | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −87&nbsp;°C | mean_temp_2 = −46&nbsp;°C | max_temp_2 = −5&nbsp;°C | atmosphere = yes | surface_pressure = 0.6–1.0 [[Паскал (нэгж)|кПа]] | atmosphere_density = | atmosphere_composition = 95.72% [[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 2.7% [[Азот]]<br /> 1.6% [[Аргон]]<br /> 0.2% [[Хүчилтөрөгч]]<br /> 0.07% [[Нүүрсхүчлийн дан исэл]]<br /> 0.03% [[Ус]]ны уур<br /> 0.01% [[Азотын исэл]]<br /> 2.5 [[Сая тутмын хэсэг|ppm]] [[Неон]]<br /> 300 [[Тэрбум тутмын хэсэг|ppb]] [[Криптон]]<br /> 130 ppb [[Формальдегид]]<br /> 80 ppb [[Ксенон]]<br /> 30 ppb [[Озон]]<br /> 10 ppb [[Метан]]<br /> }} '''Ангараг''' нь [[нарны аймаг|нарны аймгийн]] дөрөв дэх [[гараг]] бөгөөд хэмжээгээрээ хоёр дахь жижигхэн гараг юм. Хоёр дагуултай бөгөөд хөрст гараг. Уг гараг нь маш нимгэн [[нүүрсхүчлийн хий]]гээс тогтсон агаар мандалтай. Дэлхийгээс илүү хүйтэн байдаг нь [[Нар]]наас алслагдсан байдагтай холбоотой. Уг гаргийн туйлууд дээр нь [[мөс]] (ихэнх нь хуурай мөс) байгааг тогтоосон бөгөөд эрдэмтэд уг гараг дээр эрт үед их хэмжээний [[ус]] байсан гэж үздэг. 2015 онд уг гаргийн гадарга дээр зөвхөн дулааны улиралд урсдаг урсгал ус буйг тогтоосон. [[Файл:4_Terrestrial_Planets_Size_Comp_True_Color.png|thumb|left|upright=1.5|Нарны аймгийн хөрст гаригууд (зүүн гар талаас):<br />[[Буд]], [[Сугар]], [[Дэлхий]], Ангараг]] Ангараг гаргийн радиус нь [[Дэлхий|Дэлхийн]] радиусын хагастай, жин нь 1/10-тэй тэнцэнэ<ref name="nssdc">{{cite web | author=David R. Williams | title=Mars Fact Sheet | work=National Space Science Data Center | publisher=NASA | date=September 1, 2004 | url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html | accessdate=2006-06-24 | archive-date=2010-06-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100612092806/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html | url-status=dead }}</ref>. Ангараг гаргийн улаан өнгө нь түүний гадаргуу дээр өргөн тархалттай байдаг төмрийн усан исэл буюу [[гематит]]тэй холбоотой<ref name="rust">{{cite web | last = Peplow | first = Mark | title = How Mars got its rust | url = http://www.bioedonline.org/news/news-print.cfm?art=953 | accessdate = 2007-03-10 }}</ref>. Ангараг гаргийн англи нэр болох ''Mars'' нь [[Ромын бурхад|Ромын дайны бурхны]] нэр юм. Монголчууд "Улаан нүдэн гариг" гэж нэрлэх нь бий. Ангараг гаргийн усны систем 800 метрийн гүнд оршдог аж. Хамгийн том нуур нь 30 орчим километрийн өргөнтэй гэнэ. Ийм гүнд мөс хайлах боломжгүй гэж мэргэжилтнүүд үзэж байна. Тиймээс шингэн устай байгаа нь давсны агууламж ихтэй холбоотой байж болзошгүй гэжээ. Өөрөөр хэлбэл, хэт шорвог ус байвал бичил организм усанд байх боломжгүй гэсэн үг юм. Ангараг нь [[Дэлхий]]<nowiki/>тэй адил хатуу хөрсөөр хучигдсан гараг бөгөөд татах хүч нь Дэлхийн 40%. Хэдий Дэлхийгээс жижиг боловч далай байхгүй тул Дэлхийн хуурай газрын хэмжээтэй ижил хэмжээний хуурай газартай. 1 тойролт (1 ''sol'') буюу 1 өдөр нь 24 цаг 39 минут 35.244 секунд бөгөөд далий тэнхлэгийн улмаас Ангарагт улирал байдаг. === Масс === Ангараг нь [[Дэлхий]] болон [[Сугар]] гэсэн адил хатуу хөрст гаргуудтай харьцуулахад жижиг масстай бөгөөд ''Grand tack hypothesis'' онолоор бол [[Бархасбадь]] гараг одоогийн Ангараг гараг байгаа орчимд байхдаа Ангараг гаргийг бүтээхэд оролцох байсан жижиг сансрын биетүүдийг [[Нарны аймаг|нарны аймгаас]] холдуулсны улмаас Ангараг гараг бага масстай буюу бараг "хоосон" болсон байх гэж таамагладаг. === Агаар мандал === Ангарагийн агаар мандал нь маш нимгэн бөгөөд агаарын даралт нь ойролцоогоор 750 Пк буюу Дэлхийн агаарын даралтын зөвхөн 0.75%-тай нь л тэнцэх аж. Хэдий нимгэн боловч татах хүч нь сул тул агаар мандлын өндөр нь 11 км буюу дэлхийн агаар мандлын өндөр 6км-с өндөр аж. Агаар мандлын 95%-ийг нүүрс хүчил, 3%-ийг нитроген, 1.6%-ийг аргон бүрдүүлнэ. ==Галерей== [[Файл:PIA15279_3rovers-stand_D2011_1215_D521.jpg|thumb|center|upright=2|[[Ангараг|Ангараг]] гараг дээр 1997 оноос хойш ажиллаж байгаа роботууд: хамгийн жижиг Со-Жорнер робот 1 сар гаруй ажилласан, дунд хэмжээтэй нь Спирит Оппортюнити хоёр 2003 оноос хойш тасралгүй ажиллаж байгаа, том нь болох Сониуч робот 2011 оноос ажиллаж байна.]] [[File:MarsSunset.jpg|center|thumb|upright=2|Ангараг гараг дээр нар жаргах мөч, Спирит робот 2005-05-19.]] [[Зураг:MarsPanoramaa.jpg|center|thumb|upright=3|Спирит роботын авсан Ангарагийн дэлгэмэл зураг 2005-11-23]] ==Оппортюнити роботын галерей== {{Том зураг|Victoria Crater, Cape Verde-Mars.jpg|1500|Оппортюнити роботын Панкамын зураг, солирын мөргөлтийн Викториа тогоо}} {{Том зураг|Naturaliste crater site A47 cyl-med.jpg|800|360 градус дэлгэмэл зураг}} {{Том зураг|Erebus 360 L257atc-B652R1.jpg|800|Эрэбус тогоо}} {{Том зураг|Fram Crater in color.jpg|800|Фрам тогоо}} == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] * [[Одон орон]] * [[Мягмар гараг]] == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20081012233842/http://www.worldwindcentral.com/wiki/Mars 3D maps of Mars in NASA World Wind] * [http://www.google.com/mars/ Google Mars] – Interactive image of Mars * [https://web.archive.org/web/20070701175739/http://www.marsgeo.com/ Marsgeo.com] – Mars Rover photos, videos & surface geology * [http://www.nineplanets.org/mars.html Nine Planets Mars page] * [http://history.nasa.gov/SP-4212/on-mars.html On Mars: Exploration of the Red Planet 1958–1978] from the NASA History Office. * [http://www.cato.org/pubs/wtpapers/980815paper.html Martian Law – a CATO white paper] * [http://www.marsunearthed.com/ Mars Unearthed] – Comparisons of terrains between Earth and Mars * [https://web.archive.org/web/20130505042300/http://ralphaeschliman.com/id30.htm Ralph Aeschliman's Online Atlas of Mars] * [https://web.archive.org/web/20221102181818/http://www.dualmoments.com/marsrovers/index.html Be on Mars] * [https://web.archive.org/web/20090705142931/http://onmars.jpl.nasa.gov/ NASA/JPL OnMars WMS Server for Mars Data] * [http://www.lpi.usra.edu/expmars/images.html Exploring Mars: Image Center] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3426539.stm BBC News update on Mars Express' findings of polar water ice and water-eroded features on the surface] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4285119.stm BBC News Mars pictures reveal frozen sea] * [https://web.archive.org/web/20100130202708/http://www.space-nasa.com/02-apr-2007-esa-1.html 04/02/07: ESA Prepares for a Human Mission to Mars] == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} <!-- interwiki --> [[Ангилал:Ангараг| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] cbow0f9c64sv6bqo2dx63tk20afvjnt 0 5897 857440 856910 2026-05-30T07:01:09Z HorseBro the hemionus 100126 857440 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]] | reign = 1676–1678 ([[Хунтайж]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}}<br>1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation = | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = [[Сэнгэ хунтайж]] | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч [[Мияваки Жүнко|Мияваки Жүнкогийн]] хэлснээр тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байгуулагч байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] b20ul7alms3w1i8x8l11ptuddvd7bsc 857442 857440 2026-05-30T07:08:16Z HorseBro the hemionus 100126 857442 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]] | reign = 1676–1678 ([[Хунтайж]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}}<br>1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation = | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = [[Сэнгэ хунтайж]] | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч [[Мияваки Жүнко|Мияваки Жүнкогийн]] хэлснээр тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байгуулагч байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] p3eonv1y291fd7jk18m17r8t91eqvyr 857447 857442 2026-05-30T07:31:52Z HorseBro the hemionus 100126 857447 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]] | reign = 1676–1678 ([[Хунтайж]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}}<br>1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation = | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = [[Сэнгэ хунтайж]] | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч [[Мияваки Жүнко|Мияваки Жүнкогийн]] хэлснээр тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байгуулагч байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2003|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] cgowjzegikscqz8cj4cojcs6yd9kmi4 857450 857447 2026-05-30T07:39:17Z HorseBro the hemionus 100126 857450 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]] | reign = 1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678 ([[Хунтайж]])<br>1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation = | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = [[Сэнгэ хунтайж]] | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч [[Мияваки Жүнко|Мияваки Жүнкогийн]] хэлснээр тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байгуулагч байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2003|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] geow2ai0spqdxyr1346cwrbpz6w3aqz 857452 857450 2026-05-30T07:44:37Z HorseBro the hemionus 100126 857452 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]] | reign = 1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678 ([[Хунтайж]])<br>1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation = | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = [[Сэнгэ хунтайж]] | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч [[Мияваки Жүнко|Мияваки Жүнкогийн]] хэлснээр тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байгуулагч байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2003|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] s9r60lh1ntxrf92ce23q616u5a8itiq 0 6270 857417 839262 2026-05-30T03:56:49Z Dtsoko 31378 Шинэчилж зассан 857417 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин |name = Сайншанд сум |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠨᠱᠠᠩᠳᠠ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |native_name_lang = mn |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |nickname = |motto = |image_skyline = Sainshand railway station.jpg |imagesize = |image_caption = Сайншандын төмөр замын өртөө |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |pushpin_map = Монгол |pushpin_label_position = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag dornogovi aimag 2011.svg}} [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = |seat = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = Байгуулагдсан |established_date = 1931 |area_magnitude = |area_footnotes = |area_total_km2 = 2342.80 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{increase}} 28,097 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = UTC + 8 |utc_offset = +8 |coordinates = {{coord|44|53|30|N|110|8|12|E|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = 961 |elevation_ft = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = (+976) 1522 |website = |footnotes = }} '''Сайншанд''' ({{mongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠨᠱᠠᠩᠳᠠ}}) нь [[Дорноговь]] [[аймгийн төв]] юм. Хүн ам нь 28097 (2022 оны тооллого). [[Улаанбаатар]]аас 463 км зайтай газарт, далайн түвшнээс дээш 938 м өндөрт оршино. 234.6 га газар нутагтай. Сайншанд хот нь [[Улаанбадрах сум|Улаанбадрах]], [[Хөвсгөл сум|Хөвсгөл]], [[Сайхандулаан сум|Сайхандулаан]], [[Айраг сум|Айраг]], [[Алтанширээ сум|Алтанширээ]], [[Өргөн сум]]дтай хиллэдэг. ==Эдийн засаг, хүн ам== Нийт 50 гаруй мянган толгой малтай, 291 малчин өрхтэй, 123 малчин өрх нь нарны болон салхины цахилгаан үүсгэвэртэй, хүн амын 92% нь хотын төвд амьдардаг. Үүнээс орон сууцанд 70% нь, төвлөрсөн халаалт, усан хангамжтай сууцанд 30% нь суудаг. Төмөр замын томоохон боомт хотуудын нэг. Аж үйлдвэрийн салбар өнгөрсөн онд 5.6 тэрбум төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж 4.5 тэрбум төгрөгийн бүтээгдэхүүнийг дотоод, гадаадын зах зээлд борлуулсан байна. Сүүлийн жилүүдэд хөрөнгө оруулалтын ажил эрс нэмэгдэж хувийн болон төсвийн хөрөнгө оруулалтаар 27, 30, 40, 60*2, Мааньзав 68 айлын орон сууц, 2-р сургууль, 120 м³ багтаамжтай өнгөт гэрэлтүүлэгтэй усан оргилуур, гудамж талбай гэр хорооллын 16 ш шөнийн цамхагт гэрэлтүүлгүүд, мөсөн гулгуур, софт теннис, бие бялдаржуулах болон хүүхдийн тоглоомын талбай, зочид буудал, 26 метрийн алгаслалтай хүндэтгэлийн “Сайншанд” нуман хаалга, худалдаа үйлчилгээний барилгууд ашиглалтад орсон. Одоо усан спорт сургалтын төв, хүүхдийн ордон, 60, 30, 48 айлын орон сууц, 100, 150 хүүхдийн цэцэрлэгийн барилгууд шинээр баригдаж зарим нь ашиглалтад өгөхөд бэлэн болоод байна. ==Засаг захиргааны хуваарь== Сайншанд нь дотроо Өвөр Сайншанд, Төмөр замын район буюу Ар Сайншанд, Өвөр Сайншандаас 45 орчим км зайтай байдаг [[Зүүнбаян]] багийг багтаасан 3 хэсэгтэй. Засаг захиргааны хувьд Өвөр Сайншандад 1, 2, 3, 6, 8-р баг, Ар Сайншандад 4 ба 7-р баг, Зүүнбаянд 5-р багууд тус тус байрлаж байна. ==Боловсрол== Одоогоор Өвөр, Ар Сайншандад Ерөнхий боловсролын 1, 2, 3 дугаар сургууль, Зүүнбаянд 4-р сургууль буюу Зүүнбаян ЕБС, Дорноговь аймаг дахь Политехник коллеж, АШУҮИС-ийн Дорноговь аймаг дахь Анагаах ухааны сургууль үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Мөн Сайншанд хотын 2 дугаар багт 2012-10-02-ны өдрөөс эхлэн Ерөнхий боловсролын 5 дугаар сургууль, 6 дугаар багт 2023 оны 4-р сарын 3-ны өдрөөс Ерөнхий боловсролын 6 дугаар сургууль байгуулагдаж, хичээл сургалтын үйл ажиллагаагаа эхлүүлж байна. ==Телевиз, радио, холбоо харилцаа== "Нарны Эрчим" Кабелийн телевиз нь Dornogobi Sainshand Broadcast (DSB) телевиз, "Миний нутаг" Fm 101.5 гэсэн хэт богино долгионы радио Сайншанд хотод үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа бөгөөд "Өнөөгийн Дорноговь" сонин нь улиралд 9 дугаар гардаг. 2011 оны 12-р сард fm 99.3 шинээр үйл ажиллагаагаа мөн эхлүүлжээ. [[Mobicom]], [[Skytel]], [[Unitel]], [[G-mobile]] үүрэн холбооны бүх оператор үйл ажиллагаагаа явуулж байна. ==Зам тээвэр, дэд бүтэц== Сайншандаар [[Бээжин]]-[[Улаанбаатар]]ын [[төмөр зам]] болон [[Мянганы зам]]ын босоо тэнхлэг дайрч өнгөрдөг. Улаанбаатараас Сайншанд хүртэлх галт тэрэгний билет том хүн нэг талдаа нийтийн суудал 20100 төгрөг,унтлагын суудал 35600 төг, тасалгаат суудал 57600төг (2025 оны байдлаар). Улаанбаатар-Чойр-Сайншанд чиглэлийн 286-р галт тэрэг, Улаанбаатар-Чойр-Сайншанд-Замын-Үүд чиглэлийн 276-р галт тэрэг өдөр бүр аялдаг. Иргэдийн чөлөөтэй зорчих боломж маш сайн бүрдсэн. Сайншанд хот 12 км засмал замтай. Дорноговь АЗЗА компанийн харьяанд байдаг. Төвийн эрчим хүчний системд болон шилэн кабелийн магистраль шугамд бүрэн холбогдсон, харилцаа холбоо, дэд бүтэц их сайн хөгжсөн, төвлөрсөн хот юм. Хотын төрхийг олсон хөдөөгийн суурин юм. Сумын цэвэр усны шугамын нийт урт нь 42.8 км бөгөөд үүнээс 25км Зээгийн хөтөлийн, 11.5 км төв, 6.3 км салбар шугам гэж хуваагдаж байна. Зээгийн хөтөлийн шугам нь гүний З худагтай, хоёр нь ЭЦВ-1О, нэг нь ЭЦВ-8 насостой. Мөн ус шахах З станцтай. Станц тус бүр 100 м³ усан сантай, ус шахах 2 насостой ажиллаж байна. 1998 онд 1000 мм³-ын усан санг Зээгийн хөтөлийн шугамтай холбож ашиглалтад оруулсан. Эрчим хүч: Дорноговь аймаг нь төвийн эрчим хүчний нэгдсэн системд 1990 онд холбогдсон.2003 онд 110 кВ нэг хэлхээт ЦДАШ-аар Замын-Үүд сумыг холбож байсан түүхтэй. Дорноговь аймаг нь 2018 онд 55МВт суурилагдсан чадал бүхий салхин цахилгаан станцыг ашиглалтанд оруулсан. Мөн 30 МВт чадал бүхий нарны цахилгаан станцыг ашиглалтанд оруулсан байдаг. ==Түүх соёлын дурсгалууд== Сайншанд сумын нутагт түүх, соёлын дурсгалт газрууд нилээд байдаг бөгөөд үүнээс дурьдвал Говийн догшин ноён хутагт [[Дулдуйтын Данзанравжаа|Д.Данзанравжаагийн]] бясалгал үйлдэж, ном хурдаг байсан 108 агуй, Дэлхийн эерэг энергийн төв "[[Шамбалын орон]]", "[[Хамрын хийд]]", "[[Ханбаянзүрх хайрхан]]", "Хашаатын говь", Үлэг гүрвэлийн чулуужсан ой, эртний хотын туурь зэрэг Аймгийн тусгай хамгаалалттай түүхэн дурсгалт газруудыг нэрлэж болно. Сүүлийн үед Сайншанд суманд Хамарын хийд, Хан Баянзүрх хайрхан уулд түшиглэн аялал жуулчлал хөгжиж байна. ==Байгалийн баялаг== Байгалийн баялагийн хувьд барилгын түүхий эд, элс, [[шавар]], өнгө бүрийн шороон будаг, [[жонш]], цеолит, хүрэн нүүрс, нефтийн ордуудтай, булаг шанд, [[заг]]<nowiki/>ан ой, бударгана, таана, [[Хөмөл|хүмүүл]], [[гоёо]], [[Хармаг|хармаг,]] тэмээн хөх зэрэг байгалийн баялаг ургамал, жимс арвинтай, говийн унаган дүр төрх нь гадаад дотоодын ажил хэрэгч хүмүүс, жуулчдын сонирхлыг ихээхэн татдаг билээ. == Энд төрсөн алдартнууд == * [[Данзандаржаагийн Туяа]] {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Дорноговийн сумууд}} {{Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Сайншанд| ]] [[Ангилал:Монголын аймгийн төв]] [[Ангилал:Монголын суурин]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Дорноговь аймгийн сум|!]] [[Ангилал:Дорноговь аймгийн суурин]] h6spxalq7gpjm2e8znmsf888p17j6n4 857418 857417 2026-05-30T03:59:14Z Dtsoko 31378 857418 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин |name = Сайншанд сум |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠨᠱᠠᠩᠳᠠ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |native_name_lang = mn |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |nickname = |motto = |image_skyline = Sainshand railway station.jpg |imagesize = |image_caption = Сайншандын төмөр замын өртөө |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |pushpin_map = Монгол |pushpin_label_position = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag dornogovi aimag 2011.svg}} [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = |seat = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = Байгуулагдсан |established_date = 1931 |area_magnitude = |area_footnotes = |area_total_km2 = 2342.80 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{increase}} 28,097 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = UTC + 8 |utc_offset = +8 |coordinates = {{coord|44|53|30|N|110|8|12|E|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = 961 |elevation_ft = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = (+976) 1522 |website = |footnotes = }} '''Сайншанд''' ({{mongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠨᠱᠠᠩᠳᠠ}}) нь [[Дорноговь]] [[аймгийн төв]] юм. Хүн ам нь 28097 (2022 оны тооллого). [[Улаанбаатар]]аас 463 км зайтай газарт, далайн түвшнээс дээш 938 м өндөрт оршино. 234.6 га газар нутагтай. Сайншанд хот нь [[Улаанбадрах сум|Улаанбадрах]], [[Хөвсгөл сум|Хөвсгөл]], [[Сайхандулаан сум|Сайхандулаан]], [[Айраг сум|Айраг]], [[Алтанширээ сум|Алтанширээ]], [[Өргөн сум]]дтай хиллэдэг. ==Эдийн засаг, хүн ам== Нийт 50 гаруй мянган толгой малтай, 291 малчин өрхтэй, 123 малчин өрх нь нарны болон салхины цахилгаан үүсгэвэртэй, хүн амын 92% нь хотын төвд амьдардаг. Үүнээс орон сууцанд 70% нь, төвлөрсөн халаалт, усан хангамжтай сууцанд 30% нь суудаг. Төмөр замын томоохон боомт хотуудын нэг. Аж үйлдвэрийн салбар өнгөрсөн онд 5.6 тэрбум төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж 4.5 тэрбум төгрөгийн бүтээгдэхүүнийг дотоод, гадаадын зах зээлд борлуулсан байна. Сүүлийн жилүүдэд хөрөнгө оруулалтын ажил эрс нэмэгдэж хувийн болон төсвийн хөрөнгө оруулалтаар 27, 30, 40, 60*2, Мааньзав 68 айлын орон сууц, 2-р сургууль, 120 м³ багтаамжтай өнгөт гэрэлтүүлэгтэй усан оргилуур, гудамж талбай гэр хорооллын 16 ш шөнийн цамхагт гэрэлтүүлгүүд, мөсөн гулгуур, софт теннис, бие бялдаржуулах болон хүүхдийн тоглоомын талбай, зочид буудал, 26 метрийн алгаслалтай хүндэтгэлийн “Сайншанд” нуман хаалга, худалдаа үйлчилгээний барилгууд ашиглалтад орсон. Одоо усан спорт сургалтын төв, хүүхдийн ордон, 60, 30, 48 айлын орон сууц, 100, 150 хүүхдийн цэцэрлэгийн барилгууд шинээр баригдаж зарим нь ашиглалтад өгөхөд бэлэн болоод байна. ==Засаг захиргааны хуваарь== Сайншанд нь дотроо Өвөр Сайншанд, Төмөр замын район буюу Ар Сайншанд, Өвөр Сайншандаас 45 орчим км зайтай байдаг [[Зүүнбаян]] багийг багтаасан 3 хэсэгтэй. Засаг захиргааны хувьд Өвөр Сайншандад 1, 2, 3, 6, 8-р баг, Ар Сайншандад 4 ба 7-р баг, Зүүнбаянд 5-р багууд тус тус байрлаж байна. ==Боловсрол== Одоогоор Өвөр, Ар Сайншандад Ерөнхий боловсролын 1, 2, 3 дугаар сургууль, Зүүнбаянд 4-р сургууль буюу Зүүнбаян ЕБС, Дорноговь аймаг дахь Политехник коллеж, АШУҮИС-ийн Дорноговь аймаг дахь Анагаах ухааны сургууль үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Мөн Сайншанд хотын 2 дугаар багт 2012-10-02-ны өдрөөс эхлэн Ерөнхий боловсролын 5 дугаар сургууль, 6 дугаар багт 2023 оны 4-р сарын 3-ны өдрөөс Ерөнхий боловсролын 6 дугаар сургууль байгуулагдаж, хичээл сургалтын үйл ажиллагаагаа эхлүүлж байна. ==Телевиз, радио, холбоо харилцаа== "Нарны Эрчим" Кабелийн телевиз нь Dornogobi Sainshand Broadcast (DSB) телевиз, Дорноговь телевиз DTV, "Миний нутаг" Fm 101.5 гэсэн хэт богино долгионы радио Сайншанд хотод үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Улаанбаатар хотын MGL radio fm 88.3 долгион Сайншанд хотод цацагддаг. [[Mobicom]], [[Skytel]], [[Unitel]], [[G-mobile]] үүрэн холбооны бүх оператор үйл ажиллагаагаа явуулж байна. ==Зам тээвэр, дэд бүтэц== Сайншандаар [[Бээжин]]-[[Улаанбаатар]]ын [[төмөр зам]] болон [[Мянганы зам]]ын босоо тэнхлэг дайрч өнгөрдөг. Улаанбаатараас Сайншанд хүртэлх галт тэрэгний билет том хүн нэг талдаа нийтийн суудал 20100 төгрөг,унтлагын суудал 35600 төг, тасалгаат суудал 57600төг (2025 оны байдлаар). Улаанбаатар-Чойр-Сайншанд чиглэлийн 286-р галт тэрэг, Улаанбаатар-Чойр-Сайншанд-Замын-Үүд чиглэлийн 276-р галт тэрэг өдөр бүр аялдаг. Иргэдийн чөлөөтэй зорчих боломж маш сайн бүрдсэн. Сайншанд хот 12 км засмал замтай. Дорноговь АЗЗА компанийн харьяанд байдаг. Төвийн эрчим хүчний системд болон шилэн кабелийн магистраль шугамд бүрэн холбогдсон, харилцаа холбоо, дэд бүтэц их сайн хөгжсөн, төвлөрсөн хот юм. Хотын төрхийг олсон хөдөөгийн суурин юм. Сумын цэвэр усны шугамын нийт урт нь 42.8 км бөгөөд үүнээс 25км Зээгийн хөтөлийн, 11.5 км төв, 6.3 км салбар шугам гэж хуваагдаж байна. Зээгийн хөтөлийн шугам нь гүний З худагтай, хоёр нь ЭЦВ-1О, нэг нь ЭЦВ-8 насостой. Мөн ус шахах З станцтай. Станц тус бүр 100 м³ усан сантай, ус шахах 2 насостой ажиллаж байна. 1998 онд 1000 мм³-ын усан санг Зээгийн хөтөлийн шугамтай холбож ашиглалтад оруулсан. Эрчим хүч: Дорноговь аймаг нь төвийн эрчим хүчний нэгдсэн системд 1990 онд холбогдсон.2003 онд 110 кВ нэг хэлхээт ЦДАШ-аар Замын-Үүд сумыг холбож байсан түүхтэй. Дорноговь аймаг нь 2018 онд 55МВт суурилагдсан чадал бүхий салхин цахилгаан станцыг ашиглалтанд оруулсан. Мөн 30 МВт чадал бүхий нарны цахилгаан станцыг ашиглалтанд оруулсан байдаг. ==Түүх соёлын дурсгалууд== Сайншанд сумын нутагт түүх, соёлын дурсгалт газрууд нилээд байдаг бөгөөд үүнээс дурьдвал Говийн догшин ноён хутагт [[Дулдуйтын Данзанравжаа|Д.Данзанравжаагийн]] бясалгал үйлдэж, ном хурдаг байсан 108 агуй, Дэлхийн эерэг энергийн төв "[[Шамбалын орон]]", "[[Хамрын хийд]]", "[[Ханбаянзүрх хайрхан]]", "Хашаатын говь", Үлэг гүрвэлийн чулуужсан ой, эртний хотын туурь зэрэг Аймгийн тусгай хамгаалалттай түүхэн дурсгалт газруудыг нэрлэж болно. Сүүлийн үед Сайншанд суманд Хамарын хийд, Хан Баянзүрх хайрхан уулд түшиглэн аялал жуулчлал хөгжиж байна. ==Байгалийн баялаг== Байгалийн баялагийн хувьд барилгын түүхий эд, элс, [[шавар]], өнгө бүрийн шороон будаг, [[жонш]], цеолит, хүрэн нүүрс, нефтийн ордуудтай, булаг шанд, [[заг]]<nowiki/>ан ой, бударгана, таана, [[Хөмөл|хүмүүл]], [[гоёо]], [[Хармаг|хармаг,]] тэмээн хөх зэрэг байгалийн баялаг ургамал, жимс арвинтай, говийн унаган дүр төрх нь гадаад дотоодын ажил хэрэгч хүмүүс, жуулчдын сонирхлыг ихээхэн татдаг билээ. == Энд төрсөн алдартнууд == * [[Данзандаржаагийн Туяа]] {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Дорноговийн сумууд}} {{Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Сайншанд| ]] [[Ангилал:Монголын аймгийн төв]] [[Ангилал:Монголын суурин]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Дорноговь аймгийн сум|!]] [[Ангилал:Дорноговь аймгийн суурин]] k26kexpotjebajeqzmrnensit2bnrco 857420 857418 2026-05-30T04:03:29Z Dtsoko 31378 857420 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин |name = Сайншанд сум |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠨᠱᠠᠩᠳᠠ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |native_name_lang = mn |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |nickname = |motto = |image_skyline = Sainshand railway station.jpg |imagesize = |image_caption = Сайншандын төмөр замын өртөө |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |pushpin_map = Монгол |pushpin_label_position = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag dornogovi aimag 2011.svg}} [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = |seat = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = Байгуулагдсан |established_date = 1931 |area_magnitude = |area_footnotes = |area_total_km2 = 2342.80 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{increase}} 28,097 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = UTC + 8 |utc_offset = +8 |coordinates = {{coord|44|53|30|N|110|8|12|E|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = 961 |elevation_ft = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = (+976) 1522 |website = |footnotes = }} '''Сайншанд''' ({{mongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠨᠱᠠᠩᠳᠠ}}) нь [[Дорноговь]] [[аймгийн төв]] юм. Хүн ам нь 28097 (2022 оны тооллого). [[Улаанбаатар]]аас 463 км зайтай газарт, далайн түвшнээс дээш 938 м өндөрт оршино. 234.6 га газар нутагтай. Сайншанд хот нь [[Улаанбадрах сум|Улаанбадрах]], [[Хөвсгөл сум|Хөвсгөл]], [[Сайхандулаан сум|Сайхандулаан]], [[Айраг сум|Айраг]], [[Алтанширээ сум|Алтанширээ]], [[Өргөн сум]]дтай хиллэдэг. ==Эдийн засаг, хүн ам== Нийт 50 гаруй мянган толгой малтай, 291 малчин өрхтэй, 123 малчин өрх нь нарны болон салхины цахилгаан үүсгэвэртэй, хүн амын 92% нь хотын төвд амьдардаг. Үүнээс орон сууцанд 70% нь, төвлөрсөн халаалт, усан хангамжтай сууцанд 30% нь суудаг. Төмөр замын томоохон боомт хотуудын нэг. Аж үйлдвэрийн салбар өнгөрсөн онд 5.6 тэрбум төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж 4.5 тэрбум төгрөгийн бүтээгдэхүүнийг дотоод, гадаадын зах зээлд борлуулсан байна. Сүүлийн жилүүдэд хөрөнгө оруулалтын ажил эрс нэмэгдэж хувийн болон төсвийн хөрөнгө оруулалтаар 27, 30, 40, 60*2, Мааньзав 68 айлын орон сууц, 2-р сургууль, 120 м³ багтаамжтай өнгөт гэрэлтүүлэгтэй усан оргилуур, гудамж талбай гэр хорооллын 16 ш шөнийн цамхагт гэрэлтүүлгүүд, мөсөн гулгуур, софт теннис, бие бялдаржуулах болон хүүхдийн тоглоомын талбай, зочид буудал, 26 метрийн алгаслалтай хүндэтгэлийн “Сайншанд” нуман хаалга, худалдаа үйлчилгээний барилгууд ашиглалтад орсон. Одоо усан спорт сургалтын төв, хүүхдийн ордон, 60, 30, 48 айлын орон сууц, 100, 150 хүүхдийн цэцэрлэгийн барилгууд шинээр баригдаж зарим нь ашиглалтад өгөхөд бэлэн болоод байна. ==Засаг захиргааны хуваарь== Сайншанд нь дотроо Өвөр Сайншанд, Төмөр замын район буюу Ар Сайншанд, Өвөр Сайншандаас 45 орчим км зайтай байдаг [[Зүүнбаян]] багийг багтаасан 3 хэсэгтэй. Засаг захиргааны хувьд Өвөр Сайншандад 1, 2, 3, 6, 8-р баг, Ар Сайншандад 4 ба 7-р баг, Зүүнбаянд 5-р багууд тус тус байрлаж байна. ==Боловсрол== '''Ерөнхий боловсролын сургууль''' Одоогоор Өвөр, Ар Сайншандад Ерөнхий боловсролын 1, 2, 3 дугаар сургууль, Зүүнбаянд 4-р сургууль буюу Зүүнбаян ЕБС байрладаг. Мөн Сайншанд хотын 2 дугаар багт 2012-10-02-ны өдрөөс эхлэн Ерөнхий боловсролын 5 дугаар сургууль, 6 дугаар багт 2023 оны 4-р сарын 3-ны өдрөөс Ерөнхий боловсролын 6 дугаар сургууль байгуулагдаж, хичээл сургалтын үйл ажиллагаагаа эхлүүлж байна. '''Коллеж, их сургууль''' 40 жилийн түүхтэй Дорноговь аймаг дахь Политехник коллеж, АШУҮИС-ийн Дорноговь аймаг дахь Анагаах ухааны сургууль үйл ажиллагаагаа явуулж байна. '''Хүүхдийн цэцэрлэг''' Сайншанд хотод улсын 15 цэцэрлэг, төмөр замын 1 цэцэрлэг үйл ажиллагаа явуулдаг. Нийт 16 цэцэрлэгтэй. ==Телевиз, радио, холбоо харилцаа== "Нарны Эрчим" Кабелийн телевиз нь Dornogobi Sainshand Broadcast (DSB) телевиз, Дорноговь телевиз DTV, "Миний нутаг" Fm 101.5 гэсэн хэт богино долгионы радио Сайншанд хотод үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Улаанбаатар хотын MGL radio fm 88.3 долгион Сайншанд хотод цацагддаг. [[Mobicom]], [[Skytel]], [[Unitel]], [[G-mobile]] үүрэн холбооны бүх оператор үйл ажиллагаагаа явуулж байна. ==Зам тээвэр, дэд бүтэц== Сайншандаар [[Бээжин]]-[[Улаанбаатар]]ын [[төмөр зам]] болон [[Мянганы зам]]ын босоо тэнхлэг дайрч өнгөрдөг. Улаанбаатараас Сайншанд хүртэлх галт тэрэгний билет том хүн нэг талдаа нийтийн суудал 20100 төгрөг,унтлагын суудал 35600 төг, тасалгаат суудал 57600төг (2025 оны байдлаар). Улаанбаатар-Чойр-Сайншанд чиглэлийн 286-р галт тэрэг, Улаанбаатар-Чойр-Сайншанд-Замын-Үүд чиглэлийн 276-р галт тэрэг өдөр бүр аялдаг. Иргэдийн чөлөөтэй зорчих боломж маш сайн бүрдсэн. Сайншанд хот 12 км засмал замтай. Дорноговь АЗЗА компанийн харьяанд байдаг. Төвийн эрчим хүчний системд болон шилэн кабелийн магистраль шугамд бүрэн холбогдсон, харилцаа холбоо, дэд бүтэц их сайн хөгжсөн, төвлөрсөн хот юм. Хотын төрхийг олсон хөдөөгийн суурин юм. Сумын цэвэр усны шугамын нийт урт нь 42.8 км бөгөөд үүнээс 25км Зээгийн хөтөлийн, 11.5 км төв, 6.3 км салбар шугам гэж хуваагдаж байна. Зээгийн хөтөлийн шугам нь гүний З худагтай, хоёр нь ЭЦВ-1О, нэг нь ЭЦВ-8 насостой. Мөн ус шахах З станцтай. Станц тус бүр 100 м³ усан сантай, ус шахах 2 насостой ажиллаж байна. 1998 онд 1000 мм³-ын усан санг Зээгийн хөтөлийн шугамтай холбож ашиглалтад оруулсан. '''Эрчим хүч:''' Дорноговь аймаг нь төвийн эрчим хүчний нэгдсэн системд 1990 онд холбогдсон.2003 онд 110 кВ нэг хэлхээт ЦДАШ-аар Замын-Үүд сумыг холбож байсан түүхтэй. Дорноговь аймаг нь 2018 онд 55МВт суурилагдсан чадал бүхий салхин цахилгаан станцыг ашиглалтанд оруулсан. Мөн 30 МВт чадал бүхий нарны цахилгаан станцыг ашиглалтанд оруулсан байдаг. ==Түүх соёлын дурсгалууд== Сайншанд сумын нутагт түүх, соёлын дурсгалт газрууд нилээд байдаг бөгөөд үүнээс дурьдвал Говийн догшин ноён хутагт [[Дулдуйтын Данзанравжаа|Д.Данзанравжаагийн]] бясалгал үйлдэж, ном хурдаг байсан 108 агуй, Дэлхийн эерэг энергийн төв "[[Шамбалын орон]]", "[[Хамрын хийд]]", "[[Ханбаянзүрх хайрхан]]", "Хашаатын говь", Хонгил цав, Үлэг гүрвэлийн чулуужсан ой, эртний хотын туурь зэрэг Аймгийн тусгай хамгаалалттай түүхэн дурсгалт газруудыг нэрлэж болно. Сүүлийн үед Сайншанд суманд Хамарын хийд, Хан Баянзүрх хайрхан уулд түшиглэн аялал жуулчлал хөгжиж байна. ==Байгалийн баялаг== Байгалийн баялагийн хувьд барилгын түүхий эд, элс, [[шавар]], өнгө бүрийн шороон будаг, [[жонш]], цеолит, хүрэн нүүрс, нефтийн ордуудтай, булаг шанд, [[заг]]<nowiki/>ан ой, бударгана, таана, [[Хөмөл|хүмүүл]], [[гоёо]], [[Хармаг|хармаг,]] тэмээн хөх зэрэг байгалийн баялаг ургамал, жимс арвинтай, говийн унаган дүр төрх нь гадаад дотоодын ажил хэрэгч хүмүүс, жуулчдын сонирхлыг ихээхэн татдаг билээ. == Энд төрсөн алдартнууд == * [[Данзандаржаагийн Туяа]] {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Дорноговийн сумууд}} {{Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Сайншанд| ]] [[Ангилал:Монголын аймгийн төв]] [[Ангилал:Монголын суурин]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Дорноговь аймгийн сум|!]] [[Ангилал:Дорноговь аймгийн суурин]] k7gv2cd4kfavyi59m7eei8m8ix82jji 0 6386 857460 857177 2026-05-30T10:36:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857460 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-05-30 10:36:52 InternetArchiveBot }}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 1pr3ot3v0ora2gtc1vhuucjefp38ogp 0 7583 857379 840677 2026-05-29T18:10:33Z ZxZx987 96383 857379 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын эзэнт гүрний тэргүүлэх төрийн эмэгтэй}} {{Инфобокс хатан |name = Сорхагтани |image = TuluiWithQueenSorgaqtani.jpg |caption = Сорхагтани Бэхи нөхөр [[Тулуй]]н хамт. [[Рашид ад-Дин]], 14-р зуун. |coronation = |spouse = [[Тулуй]] |issue = [[Мөнх хаан]]<br />[[Хубилай хаан]]<br />[[Хүлэгү]]<br />[[Аригбуха]] |house = [[Хэрэйд]] |father = [[Жаха Хамбу]], [[Тоорил хан]]ы дүү |mother = Васай |religion = [[Дорнодын сүм]] |birth_date = {{circa|1199}}<ref>{{Cite journal|author=[[許正弘]]|url=https://www.his.ntnu.edu.tw/publish01/downloadfile.php?periodicalsPage=2&issue_id=16&paper_id=87|title=〈唆魯禾帖尼生卒年壽及其相涉史〉|journal=《臺灣師大歷史學報》|location=[[Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]|publisher=[[國立臺灣師範大學|國立臺灣師範大學歷史學系]]|year=2015|volume=|issue=第53期|pages=第70頁|quote=對讀前揭《元史·許國禎傳》，兩條材料所記無疑為一事，下筆著墨濃淡有別，治病功勞則各執一詞，甚至不及彼此名諱。〈顏天翼神道碑〉的敘述顯得更為詳瞻與生動，最重要的是，《元史・許國禎傳》不詳的醫治時間，在此明確被繫於蒙哥即位（1251）之後。唆魯禾帖尼在1252年正月逝世，接受治療當在1251年，時年五十三歲，據以推算應生於1199年。}}</ref> |birth_place = [[Монгол–Манжын бэлчээр]] |death_date = 1252 оны 3 сарын 1<ref name="Sorghaghtani death day 1">{{Cite journal|author=[[Hung Chin-fu]]|url=https://www2.ihp.sinica.edu.tw/file/2904qEiyTWA.pdf|title=〈唐妃娘娘阿吉剌考〉|journal=《中央研究院歷史語言研究所集刊》|location=[[Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]|publisher=[[Academia Sinica|Institute of History and Philology, Academia Sinica]]|date=2008|volume=79|issue=1|pages=41－62|language=zh|quote=拖雷忌日在九月，玉華宮影堂有祭；唐妃忌日在正月，玉華宮影堂亦有祭。《元史·文宗紀三》載，至順元年（1330）十二月「乙丑（十九日），遣集賢侍讀學士珠遘詣真定，以明年正月二十日祀睿宗及后于玉華宮之神御殿」睿宗皇后忌日為正月二十日，這是又一旁證。同書〈文宗紀四〉載，至順二年十二月「庚申（十九日），遣集賢直學士答失蠻詣真定玉華宮，祀睿宗及顯懿莊聖皇后神御殿」。如同至順元年那次一樣，這次也是十二月十九日決定人選，遣赴真定，估計祭祀日期應當也是一個月後的正月二十日。至順三年以後，玉華宮神御殿正月之祭可能有變。或者日期更動或者不再舉行。重紀至元三年（1337），羊歸建議「每年宜於正月二十日致祭」，真正原因，我們不清楚，但正月二十日為唐妃忌日，應當沒有問題。|access-date=2023-03-08|archive-date=2023-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230308173652/https://www2.ihp.sinica.edu.tw/file/2904qEiyTWA.pdf}}</ref><ref name="Sorghaghtani death day 2">{{Cite book|author1=[[Кэ Шаоминь]]|editor=|title=《新元史‧卷六‧本紀第六‧憲宗》|location=[[Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]|publisher=|date=|pages=|isbn=|accessdate=|url=|language=zh|quote=二年春正月，帝幸失灰之地。命皇弟旭烈兀討木剌夷，以乃蠻人怯的不花爲前鋒。皇太后客烈亦氏崩。置經略司於汴。以忙哥、史天澤、楊惟中、趙壁等爲經略使，屯田唐、鄧諸州。}}</ref> (62 орчим насалсан) |death_place = [[Монголын эзэнт гүрэн]] |burial_date = |burial_place = [[Ганьсү]] (сүмд) }} '''Сорхугтани Бэхи''' ({{MongolUnicode|ᠰᠤᠷᠬᠠᠭᠳᠠᠨᠢ ᠪᠡᠬᠢ|v}}1199 орчим төрсөн- 1252 онд нас барсан) нь [[Чингис хаан]]ы бага хүү [[Тулуй]]н хатан байсан бөгөөд [[Мөнх хаан|Мөнх]], [[Аригбөх]], [[Хубилай хаан|Хубилай]], [[Хүлэгү]] хаадыг төрүүлсэн эх, Чингис хааны дархан бэр юм. Тэрээр [[Тоорил хан|Тоорил ван хаан]]ы дүү [[Жаха Хамбу]]гийн бага охин бөгөөд Чингис хааны Жүрчидэйд эхнэр болгосон [[Ибага бэхи]] хатны дүү юм. ==Амьдрал== Сорхугтани нь [[Хэрэйд]]ийн [[Тоорил хан]]ы бага дүү [[Жаха Хамбу]]гийн охин юм. [[Монголын нууц товчоо]]нд бичсэнээр 1203 оны үед Тоорил хан [[Тэмүжин]]ээс хүчирхэг байхад Тэмүжин [[Тоорил хан]] том хүү [[Зүчи]]йг хүргэн болгохоор санал болгож, 2 овог аймгаа нэгтгэе гэх санал тавив. Гэвч [[Тоорил хан]] энэ саналыг эсэргүүцэн энэ тухай ярих үеэр Тэмүжинг алахыг завдсан. Гэвч Тэмүжин энэ төлөвлөгөөг мэдээд яг эгзэгтэй үед нь зугтсан юм. Хэрэйдүүд дайнд явах замдаа өөр аймагтай тулгаран Тоорил хан [[Найман]]- уудад алуулжээ. Харин түүний дүү Жаха Хамбу нь Тэмүүжинг дэмждэг байсан ба өөрийн 2 охиныг түүнд өгчээ. Чингис хаан том охинтой гэрлээд (сүүлд нь [[Жүрчидэй]]- д өгсөн), харин бага охиныг нь өөрийн хүү [[Тулуй]]д өгчээ. Сорхугтанийн эцэг Жаха Хамбу нь 1204 онд [[Хэрэйд|Хэрэйдүүд]] Чингис хааны эсрэг босоход амь үрэгдсэн. 1232 онд Сорхугтани бэхийн авааль нөхөр [[Тулуй]] 40 настайдаа нас баржээ. [[Өгэдэй хаан]] нь бэлэвсэн бэр дүү Сорхагтанийг ихээхэн хүндэлж, ивээлдээ байлгажээ. Тухайн үед нэр хүнд бүхий бэлэвсэн эмэгтэйг ганц бие байлгалгүй, өөрийн цусан төрлийн хүний халамжинд үлдээдэг байсны дагуу Өгэдэй Сорхагтани бэхийг өөрийн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг]]т эхнэрээр өгөхөөр зэхсэн тухай Монголын нууц товчоонд гардаг. Дөрвөн хүүгээ халамжлах хүнгүйгээр орхихгүй гэсэн нэрийдлээр Сорхагтани Гүюгийн гэргий болох саналыг хүлээж аваагүй. 1241 онд Өгэдэй хаан нас барсанаас хойш 1246 он хүртэл түүний эхнэр [[Дөргэнэ]] хатан хаан ширээг барьж их хуралдайн шийдвэрээр Гүюг төрийн эрхийг залгамжлан авчээ. Энэ зуур Сорхугтани Гүюгийн дүү Боржигины толгойлогч Алтан ургийн хамгийн ахмад нь болох [[Бат хаан]]тай нэгдэв. 1248 онд Гүюг Бат хааны газрыг эзлэхээр дайтаж яваад нууцлаг шалтгаанаар өөд болжээ. Үүнд Сорхугтани хамаатай байж болох таамаг эдүгэ судлаачдын дунд байдаг. Гүюг нас барсны дараа Сорхагтани өөрийн том хүү Мөнхийг Бат хаан руу явуулж, Бат хаан түүнийг олон тулаанд хамт тулалдсан гээд цэргийн ахлагч болгон томилжээ. Сорхугтани бэхи нь 1252 оны гуравдугаар сард насан өөд болсон бөгөөд түүнийг Хятадын [[Ганьсу|Ганьсу муж]]ид байдаг христийн сүмд оршуулсан байна. ==Нөлөө== Сорхагтани бэхи нь Монголын төдийгүй дэлхийн түүхэнд гүн ул мөр үлдээсэн аугаа хатад, төрийн зүтгэлтэн эмэгтэйчүүдийн нэг мөн. Дэлхийн олон орны түүх соелд жинтэй хувь нэмэр оруулсан Мөнх, Хубилай, Хүлэгү, Аригбөх хаадыг төрүүлсэн эх Соргагтани бэхийн тухай түүхэн эх сурвалжуудад ийн үлдсэн байдаг: хүүхдүүд нь хаан болохоос өмнө Монголд ирсэн Италийн [[Плано Карпини]] "энэ хатан татаруудын дунд маш нэр хүндтэй", Персийн түүхч Рашид ад Дин "тэрээр маш ухаантай, дэлхийн бүх эмэгтэйгээс онцгой ялгарах хүн", Ойрох Дорнодод амьдарч байсан жүд (еврей) эмч [[Бар Хэбрэүс]] гэгч түүнийг "бүх хүүхдээ төрийг гайхамшигтайгаар барихад сургаж хүмүүжүүлсэн аугаа хатан" гэжээ. Авга ах [[Тоорил хан]]ы нэгэн адил Соргагтани бэхи нь [[христийн шашин]]ны несторын урсгалыг шүтдэг байжээ, үүнийг нас барснаас нь 20 жилийн дараа Монголд ирсэн Марко Поло давхар баталдаг. Гэвч тэрээр бүх шашинд хүлээцтэй ханддаг ухаалаг хүн байсныг түүний амьдралын замнал харуулдаг. Хубилай хожим [[Ромын пап|Ромын Пап-д]] захидал бичиж католикийн олон зуун номлогч өөр рүүгээ ирүүлэхийг хүссэн нь биелэж, тэрээр 1289 онд зарлиг буулган Хятадад анхны [[католик]] сүм байгуулсан нь эхийнх нь шууд нөлөө байжээ. Сорхагтани Бэхи Хубилайн эрдэм номд анхаарч, Толочу гэдэг уйгар багшаар монгол бичиг заалгасан гэдэг. ==Үр хүүхэд== Сорхагтани бэхийн 6 хүүхэд: # [[Мөнх хаан]]: [[Их Монгол Улс]]ын [[Хаан|Их хаан]] (1251-1259) # [[Есүбух гүнж|Есүбуха]], [[Хонгирад|Хонгирадын]] Ожин хүргэнд өгсөн # [[Думуган]], [[Онгуд|Онгудын]] Нэгүдэй хүргэнд өгсөн # [[Хубилай хаан]]: Их Монгол болон [[Юань]] гүрний [[Хаан|Их хаан]] (1260–1294) # [[Хүлэгү|Хүлэгү хаан]]: Персийн [[Ил Хаант Улс]]ын хаан (1256–1264) # [[Аригбөх]] түүний 4 дэх хүү бөгөөд [[Хаан|Их хаан]]д өргөмжлөгдсөн боловч богино хугацаанд буюу 1260 он хүртэл төрийн эрхийг барьжээ. Тулуй, Сорхагтани хоёрын удмын хаад олон зууны турш (1251-1691 онуудад) Монгол улсын төрийн эрхийг барьж, захирчээ. ==Ашигласан номын жагсаалт== * [[Жанин Дэвис-Кимбалл]], Дайчин бүсгүй, Архелогийн олдвороор олдсон түүхийн дурсгалууд. (2002) Хуудас 223-226. ISBN 0-446-52546-4 * [[Питер Жэксон]], Монголчууд ба өрнийн ертөнц, 1221-1410 (2005) * [[Игорь де Рачевильц]], Их хаад (1971). * Жак Уэтерфорд Монгол хатдын нууц (2010) [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:Монгол хатан]] [[Ангилал:12-р эсвэл 13-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн]] lkb0rbrq7dpv3h0rg40qnyl786lzspu 857380 857379 2026-05-29T18:12:12Z ZxZx987 96383 857380 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын эзэнт гүрний тэргүүлэх төрийн эмэгтэй}} {{Инфобокс хатан |name = Сорхагтани |image = TuluiWithQueenSorgaqtani.jpg |caption = Сорхагтани Бэхи нөхөр [[Тулуй]]н хамт. [[Рашид ад-Дин]], 14-р зуун. |coronation = |spouse = [[Тулуй]] |issue = [[Мөнх хаан]]<br />[[Хубилай хаан]]<br />[[Хүлэгү]]<br />[[Аригбуха]] |house = [[Хэрэйд]] |father = [[Жаха Хамбу]], [[Тоорил хан]]ы дүү |mother = Васай |religion = [[Дорнодын сүм]] |birth_date = {{circa|1199}}<ref>{{Cite journal|author=[[許正弘]]|url=https://www.his.ntnu.edu.tw/publish01/downloadfile.php?periodicalsPage=2&issue_id=16&paper_id=87|title=〈唆魯禾帖尼生卒年壽及其相涉史〉|journal=《臺灣師大歷史學報》|location=[[Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]|publisher=[[國立臺灣師範大學|國立臺灣師範大學歷史學系]]|year=2015|volume=|issue=第53期|pages=第70頁|quote=對讀前揭《元史·許國禎傳》，兩條材料所記無疑為一事，下筆著墨濃淡有別，治病功勞則各執一詞，甚至不及彼此名諱。〈顏天翼神道碑〉的敘述顯得更為詳瞻與生動，最重要的是，《元史・許國禎傳》不詳的醫治時間，在此明確被繫於蒙哥即位（1251）之後。唆魯禾帖尼在1252年正月逝世，接受治療當在1251年，時年五十三歲，據以推算應生於1199年。}}</ref> |birth_place = [[Монгол–Манжын бэлчээр]] |death_date = 1252 оны 3 сарын 1<ref name="Sorghaghtani death day 1">{{Cite journal|author=[[Hung Chin-fu]]|url=https://www2.ihp.sinica.edu.tw/file/2904qEiyTWA.pdf|title=〈唐妃娘娘阿吉剌考〉|journal=《中央研究院歷史語言研究所集刊》|location=[[Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]|publisher=[[Academia Sinica|Institute of History and Philology, Academia Sinica]]|date=2008|volume=79|issue=1|pages=41－62|language=zh|quote=拖雷忌日在九月，玉華宮影堂有祭；唐妃忌日在正月，玉華宮影堂亦有祭。《元史·文宗紀三》載，至順元年（1330）十二月「乙丑（十九日），遣集賢侍讀學士珠遘詣真定，以明年正月二十日祀睿宗及后于玉華宮之神御殿」睿宗皇后忌日為正月二十日，這是又一旁證。同書〈文宗紀四〉載，至順二年十二月「庚申（十九日），遣集賢直學士答失蠻詣真定玉華宮，祀睿宗及顯懿莊聖皇后神御殿」。如同至順元年那次一樣，這次也是十二月十九日決定人選，遣赴真定，估計祭祀日期應當也是一個月後的正月二十日。至順三年以後，玉華宮神御殿正月之祭可能有變。或者日期更動或者不再舉行。重紀至元三年（1337），羊歸建議「每年宜於正月二十日致祭」，真正原因，我們不清楚，但正月二十日為唐妃忌日，應當沒有問題。|access-date=2023-03-08|archive-date=2023-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230308173652/https://www2.ihp.sinica.edu.tw/file/2904qEiyTWA.pdf}}</ref><ref name="Sorghaghtani death day 2">{{Cite book|author1=[[Кэ Шаоминь]]|editor=|title=《新元史‧卷六‧本紀第六‧憲宗》|location=[[Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]|publisher=|date=|pages=|isbn=|accessdate=|url=|language=zh|quote=二年春正月，帝幸失灰之地。命皇弟旭烈兀討木剌夷，以乃蠻人怯的不花爲前鋒。皇太后客烈亦氏崩。置經略司於汴。以忙哥、史天澤、楊惟中、趙壁等爲經略使，屯田唐、鄧諸州。}}</ref> (62 орчим насалсан) |death_place = [[Монголын эзэнт гүрэн]] |burial_date = |burial_place = [[Ганьсү]] (сүмд) }} '''Сорхугтани Бэхи''' ({{MongolUnicode|ᠰᠤᠷᠬᠠᠭᠳᠠᠨᠢ ᠪᠡᠬᠢ|v}}1199 орчим төрсөн- 1252 оны 3 сарын 1 нас барсан) нь [[Чингис хаан]]ы бага хүү [[Тулуй]]н хатан байсан бөгөөд [[Мөнх хаан|Мөнх]], [[Аригбөх]], [[Хубилай хаан|Хубилай]], [[Хүлэгү]] хаадыг төрүүлсэн эх, Чингис хааны дархан бэр юм. Тэрээр [[Тоорил хан|Тоорил ван хаан]]ы дүү [[Жаха Хамбу]]гийн бага охин бөгөөд Чингис хааны Жүрчидэйд эхнэр болгосон [[Ибага бэхи]] хатны дүү юм. ==Амьдрал== Сорхугтани нь [[Хэрэйд]]ийн [[Тоорил хан]]ы бага дүү [[Жаха Хамбу]]гийн охин юм. [[Монголын нууц товчоо]]нд бичсэнээр 1203 оны үед Тоорил хан [[Тэмүжин]]ээс хүчирхэг байхад Тэмүжин [[Тоорил хан]] том хүү [[Зүчи]]йг хүргэн болгохоор санал болгож, 2 овог аймгаа нэгтгэе гэх санал тавив. Гэвч [[Тоорил хан]] энэ саналыг эсэргүүцэн энэ тухай ярих үеэр Тэмүжинг алахыг завдсан. Гэвч Тэмүжин энэ төлөвлөгөөг мэдээд яг эгзэгтэй үед нь зугтсан юм. Хэрэйдүүд дайнд явах замдаа өөр аймагтай тулгаран Тоорил хан [[Найман]]- уудад алуулжээ. Харин түүний дүү Жаха Хамбу нь Тэмүүжинг дэмждэг байсан ба өөрийн 2 охиныг түүнд өгчээ. Чингис хаан том охинтой гэрлээд (сүүлд нь [[Жүрчидэй]]- д өгсөн), харин бага охиныг нь өөрийн хүү [[Тулуй]]д өгчээ. Сорхугтанийн эцэг Жаха Хамбу нь 1204 онд [[Хэрэйд|Хэрэйдүүд]] Чингис хааны эсрэг босоход амь үрэгдсэн. 1232 онд Сорхугтани бэхийн авааль нөхөр [[Тулуй]] 40 настайдаа нас баржээ. [[Өгэдэй хаан]] нь бэлэвсэн бэр дүү Сорхагтанийг ихээхэн хүндэлж, ивээлдээ байлгажээ. Тухайн үед нэр хүнд бүхий бэлэвсэн эмэгтэйг ганц бие байлгалгүй, өөрийн цусан төрлийн хүний халамжинд үлдээдэг байсны дагуу Өгэдэй Сорхагтани бэхийг өөрийн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг]]т эхнэрээр өгөхөөр зэхсэн тухай Монголын нууц товчоонд гардаг. Дөрвөн хүүгээ халамжлах хүнгүйгээр орхихгүй гэсэн нэрийдлээр Сорхагтани Гүюгийн гэргий болох саналыг хүлээж аваагүй. 1241 онд Өгэдэй хаан нас барсанаас хойш 1246 он хүртэл түүний эхнэр [[Дөргэнэ]] хатан хаан ширээг барьж их хуралдайн шийдвэрээр Гүюг төрийн эрхийг залгамжлан авчээ. Энэ зуур Сорхугтани Гүюгийн дүү Боржигины толгойлогч Алтан ургийн хамгийн ахмад нь болох [[Бат хаан]]тай нэгдэв. 1248 онд Гүюг Бат хааны газрыг эзлэхээр дайтаж яваад нууцлаг шалтгаанаар өөд болжээ. Үүнд Сорхугтани хамаатай байж болох таамаг эдүгэ судлаачдын дунд байдаг. Гүюг нас барсны дараа Сорхагтани өөрийн том хүү Мөнхийг Бат хаан руу явуулж, Бат хаан түүнийг олон тулаанд хамт тулалдсан гээд цэргийн ахлагч болгон томилжээ. Сорхугтани бэхи нь 1252 оны гуравдугаар сард насан өөд болсон бөгөөд түүнийг Хятадын [[Ганьсу|Ганьсу муж]]ид байдаг христийн сүмд оршуулсан байна. ==Нөлөө== Сорхагтани бэхи нь Монголын төдийгүй дэлхийн түүхэнд гүн ул мөр үлдээсэн аугаа хатад, төрийн зүтгэлтэн эмэгтэйчүүдийн нэг мөн. Дэлхийн олон орны түүх соелд жинтэй хувь нэмэр оруулсан Мөнх, Хубилай, Хүлэгү, Аригбөх хаадыг төрүүлсэн эх Соргагтани бэхийн тухай түүхэн эх сурвалжуудад ийн үлдсэн байдаг: хүүхдүүд нь хаан болохоос өмнө Монголд ирсэн Италийн [[Плано Карпини]] "энэ хатан татаруудын дунд маш нэр хүндтэй", Персийн түүхч Рашид ад Дин "тэрээр маш ухаантай, дэлхийн бүх эмэгтэйгээс онцгой ялгарах хүн", Ойрох Дорнодод амьдарч байсан жүд (еврей) эмч [[Бар Хэбрэүс]] гэгч түүнийг "бүх хүүхдээ төрийг гайхамшигтайгаар барихад сургаж хүмүүжүүлсэн аугаа хатан" гэжээ. Авга ах [[Тоорил хан]]ы нэгэн адил Соргагтани бэхи нь [[христийн шашин]]ны несторын урсгалыг шүтдэг байжээ, үүнийг нас барснаас нь 20 жилийн дараа Монголд ирсэн Марко Поло давхар баталдаг. Гэвч тэрээр бүх шашинд хүлээцтэй ханддаг ухаалаг хүн байсныг түүний амьдралын замнал харуулдаг. Хубилай хожим [[Ромын пап|Ромын Пап-д]] захидал бичиж католикийн олон зуун номлогч өөр рүүгээ ирүүлэхийг хүссэн нь биелэж, тэрээр 1289 онд зарлиг буулган Хятадад анхны [[католик]] сүм байгуулсан нь эхийнх нь шууд нөлөө байжээ. Сорхагтани Бэхи Хубилайн эрдэм номд анхаарч, Толочу гэдэг уйгар багшаар монгол бичиг заалгасан гэдэг. ==Үр хүүхэд== Сорхагтани бэхийн 6 хүүхэд: # [[Мөнх хаан]]: [[Их Монгол Улс]]ын [[Хаан|Их хаан]] (1251-1259) # [[Есүбух гүнж|Есүбуха]], [[Хонгирад|Хонгирадын]] Ожин хүргэнд өгсөн # [[Думуган]], [[Онгуд|Онгудын]] Нэгүдэй хүргэнд өгсөн # [[Хубилай хаан]]: Их Монгол болон [[Юань]] гүрний [[Хаан|Их хаан]] (1260–1294) # [[Хүлэгү|Хүлэгү хаан]]: Персийн [[Ил Хаант Улс]]ын хаан (1256–1264) # [[Аригбөх]] түүний 4 дэх хүү бөгөөд [[Хаан|Их хаан]]д өргөмжлөгдсөн боловч богино хугацаанд буюу 1260 он хүртэл төрийн эрхийг барьжээ. Тулуй, Сорхагтани хоёрын удмын хаад олон зууны турш (1251-1691 онуудад) Монгол улсын төрийн эрхийг барьж, захирчээ. ==Ашигласан номын жагсаалт== * [[Жанин Дэвис-Кимбалл]], Дайчин бүсгүй, Архелогийн олдвороор олдсон түүхийн дурсгалууд. (2002) Хуудас 223-226. ISBN 0-446-52546-4 * [[Питер Жэксон]], Монголчууд ба өрнийн ертөнц, 1221-1410 (2005) * [[Игорь де Рачевильц]], Их хаад (1971). * Жак Уэтерфорд Монгол хатдын нууц (2010) [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:Монгол хатан]] [[Ангилал:12-р эсвэл 13-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн]] g7pckz0uuc1ails5f7rgzk02ncpi582 857463 857380 2026-05-30T11:43:08Z Megzer 20491 857463 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын эзэнт гүрний тэргүүлэх төрийн эмэгтэй}} {{Инфобокс хатан |name = Сорхагтани |image = TuluiWithQueenSorgaqtani.jpg |caption = Сорхагтани Бэхи нөхөр [[Тулуй]]н хамт. [[Рашид ад-Дин]], 14-р зуун. |coronation = |spouse = [[Тулуй]] |issue = [[Мөнх хаан]]<br />[[Хубилай хаан]]<br />[[Хүлэгү]]<br />[[Аригбуха]] |house = [[Хэрэйд]] |father = [[Жаха Хамбу]], [[Тоорил хан]]ы дүү |mother = Васай |religion = [[Дорнодын сүм]] |birth_date = {{circa|1199}}<ref>{{Cite journal|author=[[許正弘]]|url=https://www.his.ntnu.edu.tw/publish01/downloadfile.php?periodicalsPage=2&issue_id=16&paper_id=87|title=〈唆魯禾帖尼生卒年壽及其相涉史〉|journal=《臺灣師大歷史學報》|location=[[Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]|publisher=[[國立臺灣師範大學|國立臺灣師範大學歷史學系]]|year=2015|volume=|issue=第53期|pages=第70頁|quote=對讀前揭《元史·許國禎傳》，兩條材料所記無疑為一事，下筆著墨濃淡有別，治病功勞則各執一詞，甚至不及彼此名諱。〈顏天翼神道碑〉的敘述顯得更為詳瞻與生動，最重要的是，《元史・許國禎傳》不詳的醫治時間，在此明確被繫於蒙哥即位（1251）之後。唆魯禾帖尼在1252年正月逝世，接受治療當在1251年，時年五十三歲，據以推算應生於1199年。}}</ref> |birth_place = [[Хэрэйдийн ханлиг]] |death_date = 1252 оны 3 сарын 1<ref name="Sorghaghtani death day 1">{{Cite journal|author=[[Hung Chin-fu]]|url=https://www2.ihp.sinica.edu.tw/file/2904qEiyTWA.pdf|title=〈唐妃娘娘阿吉剌考〉|journal=《中央研究院歷史語言研究所集刊》|location=[[Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]|publisher=[[Academia Sinica|Institute of History and Philology, Academia Sinica]]|date=2008|volume=79|issue=1|pages=41－62|language=zh|quote=拖雷忌日在九月，玉華宮影堂有祭；唐妃忌日在正月，玉華宮影堂亦有祭。《元史·文宗紀三》載，至順元年（1330）十二月「乙丑（十九日），遣集賢侍讀學士珠遘詣真定，以明年正月二十日祀睿宗及后于玉華宮之神御殿」睿宗皇后忌日為正月二十日，這是又一旁證。同書〈文宗紀四〉載，至順二年十二月「庚申（十九日），遣集賢直學士答失蠻詣真定玉華宮，祀睿宗及顯懿莊聖皇后神御殿」。如同至順元年那次一樣，這次也是十二月十九日決定人選，遣赴真定，估計祭祀日期應當也是一個月後的正月二十日。至順三年以後，玉華宮神御殿正月之祭可能有變。或者日期更動或者不再舉行。重紀至元三年（1337），羊歸建議「每年宜於正月二十日致祭」，真正原因，我們不清楚，但正月二十日為唐妃忌日，應當沒有問題。|access-date=2023-03-08|archive-date=2023-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230308173652/https://www2.ihp.sinica.edu.tw/file/2904qEiyTWA.pdf}}</ref><ref name="Sorghaghtani death day 2">{{Cite book|author1=[[Кэ Шаоминь]]|editor=|title=《新元史‧卷六‧本紀第六‧憲宗》|location=[[Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]|publisher=|date=|pages=|isbn=|accessdate=|url=|language=zh|quote=二年春正月，帝幸失灰之地。命皇弟旭烈兀討木剌夷，以乃蠻人怯的不花爲前鋒。皇太后客烈亦氏崩。置經略司於汴。以忙哥、史天澤、楊惟中、趙壁等爲經略使，屯田唐、鄧諸州。}}</ref> (62 орчим насалсан) |death_place = [[Монголын эзэнт гүрэн]] |burial_date = |burial_place = [[Ганьсү]] (сүмд) }} '''Сорхугтани Бэхи''' ({{MongolUnicode|ᠰᠤᠷᠬᠠᠭᠳᠠᠨᠢ ᠪᠡᠬᠢ|v}}1199 орчим төрсөн- 1252 оны 3 сарын 1 нас барсан) нь [[Чингис хаан]]ы бага хүү [[Тулуй]]н хатан байсан бөгөөд [[Мөнх хаан|Мөнх]], [[Аригбөх]], [[Хубилай хаан|Хубилай]], [[Хүлэгү]] хаадыг төрүүлсэн эх, Чингис хааны дархан бэр юм. Тэрээр [[Тоорил хан|Тоорил ван хаан]]ы дүү [[Жаха Хамбу]]гийн бага охин бөгөөд Чингис хааны Жүрчидэйд эхнэр болгосон [[Ибага бэхи]] хатны дүү юм. ==Амьдрал== Сорхугтани нь [[Хэрэйд]]ийн [[Тоорил хан]]ы бага дүү [[Жаха Хамбу]]гийн охин юм. [[Монголын нууц товчоо]]нд бичсэнээр 1203 оны үед Тоорил хан [[Тэмүжин]]ээс хүчирхэг байхад Тэмүжин [[Тоорил хан]] том хүү [[Зүчи]]йг хүргэн болгохоор санал болгож, 2 овог аймгаа нэгтгэе гэх санал тавив. Гэвч [[Тоорил хан]] энэ саналыг эсэргүүцэн энэ тухай ярих үеэр Тэмүжинг алахыг завдсан. Гэвч Тэмүжин энэ төлөвлөгөөг мэдээд яг эгзэгтэй үед нь зугтсан юм. Хэрэйдүүд дайнд явах замдаа өөр аймагтай тулгаран Тоорил хан [[Найман]]- уудад алуулжээ. Харин түүний дүү Жаха Хамбу нь Тэмүүжинг дэмждэг байсан ба өөрийн 2 охиныг түүнд өгчээ. Чингис хаан том охинтой гэрлээд (сүүлд нь [[Жүрчидэй]]- д өгсөн), харин бага охиныг нь өөрийн хүү [[Тулуй]]д өгчээ. Сорхугтанийн эцэг Жаха Хамбу нь 1204 онд [[Хэрэйд|Хэрэйдүүд]] Чингис хааны эсрэг босоход амь үрэгдсэн. 1232 онд Сорхугтани бэхийн авааль нөхөр [[Тулуй]] 40 настайдаа нас баржээ. [[Өгэдэй хаан]] нь бэлэвсэн бэр дүү Сорхагтанийг ихээхэн хүндэлж, ивээлдээ байлгажээ. Тухайн үед нэр хүнд бүхий бэлэвсэн эмэгтэйг ганц бие байлгалгүй, өөрийн цусан төрлийн хүний халамжинд үлдээдэг байсны дагуу Өгэдэй Сорхагтани бэхийг өөрийн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг]]т эхнэрээр өгөхөөр зэхсэн тухай Монголын нууц товчоонд гардаг. Дөрвөн хүүгээ халамжлах хүнгүйгээр орхихгүй гэсэн нэрийдлээр Сорхагтани Гүюгийн гэргий болох саналыг хүлээж аваагүй. 1241 онд Өгэдэй хаан нас барсанаас хойш 1246 он хүртэл түүний эхнэр [[Дөргэнэ]] хатан хаан ширээг барьж их хуралдайн шийдвэрээр Гүюг төрийн эрхийг залгамжлан авчээ. Энэ зуур Сорхугтани Гүюгийн дүү Боржигины толгойлогч Алтан ургийн хамгийн ахмад нь болох [[Бат хаан]]тай нэгдэв. 1248 онд Гүюг Бат хааны газрыг эзлэхээр дайтаж яваад нууцлаг шалтгаанаар өөд болжээ. Үүнд Сорхугтани хамаатай байж болох таамаг эдүгэ судлаачдын дунд байдаг. Гүюг нас барсны дараа Сорхагтани өөрийн том хүү Мөнхийг Бат хаан руу явуулж, Бат хаан түүнийг олон тулаанд хамт тулалдсан гээд цэргийн ахлагч болгон томилжээ. Сорхугтани бэхи нь 1252 оны гуравдугаар сард насан өөд болсон бөгөөд түүнийг Хятадын [[Ганьсу|Ганьсу муж]]ид байдаг христийн сүмд оршуулсан байна. ==Нөлөө== Сорхагтани бэхи нь Монголын төдийгүй дэлхийн түүхэнд гүн ул мөр үлдээсэн аугаа хатад, төрийн зүтгэлтэн эмэгтэйчүүдийн нэг мөн. Дэлхийн олон орны түүх соелд жинтэй хувь нэмэр оруулсан Мөнх, Хубилай, Хүлэгү, Аригбөх хаадыг төрүүлсэн эх Соргагтани бэхийн тухай түүхэн эх сурвалжуудад ийн үлдсэн байдаг: хүүхдүүд нь хаан болохоос өмнө Монголд ирсэн Италийн [[Плано Карпини]] "энэ хатан татаруудын дунд маш нэр хүндтэй", Персийн түүхч Рашид ад Дин "тэрээр маш ухаантай, дэлхийн бүх эмэгтэйгээс онцгой ялгарах хүн", Ойрох Дорнодод амьдарч байсан жүд (еврей) эмч [[Бар Хэбрэүс]] гэгч түүнийг "бүх хүүхдээ төрийг гайхамшигтайгаар барихад сургаж хүмүүжүүлсэн аугаа хатан" гэжээ. Авга ах [[Тоорил хан]]ы нэгэн адил Соргагтани бэхи нь [[христийн шашин]]ны несторын урсгалыг шүтдэг байжээ, үүнийг нас барснаас нь 20 жилийн дараа Монголд ирсэн Марко Поло давхар баталдаг. Гэвч тэрээр бүх шашинд хүлээцтэй ханддаг ухаалаг хүн байсныг түүний амьдралын замнал харуулдаг. Хубилай хожим [[Ромын пап|Ромын Пап-д]] захидал бичиж католикийн олон зуун номлогч өөр рүүгээ ирүүлэхийг хүссэн нь биелэж, тэрээр 1289 онд зарлиг буулган Хятадад анхны [[католик]] сүм байгуулсан нь эхийнх нь шууд нөлөө байжээ. Сорхагтани Бэхи Хубилайн эрдэм номд анхаарч, Толочу гэдэг уйгар багшаар монгол бичиг заалгасан гэдэг. ==Үр хүүхэд== Сорхагтани бэхийн 6 хүүхэд: # [[Мөнх хаан]]: [[Их Монгол Улс]]ын [[Хаан|Их хаан]] (1251-1259) # [[Есүбух гүнж|Есүбуха]], [[Хонгирад|Хонгирадын]] Ожин хүргэнд өгсөн # [[Думуган]], [[Онгуд|Онгудын]] Нэгүдэй хүргэнд өгсөн # [[Хубилай хаан]]: Их Монгол болон [[Юань]] гүрний [[Хаан|Их хаан]] (1260–1294) # [[Хүлэгү|Хүлэгү хаан]]: Персийн [[Ил Хаант Улс]]ын хаан (1256–1264) # [[Аригбөх]] түүний 4 дэх хүү бөгөөд [[Хаан|Их хаан]]д өргөмжлөгдсөн боловч богино хугацаанд буюу 1260 он хүртэл төрийн эрхийг барьжээ. Тулуй, Сорхагтани хоёрын удмын хаад олон зууны турш (1251-1691 онуудад) Монгол улсын төрийн эрхийг барьж, захирчээ. ==Ашигласан номын жагсаалт== * [[Жанин Дэвис-Кимбалл]], Дайчин бүсгүй, Архелогийн олдвороор олдсон түүхийн дурсгалууд. (2002) Хуудас 223-226. ISBN 0-446-52546-4 * [[Питер Жэксон]], Монголчууд ба өрнийн ертөнц, 1221-1410 (2005) * [[Игорь де Рачевильц]], Их хаад (1971). * Жак Уэтерфорд Монгол хатдын нууц (2010) [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:Монгол хатан]] [[Ангилал:12-р эсвэл 13-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн]] bs95wirafhosluucxh0nt225c9nyhh0 857464 857463 2026-05-30T11:44:19Z Megzer 20491 857464 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын эзэнт гүрний тэргүүлэх төрийн эмэгтэй}} {{Инфобокс хатан |name = Сорхагтани |image = TuluiWithQueenSorgaqtani.jpg |caption = Сорхагтани Бэхи нөхөр [[Тулуй]]н хамт. [[Рашид ад-Дин]], 14-р зуун. |coronation = |spouse = [[Тулуй]] |issue = [[Мөнх хаан]]<br />[[Хубилай хаан]]<br />[[Хүлэгү]]<br />[[Аригбуха хаан|Аригбуха]] |house = [[Хэрэйд]] |father = [[Жаха Хамбу]], [[Тоорил хан]]ы дүү |mother = Васай |religion = [[Дорнодын сүм]] |birth_date = {{circa|1199}}<ref>{{Cite journal|author=[[許正弘]]|url=https://www.his.ntnu.edu.tw/publish01/downloadfile.php?periodicalsPage=2&issue_id=16&paper_id=87|title=〈唆魯禾帖尼生卒年壽及其相涉史〉|journal=《臺灣師大歷史學報》|location=[[Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]|publisher=[[國立臺灣師範大學|國立臺灣師範大學歷史學系]]|year=2015|volume=|issue=第53期|pages=第70頁|quote=對讀前揭《元史·許國禎傳》，兩條材料所記無疑為一事，下筆著墨濃淡有別，治病功勞則各執一詞，甚至不及彼此名諱。〈顏天翼神道碑〉的敘述顯得更為詳瞻與生動，最重要的是，《元史・許國禎傳》不詳的醫治時間，在此明確被繫於蒙哥即位（1251）之後。唆魯禾帖尼在1252年正月逝世，接受治療當在1251年，時年五十三歲，據以推算應生於1199年。}}</ref> |birth_place = [[Хэрэйдийн ханлиг]] |death_date = 1252 оны 3 сарын 1<ref name="Sorghaghtani death day 1">{{Cite journal|author=[[Hung Chin-fu]]|url=https://www2.ihp.sinica.edu.tw/file/2904qEiyTWA.pdf|title=〈唐妃娘娘阿吉剌考〉|journal=《中央研究院歷史語言研究所集刊》|location=[[Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]|publisher=[[Academia Sinica|Institute of History and Philology, Academia Sinica]]|date=2008|volume=79|issue=1|pages=41－62|language=zh|quote=拖雷忌日在九月，玉華宮影堂有祭；唐妃忌日在正月，玉華宮影堂亦有祭。《元史·文宗紀三》載，至順元年（1330）十二月「乙丑（十九日），遣集賢侍讀學士珠遘詣真定，以明年正月二十日祀睿宗及后于玉華宮之神御殿」睿宗皇后忌日為正月二十日，這是又一旁證。同書〈文宗紀四〉載，至順二年十二月「庚申（十九日），遣集賢直學士答失蠻詣真定玉華宮，祀睿宗及顯懿莊聖皇后神御殿」。如同至順元年那次一樣，這次也是十二月十九日決定人選，遣赴真定，估計祭祀日期應當也是一個月後的正月二十日。至順三年以後，玉華宮神御殿正月之祭可能有變。或者日期更動或者不再舉行。重紀至元三年（1337），羊歸建議「每年宜於正月二十日致祭」，真正原因，我們不清楚，但正月二十日為唐妃忌日，應當沒有問題。|access-date=2023-03-08|archive-date=2023-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230308173652/https://www2.ihp.sinica.edu.tw/file/2904qEiyTWA.pdf}}</ref><ref name="Sorghaghtani death day 2">{{Cite book|author1=[[Кэ Шаоминь]]|editor=|title=《新元史‧卷六‧本紀第六‧憲宗》|location=[[Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]|publisher=|date=|pages=|isbn=|accessdate=|url=|language=zh|quote=二年春正月，帝幸失灰之地。命皇弟旭烈兀討木剌夷，以乃蠻人怯的不花爲前鋒。皇太后客烈亦氏崩。置經略司於汴。以忙哥、史天澤、楊惟中、趙壁等爲經略使，屯田唐、鄧諸州。}}</ref> (62 орчим насалсан) |death_place = [[Монголын эзэнт гүрэн]] |burial_date = |burial_place = [[Ганьсү]] (сүмд) }} '''Сорхугтани Бэхи''' ({{MongolUnicode|ᠰᠤᠷᠬᠠᠭᠳᠠᠨᠢ ᠪᠡᠬᠢ|v}}1199 орчим төрсөн- 1252 оны 3 сарын 1 нас барсан) нь [[Чингис хаан]]ы бага хүү [[Тулуй]]н хатан байсан бөгөөд [[Мөнх хаан|Мөнх]], [[Аригбөх]], [[Хубилай хаан|Хубилай]], [[Хүлэгү]] хаадыг төрүүлсэн эх, Чингис хааны дархан бэр юм. Тэрээр [[Тоорил хан|Тоорил ван хаан]]ы дүү [[Жаха Хамбу]]гийн бага охин бөгөөд Чингис хааны Жүрчидэйд эхнэр болгосон [[Ибага бэхи]] хатны дүү юм. ==Амьдрал== Сорхугтани нь [[Хэрэйд]]ийн [[Тоорил хан]]ы бага дүү [[Жаха Хамбу]]гийн охин юм. [[Монголын нууц товчоо]]нд бичсэнээр 1203 оны үед Тоорил хан [[Тэмүжин]]ээс хүчирхэг байхад Тэмүжин [[Тоорил хан]] том хүү [[Зүчи]]йг хүргэн болгохоор санал болгож, 2 овог аймгаа нэгтгэе гэх санал тавив. Гэвч [[Тоорил хан]] энэ саналыг эсэргүүцэн энэ тухай ярих үеэр Тэмүжинг алахыг завдсан. Гэвч Тэмүжин энэ төлөвлөгөөг мэдээд яг эгзэгтэй үед нь зугтсан юм. Хэрэйдүүд дайнд явах замдаа өөр аймагтай тулгаран Тоорил хан [[Найман]]- уудад алуулжээ. Харин түүний дүү Жаха Хамбу нь Тэмүүжинг дэмждэг байсан ба өөрийн 2 охиныг түүнд өгчээ. Чингис хаан том охинтой гэрлээд (сүүлд нь [[Жорчидай|Жүрчидэй]]- д өгсөн), харин бага охиныг нь өөрийн хүү [[Тулуй]]д өгчээ. Сорхугтанийн эцэг Жаха Хамбу нь 1204 онд [[Хэрэйд|Хэрэйдүүд]] Чингис хааны эсрэг босоход амь үрэгдсэн. 1232 онд Сорхугтани бэхийн авааль нөхөр [[Тулуй]] 40 настайдаа нас баржээ. [[Өгэдэй хаан]] нь бэлэвсэн бэр дүү Сорхагтанийг ихээхэн хүндэлж, ивээлдээ байлгажээ. Тухайн үед нэр хүнд бүхий бэлэвсэн эмэгтэйг ганц бие байлгалгүй, өөрийн цусан төрлийн хүний халамжинд үлдээдэг байсны дагуу Өгэдэй Сорхагтани бэхийг өөрийн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг]]т эхнэрээр өгөхөөр зэхсэн тухай Монголын нууц товчоонд гардаг. Дөрвөн хүүгээ халамжлах хүнгүйгээр орхихгүй гэсэн нэрийдлээр Сорхагтани Гүюгийн гэргий болох саналыг хүлээж аваагүй. 1241 онд Өгэдэй хаан нас барсанаас хойш 1246 он хүртэл түүний эхнэр [[Дөргөнэ]] хатан хаан ширээг барьж их хуралдайн шийдвэрээр Гүюг төрийн эрхийг залгамжлан авчээ. Энэ зуур Сорхугтани Гүюгийн дүү Боржигины толгойлогч Алтан ургийн хамгийн ахмад нь болох [[Бат хаан]]тай нэгдэв. 1248 онд Гүюг Бат хааны газрыг эзлэхээр дайтаж яваад нууцлаг шалтгаанаар өөд болжээ. Үүнд Сорхугтани хамаатай байж болох таамаг эдүгэ судлаачдын дунд байдаг. Гүюг нас барсны дараа Сорхагтани өөрийн том хүү Мөнхийг Бат хаан руу явуулж, Бат хаан түүнийг олон тулаанд хамт тулалдсан гээд цэргийн ахлагч болгон томилжээ. Сорхугтани бэхи нь 1252 оны гуравдугаар сард насан өөд болсон бөгөөд түүнийг Хятадын [[Ганьсу|Ганьсу муж]]ид байдаг христийн сүмд оршуулсан байна. ==Нөлөө== Сорхагтани бэхи нь Монголын төдийгүй дэлхийн түүхэнд гүн ул мөр үлдээсэн аугаа хатад, төрийн зүтгэлтэн эмэгтэйчүүдийн нэг мөн. Дэлхийн олон орны түүх соелд жинтэй хувь нэмэр оруулсан Мөнх, Хубилай, Хүлэгү, Аригбөх хаадыг төрүүлсэн эх Соргагтани бэхийн тухай түүхэн эх сурвалжуудад ийн үлдсэн байдаг: хүүхдүүд нь хаан болохоос өмнө Монголд ирсэн Италийн [[Плано Карпини]] "энэ хатан татаруудын дунд маш нэр хүндтэй", Персийн түүхч Рашид ад Дин "тэрээр маш ухаантай, дэлхийн бүх эмэгтэйгээс онцгой ялгарах хүн", Ойрох Дорнодод амьдарч байсан жүд (еврей) эмч [[Бар Хэбрэүс]] гэгч түүнийг "бүх хүүхдээ төрийг гайхамшигтайгаар барихад сургаж хүмүүжүүлсэн аугаа хатан" гэжээ. Авга ах [[Тоорил хан]]ы нэгэн адил Соргагтани бэхи нь [[христийн шашин]]ны несторын урсгалыг шүтдэг байжээ, үүнийг нас барснаас нь 20 жилийн дараа Монголд ирсэн Марко Поло давхар баталдаг. Гэвч тэрээр бүх шашинд хүлээцтэй ханддаг ухаалаг хүн байсныг түүний амьдралын замнал харуулдаг. Хубилай хожим [[Ромын пап|Ромын Пап-д]] захидал бичиж католикийн олон зуун номлогч өөр рүүгээ ирүүлэхийг хүссэн нь биелэж, тэрээр 1289 онд зарлиг буулган Хятадад анхны [[католик]] сүм байгуулсан нь эхийнх нь шууд нөлөө байжээ. Сорхагтани Бэхи Хубилайн эрдэм номд анхаарч, Толочу гэдэг уйгар багшаар монгол бичиг заалгасан гэдэг. ==Үр хүүхэд== Сорхагтани бэхийн 6 хүүхэд: # [[Мөнх хаан]]: [[Их Монгол Улс]]ын [[Хаан|Их хаан]] (1251-1259) # [[Есүбух гүнж|Есүбуха]], [[Хонгирад|Хонгирадын]] Ожин хүргэнд өгсөн # [[Думуган]], [[Онгуд|Онгудын]] Нэгүдэй хүргэнд өгсөн # [[Хубилай хаан]]: Их Монгол болон [[Юань]] гүрний [[Хаан|Их хаан]] (1260–1294) # [[Хүлэгү|Хүлэгү хаан]]: Персийн [[Ил Хаант Улс]]ын хаан (1256–1264) # [[Аригбөх]] түүний 4 дэх хүү бөгөөд [[Хаан|Их хаан]]д өргөмжлөгдсөн боловч богино хугацаанд буюу 1260 он хүртэл төрийн эрхийг барьжээ. Тулуй, Сорхагтани хоёрын удмын хаад олон зууны турш (1251-1691 онуудад) Монгол улсын төрийн эрхийг барьж, захирчээ. ==Ашигласан номын жагсаалт== * [[Жанин Дэвис-Кимбалл]], Дайчин бүсгүй, Архелогийн олдвороор олдсон түүхийн дурсгалууд. (2002) Хуудас 223-226. ISBN 0-446-52546-4 * [[Питер Жэксон]], Монголчууд ба өрнийн ертөнц, 1221-1410 (2005) * [[Игорь де Рачевильц]], Их хаад (1971). * Жак Уэтерфорд Монгол хатдын нууц (2010) [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:Монгол хатан]] [[Ангилал:12-р эсвэл 13-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн]] dok5keus3ahnzkcej8vdx4jgzrq5m2k 0 8249 857439 857164 2026-05-30T06:50:24Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857439 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =325 | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]^*&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]^* (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]^* (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]^* (''Papua Barat'') * [[Папуа]]^* (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =139, 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km² 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км² талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |wayback=20091028130659 |text=Republic of Indonesia |archiv-bot=2026-05-30 06:50:24 InternetArchiveBot }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = 7 | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] gxagqfus471wzayfhhiebhgxbq9zwfi 0 8885 857404 751162 2026-05-30T01:20:38Z 브릴란떼 104993 Үндсэн өнгөт газрын зургийн графикийг ногоон-ягаан өнгийн схем болгон өөрчил. 857404 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Capital punishment in the world purple-green.svg|thumb|300px| Цаазаар авах ялын системийг харуулсан дэлхийн газрын зураг<br /> '''Тайлбар:''' {{legend|#1b7939|Цаазаар авах ялыг халсан, эсвэл хэрэглэхээ больсон улсууд}} {{legend|#add4a0|Дайны байдал зэрэг тусгай нөхцөл байдлаас бусад үед цаазаар авах ялыг халсан улсууд}} {{legend|#c3a4cf|Сүүлийн 10 жилд цаазаар авах ял оноогоогүй улсууд}} {{legend|#742881|Цаазаар авах ял хэрэглэдэг улсууд}} ]] '''Цаазаар авах ял''' бол гэмт хэрэг үйлдсэн хүнд төрөөс хуулийн дагуу ногдуулж буй ялын дээд хэмжээ юм. 2015 онд гэхэд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын гишүүн 193 орноос 169 улсад цаазын ялыг зогсоосон байна. 2022 оны байдлаар цаазын ялыг халсан орны тоо 108 болж өссөн байна. Эдгээр улсын олон нийт цаазаар авах ялыг хуульчилсан аллага гэж үзжээ. 28 орон хуулийн заалттай боловч цаазлах ял оноохгүй болжээ. 8 улс тун онцгой тохиолдолд хэрэглэж байна. Хэдийгээр дэлхийн улсуудын олонх нь цаазаар ялах ялыг халсан ч дэлхийн хүн амын 60 гаруй хувь нь цаазаар авах ялыг хэрэглэдэг 56 улс оронд амьдарч байна: Хятад, Энэтхэг, Умар Солонгос, АНУ, Индонез, Пакистан, Бангладеш, Нигери, Этиоп, Египет, Иран, Саудын Араб, Япон, Өмнөд Солонгос, Тайвань, Шри-Ланка зэрэг улсуудад цаазаар авах ялыг гүйцэтгэдэг. [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей]] 2007-оос 2018 оны хооронд цаазаар авах ялыг ирээдүйд бүрмөсөн халахыг зорьж, хэрэглэхээс түдгэлзэхийг уриалсан тогтоолыг 7 удаа гаргажээ. == Цаазаар авах төрлүүд == [[File:Beccaria - Dei delitti e delle pene - 6043967 A.jpg|thumb|[[Cesare Beccaria]], ''Dei delitti e delle pene'']] Хүн төрөлхтний түүхэнд цаазлан хороох тоогүй олон арга бодож олсон гэдэг. Түүнээс өдий болтол хэрэглэж байгаа нь галт зэвсгээр буудах, цахилгаан сандалд суулгах, хортой тариа хийх, хорт хийгээр утах, толгойг нь цавчих, цулуугаар шидэх, ангал руу нисгэх зэрэг аргууд түгээмэл хэрэглэгддэг гэнэ. ;Дүүжлэх Зориулалтын тавцан, модны мөчир төдийгүй, салан дээр зоосон шонд дүүжилдэг уламжлал зарим оронд эртнээс нааш байжээ. Үхдэл тээсэн сал голоор урсаж явахыг эрэг дээр байсан хүмүүс харж "хүмүүжнэ" хэмээн эрх баригчид үздэг байж. Өнөөдөр дэлхийн 50 гаруй орон дүүжлэн хороох ял оноож байна. ;Буудах Хамгийн түгээмэл арга. Ихэнх оронд буудан хороох ялыг үнэ төлбөргүй хийдэг. Үүнийг тодруулдгийн учир нь фашист Германд цаазлуулсан хүний гэр бүлээр цаазын зардлыг нөхөн төлүүлдэг байсантай холбоотой ажээ. Иракийн эрх баригчид самуун дэгдээсэн курдуудыг цаазласны дараа гэр бүлээс нь 300 динар авдаг байсан ажээ. Сумны болон бууны элэгдэл хорогдлын төлбөр хийгээгүй хятадууд хамаатан садныхаа хүний цогцсыг авч чаддаггүй гэнэ. ;Толгой цавчих Энэхүү хуульчилсан аллагыг гүйцэтгэхэд гүйцэтгэгчийн ур чадвар маш их үүрэгтэй. Хоёр зууны тэртээ Францын агуу их хувьсгалын үед нэг ээлжинд нэг хүн 60 гаруй толгой цавчиж ихээхэн цуцдаг байсан ажээ. Иймд доктор Ж.Гильотен гэгч зориулалтын машин бүтээж хувьсгалчдад тусалсан байна. 160 кг-ын жинтэй хурц хутга бүхий энэ төхөөрөмжийг зохиогчийнх нь нэрээр нэрлэжээ. ХХI зууны эхэнд хүний толгой цавчиж цаазлах ялыг зөвхөн [[Саудын Араб]]т хэрэглэж байна. Хар тамхины наймаачдыг цаазлах хууль 1980-аад онд гарсанаас хойш энэ улсад 100 гаруй хүний толгойг цавчжээ. ;Хорт тариа [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын ихэнх мужид энэ аргыг хэрэглэдэг. Хүний судсаар орсон тариа ухаан алдуулж булчинг сулруулж, уушиг зүрхний ажиллагааг зогсооно. ;Хорт хий Тусгай өрөөнд хорт хийгээр утах аргыг фашист Германд бус ЗСБНХУ-д санаачилжээ. Дотоодыг хамгаалахын ажилтан И.Д.Берг гэгч автомашины утааг тэвш рүү оруулан хэрэгтнүүдийг хордуулж хороох арга бодож олсон байна. Хорт хийн аргыг 1956 оноос АНУ-д хэрэглэж эхэлжээ. Цианит калийг хүчилд хийхэд ялгарах хийгээр хэрэгтнийг хордуулдаг байна. ;Цахилгаан сандал Үүнийг агуу их зохион бүтээгч [[Томас Эдисон]] бүтээжээ. Түшлэгт сандалд суулгаж хүлсэн хүний толгой ба хөлд нь зэс электрод холбоно. 1900 вольтын хүчдэл өгөхөд хүний зүрх яаж ч тэсэх билээ. АНУ-д цахилгаан сандал дээр суулгаж хороох ялыг гүйцэтгэдэг. ;Чулуугаар шидэх Хүн төрөлхтний эртний үед хүн болгон чөлөөтэй оролцох боломжтой "ардын цааз" байжээ. Одоо энэ аргыг зургаан улс хэрэглэдэг аж. Хэрэгтэнг шонд дүүжилж байгаад чулуу нүүлгэнэ. Эндээс хэрэгтний тархины гэмтэл нь үхэлд хүргэх гол шалтгаан болно. ;Хүчилд уусгах Иракт энэ цаазыг хэрэглэдэг байжээ. Хүчлээр дүүргэсэн цементэн онгоцонд эхлээд хэрэгтний гар, хөлийг дүрнэ. Энэ аргаар Ливаны коммунист намын төв хорооны нарийн бичгийн дарга Ф.Хелүг цаазалжээ. ;Хаднаас шидэх Манай эриний өмнөх үеэс уламжлагдсан энэ аргыг дэлхийн 2-р дайны үед фашист германыхан хэрэглэж байжээ. Дараа нь улаан хамгаалагчдын үед Хятадууд хэрэглэж байсан бөгөөд 770-аад жилийн өмнө Хубилай хааны Юниан мужид аваачсан монголчуудыг ингэж цаазалсан түүх байдаг. Харин одоо Исламын зарим орнууд энэ аргыг хэрэглэж байна. == Цаазаар авах ял оноох == Дэлхийн 13 оронд хэрэгтнийг нас харгалзахгүй цаазалж байна. Үүнийг эрх чөлөөт АНУ-д хийдэг, тухайлбал Луизиана, Арканзас мужид 15 настай, Миссисипид 14-тэй, Флоридад 13-тай хүүхдийг цаазлан хороосон бол Иранд 10 настай хүүхдийг жирэмсэн эмэгтэйн хамт цаазалжээ. Сүүлийн арав гаруй жилд Ираны 13 хүүхэд хуульчилсан аллагад өртсөн байна. Ихэнх улсад эх орноосоо урвасан тохиолдолд ялын дээд хэмжээ оноодог. Зарим улс орон өөрийн зан заншлын өвөрмөц онцлогоо хадгалах зорилгоор цаазлах ялыг хэрэгжүүлдэг байна. * Бусадтай энгэр зөрүүлсэн эхнэр хүн - БНАСАУ, Иран * Янханчлах - Иран * Хүн нэрээ гутааж арчаагүй амьдрах - Иран * Tамхи татах явдал дөрөв дэх удаагаа давтагдвал - Иран * Эрийг эмлэх - Иран, Мавритани * Нэг бус удаа архи уух - Иран * Садар самуун сурталчлах, янхны газар байгуулах, зуучлах, тамхи хулгайгаар хил давуулах, үхэр хулгайлах - Хятад * Галдан шатаах - Марокко, Баруун Сахар * Хар зах дээр наймаа хийх - Мозамбик * Хүндрүүлэх нөхцөлд агаар, ус бохирдуулсан - Йемен * Мухаммед бурхны нэрийг бузарлах - Пакистан * Хар дом, хараал хийж хүний амь бүрэлгэх - Руанда == Цаазаар авах ял ба Монгол Улс == Монгол Улс 2012 онд Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсын пактын Цаазаар авах ялыг халах тухай нэмэлт хоёрдугаар протоколд нэгдэн орсноор Монгол Улс цаазын ялыг хэрэглэхгүй байх үүргийг олон улсын өмнө хүлээх болсон. Улмаар 2015 оны 12-р сард батлагдаж, 2017 оны 7 сарын 1-нээс хэрэгжүүлж эхэлсэн Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулгад цаазаар авах ялыг ялын төрлөөс албан ёсоор хассан байна. 1988-2005 хүртэл 800 гаруй хүнд Монгол Улсад цаазын ял оноосон байдаг юм. == Гадаад холбоос == {{commonscat|Capital punishment|Цаазаар авах ял}} [[Ангилал:Цаазаар авах ял| ]] [[Ангилал:Хүний эрх]] 4boq7nvpmhjq5r2vlfzoelo6xeiv5xq 0 13911 857438 856748 2026-05-30T06:49:13Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857438 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Индиана мужийн нийслэл}} {{About|АНУ-ын Индиана мужийн нийслэл хотын}} {{distinguish|text=Бразилын [[Минас-Жерайс муж]]ийн [[Индианополис]]}} {{Инфобокс суурин | name = Индианаполис | native_name = Indianapolis | official_name = | settlement_type = [[АНУ-ын нийслэлүүдийн жагсаалт|Мужийн нийслэл]] ба<br>[[нэгдмэл хот-тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Indianapolis-1872529 1920 (cropped).jpg | caption1 = Индианаполис хотын төв | image2 = Indiana_State_Capitol_Market_St_(bannerportada_esvoy).jpg | caption2 = [[Индиана мужийн капитол]] | image3 = Monument Circle, Indianapolis, Indiana, USA (cropped).jpg | caption3 = [[Цэрэг ба далайчдын хөшөө (Индианаполис)|Хөшөөний тойрог]] | image4 = Indiana World War Memorial - July 2016 - Aonghus Flynn.jpg | caption4 = [[Индианагийн Дэлхийн дайны дурсгалын талбай|Дайны дурсгал]] | image5 = Lucas Oil Stadium panoramic view from south end suite - WCNA Oct. 2024.jpg | caption5 = [[Лукас Ойл цэнгэлдэх хүрээлэн]] | image7 = Indianapolis - 2013-06-11 (cropped).jpg | caption7 = [[Уайт Ривер Стейт Парк]] }} | image_flag = Flag of Indianapolis.svg | flag_link = Индианаполисийн далбаа | image_seal = File:Seal of Indianapolis.svg | nicknames = <!-- DO NOT REMOVE NAPTOWN PER CURRENT CONSENSUS -->"Инди", "Circle City", "[[Америкийн уулзвар]]", "Naptown" | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | pushpin_map = Индиана#АНУ | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|39|46|07|N|86|09|29|W|region:US-IN|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_type2 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type3 = [[Индианагийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_type4 = [[Индианагийн хотхоны жагсаалт|Хотхон]] | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_name2 = {{flag|Индиана}} | subdivision_name3 = [[Марион тойрог, Индиана|Марион]] | subdivision_name4 = {{hlist|[[Вашингтон хотхон, Марион тойрог, Индиана|Вашингтон]]|[[Декатур хотхон, Марион тойрог, Индиана|Декатур]]|[[Лоуренс хотхон, Марион тойрог, Индиана|Лоуренс]]|[[Перри хотхон, Марион тойрог, Индиана|Перри]]|[[Пайк хотхон, Марион тойрог, Индиана|Пайк]]|[[Төв хотхон, Марион тойрог, Индиана|Төв]]|[[Уоррен хотхон, Марион тойрог, Индиана|Уоррен]]|[[Уэйн хотхон, Марион тойрог, Индиана|Уэйн]]|[[Франклин хотхон, Марион тойрог, Индиана|Франклин]]}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{start date and age|1821|1|6|mf=y}}<ref name="founding">{{cite book |editor1-last=Боденхамер|editor1-first=Дэвид |editor2-last=Барроус|editor2-first=Роберт |title=The Encyclopedia of Indianapolis |year=1994 |publisher=[[Индианагийн Их Сургуулийн Хэвлэл]] |location=Bloomington and Indianapolis |pages=1479–1480 |isbn=0-253-31222-1}}</ref> | established_title2 = [[Хотын корпораци|Нэгдсэн (суурин)]] | established_date2 = {{start date and age|1831|9|3|mf=y}}<ref name="founding"/> | established_title3 = Нэгдсэн (хот) | established_date3 = {{start date and age|1847|3|30|mf=y}}<ref name="founding"/> | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | governing_body = [[Индианаполис хотын-тойргийн зөвлөл]] | leader_title = [[Индианаполисийн хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Жо Хогсетт]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 952.95 | area_total_sq_mi = 367.93 | area_land_km2 = 936.64 | area_land_sq_mi = 361.64 | area_water_km2 = 16.30 | area_water_sq_mi = 6.29 | area_note = | elevation_m = 219 | elevation_ft = 718 | elevation_footnotes = <ref name="GNIS">{{cite GNIS|2395423|Indianapolis|access-date=2024-05-07}}</ref> | population_total = 887642 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_footnotes = | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|42-т]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|16-д]]<br />Индианад [[Индианагийн хотын жагсаалт|1-т]] | population_density_sq_mi = 2454.50 | population_density_km2 = 947.69 | population_urban = 1,699,881 ([[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|АНУ: 32-т]]) | population_density_urban_km2 = 908.4 | population_density_urban_sq_mi = 2,352.6 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]] |access-date=2024-05-07}}</ref> | population_metro = 2111040 ([[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|АНУ: 34-т]]) | population_demonym = Индианаполисчууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Total Gross Domestic Product for Indianapolis-Carmel-Anderson, IN (MSA) |url= https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP26900 |website= fred.stlouisfed.org}}</ref><ref name="bea.gov">{{cite web |url = https://www.bea.gov/sites/default/files/2023-12/lagdp1223.pdf |title = Gross Domestic Product by County and Metropolitan Area, 2022|publisher = [[Эдийн засгийн шинжилгээний товчоо]] |website = www.bea.gov}}</ref> |demographics2_title1 = [[АНУ-ын нийслэлүүдийн жагсаалт|Мужийн нийслэл]] ба [[нэгдсэн хот-тойрог]] |demographics2_info1 =$102.8 тэрбум (2022) |demographics2_title2 = Индианаполис (ХБСБ) |demographics2_info2 =$184.4 тэрбум (2022) | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = {{Collapsible list|title=56 total ZIP codes:|46201–46209, 46213-46214, 46216-46222, 46224-46231, 46234-46237, 46239-46242, 46244, 46247, 46249-46251, 46253-46256, 46259-46260, 46262, 46268, 46277-46278, 46280, 46282-46283, 46285, 46288, 46290, 46298}} | area_codes = [[Бүс нутгийн код 317 ба 463|317 ба 463]] | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС]] код | blank_info = 18-36003<ref name="GR2">{{cite web |url=https://census.gov |publisher=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]] |title=U.S. Census Bureau |access-date=January 31, 2008}}</ref> | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 2395423<ref name=GNIS/> | website = {{URL|indy.gov}} | footnotes = | established_title4 = [[Нэгдсэн хот-тойрог|Хот-тойргийн нэгдэл]] | established_date4 = {{start date and age|1970|1|1|mf=y}}<ref name="Unigov"/> | timezone = [[Дорнод цагийн бүс|ЗЦБ]] | utc_offset = −5 | timezone_DST = [[Дорнод зуны цаг|ЗЗЦ]] | utc_offset_DST = −4 | area_footnotes = <ref name="CenPopGazetteer2020">{{cite web |title=2020 U.S. Gazetteer Files |url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_18.txt |publisher=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]] |access-date=2024-05-07}}</ref> }} '''Индианаполис''' ({{lang-en|Indianapolis}} [{{IPA|ˌɪndɪəˈnæpəlɪs}}] ) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Индиана]] муж улсын засаг захиргааны төв хот юм. 2008 оны байдлаар 798,382 оршин суугчтай<ref name=08EST>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2008-01.csv|title=Table 1: Annual Estimates of the Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by July 1, 2008 Population|publisher=US Census Bureau|date = 2009-07-01|accessyear=2009|accessdate=9 сарын 29|format=[[comma-separated values|CSV]]}}</ref>. Индианагийн хамгийн том хот бөгөөд АНУ-д 14-т орно. == Хүн ам == {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн амын тоо<ref>1990–2010: Хүн амын тооллогын дүн; 2016: АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчооны багцаалсан дүн</ref> |- |- |1840 | style="text-align:right;" |2.692 |- |1850 | style="text-align:right;" |8.091 |- |1860 | style="text-align:right;" |18.611 |- |1870 | style="text-align:right;" |48.244 |- |1880 | style="text-align:right;" |75.056 |- |1890 | style="text-align:right;" |105.436 |- |1900 | style="text-align:right;" |169.164 |- |1910 | style="text-align:right;" |233.650 |- |1920 | style="text-align:right;" |314.194 |- |1930 | style="text-align:right;" |364.161 |- |1940 | style="text-align:right;" |386.972 |- |1950 | style="text-align:right;" |427.173 |- |1960 | style="text-align:right;" |476.258 |- |1970 | style="text-align:right;" |744.624 |- |1980 | style="text-align:right;" |700.807 |- |1990 | style="text-align:right;" |731.278 |- |2000 | style="text-align:right;" |781.870 |- |2010 | style="text-align:right;" |829.718 |- |2016 | style="text-align:right;" |855.164 |} {{Том зураг|Panorama of downtown Indianapolis skyline, July 2016.jpg|1000|Индианаполис хотын төв}} == Ах дүү хотууд == * {{DEU|#}} [[Кёльн]], Герман * {{ITA|#}} [[Монца]], Итали * {{SVN|#}} [[Пиран]], Словени * {{CAN|#}} [[Скарборо (Торонто)|Скарборо]], Канад * {{TWN|#}} [[Тайбэй]], Тайвань == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=Индианаполис ([[Индианаполисын олон улсын нисэх буудал]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1871–одоо |collapsed = Y |single line = Y |metric first = |Jan record high F = 71 |Feb record high F = 77 |Mar record high F = 85 |Apr record high F = 90 |May record high F = 96 |Jun record high F = 104 |Jul record high F = 106 |Aug record high F = 103 |Sep record high F = 100 |Oct record high F = 92 |Nov record high F = 81 |Dec record high F = 74 |year record high F = 106 |Jan avg record high F = 58.8 |Feb avg record high F = 64.4 |Mar avg record high F = 74.0 |Apr avg record high F = 80.8 |May avg record high F = 87.1 |Jun avg record high F = 91.9 |Jul avg record high F = 93.4 |Aug avg record high F = 92.6 |Sep avg record high F = 90.7 |Oct avg record high F = 82.8 |Nov avg record high F = 70.5 |Dec avg record high F = 61.7 |year avg record high F = 94.9 |Jan high F = 36.1 |Feb high F = 40.8 |Mar high F = 51.9 |Apr high F = 63.9 |May high F = 73.4 |Jun high F = 82.0 |Jul high F = 85.2 |Aug high F = 84.3 |Sep high F = 78.2 |Oct high F = 65.6 |Nov high F = 51.8 |Dec high F = 40.4 |year high F = 62.8 |Jan mean F = 28.5 |Feb mean F = 32.5 |Mar mean F = 42.4 |Apr mean F = 53.6 |May mean F = 63.6 |Jun mean F = 72.5 |Jul mean F = 75.8 |Aug mean F = 74.7 |Sep mean F = 67.8 |Oct mean F = 55.5 |Nov mean F = 43.3 |Dec mean F = 33.3 |year mean F = 53.6 |Jan low F = 20.9 |Feb low F = 24.2 |Mar low F = 33.0 |Apr low F = 43.3 |May low F = 53.7 |Jun low F = 62.9 |Jul low F = 66.4 |Aug low F = 65.0 |Sep low F = 57.4 |Oct low F = 45.5 |Nov low F = 34.9 |Dec low F = 26.2 |year low F = 44.4 |Jan avg record low F = -2.1 |Feb avg record low F = 4.8 |Mar avg record low F = 14.9 |Apr avg record low F = 27.2 |May avg record low F = 37.8 |Jun avg record low F = 49.2 |Jul avg record low F = 56.1 |Aug avg record low F = 55.1 |Sep avg record low F = 43.1 |Oct avg record low F = 30.2 |Nov avg record low F = 19.6 |Dec avg record low F = 6.8 |year avg record low F = -4.9 |Jan record low F = −27 |Feb record low F = −21 |Mar record low F = −7 |Apr record low F = 18 |May record low F = 27 |Jun record low F = 37 |Jul record low F = 46 |Aug record low F = 41 |Sep record low F = 30 |Oct record low F = 20 |Nov record low F = −5 |Dec record low F = −23 |year record low F = -27 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 3.12 |Feb precipitation inch = 2.43 |Mar precipitation inch = 3.69 |Apr precipitation inch = 4.34 |May precipitation inch = 4.75 |Jun precipitation inch = 4.95 |Jul precipitation inch = 4.42 |Aug precipitation inch = 3.20 |Sep precipitation inch = 3.14 |Oct precipitation inch = 3.22 |Nov precipitation inch = 3.45 |Dec precipitation inch = 2.92 |year precipitation inch = 43.63 |Jan snow inch = 8.8 |Feb snow inch = 6.0 |Mar snow inch = 3.2 |Apr snow inch = 0.2 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.1 |Nov snow inch = 0.8 |Dec snow inch = 6.4 |year snow inch = 25.5 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 12.3 |Feb precipitation days = 10.3 |Mar precipitation days = 11.5 |Apr precipitation days = 11.9 |May precipitation days = 13.3 |Jun precipitation days = 11.5 |Jul precipitation days = 10.3 |Aug precipitation days = 8.3 |Sep precipitation days = 7.9 |Oct precipitation days = 8.9 |Nov precipitation days = 10.2 |Dec precipitation days = 11.8 |year precipitation days = 128.2 |unit snow days = 0.1 инч |Jan snow days = 7.0 |Feb snow days = 5.8 |Mar snow days = 2.4 |Apr snow days = 0.3 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.1 |Nov snow days = 1.2 |Dec snow days = 5.6 |year snow days = 22.4 |Jan snow depth inch = 5.0 |Feb snow depth inch = 3.6 |Mar snow depth inch = 2.3 |Apr snow depth inch = 0.1 |May snow depth inch = 0.0 |Jun snow depth inch = 0.0 |Jul snow depth inch = 0.0 |Aug snow depth inch = 0.0 |Sep snow depth inch = 0.0 |Oct snow depth inch = 0.0 |Nov snow depth inch = 0.3 |Dec snow depth inch = 3.4 |year snow depth inch = 7.3 |Jan humidity = 75.0 |Feb humidity = 73.6 |Mar humidity = 69.9 |Apr humidity = 65.6 |May humidity = 67.1 |Jun humidity = 68.4 |Jul humidity = 72.8 |Aug humidity = 75.4 |Sep humidity = 74.4 |Oct humidity = 71.6 |Nov humidity = 75.5 |Dec humidity = 78.0 |year humidity = 72.3 |Jan sun = 132.1 |Feb sun = 145.7 |Mar sun = 178.3 |Apr sun = 214.8 |May sun = 264.7 |Jun sun = 287.2 |Jul sun = 295.2 |Aug sun = 273.7 |Sep sun = 232.6 |Oct sun = 196.6 |Nov sun = 117.1 |Dec sun = 102.4 |Jan percentsun = 44 |Feb percentsun = 49 |Mar percentsun = 48 |Apr percentsun = 54 |May percentsun = 59 |Jun percentsun = 64 |Jul percentsun = 65 |Aug percentsun = 64 |Sep percentsun = 62 |Oct percentsun = 57 |Nov percentsun = 39 |Dec percentsun = 35 |year percentsun = 55 |Jan dew point C = −7.7 |Feb dew point C = −5.8 |Mar dew point C = −0.6 |Apr dew point C = 4.3 |May dew point C = 10.3 |Jun dew point C = 15.5 |Jul dew point C = 18.3 |Aug dew point C = 17.6 |Sep dew point C = 13.7 |Oct dew point C = 6.7 |Nov dew point C = 1.6 |Dec dew point C = −4.2 |Jan uv = 2 |Feb uv = 3 |Mar uv = 4 |Apr uv = 6 |May uv = 8 |Jun uv = 9 |Jul uv = 9 |Aug uv = 8 |Sep uv = 6 |Oct uv = 4 |Nov uv = 2 |Dec uv = 2 |source 1 = [[NOAA]] (харьцангуй чийгшил, шүүдрийн цэг, нар 1961–1990<ref name="NOAA Indianapolis Weatherbox"> {{cite web | url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=ind | title = NowData – NOAA Online Weather Data | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-05-19}}</ref><ref name = "NOAA TXT"> {{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00093819&format=pdf | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | title = Station: Indianapolis, TN | work = U.S. Climate Normals 2020: U.S. Monthly Climate Normals (1991–2020) | access-date = 2026-05-19}}</ref><ref> {{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72438.TXT | title = WMO Climate Normals for INDIANAPOLIS/INT'L ARPT IN 1961–1990 | access-date = 2026-05-19 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа}}</ref> | source 2 = Weather Atlas (UV)<ref>{{Cite web | url = https://www.weather-atlas.com/en/indiana-usa/indianapolis-climate | title = Indianapolis, Indiana - Detailed climate information and monthly weather forecast | publisher = Yu Media Group | website = Weather Atlas | access-date = 2026-05-19 }}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Indianapolis|Индианаполис}} * [https://www.indy.gov/ Албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:АНУ-ын муж улсын нийслэл]] [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Индианаполис| ]] [[Ангилал:Индианагийн суурин]] [[Ангилал:Индианагийн тойргийн төв]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:1821 онд байгуулагдсан]] edz4eelo1twmk7h81jsj5pw3k9aplzd 0 14984 857412 841975 2026-05-30T03:26:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857412 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Бор галуу | status = LC | status_system = IUCN3.1 | image = Greylag Goose - St James's Park, London - Nov 2006.jpg | image_width = 250px | image_caption = Өрнийн бор галуу (''Anser anser anser'') | image2 = Anser anser - Greylag Goose XC436358.mp3 | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[шувуу|Жигүүртэн]] | ordo = [[Галуутан]] | familia = [[Нугасныхан]] | genus = ''Anser'', ''Галуу'' | species = '''''A. anser''''' | binomial = ''Anser anser'' | binomial_authority = ([[Карл Линней]], 1758) | subdivision_ranks = Дэд зүйлүүд | subdivision = * ''A. a. anser''<br /><small>Өрнийн бор галуу&nbsp;&nbsp;([[Карл Линней]], 1758)</small> * ''A. a. rubrirostris''<br /><small>Дорнын бор галуу</small> * ''A. a. domesticus''<br /><small>Гэршүүлсэн галуу &nbsp;&nbsp;([[Карл Линней]], 1758)</small> }} [[File:Anser anser - Oies cendrées sur la Meurthe.webm|thumb|Бор галуу]] '''Бор галуу''' , ''Anser anser'', нь [[Нугасныхан]] овгийн шувуу юм. == Гадаад төрх == [[Файл:Greylag Geese (Anser anser) in flight, Cley, Norfolk 1700.jpg|thumb|left|Нисэж байна.]] [[Файл:Greyleg Geese I2 IMG 8223.jpg|thumb|left| [[Энэтхэг]]т.]] Энэ зүйл нь томхон биетэй ба 74-84 см урт, далавчаа дэлгэхэд 149-168 см, 2.3-5.5 кг жинтэй юм. Том толгой, гурвалжин хошуутай, хөл нь ягаан өнгөтэй. Баруун Европын дэд зүйл болох ''A. a. anser'' нь ягаан шардуу хошуутай ба Азийн дэд зүйл болох ''A. a. rubrirostris''-с биеэр арай жижиг, бараандуу зүстэй. [[Орос]], [[Монгол]], [[Хятад]]ын хойд хэсэгт нутаглана. Өвөл [[Энэтхэг]] болон Хятадын өмнө зүгрүү нүүдэллэдэг. == Тархалт == Бор галуу [[Европ]]ын олон улс оронд таарах ба зүүн зүгт [[Ази]], [[Хятад]] хүртэл нутаглана. Тэд нүүдлийн шувуу бөгөөд өмнө зүгт өвөлждөг. Мөн [[Хойд Америк]]т цөөн тооны бор галуу бий. Эдгэр галуу нь голдуу цэцэрлэгт хүрээлэн зэрэг хотын ойр амьдарна. [[Файл:Goose3.JPG|thumb|Гэрийн галуутай эрлийзэжсэн бор галуу.]] [[Файл:Greylag goose (Anser Anser).jpg|thumb|[[Вашингтон]]д.]] Тэд 4-5 сард үүр засан 5-6 өндөг гаргах ба 28-29 хоног дараад дэгдээхэй болно. == Зургийн цомог == <gallery> Image:Greyleg Geese I IMG 8223.jpg| Энэтхэгт. Image:Greylag Geese I-Bharatpur IMG 8225.jpg| Энэтхэгт Image:Greygoose.jpg Image:Greylag Goose (Anser anser).jpg| Image:Anser anser (aka).jpg| Image:Husa velká.jpg| Image:Greylag_goose_flying.jpg| Image:Geese flying Oxford 20050326.jpg| Image:Greylag Goose in St James's Park, London - May 2006.jpg|[[Лондон]]д. Image:Graugans (Anser anser).jpg|[[Герман]]д. Image:wildgansflug.jpg| Image:Greylag_Goose_Grauwe_Gans.JPG| Anser anser MHNT.ZOO.2010.11.14.3.jpg |Museum specimen <!-- Image with inadequate rationale removed: Image:Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige.jpg|The goose-riding protagonist of "[[The Wonderful Adventures of Nils]]" by [[Selma Lagerlöf]]. --> </gallery> == Цахим холбоос == {{commons|Anser anser}} * [http://www.rspb.org.uk/birds/guide/g/greylaggoose/index.asp RSPB A to Z of UK Birds] * [http://ibc.lynxeds.com/species/greylag-goose-anser-anser Greylag Goose videos, photos & sounds] on the Internet Bird Collection * [http://www.birds.cornell.edu/crows/domgeese.htm Confusing Domestic Geese] - An article about Greylag geese in North America, with photos * [https://web.archive.org/web/20091224125039/http://www.birdsnetherlands.nl/oostvaardersplassen_greylag.htm the Greylag Goose in the Oostvaardersplassen] - An article about the Greylag Goose population in nature reserve Oostvaardersplassen, the Netherlands * [http://www.nature-pictures.org/foto/58/ Greylag Goose pictures] Wildlife Greylag Goose photos- adult with nestlings and voice [[Ангилал:Галуу]] [[Ангилал:Агнуурын шувуу]] [[Ангилал:Евразийн шувууд]] qix89j0lac70sm402ug9d4ogtds8vtx 0 15084 857411 794577 2026-05-30T03:13:25Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857411 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Бидэрт самарчшаазгай | status = LC | status_system = IUCN3.1 | image = Nucifraga caryocatactes, Kotka, Finland 1.jpg | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[Шувуу]] | ordo = [[Боршувуутан]] | subordo = [[Дуучшувуу]] | familia = [[Хэрээнийхэн]] | genus = ''Самарчшаазгай'', ''Nucifraga'' | species = '''''N. caryocatactes''''' | binomial = ''Nucifraga caryocatactes'' | binomial_authority = ([[Карл Линней|Линней]], 1758) }} '''Бидэрт самарчшаазгай''', ('''''Nucifraga caryocatactes'''''), урьд '''Самарч шаазгай''' гэж байсан, нь [[Хэрээнийхэн]] овгийн шувуу бөгөөд [[Цагчаа ятгашаазгай]]наас биеэр арай том юм. == Гадаад төрх == [[Зураг:Spotted Nutcracker.jpg|thumb|left|[[Польш]] (''Nucifraga caryocatactes'')]] [[Зураг:Southern Nutcracker, Uttarakhand, India O DSC02850.jpg|thumb|left| [[Энэтхэг]]т. ]] Энэ шувуу нь хар бордуу зүстэй ба өргөн далавч, богино сүүлтэй. Нүүр, хүзүү, дал нуруу, өвөр хэсэгт цагаан цоохор бидэртэй. Уртавтар нарийн хар хошуу нь хурц үзүүртэй ба зүйлээс шалтгаалан уртын хэмжээ өөр байна. Нүдний цөцгий, хөл, сарвуу нь хар. Биеийн урт 32–38 см (хошуунаас сүүлний үзүүр хүртэл) ба далавчаа дэлгэхэд 49–53 см болно. == Дэд зүйлүүд == Нийт 10 дэд зүйл бий: * ''caryocatactes'' (Линней, 1785) Скандинав, Европ;Кавказ болон Казахстан; Оросын өмнөд хэсэгт өвөлждөг; * ''macrorhynchos'' (Brehm, 1823) хойд ба зүүн хойд Ази; Ираны хойд хэсэг, Солонгос, Хятадын хойд; Турк * ''rothschildi'' (Hartert, 1903) Казахстан, Хятад; * ''japonica'' (Hartert, 1897) Хоккайдо, Япон; * ''owstoni'' (Ingram, 1910) Тайвань; * ''interdicta'' (Kleinschmidt and Weigold, 1922) Хятадын уул нурууд; * ''multipunctata'' (Gould, 1849) Пакистан, Энэтхэг; * ''hemispila'' (Vigors, 1831) Гималайн нуруу; * ''macella'' (Thayer and Bangs, 1909) Төвд, Хятад, Балба; * ''yunnanensis'' Хятадын зүүн өмнөд. == Зан авир == === Идэш тэжээл === Гол идэш тэжээл нь янз бүрийн [[нарс]] модны самар бөгөөд тэр дундаа томхон үртэй [[Хятадын цагаан нарс]], P. armandii, [[Швейцар нарс]], P. cembra, [[Солонгос нарс]], P. koraiensis, [[Японы цагаан нарс]], P. parviflora, [[Сибирийн давжаа нарс]], P. pumila, [[Сибирийн нарс]], P. sibirica болон [[Хөх нарс]], ''P. wallichiana'' гэх мэт юм. [[Зураг:Poster Nucifraga caryocatactes.jpg|thumb]] Илүү гарсан үрээ нууж нөөцлөх зантай тул энэ нь шинэ мод ургахад чухал үүрэгтэй. Мөн олон янзын шавьж, жижиг шувуу, өндөг, мэрэгч, улай сэг гэх мэтээр хооллодог. === Үржил === [[File:Nucifraga caryocatactes caryocatactes MHNT.ZOO.2010.11.170.8.jpg|thumb|''Nucifraga caryocatactes caryocatactes '']] Тэд үүрээ голдуу өндөр шилмүүст модонд засах ба үргэлж наран талд зассан байдаг. 2-4 өндөг гаргаж, 18 хоног дарна. Эцэг эх хамтдаа ангаахайгаа өсгөж тэжээдэг. == Тархалт == Бидэрт самарчшаазгай [[Скандинав]]аас [[Европ]], [[Сибирь]], [[Монгол]] болон зүүн [[Ази]], [[Япон]]ы ой мод, хөвч, тайгад нутгалана. Тэд өргөн уудам газар тархан амьдрах ба 10,000,000км² орчим талбай эзэлнэ гэсэн тооцоо бий. Мөн өдгөө Европт 800,000-1,700,000 ш байна. == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20051202144626/http://cyberbirding.uib.no/photo/n_caryocatactes_02.php Norwegian Cyberbirding Nutcracker webpage] * [https://web.archive.org/web/20030915144213/http://www.birdclubkatwijk.nl/Gallery%20nieuw/Spotted%20Nutcracker.htm Spotted Nutcracker photographed in Panbos by Rene van Rossum on 2 November 1985] [[Ангилал:Хэрээнийхэн]] [[Ангилал:Евразийн шувууд]] qi5gqsswoajvci86d5i1md2o3v25qw7 0 16355 857392 778955 2026-05-29T22:26:30Z Dostojewskij 30144 [[Дэнзэн Норгай]] 857392 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|5 сарын}} '''5 сарын 29''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 149 дахь ([[өндөр жил]] бол 150 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 216 өдөр үлдэж байна. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1328 - Францын хаан ширээнд VI Филип суув. * 1416 - Пиетро Лореданаар удирдуулсан Венецийн арми хүн хүчээр хавь илүү Османы цэргийн хүчинд бут ниргүүлжээ. * 1453 - Османы эзэнт гүрний Султан II Мехмед Фатих 53 хоног бүсэлсний эцэст эзлэн авав. Ингэснээр Византын эзэнт гүрэн мөхсөн билээ. * 1660 - Англи, Шотланд, Ирланд улсын нэгдсэн хаан ширээнд II Чарльз суув. * 1733 - Америкийн нутаг дахь Францын колони Шинэ Франц уугуул иргэдийг боолчлохыг хүлээн зөвшөөрчээ. * 1780 - Америкийн хувьсгал: Британийн цэргийн хүч Эх газрын армыг устгах зорилгоор хүчтэй дайралт хийв. Дайралтын улмаас 113 хүн амиа алдаж, 53 хүн шархаджээ. * 1790 - Хойд Америкийн 13 колониос хамгийн сүүлд Род Айленд муж Үндсэн хуулийг хүлээн зөввшөөрчээ. * 1807 - Османы Султан бөгөөд Исламын Халифын суудалд IV Мустафа суув. * 1848 - Висконсин муж Нэгдсэн улсын 30 дахь муж улс болжээ. * 1861 - Хонконгийн Үндэсний худалдааны танхим байгуулагдав. * 1867 - Австри-Унгарын санамж бичиг байгуулагдсанаар Австри-Унгарын эзэнт гүрэн албан ёсоор байгуулагджээ. * 1868 - Сербийн хунтайж III Михало Обреновичийн амь насанд халдав. * 1886 - Эмч Жон Пембертон "Атланта Журнал" сонинд "Кока-Кола" ундааны анхны сурталчилгааг нийтэлжээ. * [[1903]] - Сербийн хаан I Александр, хатан Драга нарын амь насанд хэт даврах "Хар Гар" бүлэглэл халдав. * [[1914]] - Орос улсаас цэргийн дарга, түшмэлүүдийг урин авчирч монгол цэрэгт цэргийн эрдэм заалган боловсруулах тухай Монгол Оросын гэрээ байгуулагджээ. Бичигт,гурван яамны тэргүүн сайдууд, Нийслэл Хүрээнд суугаа элчин, консул сайдтай зөвлөн хэлэлцэж, Орос улсаас түшмэл зургаа, цэрэг арван зургааг урин авчирч багш болгохыг хүссэн байна. Тэд морьт цэрэг гурван зуу, үхэр буу пулемёт бууны 100 цэргийг жилийн хугацаагаар боловсруулахаар болж орос, монгол үсгээр хавсран заасан юм. ** Их Британийн иргэний тээврийн "Ирландын хатан" хөлөг Сейнт Лоуресын хошуунд осолдож 1012 хүн амьа алджээ. * 1918 - Арменийн арми Османы цэргийн хүчийг буулган авав. * 1919 - Суут эрдэмтэн Алберьт Эйнштейн "Таталцлын ерөнхий онол"-оо туршжээ. * 1931 - Италийн дарангуйлагч Бенито Муссулиниг тагнасан хэргээр америкийн иргэн Мишель Ширруг цаазлав. * 1932 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]д оролцсон ахмад дайчдын холбоо АНУ-д байгуулагджээ. * 1953 - Шинэ Зеландын уулчин Эдмунд Хиллари, Төвдийн уулчин [[Дэнзэн Норгай]] нар дэлхийн дээвэр болсон Эверестэд авирсан анхны уулчид болов. Энэ үед Дэнзэн Норгай 39 насны төрсөн өдрөө тэмдэглэж байсан юм. * 1964 - Арабын лиг өргөтгөсөн хуралдаанаараа Зүүн Йерусалемын асуудлыг хэлэлцэв. * 1973 - АНУ-ын Калифорни мужийн Лос Анжелес хотын захирагчаар Том Бредли сонгогдож, тус хотын анхны хар арьст захирагч болжээ. * 1982 - Фолклендын дайн: "Гүүс Грийн"-ийн тулалдаанд Британийн арми Аргентинийн армийг буулган авав. * 1985 - Одоогийн аваргуудын лиг буюу тухайн үеийн Европын цомын тэмцээнд учраа таарсан Ливерпүүл, Ювентус клубийн тоглолтын үеэр "Хейсэл" цэнгэлдэх нуржээ. Осолын улмаас 39 хүн амиа алдаж, 600 гаруй хүн бэртэж гэмтсэн юм. Хэрэгт холбогдуулан 34 хүнийг мөн баривчилсан байна. * 1988 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Рональд Рейган анх удаагаа ЗХУ-д айлчлав. Тэрээр ЗХУ-ын удирдагч Михайль Горбачевтай уулзсан юм. * 1989 - АНУ-ын бөмбөгдөгч "F-16" онгоцны хэсгийг үйлдвэрлэх гэрээнд АНУ болон Египетийн Засгийн газар гарын үсэг зуржээ. * 1990 - ОХУ-ын парламент Ерөнхийлөгчийн суудалд Борис Ельциныг суулгах шийдвэр гаргав. * 1999 - Нигерийн Ерөнхийлөгчөөр Олусегун Обасанжо сонгогдов. 16 жилийн турш цэргийн дарангуйлал дор байсан тус улсыг анх удаагаа жирийн иргэн удирдах болсон нь энэ байжээ. * 2004 - АНУ-ын нийслэл Вашингтон хотод "Дэлхийн хоёрдугаар дайны дурсгалын цогцолбор" нээлтээ хийжээ. * 2008 - Исландын Селфосс тосгонд 6.1 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 30 гаруй хүн амиа алдав. * 2015 - Дэлхийн худалдааны ихэр цамхгийн буурин дээр "One World Trade Center" байгуулагджээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1439 - Ромын пап III Пиус (1503 онд нас барсан) * 1630 - Английн хаан II Чарльз (1685 онд нас барсан) * [[1903]] - Академийн наадмыг 19 удаа хөтөлсөн жүжигчин Боб Хөүп (2003 онд нас барсан) * [[1905]] - Оддын дайн киноны Дарт Вейдрийн дүрээр алдаршсан Английн нэрт жүжигчин Себастиан Шоу (1994 онд нас барсан) * [[1910]] - Олимпиын нэг алт, хошой мөнгө, нэг хүрэл медальт Америкийн гүйгч Ральф Маткельф (1978 онд нас барсан) * [[1914]] - Нэрт уулчин, шерпа [[Дэнзэн Норгай]] (1986 онд нас барсан) * 1917 - АНУ-ын 35 дахь Ерөнхийлөгч Жон Ф.Кеннеди (1963 онд нас барсан) * 1920 - Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Жон Харсани (2000 онд нас барсан) * 1926 - Сенегалын гурав дахь Ерөнхийлөгч Абдулайе Вад * 1929 - Нобелийн шагналт Шотландын физикч Петер Хиггс * 1937 - Олимпын хошой аварга, нэг мөнгө, нэг хүрэл медальт, европын хошой аварга Алвин Шокемоль * 1940 - Мэргэжлийн сүмо бөхийн 48 дахь ёкозүна Тайхо Коки (2013 онд нас барсан) ** Пакистаны найм дахь Ерөнхийлөгч Фарук Легари (2010 онд нас барсан) * 1957 - Иранын нэрт найруулагч Мохсен Махмалбаф (1957 онд нас барсан) * 1961 - Академийн наадам, Греммийн шагналт жүжигчин, дуучин Мелисса Этеридж * 1963 - Олимп, дэлхийн хүрэл медальт Хятадын өндрийн харайгч Жү Жианхуа * 1967 - Английн алдарт "Оасис" хамтлагийн гоцлол дуучин, гитарчин Ноел Галлагер * 1975 - Английн охидын "Spice Girls" хамтлагийн дуучин Мел Б * 1977 - Италийн хөлбөмбөгч Марко Касетти * 1981 - Оросын хөлбөмбөгч Андрей Аршавин * 1982 - Олимпын аварга, танхимын дэлхийн аварга Украины олон төрөлтийн тамирчин Наталья Добриньска * 1984 - Америкийн сагсанбөмбөгч Кармело Энтони * 1988 - Олимпын аварга, хошой хүрэл медальт, дэлхийн таван удаагийн аварга, азийн наадмын гурван удаагийн аварга Хятадын гимнастикч Ченг Фей == Нас барсан алдартнууд == * 1259 - Данйн хаан I Кристофер (1219 онд төрсөн) * 1814 - Наполеон Бонапартын анхны эхнэр Жозефин де Бухарнай (1763 онд төрсөн) * 1892 - Бахаистуудын хөдөлгөөнийг үндэслэгч Бахаулла (1817 онд төрсөн) * 1919 - АНУ-ын 39 дэх Төрийн нарийн бичгийн дарга Роберт Бэкон (1860 онд төрсөн) * 1958 - Нобелийн шагналт Испанийн зохиолч, яруу найрагч Хуан Рамон Хименез (1881 онд төрсөн) * 1977 - Бирмийн Ерөнхий сайд Ба Мау (1893 онд төрсөн) * 1979 - АНУ-ын Кино академийг үүсгэн байгуулагч, Академийн наадмын шагналт нэрт жүжигчин Мери Пикфорд (1892 онд төрсөн) * 1987 - Энэтхэгийн тав дахь Ерөнхий сайд Чаран Сингх ([[1905]] онд төрсөн) * 2010 - Каннын наадмын шагналт Америкийн нэрт жүжигчин Деннис Хоппер (1936 онд төрсөн) * 2011 - Абхазын хоёр дахь Ерөнхийлөгч Сергей Багапш (1949 онд төрсөн) ** Унгарын 14 дэх Ерөнхийлөгч Ференц Мадл (1931 онд төрсөн) * 2017 - Грекийн Ерөнхий сайд Константинос Мицотакис (1918 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{ARG}} Зэвсэгт хүчний өдөр * {{IDN}} {{SWE}} Ахмад настны өдөр * Дэлхийн хоол боловсруулах эрхтний эрүүл мэндийн өдөр * Дэлхийн энхийг сахиулагчдын өдөр ---- {{Commonscat|29 May|5 сарын 29}} [[Ангилал:Өдөр|0529]] [[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|29]] fiyee8o6m5c75yu1cmfshzipo7g20wd 0 17455 857393 819048 2026-05-29T22:40:22Z Dostojewskij 30144 Файл:Leonid Govorov 1.jpg 857393 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн |нэр=Леонид Александрович Говоров |зураг=[[Image:Marshal of the USSR 1977 CPA 4679.jpg|160px|A USSR stamp, Military persons of the USSR]] |төрсөн= [[1897]] оны [[2 сарын 22]] |нас барсан= [[1955]] оны [[3 сарын 19]] |төрсөн_газар=Бутырки, Киров муж, [[Оросын эзэнт гүрэн]] |нас барсан_газар=[[Москва]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |оршуулсан газар=Кремлийн хана |оршуулсан_газар_нэр= |хоч= |эх орон={{flag|Оросын эзэнт гүрэн}} (1916-1918)<br>{{flag|Зөвлөлт Холбоот Улс}} (1920-1955) |албан он жилүүд=1917 — 1955 |цол=[[Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал]] |албан тушаал=Ленинградын фронт<br>Ленинградын цэргийн тойрог |нэгж=Артиллери (их бууны анги) |тулалдаанууд=[[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]<br>Оросын иргэний дайн<br>Зөвлөлт-Финляндын дайн<br>Зүүн фронт ([[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайн]]) *Биалясток-Минскийн тулалдаан *Москвагийн тулалдаан *Ленинградын бэхлэлт *Нарвын тулалдаан *Дөрөвдүгээр стратегийн төлөвлөгөө *Балтийн дайралт |шагналууд=[[Зөвлөлт Холбоот Улсын Баатар]]<br>Лениний одон (5)<br>Ялалт одон<br>Улаан Тугийн одон (3)<br>Суворовын 1-р зэргийн одон (2)<br>Кутузовын 1-р зэргийн одон<br>Улаан таван хошуу<br>Lйgion d'honneur<br>Croix de guerre 1939-1945 |бусад_үйл=Агаараас эсэргүүцэн хамгаалах цэргийн командлагч,<br>Батлан Хамгаалах Яамны орлогч сайд }} [[Файл:Leonid Govorov 1.jpg|thumb|Леонид Говоров (1950)]] '''Леонид Александрович Говоров''' (1897 оны 2 сарын 22 - 1955 оны 3 сарын 19) нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] цэргийн жанжин бөгөөд Бутырки тосгонд(одоогийн Киров муж) төржээ. Түүний аав бага залуудаа усан цэрэг нэгэн байв. Елабуг хэмээх жижиг хотод [[техник]]ийн дээд сургуулийг төгсөөд одоогийн [[Санкт-Петербург]] дахь ''Петроградын Политехникийн дээд сургуульд'' элсэн суралцжээ. [[1916]] оны арванхоёрдугаар сард оюутан нөхдийн нь хамт ''Константиновын Артиллерийн Сургуульд'' дайчлан явуулсан бөгөөд [[1917]] онд их бууны батарейн офицер болсон гэдэг. ==Оросын хувьсгал== [[Октябрийн хувьсгал]] дэгдэж байх үед Говоров Оросын армид алба хааж байсан ба удалгүй цэргээс халагдан гэртээ харьсан үед нь хувьсгалын эсэргүү Александр Колчак тэргүүтэй Цагаантнууд төрсөн нутгийг нь эзлэн авч залуучуудыг нь хүчээр цэрэгт татахад Говоров ч хамрагдсан байна. Тэр Колчакийн армиас оргон Улаан армийн эгнээнд нэгджээ. Оросын Иргэний дайнд эрэлхэг гавъяа байгуулсаны нь төлөө '''Улаан тугийн одонгоор''' Говоровыг Крымд болсон Василий Блюхерийн удирдлаган дор Пётр Врангелийн эсрэг тулалдаанд оролцсоны дараа шагнажээ. ==Олон улсын дайн== [[1920]] болон [[1930|30]] оны туршид «[[Михаил Фрунзе|М. В. Фрунзийн]] нэрэмжит цэргийн академ»-ид командын бүрэлдэхүүний жилийн курсэд суралцаж цэргийн мэдлэгээ дээшлүүлсээр байв. 1936 онд Улаан Армийн Жанжин штабын академи байгуулагдахад Киевийн цэргийн тойргийн артиллерийн удирдах газрын даргаар томилогджээ. Говоровийг Ф. Э. Дзержинскийн нэрэмжит Артиллерийн академид тактикийн багшаар [[1938]] онд гэнэт томилсон нь [[Иосиф Сталин]]ы «Их цэвэрлэгээ»-ний үр дүн байлаа. Түүнийг Колчакийн армийн гишүүн байсан, Блюхерийн удирдлаган дор тулалдаж байсан гэх шалтгуудаар ийнхүү халаа хийгдэж ийнхүү хүндээр шийтгэл авалгүй өнгөрсөн нь харин ч азтай хэрэг болсон байна. Үүнд Маршал [[Климент Ворошилов]], Зөвлөлт засгийн удирдагч [[Михайл Каланин]] нарын ач тус байсан гэдэг. ==Өвлийн дайн== [[1939]] онд Зөвлөл-Финландын дайны дэгдэхэд Говоров 7 дугаар армийн артиллерийн штабыг удирдан тулалдсан бөгөөд [[1940]] онд «Маннергеймийн шугам»-анд артиллерийн шийдвэрлэх цохилт өгч дайсны бэхлэлтийг бут ниргэв. Ийн гавъяа байгуулсаны нь төлөө түүнийг «Улаан таван хошуу одон»-гоор шагнаж, «дивизийн захирагч» цол олгосон юм. Тэр удалгүй Улаан Армийн артиллерийн ерөнхий зааварлагчийн орлогчоор томилогдсон байна. ==Агуу Эх орны дайн (Дэлхийн II дайн)== [[1941]] оны зургаадугаар сард Зөвлөлт орон руу [[Нацист Герман]]ы хүч довтолсон бөгөөд энэ үед Говоров [[Польш]] болон [[Беларусь|Беларусийг]] хамгаалах Баруун фронтын артиллерийн даргаар ажиллаж байв. Түүний командлал армийн генерал [[Георгий Константинович Жуков|Г. К. Жуковын]] фронтыг дэмжих үүрэгтэй байжээ. Тэр 1941 оны арванхоёрдугаар сард [[Москва]]гийн дэргэдэх тулалдааны үеэр цэргийн онцгой удирдагч гэдгээ харуулж [[дэслэгч генерал]] цол хүртсэн юм. ==Ленинградын хамгаалалт== [[1942]] оны дөрөвдүгээр сард Говоров [[Санкт-Петербург|Ленинградын]] фронтын цэргийн бүлгийн командлагчаар томилогдож, улмаар арваннэгдүгээр сараас эхлэн Герман болон [[Финланд]]ын армийн эсрэг хамгаалалтын байдал өвлийн тэсгим хүнд хэцүү байдлаас шалтгаалан түгшүүртэй байв. Фронтын командлалын галын оновчтой тактикийн үр дүнд фашистын артиллерийг ихээхэн хохирол амсуулсан бөгөөд Ленинград руу галлах эрчим даруй багассан түүхтэй. [[1943]] оны нэгдүгээр сард «Искра операци» хэмээн нэрлэсэн Ленинградын давшилтанд орж Ленинградын ойролцоохь Германы командлалын хүчийг бут цохисон билээ. «Ленинградын фронт» [[1944]] оны зургаадугаар сард Карелийн хүзүүвчивд байрлах Финландын армийн хүчийг бут цохин Выборгийг чөлөөлсөн «Выборгийн операц»-ийг амжилттай хэрэгжүүлснийх нь төлөө фронтын командлагч Говоровт [[Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал]] цол хүртээсэн түүхтэй. ==Зөвлөлтийн сөрөг дайралт== 1944 онд Ленинградын баруун зүүн хэсэгт байрлаж байсан цэргийн хүчийг үлдэн хөөсний дараа Улаан Армийг удирдан Говоров Новгород хот, [[Эстони]], [[Латви]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,933097,00.html |wayback=20081215005947 |text=Victory on the Baltic |archiv-bot=2023-09-26 12:53:41 InternetArchiveBot }}, ''[[TIME Magazine]]'', October 02, 1944</ref> зэрэг улсыг харийн түрэмгийлэгдээс чөлөөлөн [[Польш]]ид хүрч очсон юм. Леонид Говоров [[Зөвлөлт Холбоот Улсын Баатар]] цолоор [[1945]] оны нэгдүгээр сарын 27-нд шагнуулжээ. ==Дайны дараахь жилүүд== [[1948]] оноос Говоров ''Агаараас эсэргүүцэн хамгаалах цэргийн командлагчаар'' томилогдон ажиллаж байгаад [[1952]] онд ''Батлан Хамгаалах Яамны орлогч сайдаар'' томилогдсон билээ. Говоров архаг зүрхний өвчтэй байсан бөгөөд [[1955]] оны гуравдугаар сард таалал төгсчээ. ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== {{Commonscat|Leonid Govorov|Леонид Говоров}} *[http://www.ets.ru/e/pk000079.htm Colour poster and biography from site of ETS Publishing House] {{Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршалууд‎}} {{DEFAULTSORT:Говоров, Леонид}} [[Ангилал:ЗХУ-ын маршал]] [[Ангилал:Улаан армийн фронтын удирдагч]] [[Ангилал:ЗХУ-ын батлан хамгаалахын орлогч сайд]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их офицер)]] [[Ангилал:Гавьяаны Легион одон шагналтан]] [[Ангилал:Ялалт одон шагналтан]] [[Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн]] [[Ангилал:Өвлийн дайны хүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:1897 онд төрсөн]] [[Ангилал:1955 онд өнгөрсөн]] 4jb3ifdh3sgz2272682kieo5ioi2wn3 0 19162 857371 837130 2026-05-29T14:39:51Z Makenzis 48528 857371 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = Нефтчи Баку Хөлбөмбөгийн Баг | image = | fullname = Neftçi Peşəkar Futbol Klubu | nickname = ''Ağ-Qaralar'' (Хар, цагаанууд)<br />''Neftçiler'' (Нефтьчид)<br />''Flaqman'' (Адмиралууд) | motto = | shortname = Нефтчи Баку | founded = 1937 оны 3 сарын 18 | dissolved = | ground = [[Тофик Бахрамов цэнгэлдэх хүрээлэн]],<br />[[Баку]] | capacity = 29,858 | chrtitle = Ерөнхийлөгч | chairman = {{flagicon|Азербайжан}} Садиг Садигов | ceo = | mgrtitle = Ахлах дасгалжуулагч | manager = {{flagicon|Азербайжан}} Самир Аббасов | league = [[Азербайжаны Премьер лиг]] | season = 2025-26 | position = 4. байр | pattern_la1=_blackshoulders |pattern_b1=_neftchi_home |pattern_ra1=_blackshoulders |pattern_sh1= |pattern_so1= | leftarm1=FFFFFF |body1=FFFFFF |rightarm1=FFFFFF |shorts1=FFFFFF |socks1=FFFFFF | pattern_la2= |pattern_b2= |pattern_ra2= |pattern_sh2= |pattern_so2= | leftarm2=000000 |body2=000000 |rightarm2=000000 |shorts2=000000 |socks2=000000 | pattern_la3 = _leyton1819h | pattern_b3 = _leyton1819h | pattern_ra3 = _leyton1819h | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = ff0000 | body3 = ff0000 | rightarm3 = ff0000 | shorts3 = ff0000 | socks3 = ff0000 }} '''Нефтчи Баку Хөлбөмбөгийн Баг''' ({{lang-az|Neftçi Peşəkar Futbol Klubu}}) буюу '''Нефтчи''' нь [[Азербайжан]]ы [[хөлбөмбөг]]ийн баг бөгөөд тус улсын нийслэл [[Баку]] хотод байрлана. Өдгөө [[Азербайжаны Премьер лиг]]т харьяалагддаг. Тэд [[Азербайжаны Премьер лиг]], [[Азербайжаны цом]]д тус бүр 5 удаа түрүүлсэн, тус улсын хамгийн алдартай, нэр хүндтэй, амжилт өндөртэй баг билээ. Нефтчи нь [[Азербайжаны Премьер лиг]]т бүх түүхийн турш харьяалагдаж байсан гуравхан багийн нэг бөгөөд нөгөө хоёр нь [[Карабах (хөлбөмбөгийн баг)|Карабах]] and [[Туран Товуз]] болно. == Амжилт == *'''[[Зөвлөлтийн Дээд лиг]]''' **27 удаа оролцож, 253 ялж, 270 тэнцэж, 361 ялагдсан.<ref name="klisf"> {{cite web | last = | first = | title = Neftchi (Baki) | publisher = KLISF ''(Club for History and Statistics of Amateur Football)'' | date = 2006 | url = http://www.klisf.info/numeric/index.app?cmd=comm&lang=en&id=562764465655344433792626573735 | accessdate = 2008-06-18 }} </ref> **[[Зөвлөлтийн Дээд лиг]] дэх хамгийн өндөр амжилт: 3-р байр ([[1966 оны Зөвлөлтийн Дээд лиг|1966]]).<ref name="soviet league finish">{{cite web | last = Smirnova | first = Oxana | title = Football in USSR | publisher = russianfootball.com | date = | url = http://www.hep.lu.se/staff/smirnova//USSR.html | accessdate = 2008-06-18 | archive-date = 2007-11-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071103013741/http://www.hep.lu.se/staff/smirnova/USSR.html | url-status = dead }}</ref> *'''[[Зөвлөлтийн цом]], хагас шигшээ''': 4 :1967, 1968, 1970, 1971<ref name="soviet cup">{{cite web | last = Terekhov | first = Alexey, et al. | title = Football: Men: Soviet Union: Cup | publisher = Sports123.com | date = | url = http://sports123.com/foo/msovc.html | accessdate = 2008-06-18 | archive-date = 2012-02-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120212222507/http://sports123.com/foo/msovc.html | url-status = dead }}</ref> *'''[[Азербайжаны Премьер лиг]]ийн аварга''': 9 :1992, 1995-96, 1996-97, 2003-04, 2004-05, 2010-11, [[2011-12 оны Азербайжаны Премьер лиг|2011-12]], 2012/13, 2020/21<ref name="champs"> {{cite web | last = Manaschev | first = Erlan, et al. | title = Azerbaijan - List of Champions | publisher = Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation | date = 2008-06-06 | url = http://www.rsssf.com/tablesa/azerchamp.html | accessdate = 2008-06-18 }} </ref> *'''[[Азербайжаны цом]]ын эзэн''': 6 :1994-95, 1995-96, 1998-99, 2003-04, 2012-13, 2013-14 *'''[[ТУХН-ийн цом]]ын эзэн''': :2006 == Дотоодын лиг, цомын тэмцээний амжилт == :''2008 оны 6 сарын 27-ны байдлаар:''<ref name="champs" /><ref name="standings"> {{cite web | last = Ionescu | first = Romeo | title = Azerbaijan - List of Final Tables | publisher = Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation | date = 2000-10-12 | url = http://www.rsssf.com/tablesa/azerhist.html | accessdate = 2008-06-27 }} </ref> {|class="wikitable" |-bgcolor="#efefef" ! Улирал ! Дивизион ! Байр ! Т ! Х ! Т ! Хд ! ОГ ! АГ ! О ![[Азербайжаны цом|Дотоодын цом]] |- |align=center|[[1992 оны Азербайжаны Премьер лиг|1992]] |align=center|1 |align=center bgcolor=gold|'''1''' |align=center|36 |align=center|30 |align=center|2 |align=center|4 |align=center|104 |align=center|23 |align=center|'''62''' |align=center|Шөвгийн 8 |- |align=center|[[1993 оны Азербайжаны Премьер лиг|1993]] |align=center|1 |align=center|'''5''' |align=center|18 |align=center|11 |align=center|5 |align=center|2 |align=center|39 |align=center|11 |align=center|'''27''' |align=center|Шөвгийн 8 |- |align=center|[[1993-94 оны Азербайжаны Премьер лиг|1993-94]] |align=center|1 |align=center|'''8''' |align=center|30 |align=center|11 |align=center|7 |align=center|12 |align=center|37 |align=center|11 |align=center|'''29''' |align=center|Шөвгийн 8 |- |align=center|[[1994-95 оны Азербайжаны Премьер лиг|1994-95]] |align=center|1 |align=center bgcolor=bronze|'''3''' |align=center|24 |align=center|17 |align=center|4 |align=center|3 |align=center|67 |align=center|15 |align=center|'''38''' |align=center bgcolor=gold|Аварга |- |align=center|[[1995-96 оны Азербайжаны Премьер лиг|1995-96]] |align=center|1 |align=center bgcolor=gold|'''1''' |align=center|20 |align=center|11 |align=center|6 |align=center|3 |align=center|42 |align=center|17 |align=center|'''39''' |align=center bgcolor=gold|Аварга |- |align=center|[[1996-97 оны Азербайжаны Премьер лиг|1996-97]] |align=center|1 |align=center bgcolor=gold|'''1''' |align=center|30 |align=center|23 |align=center|5 |align=center|2 |align=center|98 |align=center|20 |align=center|'''74''' |align=center| |- |align=center|[[1997-98 оны Азербайжаны Премьер лиг|1997-98]] |align=center|1 |align=center|'''6''' |align=center|26 |align=center|13 |align=center|4 |align=center|9 |align=center|43 |align=center|23 |align=center|'''43''' |align=center| |- |align=center|[[1998-99 оны Азербайжаны Премьер лиг|1998-99]] |align=center|1 |align=center bgcolor=bronze|'''3''' |align=center|26 |align=center|15 |align=center|7 |align=center|4 |align=center|57 |align=center|18 |align=center|'''52''' |align=center bgcolor=gold|Аварга |- |align=center|[[1999-00 оны Азербайжаны Премьер лиг|1999-00]] |align=center|1 |align=center bgcolor=bronze|'''3''' |align=center|22 |align=center|13 |align=center|4 |align=center|5 |align=center|35 |align=center|17 |align=center|'''43''' |align=center|Хагас шигшээ |- |align=center|[[2000-01 оны Азербайжаны Премьер лиг|2000-01]] |align=center|1 |align=center bgcolor=silver|'''2''' |align=center|20 |align=center|16 |align=center|3 |align=center|1 |align=center|57 |align=center|11 |align=center|'''51''' |align=center bgcolor=silver|Дэд аварга |- |align=center|[[2001-02 оны Азербайжаны Премьер лиг|2001-02]] |align=center|1 |align=center bgcolor=bronze|'''3''' |align=center|22 |align=center|13 |align=center|5 |align=center|4 |align=center|34 |align=center|7 |align=center|'''44''' |align=center bgcolor=gold|Аварга |- |align=center|[[2003-04 оны Азербайжаны Премьер лиг|2003-04]] |align=center|1 |align=center bgcolor=gold|'''1''' |align=center|26 |align=center|22 |align=center|3 |align=center|1 |align=center|66 |align=center|15 |align=center|'''69''' |align=center bgcolor=gold|Аварга |- |align=center|[[2004-05 оны Азербайжаны Премьер лиг|2004-05]] |align=center|1 |align=center bgcolor=gold|'''1''' |align=center|34 |align=center|24 |align=center|6 |align=center|4 |align=center|52 |align=center|18 |align=center|'''78''' |align=center|Шөвгийн 8 |- |align=center|[[2005-06 оны Азербайжаны Премьер лиг|2005-06]] |align=center|1 |align=center bgcolor=bronze|'''3''' |align=center|26 |align=center|15 |align=center|9 |align=center|2 |align=center|51 |align=center|16 |align=center|'''54''' |align=center|Хагас шигшээ |- |align=center|[[2006-07 оны Азербайжаны Премьер лиг|2006-07]] |align=center|1 |align=center bgcolor=silver|'''2''' |align=center|24 |align=center|17 |align=center|3 |align=center|4 |align=center|47 |align=center|15 |align=center|'''44''' |align=center|Хагас шигшээ |- |align=center|[[2007-08 оны Азербайжаны Премьер лиг|2007-08]] |align=center|1 |align=center bgcolor=bronze|'''3''' |align=center|26 |align=center|16 |align=center|7 |align=center|3 |align=center|42 |align=center|18 |align=center|'''55''' |align=center|Хагас шигшээ |- |align=center|[[2008-09 оны Азербайжаны Премьер лиг|2008-09]] |align=center|1 |align=center|'''8''' |align=center|26 |align=center|9 |align=center|9 |align=center|8 |align=center|30 |align=center|21 |align=center|'''36''' |align=center|Шөвгийн 8 |} == УЕФА-гийн тэмцээнүүд дэх амжилт == ''2008 оны 12 сарын байдлаар.'' {| class="wikitable" align="center" |- ! Тэмцээн ! Тоглосон ! Х ! Т ! Хд ! ОГ ! АГ |- | [[УЕФА Аваргуудын Лиг]] | 10 | 4 | 1 | 5 | 7 | 20 |- | [[УЕФА-гийн цом]] | 10 | 3 | 1 | 6 | 9 | 19 |- | [[УЕФА Цомын эзэн багуудын цом]] | 2 | 0 | 1 | 1 | 0 | 3 |- | [[УЕФА Интертото цом]] | 6 | 3 | 1 | 2 | 7 | 7 |- | '''Нийт''' | 28 | 10 | 4 | 14 | 23 | 49 |- |} {| class="wikitable" ! Улирал ! Тэмцээн ! Шат ! Улс ! Баг ! Дүн |- |[[1995-96 оны УЕФА Цомын эзэн багуудын цом|1995/96]] |[[УЕФА Цомын эзэн багуудын цом]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Кипр}} |[[АПОЭЛ (хөлбөмбөгийн баг)|АПОЭЛ]] |0-3, 0-0 |- |[[1996-97 оны УЕФА-гийн цом|1996/97]] |[[УЕФА-гийн цом]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Болгар}} |[[Локомотив Софи (хөлбөмбөгийн баг)|Локомотив Софи]] |2-1, 0-6 |- |[[1997-98 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|1997/98]] |[[УЕФА Аваргуудын Лиг]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Польш}} |[[Видзев Лодзь]] |0-2, 0-8 |- |[[1999-2000 оны УЕФА-гийн цом|1999/00]] |[[УЕФА-гийн цом]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Серби}} |[[Фрвена Звезда (хөлбөмбөгийн баг)|Црвена Звезда]] |2-3, 0-1 |- |[[2000-01оны УЕФА-гийн цом|2000/01]] |[[УЕФА-гийн цом]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Словени}} |[[Хит Горица]] |1-0, 1-3 |- |[[2001-02 оны УЕФА-гийн цом|2001/02]] |[[УЕФА-гийн цом]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Словени}} |[[Хит Горица]] |0-0, 0-1 |- |[[2004-05 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|2004/05]] |[[УЕФА Аваргуудын Лиг]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Босни ба Херцеговин}} |[[Широки Бриег]] |1-2, 1-0 |- | | |Урьдчилсан шат, 2-р тойрог |{{flagicon|Орос}} |[[ЦСКА Москва (хөлбөмбөгийн баг)|ЦСКА Москва]] |0-0, 0-2 |- |[[2005-06 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|2005/06]] |[[УЕФА Аваргуудын Лиг]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Исланд}} |[[Фимлейкафелаг Хафнарфярдар]] |2-0, 2-1 |- | | |Урьдчилсан шат, 2-р тойрог |{{flagicon|Бельги}} |[[Андерлехт]] |0-5, 1-0 |- |[[2007-08 оны УЕФА-гийн цом|2007/08]] |[[УЕФА-гийн цом]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Австри}} |[[Рид (хөлбөмбөгийн баг)|Рид]] |1-3, 2-1 |- |[[2008 оын УЕФА Интертото цом|2008/09]] |[[УЕФА Интертото цом]] |1-р тойрог |{{flagicon|Словак}} |[[Нитра (хөлбөмбөгийн баг)|Нитра]] |2-0, 1-3 |- | | |2-р тойрог |{{flagicon|Бельги}} |[[Жерминаль Беерсхот]] |1-1, 1-0 <ref name="antwerp">{{cite web | last = | first = | title = Grasshoppers survive as Neftçi upset odds | publisher = [[UEFA|uefa.com]] | date = 2008-07-12 | url = http://www.uefa.com/competitions/intertotocup/news/kind=1/newsid=732000.html | accessdate = 2008-07-12 | archive-date = 2009-02-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090215103201/http://www.uefa.com/competitions/intertotocup/news/kind=1/newsid=732000.html | url-status = dead }}</ref> |- | | |3-р тойрог |{{flagicon|Румын}} |[[Васлуй (хөлбөмбөгийн баг)|Васлуй]] |2-1, 0-2 |- |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Neftchi Baku PFC|Нефтчи Баку}} * [http://www.neftchifc.com Албан ёсны вэбсайт] * [https://web.archive.org/web/20100917212530/http://affa.az/index.php?r=63&lang=az Neftchi at AFFA.AZ] * [https://web.archive.org/web/20090214114507/http://www.eufo.de/football/aze/neftbaku.htm Neftchi at EUFO.DE] * [https://web.archive.org/web/20120127123839/http://www.weltfussball.de/teams/neftchi-baku/ Neftchi at Weltfussball.de] * [http://www.playerhistory.com/club/2174/ Neftchi at Playerhistory.com] * [http://www.transfermarkt.de/de/verein/8031/pfcneftchibaku/uebersicht/startseite.html Neftchi at Transfermarkt.de] * [http://www.national-football-teams.com/v2/club.php?id=170 Neftchi at National Football Teams.com] * [http://www.football-lineups.com/team/Neftchi_Baku/ Neftchi at Football-Lineups.com] * [http://www.soccerway.com/teams/azerbaijan/fk-neftchi/ Club info on Soccerway.com] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Азербайжаны хөлбөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:Бакугийн спортын клуб]] [[Ангилал:1937 онд байгуулагдсан]] hmkk843cr2pztax1xjixqzt6cj45z71 857372 857371 2026-05-29T14:40:47Z Makenzis 48528 857372 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = Нефтчи Баку Хөлбөмбөгийн Баг | image = | fullname = Neftçi Peşəkar Futbol Klubu | nickname = ''Ağ-Qaralar'' (Хар, цагаанууд)<br />''Neftçiler'' (Нефтьчид)<br />''Flaqman'' (Адмиралууд) | motto = | shortname = Нефтчи Баку | founded = 1937 оны 3 сарын 18 | dissolved = | ground = [[Тофик Бахрамов цэнгэлдэх хүрээлэн]],<br />[[Баку]] | capacity = 29,858 | chrtitle = Ерөнхийлөгч | chairman = {{flagicon|Азербайжан}} Садиг Садигов | ceo = | mgrtitle = Ахлах дасгалжуулагч | manager = {{flagicon|Азербайжан}} Самир Аббасов | league = [[Азербайжаны Премьер лиг]] | season = 2025-26 | position = 4. байр | pattern_la1=_blackshoulders |pattern_b1=_neftchi_home |pattern_ra1=_blackshoulders |pattern_sh1= |pattern_so1= | leftarm1=FFFFFF |body1=FFFFFF |rightarm1=FFFFFF |shorts1=FFFFFF |socks1=FFFFFF | pattern_la2= |pattern_b2= |pattern_ra2= |pattern_sh2= |pattern_so2= | leftarm2=000000 |body2=000000 |rightarm2=000000 |shorts2=000000 |socks2=000000 | pattern_la3 = _leyton1819h | pattern_b3 = _leyton1819h | pattern_ra3 = _leyton1819h | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = ff0000 | body3 = ff0000 | rightarm3 = ff0000 | shorts3 = ff0000 | socks3 = ff0000 }} '''Нефтчи Баку Хөлбөмбөгийн Баг''' ({{lang-az|Neftçi Peşəkar Futbol Klubu}}) буюу '''Нефтчи''' нь [[Азербайжан]]ы [[хөлбөмбөг]]ийн баг бөгөөд тус улсын нийслэл [[Баку]] хотод байрлана. Өдгөө [[Азербайжаны Премьер лиг]]т харьяалагддаг. Тэд [[Азербайжаны Премьер лиг]], [[Азербайжаны цом]]д тус бүр 5 удаа түрүүлсэн, тус улсын хамгийн алдартай, нэр хүндтэй, амжилт өндөртэй баг билээ. Нефтчи нь [[Азербайжаны Премьер лиг]]т бүх түүхийн турш харьяалагдаж байсан гуравхан багийн нэг бөгөөд нөгөө хоёр нь [[Карабах (хөлбөмбөгийн баг)|Карабах]] and [[Туран Товуз]] болно. == Амжилт == *'''[[Зөвлөлтийн Дээд лиг]]''' **27 удаа оролцож, 253 ялж, 270 тэнцэж, 361 ялагдсан.<ref name="klisf"> {{cite web | last = | first = | title = Neftchi (Baki) | publisher = KLISF ''(Club for History and Statistics of Amateur Football)'' | date = 2006 | url = http://www.klisf.info/numeric/index.app?cmd=comm&lang=en&id=562764465655344433792626573735 | accessdate = 2008-06-18 }} </ref> **[[Зөвлөлтийн Дээд лиг]] дэх хамгийн өндөр амжилт: 3-р байр ([[1966 оны Зөвлөлтийн Дээд лиг|1966]]).<ref name="soviet league finish">{{cite web | last = Smirnova | first = Oxana | title = Football in USSR | publisher = russianfootball.com | date = | url = http://www.hep.lu.se/staff/smirnova//USSR.html | accessdate = 2008-06-18 | archive-date = 2007-11-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071103013741/http://www.hep.lu.se/staff/smirnova/USSR.html | url-status = dead }}</ref> *'''[[Зөвлөлтийн цом]], хагас шигшээ''': 4 :1967, 1968, 1970, 1971<ref name="soviet cup">{{cite web | last = Terekhov | first = Alexey, et al. | title = Football: Men: Soviet Union: Cup | publisher = Sports123.com | date = | url = http://sports123.com/foo/msovc.html | accessdate = 2008-06-18 | archive-date = 2012-02-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120212222507/http://sports123.com/foo/msovc.html | url-status = dead }}</ref> *'''[[Азербайжаны Премьер лиг]]ийн аварга''': 9 :1992, 1995-96, 1996-97, 2003-04, 2004-05, 2010-11, [[2011-12 оны Азербайжаны Премьер лиг|2011-12]], 2012/13, 2020/21<ref name="champs"> {{cite web | last = Manaschev | first = Erlan, et al. | title = Azerbaijan - List of Champions | publisher = Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation | date = 2008-06-06 | url = http://www.rsssf.com/tablesa/azerchamp.html | accessdate = 2008-06-18 }} </ref> *'''[[Азербайжаны цом]]ын эзэн''': 6 :1994-95, 1995-96, 1998-99, 2003-04, 2012-13, 2013-14 *'''[[ТУХН-ийн цом]]ын эзэн''': :2006 == Дотоодын лиг, цомын тэмцээний амжилт == :''2008 оны 6 сарын 27-ны байдлаар:''<ref name="champs" /><ref name="standings"> {{cite web | last = Ionescu | first = Romeo | title = Azerbaijan - List of Final Tables | publisher = Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation | date = 2000-10-12 | url = http://www.rsssf.com/tablesa/azerhist.html | accessdate = 2008-06-27 }} </ref> {|class="wikitable" |-bgcolor="#efefef" ! Улирал ! Дивизион ! Байр ! Т ! Х ! Т ! Хд ! ОГ ! АГ ! О ![[Азербайжаны цом|Дотоодын цом]] |- |align=center|[[1992 оны Азербайжаны Премьер лиг|1992]] |align=center|1 |align=center bgcolor=gold|'''1''' |align=center|36 |align=center|30 |align=center|2 |align=center|4 |align=center|104 |align=center|23 |align=center|'''62''' |align=center|Шөвгийн 8 |- |align=center|[[1993 оны Азербайжаны Премьер лиг|1993]] |align=center|1 |align=center|'''5''' |align=center|18 |align=center|11 |align=center|5 |align=center|2 |align=center|39 |align=center|11 |align=center|'''27''' |align=center|Шөвгийн 8 |- |align=center|[[1993-94 оны Азербайжаны Премьер лиг|1993-94]] |align=center|1 |align=center|'''8''' |align=center|30 |align=center|11 |align=center|7 |align=center|12 |align=center|37 |align=center|11 |align=center|'''29''' |align=center|Шөвгийн 8 |- |align=center|[[1994-95 оны Азербайжаны Премьер лиг|1994-95]] |align=center|1 |align=center bgcolor=bronze|'''3''' |align=center|24 |align=center|17 |align=center|4 |align=center|3 |align=center|67 |align=center|15 |align=center|'''38''' |align=center bgcolor=gold|Аварга |- |align=center|[[1995-96 оны Азербайжаны Премьер лиг|1995-96]] |align=center|1 |align=center bgcolor=gold|'''1''' |align=center|20 |align=center|11 |align=center|6 |align=center|3 |align=center|42 |align=center|17 |align=center|'''39''' |align=center bgcolor=gold|Аварга |- |align=center|[[1996-97 оны Азербайжаны Премьер лиг|1996-97]] |align=center|1 |align=center bgcolor=gold|'''1''' |align=center|30 |align=center|23 |align=center|5 |align=center|2 |align=center|98 |align=center|20 |align=center|'''74''' |align=center| |- |align=center|[[1997-98 оны Азербайжаны Премьер лиг|1997-98]] |align=center|1 |align=center|'''6''' |align=center|26 |align=center|13 |align=center|4 |align=center|9 |align=center|43 |align=center|23 |align=center|'''43''' |align=center| |- |align=center|[[1998-99 оны Азербайжаны Премьер лиг|1998-99]] |align=center|1 |align=center bgcolor=bronze|'''3''' |align=center|26 |align=center|15 |align=center|7 |align=center|4 |align=center|57 |align=center|18 |align=center|'''52''' |align=center bgcolor=gold|Аварга |- |align=center|[[1999-00 оны Азербайжаны Премьер лиг|1999-00]] |align=center|1 |align=center bgcolor=bronze|'''3''' |align=center|22 |align=center|13 |align=center|4 |align=center|5 |align=center|35 |align=center|17 |align=center|'''43''' |align=center|Хагас шигшээ |- |align=center|[[2000-01 оны Азербайжаны Премьер лиг|2000-01]] |align=center|1 |align=center bgcolor=silver|'''2''' |align=center|20 |align=center|16 |align=center|3 |align=center|1 |align=center|57 |align=center|11 |align=center|'''51''' |align=center bgcolor=silver|Дэд аварга |- |align=center|[[2001-02 оны Азербайжаны Премьер лиг|2001-02]] |align=center|1 |align=center bgcolor=bronze|'''3''' |align=center|22 |align=center|13 |align=center|5 |align=center|4 |align=center|34 |align=center|7 |align=center|'''44''' |align=center bgcolor=gold|Аварга |- |align=center|[[2003-04 оны Азербайжаны Премьер лиг|2003-04]] |align=center|1 |align=center bgcolor=gold|'''1''' |align=center|26 |align=center|22 |align=center|3 |align=center|1 |align=center|66 |align=center|15 |align=center|'''69''' |align=center bgcolor=gold|Аварга |- |align=center|[[2004-05 оны Азербайжаны Премьер лиг|2004-05]] |align=center|1 |align=center bgcolor=gold|'''1''' |align=center|34 |align=center|24 |align=center|6 |align=center|4 |align=center|52 |align=center|18 |align=center|'''78''' |align=center|Шөвгийн 8 |- |align=center|[[2005-06 оны Азербайжаны Премьер лиг|2005-06]] |align=center|1 |align=center bgcolor=bronze|'''3''' |align=center|26 |align=center|15 |align=center|9 |align=center|2 |align=center|51 |align=center|16 |align=center|'''54''' |align=center|Хагас шигшээ |- |align=center|[[2006-07 оны Азербайжаны Премьер лиг|2006-07]] |align=center|1 |align=center bgcolor=silver|'''2''' |align=center|24 |align=center|17 |align=center|3 |align=center|4 |align=center|47 |align=center|15 |align=center|'''44''' |align=center|Хагас шигшээ |- |align=center|[[2007-08 оны Азербайжаны Премьер лиг|2007-08]] |align=center|1 |align=center bgcolor=bronze|'''3''' |align=center|26 |align=center|16 |align=center|7 |align=center|3 |align=center|42 |align=center|18 |align=center|'''55''' |align=center|Хагас шигшээ |- |align=center|[[2008-09 оны Азербайжаны Премьер лиг|2008-09]] |align=center|1 |align=center|'''8''' |align=center|26 |align=center|9 |align=center|9 |align=center|8 |align=center|30 |align=center|21 |align=center|'''36''' |align=center|Шөвгийн 8 |} == УЕФА-гийн тэмцээнүүд дэх амжилт == ''2008 оны 12 сарын байдлаар.'' {| class="wikitable" align="center" |- ! Тэмцээн ! Тоглосон ! Х ! Т ! Хд ! ОГ ! АГ |- | [[УЕФА Аваргуудын Лиг]] | 10 | 4 | 1 | 5 | 7 | 20 |- | [[УЕФА-гийн цом]] | 10 | 3 | 1 | 6 | 9 | 19 |- | [[УЕФА Цомын эзэн багуудын цом]] | 2 | 0 | 1 | 1 | 0 | 3 |- | [[УЕФА Интертото цом]] | 6 | 3 | 1 | 2 | 7 | 7 |- | '''Нийт''' | 28 | 10 | 4 | 14 | 23 | 49 |- |} {| class="wikitable" ! Улирал ! Тэмцээн ! Шат ! Улс ! Баг ! Дүн |- |[[1995-96 оны УЕФА Цомын эзэн багуудын цом|1995/96]] |[[УЕФА Цомын эзэн багуудын цом]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Кипр}} |[[АПОЭЛ (хөлбөмбөгийн баг)|АПОЭЛ]] |0-3, 0-0 |- |[[1996-97 оны УЕФА-гийн цом|1996/97]] |[[УЕФА-гийн цом]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Болгар}} |[[Локомотив Софи (хөлбөмбөгийн баг)|Локомотив Софи]] |2-1, 0-6 |- |[[1997-98 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|1997/98]] |[[УЕФА Аваргуудын Лиг]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Польш}} |[[Видзев Лодзь]] |0-2, 0-8 |- |[[1999-2000 оны УЕФА-гийн цом|1999/00]] |[[УЕФА-гийн цом]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Серби}} |[[Фрвена Звезда (хөлбөмбөгийн баг)|Црвена Звезда]] |2-3, 0-1 |- |[[2000-01оны УЕФА-гийн цом|2000/01]] |[[УЕФА-гийн цом]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Словени}} |[[Хит Горица]] |1-0, 1-3 |- |[[2001-02 оны УЕФА-гийн цом|2001/02]] |[[УЕФА-гийн цом]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Словени}} |[[Хит Горица]] |0-0, 0-1 |- |[[2004-05 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|2004/05]] |[[УЕФА Аваргуудын Лиг]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Босни ба Херцеговин}} |[[Широки Бриег]] |1-2, 1-0 |- | | |Урьдчилсан шат, 2-р тойрог |{{flagicon|Орос}} |[[ЦСКА Москва (хөлбөмбөгийн баг)|ЦСКА Москва]] |0-0, 0-2 |- |[[2005-06 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|2005/06]] |[[УЕФА Аваргуудын Лиг]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Исланд}} |[[Фимлейкафелаг Хафнарфярдар]] |2-0, 2-1 |- | | |Урьдчилсан шат, 2-р тойрог |{{flagicon|Бельги}} |[[Андерлехт]] |0-5, 1-0 |- |[[2007-08 оны УЕФА-гийн цом|2007/08]] |[[УЕФА-гийн цом]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Австри}} |[[Рид (хөлбөмбөгийн баг)|Рид]] |1-3, 2-1 |- |[[2008 оын УЕФА Интертото цом|2008/09]] |[[УЕФА Интертото цом]] |1-р тойрог |{{flagicon|Словак}} |[[Нитра (хөлбөмбөгийн баг)|Нитра]] |2-0, 1-3 |- | | |2-р тойрог |{{flagicon|Бельги}} |[[Жерминаль Беерсхот]] |1-1, 1-0 <ref name="antwerp">{{cite web | last = | first = | title = Grasshoppers survive as Neftçi upset odds | publisher = [[UEFA|uefa.com]] | date = 2008-07-12 | url = http://www.uefa.com/competitions/intertotocup/news/kind=1/newsid=732000.html | accessdate = 2008-07-12 | archive-date = 2009-02-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090215103201/http://www.uefa.com/competitions/intertotocup/news/kind=1/newsid=732000.html | url-status = dead }}</ref> |- | | |3-р тойрог |{{flagicon|Румын}} |[[Васлуй (хөлбөмбөгийн баг)|Васлуй]] |2-1, 0-2 |- |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Neftchi Baku PFC|Нефтчи Баку}} * [http://www.neftchifc.com Албан ёсны вэбсайт] * [https://web.archive.org/web/20100917212530/http://affa.az/index.php?r=63&lang=az Neftchi at AFFA.AZ] * [https://web.archive.org/web/20090214114507/http://www.eufo.de/football/aze/neftbaku.htm Neftchi at EUFO.DE] * [https://web.archive.org/web/20120127123839/http://www.weltfussball.de/teams/neftchi-baku/ Neftchi at Weltfussball.de] * [http://www.transfermarkt.de/de/verein/8031/pfcneftchibaku/uebersicht/startseite.html Neftchi at Transfermarkt.de] * [http://www.national-football-teams.com/v2/club.php?id=170 Neftchi at National Football Teams.com] * [http://www.football-lineups.com/team/Neftchi_Baku/ Neftchi at Football-Lineups.com] * [http://www.soccerway.com/teams/azerbaijan/fk-neftchi/ Club info on Soccerway.com] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Азербайжаны хөлбөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:Бакугийн спортын клуб]] [[Ангилал:1937 онд байгуулагдсан]] rovkh6u55dehckr3aqrsal0o54j7eah 857373 857372 2026-05-29T14:40:57Z Makenzis 48528 857373 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = Нефтчи Баку Хөлбөмбөгийн Баг | image = | fullname = Neftçi Peşəkar Futbol Klubu | nickname = ''Ağ-Qaralar'' (Хар, цагаанууд)<br />''Neftçiler'' (Нефтьчид)<br />''Flaqman'' (Адмиралууд) | motto = | shortname = Нефтчи Баку | founded = 1937 оны 3 сарын 18 | dissolved = | ground = [[Тофик Бахрамов цэнгэлдэх хүрээлэн]],<br />[[Баку]] | capacity = 29,858 | chrtitle = Ерөнхийлөгч | chairman = {{flagicon|Азербайжан}} Садиг Садигов | ceo = | mgrtitle = Ахлах дасгалжуулагч | manager = {{flagicon|Азербайжан}} Самир Аббасов | league = [[Азербайжаны Премьер лиг]] | season = 2025-26 | position = 4. байр | pattern_la1=_blackshoulders |pattern_b1=_neftchi_home |pattern_ra1=_blackshoulders |pattern_sh1= |pattern_so1= | leftarm1=FFFFFF |body1=FFFFFF |rightarm1=FFFFFF |shorts1=FFFFFF |socks1=FFFFFF | pattern_la2= |pattern_b2= |pattern_ra2= |pattern_sh2= |pattern_so2= | leftarm2=000000 |body2=000000 |rightarm2=000000 |shorts2=000000 |socks2=000000 | pattern_la3 = _leyton1819h | pattern_b3 = _leyton1819h | pattern_ra3 = _leyton1819h | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = ff0000 | body3 = ff0000 | rightarm3 = ff0000 | shorts3 = ff0000 | socks3 = ff0000 }} '''Нефтчи Баку Хөлбөмбөгийн Баг''' ({{lang-az|Neftçi Peşəkar Futbol Klubu}}) буюу '''Нефтчи''' нь [[Азербайжан]]ы [[хөлбөмбөг]]ийн баг бөгөөд тус улсын нийслэл [[Баку]] хотод байрлана. Өдгөө [[Азербайжаны Премьер лиг]]т харьяалагддаг. Тэд [[Азербайжаны Премьер лиг]], [[Азербайжаны цом]]д тус бүр 5 удаа түрүүлсэн, тус улсын хамгийн алдартай, нэр хүндтэй, амжилт өндөртэй баг билээ. Нефтчи нь [[Азербайжаны Премьер лиг]]т бүх түүхийн турш харьяалагдаж байсан гуравхан багийн нэг бөгөөд нөгөө хоёр нь [[Карабах (хөлбөмбөгийн баг)|Карабах]] and [[Туран Товуз]] болно. == Амжилт == *'''[[Зөвлөлтийн Дээд лиг]]''' **27 удаа оролцож, 253 ялж, 270 тэнцэж, 361 ялагдсан.<ref name="klisf"> {{cite web | last = | first = | title = Neftchi (Baki) | publisher = KLISF ''(Club for History and Statistics of Amateur Football)'' | date = 2006 | url = http://www.klisf.info/numeric/index.app?cmd=comm&lang=en&id=562764465655344433792626573735 | accessdate = 2008-06-18 }} </ref> **[[Зөвлөлтийн Дээд лиг]] дэх хамгийн өндөр амжилт: 3-р байр ([[1966 оны Зөвлөлтийн Дээд лиг|1966]]).<ref name="soviet league finish">{{cite web | last = Smirnova | first = Oxana | title = Football in USSR | publisher = russianfootball.com | date = | url = http://www.hep.lu.se/staff/smirnova//USSR.html | accessdate = 2008-06-18 | archive-date = 2007-11-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071103013741/http://www.hep.lu.se/staff/smirnova/USSR.html | url-status = dead }}</ref> *'''[[Зөвлөлтийн цом]], хагас шигшээ''': 4 :1967, 1968, 1970, 1971<ref name="soviet cup">{{cite web | last = Terekhov | first = Alexey, et al. | title = Football: Men: Soviet Union: Cup | publisher = Sports123.com | date = | url = http://sports123.com/foo/msovc.html | accessdate = 2008-06-18 | archive-date = 2012-02-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120212222507/http://sports123.com/foo/msovc.html | url-status = dead }}</ref> *'''[[Азербайжаны Премьер лиг]]ийн аварга''': 9 :1992, 1995-96, 1996-97, 2003-04, 2004-05, 2010-11, [[2011-12 оны Азербайжаны Премьер лиг|2011-12]], 2012/13, 2020/21<ref name="champs"> {{cite web | last = Manaschev | first = Erlan, et al. | title = Azerbaijan - List of Champions | publisher = Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation | date = 2008-06-06 | url = http://www.rsssf.com/tablesa/azerchamp.html | accessdate = 2008-06-18 }} </ref> *'''[[Азербайжаны цом]]ын эзэн''': 6 :1994-95, 1995-96, 1998-99, 2003-04, 2012-13, 2013-14 *'''[[ТУХН-ийн цом]]ын эзэн''': :2006 == Дотоодын лиг, цомын тэмцээний амжилт == :''2008 оны 6 сарын 27-ны байдлаар:''<ref name="champs" /><ref name="standings"> {{cite web | last = Ionescu | first = Romeo | title = Azerbaijan - List of Final Tables | publisher = Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation | date = 2000-10-12 | url = http://www.rsssf.com/tablesa/azerhist.html | accessdate = 2008-06-27 }} </ref> {|class="wikitable" |-bgcolor="#efefef" ! Улирал ! Дивизион ! Байр ! Т ! Х ! Т ! Хд ! ОГ ! АГ ! О ![[Азербайжаны цом|Дотоодын цом]] |- |align=center|[[1992 оны Азербайжаны Премьер лиг|1992]] |align=center|1 |align=center bgcolor=gold|'''1''' |align=center|36 |align=center|30 |align=center|2 |align=center|4 |align=center|104 |align=center|23 |align=center|'''62''' |align=center|Шөвгийн 8 |- |align=center|[[1993 оны Азербайжаны Премьер лиг|1993]] |align=center|1 |align=center|'''5''' |align=center|18 |align=center|11 |align=center|5 |align=center|2 |align=center|39 |align=center|11 |align=center|'''27''' |align=center|Шөвгийн 8 |- |align=center|[[1993-94 оны Азербайжаны Премьер лиг|1993-94]] |align=center|1 |align=center|'''8''' |align=center|30 |align=center|11 |align=center|7 |align=center|12 |align=center|37 |align=center|11 |align=center|'''29''' |align=center|Шөвгийн 8 |- |align=center|[[1994-95 оны Азербайжаны Премьер лиг|1994-95]] |align=center|1 |align=center bgcolor=bronze|'''3''' |align=center|24 |align=center|17 |align=center|4 |align=center|3 |align=center|67 |align=center|15 |align=center|'''38''' |align=center bgcolor=gold|Аварга |- |align=center|[[1995-96 оны Азербайжаны Премьер лиг|1995-96]] |align=center|1 |align=center bgcolor=gold|'''1''' |align=center|20 |align=center|11 |align=center|6 |align=center|3 |align=center|42 |align=center|17 |align=center|'''39''' |align=center bgcolor=gold|Аварга |- |align=center|[[1996-97 оны Азербайжаны Премьер лиг|1996-97]] |align=center|1 |align=center bgcolor=gold|'''1''' |align=center|30 |align=center|23 |align=center|5 |align=center|2 |align=center|98 |align=center|20 |align=center|'''74''' |align=center| |- |align=center|[[1997-98 оны Азербайжаны Премьер лиг|1997-98]] |align=center|1 |align=center|'''6''' |align=center|26 |align=center|13 |align=center|4 |align=center|9 |align=center|43 |align=center|23 |align=center|'''43''' |align=center| |- |align=center|[[1998-99 оны Азербайжаны Премьер лиг|1998-99]] |align=center|1 |align=center bgcolor=bronze|'''3''' |align=center|26 |align=center|15 |align=center|7 |align=center|4 |align=center|57 |align=center|18 |align=center|'''52''' |align=center bgcolor=gold|Аварга |- |align=center|[[1999-00 оны Азербайжаны Премьер лиг|1999-00]] |align=center|1 |align=center bgcolor=bronze|'''3''' |align=center|22 |align=center|13 |align=center|4 |align=center|5 |align=center|35 |align=center|17 |align=center|'''43''' |align=center|Хагас шигшээ |- |align=center|[[2000-01 оны Азербайжаны Премьер лиг|2000-01]] |align=center|1 |align=center bgcolor=silver|'''2''' |align=center|20 |align=center|16 |align=center|3 |align=center|1 |align=center|57 |align=center|11 |align=center|'''51''' |align=center bgcolor=silver|Дэд аварга |- |align=center|[[2001-02 оны Азербайжаны Премьер лиг|2001-02]] |align=center|1 |align=center bgcolor=bronze|'''3''' |align=center|22 |align=center|13 |align=center|5 |align=center|4 |align=center|34 |align=center|7 |align=center|'''44''' |align=center bgcolor=gold|Аварга |- |align=center|[[2003-04 оны Азербайжаны Премьер лиг|2003-04]] |align=center|1 |align=center bgcolor=gold|'''1''' |align=center|26 |align=center|22 |align=center|3 |align=center|1 |align=center|66 |align=center|15 |align=center|'''69''' |align=center bgcolor=gold|Аварга |- |align=center|[[2004-05 оны Азербайжаны Премьер лиг|2004-05]] |align=center|1 |align=center bgcolor=gold|'''1''' |align=center|34 |align=center|24 |align=center|6 |align=center|4 |align=center|52 |align=center|18 |align=center|'''78''' |align=center|Шөвгийн 8 |- |align=center|[[2005-06 оны Азербайжаны Премьер лиг|2005-06]] |align=center|1 |align=center bgcolor=bronze|'''3''' |align=center|26 |align=center|15 |align=center|9 |align=center|2 |align=center|51 |align=center|16 |align=center|'''54''' |align=center|Хагас шигшээ |- |align=center|[[2006-07 оны Азербайжаны Премьер лиг|2006-07]] |align=center|1 |align=center bgcolor=silver|'''2''' |align=center|24 |align=center|17 |align=center|3 |align=center|4 |align=center|47 |align=center|15 |align=center|'''44''' |align=center|Хагас шигшээ |- |align=center|[[2007-08 оны Азербайжаны Премьер лиг|2007-08]] |align=center|1 |align=center bgcolor=bronze|'''3''' |align=center|26 |align=center|16 |align=center|7 |align=center|3 |align=center|42 |align=center|18 |align=center|'''55''' |align=center|Хагас шигшээ |- |align=center|[[2008-09 оны Азербайжаны Премьер лиг|2008-09]] |align=center|1 |align=center|'''8''' |align=center|26 |align=center|9 |align=center|9 |align=center|8 |align=center|30 |align=center|21 |align=center|'''36''' |align=center|Шөвгийн 8 |} == УЕФА-гийн тэмцээнүүд дэх амжилт == ''2008 оны 12 сарын байдлаар.'' {| class="wikitable" align="center" |- ! Тэмцээн ! Тоглосон ! Х ! Т ! Хд ! ОГ ! АГ |- | [[УЕФА Аваргуудын Лиг]] | 10 | 4 | 1 | 5 | 7 | 20 |- | [[УЕФА-гийн цом]] | 10 | 3 | 1 | 6 | 9 | 19 |- | [[УЕФА Цомын эзэн багуудын цом]] | 2 | 0 | 1 | 1 | 0 | 3 |- | [[УЕФА Интертото цом]] | 6 | 3 | 1 | 2 | 7 | 7 |- | '''Нийт''' | 28 | 10 | 4 | 14 | 23 | 49 |- |} {| class="wikitable" ! Улирал ! Тэмцээн ! Шат ! Улс ! Баг ! Дүн |- |[[1995-96 оны УЕФА Цомын эзэн багуудын цом|1995/96]] |[[УЕФА Цомын эзэн багуудын цом]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Кипр}} |[[АПОЭЛ (хөлбөмбөгийн баг)|АПОЭЛ]] |0-3, 0-0 |- |[[1996-97 оны УЕФА-гийн цом|1996/97]] |[[УЕФА-гийн цом]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Болгар}} |[[Локомотив Софи (хөлбөмбөгийн баг)|Локомотив Софи]] |2-1, 0-6 |- |[[1997-98 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|1997/98]] |[[УЕФА Аваргуудын Лиг]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Польш}} |[[Видзев Лодзь]] |0-2, 0-8 |- |[[1999-2000 оны УЕФА-гийн цом|1999/00]] |[[УЕФА-гийн цом]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Серби}} |[[Фрвена Звезда (хөлбөмбөгийн баг)|Црвена Звезда]] |2-3, 0-1 |- |[[2000-01оны УЕФА-гийн цом|2000/01]] |[[УЕФА-гийн цом]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Словени}} |[[Хит Горица]] |1-0, 1-3 |- |[[2001-02 оны УЕФА-гийн цом|2001/02]] |[[УЕФА-гийн цом]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Словени}} |[[Хит Горица]] |0-0, 0-1 |- |[[2004-05 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|2004/05]] |[[УЕФА Аваргуудын Лиг]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Босни ба Херцеговин}} |[[Широки Бриег]] |1-2, 1-0 |- | | |Урьдчилсан шат, 2-р тойрог |{{flagicon|Орос}} |[[ЦСКА Москва (хөлбөмбөгийн баг)|ЦСКА Москва]] |0-0, 0-2 |- |[[2005-06 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|2005/06]] |[[УЕФА Аваргуудын Лиг]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Исланд}} |[[Фимлейкафелаг Хафнарфярдар]] |2-0, 2-1 |- | | |Урьдчилсан шат, 2-р тойрог |{{flagicon|Бельги}} |[[Андерлехт]] |0-5, 1-0 |- |[[2007-08 оны УЕФА-гийн цом|2007/08]] |[[УЕФА-гийн цом]] |Урьдчилсан шат, 1-р тойрог |{{flagicon|Австри}} |[[Рид (хөлбөмбөгийн баг)|Рид]] |1-3, 2-1 |- |[[2008 оын УЕФА Интертото цом|2008/09]] |[[УЕФА Интертото цом]] |1-р тойрог |{{flagicon|Словак}} |[[Нитра (хөлбөмбөгийн баг)|Нитра]] |2-0, 1-3 |- | | |2-р тойрог |{{flagicon|Бельги}} |[[Жерминаль Беерсхот]] |1-1, 1-0 <ref name="antwerp">{{cite web | last = | first = | title = Grasshoppers survive as Neftçi upset odds | publisher = [[UEFA|uefa.com]] | date = 2008-07-12 | url = http://www.uefa.com/competitions/intertotocup/news/kind=1/newsid=732000.html | accessdate = 2008-07-12 | archive-date = 2009-02-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090215103201/http://www.uefa.com/competitions/intertotocup/news/kind=1/newsid=732000.html | url-status = dead }}</ref> |- | | |3-р тойрог |{{flagicon|Румын}} |[[Васлуй (хөлбөмбөгийн баг)|Васлуй]] |2-1, 0-2 |- |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Neftchi Baku PFC|Нефтчи Баку}} * [http://www.neftchifc.com Албан ёсны вэбсайт] * [https://web.archive.org/web/20100917212530/http://affa.az/index.php?r=63&lang=az Neftchi at AFFA.AZ] * [https://web.archive.org/web/20090214114507/http://www.eufo.de/football/aze/neftbaku.htm Neftchi at EUFO.DE] * [https://web.archive.org/web/20120127123839/http://www.weltfussball.de/teams/neftchi-baku/ Neftchi at Weltfussball.de] * [http://www.transfermarkt.de/de/verein/8031/pfcneftchibaku/uebersicht/startseite.html Neftchi at Transfermarkt.de] * [http://www.football-lineups.com/team/Neftchi_Baku/ Neftchi at Football-Lineups.com] * [http://www.soccerway.com/teams/azerbaijan/fk-neftchi/ Club info on Soccerway.com] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Азербайжаны хөлбөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:Бакугийн спортын клуб]] [[Ангилал:1937 онд байгуулагдсан]] gmes61dx5nzmakgumutj3nvytx6ch2s 0 22326 857423 857146 2026-05-30T04:36:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857423 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}} {{Webarchiv|url=http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html |wayback=20150402092825 |text=Synthesis photography and architecture |archiv-bot=2026-05-30 04:36:46 InternetArchiveBot }}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] fytronimemnmpxb3e8zw5r7qw3fovq5 0 23906 857378 631322 2026-05-29T16:44:00Z ~2026-32002-73 104985 Enhtuvshinii shiwko 857378 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Salamandrella keyserlingii2.PNG | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[Хоёр нутагтан]] | ordo = [[Сүүлтэй хоёр нутагтан]] | subordo = [[Гүрвэл]] | familia = [[Гүлмэр]] | genus = [[Саламандер]] | species = ''Salamandrella keyserlingii'' [http://www.biodiversitylibrary.org/item/55339#page/371/mode/1up ''Dybowski, 1870''] }} '''Shiwer gurwel ni Enhtuvshingees garaltai ba Enkhtuvshinii huuhed ym.Shiwer gurwel ni anh Enhtuvshinii puuznees oldson ba ter enhtuvshinii mash tusgai shiweriig owloj awsn ym.Terhuu shiwer ni goliig ch shirgeeh chadwartai ba mash tusgai zeregleliin owchin ym.Odoogoor enehuu owchniig edgeeh arga oldoogui baina''' [[Ангилал:Гүрвэлүүд]] drphl6fwcfu0tvhgns0dc7hbh2ggkgf 0 24173 857410 857141 2026-05-30T02:38:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857410 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }} {{Webarchiv|url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |wayback=20190121124816 |text=atheism |archiv-bot=2026-05-30 02:38:34 InternetArchiveBot }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] 4nv09gw69t4uqy1njekf370sbdtz1cn 0 25769 857361 847968 2026-05-29T14:16:52Z Enkhsaihan2005 64429 857361 wikitext text/x-wiki {{short description|Туркийн нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Анкара | native_name = Ankara | settlement_type = {{wrap|[[Нийслэл]] болон [[Туркийн их хотын захиргаа|их хотын захиргаа]]}} | image_skyline = {{multiple image|total_width=280px|perrow=1/2/2/1|border=infobox|caption_align = center | image1 = Ankara from bus station.jpg | caption1 = [[Сөгүтөзү]] төв бизнес дүүрэг | image2 = Ankara_asv2021-10_img15_Atakule.jpg | caption2 = [[Атакуле]] | image3 = ANKARA KOCATEPE CAMİİ.jpg | caption3 = [[Кожатепе сүм]] | image4 = Ankara asv2021-10 img71 Republic Museum.jpg | caption4 = [[Бүгд найрамдах улсын музей]] | image5 = Ankara_asv2021-10_img04_Anıtkabir.jpg | caption5 = [[Аныткабир]] | image6 = Millet_Kütüphanesi.jpg | caption6 = [[Ерөнхийлөгчийн номын сан (Турк)|Үндэсний номын сан]] }} | image_flag = | nickname = Туркийн зүрх<br />{{small|({{langx|tr|Türkiye'nin Kalbi}})}} | map_caption = Турк дэх Анкарагийн байршил | pushpin_map = Турк#Ази | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Турк дэх байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|39|55|48|N|32|51|00|E|region:TR|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Турк}} | subdivision_type1 = [[Туркийн бүс нутгийн жагсаалт|Бүс нутаг]] | subdivision_type2 = [[Туркийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Төв Анатоли]] | subdivision_name2 = [[Анкара муж|Анкара]] | parts_type = Дүүрэг | parts = [[Анкара муж#Дүүрэг|25]] | leader_party = [[Бүгд Найрамдах Ардын Нам|CHP]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Мансур Яваш]] | leader_title1 = Захирагч | leader_name1 = [[Васип Шахин]] | area_footnotes = {{efn|1=Анкара Муж / их хотын захиргаа [25,632&nbsp;км² (нуурыг оруулан)<ref>{{cite web |title=İl ve İlçe Yüz Ölçümleri – Анкара Муж (25,632 км²) |url=https://www.harita.gov.tr/uploads/files/products/il-ve-ilce-yuzolcumleri-1291.xlsx |publisher=Harita Genel Müdürlüğü (HGM) |website=www.harita.gov.tr |date=2014}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/343221023 |title=The Case Of Ankara Province (25,653.46 km²) |last1=Илкер |first1=Алан |last2=Зеррин |first2=Демирөрс |last3=Руяа |first3=Баяр |last4=Кериме |first4=Карабажак |publisher=International Journal of Geography and Geography Education (IGGE), 42; pg.650–667 |date=2020-06-10 |work=Анкарагийн их сургууль (www.ankara.edu.tr)}}</ref><ref name="Gölbaşı1">{{cite web |title=Gölbaşı (1,508.61 km²) – Ankara Province (25,575.94 km²) (pg.3) |url=https://webdosya.csb.gov.tr/db/ankara/duyurular/golbasi-ock-cdp_arastirma-ve-plan-aciklama-raporu-20200325140218.pdf |publisher=T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı |website=www.csb.gov.tr |date=2020 |access-date=2025-06-05 |archive-date=2024-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206185227/https://webdosya.csb.gov.tr/db/ankara/duyurular/golbasi-ock-cdp_arastirma-ve-plan-aciklama-raporu-20200325140218.pdf |url-status=dead }}</ref> / 24,521&nbsp;км² (нуурыг эс тооцвол) Туркийн Статистикийн хүрээлэнгийн мэдээлснээр – TÜİK], нь Туркийн муж ({{lang|tr|il}}) бөгөөд [[Анкара муж#Дүүрэг|25 дүүрэг]] ({{lang|tr|ilçe}}) ба 9 нь Анкарагийн хотын бүс нутгийг бүрдүүлдэг (4,130.2&nbsp;км² нуурыг оруулан).<ref name="citypopulation.de">{{cite web |title=Ankara City: the population and area of the districts |url=http://www.citypopulation.de/en/turkey/ankaracity/ |publisher=CityPopulation.de}}</ref><br />Алтындаг = 158.2&nbsp;км² <br />Чанкая = 454.2&nbsp;км² <br />Этимесгут = 283.2&nbsp;км² <br />Гөлбашы = 1,508.6&nbsp;км² (жижиг газар нутаг нь хотын нэг хэсэг юм)<ref name="Gölbaşı1" /><br />Кечиөрен = 152.2&nbsp;км² <br />Мамак = 345.7&nbsp;км² <br />Пурсаклар = 133.7&nbsp;км² <br />Синжан = 862.3&nbsp;км² <br />Енимахалле = 232.1&nbsp;км²}} | area_urban_km2 = 4,130.2 | area_metro_km2 = 25,632 | elevation_m = 938 | population_total = 5,910,320 | population_rank = [[Туркийн хотын жагсаалт|Туркт 2-т]] | population_urban = 5,293,367 | population_as_of = 2025 оны 12 сарын 31 | population_footnotes = <ref name="Population of Turkey">{{cite web |url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=The-Results-of-Address-Based-Population-Registration-System-2024-53783&dil=2 |title=The Results of Address Based Population Registration System, 2024 |publisher=[[Туркийн статистикийн хүрээлэн]] |website=www.tuik.gov.tr |date=2025-02-06 |access-date=2025-06-05}}</ref> <!-- do not add update figure as that stat is only published once a year due to legal reasons --> | population_urban_footnotes = <ref name="citypopulation.de"/><ref>{{cite web |url=https://cip.tuik.gov.tr/ |format=the year is updated |publisher=[[Туркийн статистикийн хүрээлэн]] |website=www.tuik.gov.tr |title=Nüfus ve Demografi – Toplam Nüfus |access-date=2025-06-05}}</ref> | population_density_urban_km2 = 1,270 | demographics_type1 = ДНБ нэрлэсэн {{Nobold|(2023)}} | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Gross-Domestic-Product-by-Provinces-2023-53575&dil=2 |title="Gross Domestic Product by Provinces (2023) - [Tables 1 and 3] |publisher=[[Туркийн статистикийн хүрээлэн]] |website=www.tuik.gov.tr |date=2024-12-12 |access-date=2025-06-05}}</ref><ref>{{cite web|url=https://cip.tuik.gov.tr/ |language=tr|title=Ulusal Hesaplar - Kişi başına GSYH ($)|trans-title=National Accounts - GDP per capita ($) |publisher=[[Туркийн статистикийн хүрээлэн]] |website=www.tuik.gov.tr |access-date=2025-06-05}}</ref> | demographics1_title1 = [[Нийслэл]] болон [[Туркийн их хотын захиргаа|их хотын захиргаа]] | demographics1_info1 = [[Турк лир|₺]] 2,539 тэрбум<br>[[Америк доллар|$]] 108.3&nbsp;тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = ₺ 438,242<br>$ 18,655 | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 06xxx | area_code = +90 312 | registration_plate = 06 | website = {{URL|www.ankara.bel.tr}}<br />{{URL|www.ankara.gov.tr}}<!-- http://ankara.ankaram.net/en/ --> | timezone = [[Турк дэх цаг|TRT]] | utc_offset = +03:00 | blank3_info = 0.855<ref>{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=2025-06-05 |archive-date=2018-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> – <span style="color:#090;">маш өндөр</span> | population_demonym = Анкарагийнх<br />([[Турк хэл|Турк]]: ''Ankaralı'') }} [[Бүгд Найрамдах Турк Улс]]ын [[нийслэл]] '''Анкара''' (Анкара́, [[туркээр]] Ankara, дуудлага нь [ˈaŋ.ka.ɾa] [аан караа]) [[хот]] Турк орны төв хэсэг, [[Анатолийн шил]], Анкара Чубук хоёр голын бэлчирт далайн түвшнээс дээш 938 метр өндөрт байрладаг.<ref>[http://www.fallingrain.com/world/TU/68/Ankara.html Ankara, Turkey: Latitude, Longitude and Altitude]</ref><ref>[http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-20908/ankara.html Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism — City Guide: Ankara — Introduction]</ref> ==Товч түүх == Анкара бол [[Бага Ази|Анатолийн хойг]]ийн эртний түүхтэй хотуудын нэг юм. НТӨ VII зууны үеэс '''Ангира''' буюу '''Анкира''' ([[грекээр]] ''Αγκυρα'' — «зангуут») балгас [[Ази]]-[[Европ]]ын худалдааны замд байдаг байв. 1071 оны байлдааны дүнд [[турк үндэстэн|сельжук түрэг]]ийн хяналтанд орсон. [[1402]] оны [[Ангорын байлдаан]]аар [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] [[I Баязид султан]]ы цэргийг [[Доголон Төмөр|доголон Төмөр хаан]]ы цэрэг дийлж нэг жил эзэрхээд буцааж өгчээ. [[Османы эзэнт гүрэн]] мөхөж эзлэгдэхэд үндэсний хувьсгалыг оройлогч [[Мустафа Кемал Ататүрк|Кемаль Ататюрк]] энд байрлажээ. Ингэснээр [[Константинополь]] (Стамбул)-д улс төвлөхөө больж, [[1923]] оны [[10 сарын 13]]-нд шинэ тулгар Турк улсын нийслэлээр Ангор (Анкара)-ыг зарлажээ.<ref>[http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-20923/history.html Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism — City Guide: Ankara — History]</ref> [[Дундад зуун]]ы Европт энэ [[балгас]]ныг ''Angora'' (Ангора) гэж байлаа. Үүнийг Монголд '''Ангор''' гэдэг. «[[Ангор ямаа]]», «Ангор муур» гэх мэт малын үйлдрийн нэр үүнтэй холбоотой. Турк улсын засгийн газраас анхаарснаар 1930 оноос одоогийнхоо '''Анкара''' нэрийг олжээ.<ref>{{cite web |author=Tore Kjeilen |url=http://i-cias.com/e.o/ankara.htm |title=Ankara |publisher=I-cias.com |date=2004-09-03 |access-date=2013-10-25 |archive-date=2009-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113175015/http://i-cias.com/e.o/ankara.htm |url-status=dead }}</ref> == Газар зүй == === Цаг уур === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Анкара (Турк улсын цаг уурын албаны цогцолбор, Кечиөрен), 1991–2020, туйлын үе 1927–2023 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 18.4 | Feb record high C = 21.3 | Mar record high C = 27.8 | Apr record high C = 31.6 | May record high C = 34.4 | Jun record high C = 37.0 | Jul record high C = 41.0 | Aug record high C = 40.5 | Sep record high C = 39.1 | Oct record high C = 33.3 | Nov record high C = 24.7 | Dec record high C = 20.4 | year record high C = 41.0 | Jan high C = 4.7 | Feb high C = 7.4 | Mar high C = 12.2 | Apr high C = 17.5 | May high C = 22.8 | Jun high C = 27.3 | Jul high C = 31.0 | Aug high C = 31.0 | Sep high C = 26.5 | Oct high C = 20.3 | Nov high C = 13.0 | Dec high C = 6.7 | year high C = 18.4 | Jan mean C = 0.9 | Feb mean C = 2.7 | Mar mean C = 6.7 | Apr mean C = 11.5 | May mean C = 16.5 | Jun mean C = 20.6 | Jul mean C = 24.2 | Aug mean C = 24.3 | Sep mean C = 19.6 | Oct mean C = 13.9 | Nov mean C = 7.3 | Dec mean C = 2.8 | year mean C = 12.6 | Jan low C = -2.2 | Feb low C = -1.2 | Mar low C = 1.9 | Apr low C = 6.0 | May low C = 10.5 | Jun low C = 14.1 | Jul low C = 17.2 | Aug low C = 17.4 | Sep low C = 13.1 | Oct low C = 8.4 | Nov low C = 2.7 | Dec low C = -0.3 | year low C = 7.3 | Jan record low C = -24.9 | Feb record low C = -24.2 | Mar record low C = -19.2 | Apr record low C = -7.2 | May record low C = -1.6 | Jun record low C = 3.8 | Jul record low C = 4.5 | Aug record low C = 5.5 | Sep record low C = -1.5 | Oct record low C = -9.8 | Nov record low C = -17.5 | Dec record low C = -24.2 | year record low C = -24.9 | Jan precipitation mm = 38.6 | Feb precipitation mm = 36.6 | Mar precipitation mm = 46.9 | Apr precipitation mm = 44.5 | May precipitation mm = 51.0 | Jun precipitation mm = 40.2 | Jul precipitation mm = 14.8 | Aug precipitation mm = 14.6 | Sep precipitation mm = 17.9 | Oct precipitation mm = 33.4 | Nov precipitation mm = 31.9 | Dec precipitation mm = 43.2 | year precipitation mm = 413.6 | precipitation colour = green | Jan precipitation days = 11.67 | Feb precipitation days = 10.9 | Mar precipitation days = 10.47 | Apr precipitation days = 11.63 | May precipitation days = 12 | Jun precipitation days = 9.27 | Jul precipitation days = 3.37 | Aug precipitation days = 3.67 | Sep precipitation days = 4.17 | Oct precipitation days = 7.63 | Nov precipitation days = 7.67 | Dec precipitation days = 11.27 | year precipitation days = | Jan snow days = | Feb snow days = | Mar snow days = | Apr snow days = | May snow days = | Jun snow days = | Jul snow days = | Aug snow days = | Sep snow days = | Oct snow days = | Nov snow days = | Dec snow days = | year snow days = | Jan humidity = 76.7 | Feb humidity = 70.7 | Mar humidity = 63.2 | Apr humidity = 58.4 | May humidity = 56.3 | Jun humidity = 53.1 | Jul humidity = 45.5 | Aug humidity = 45.3 | Sep humidity = 48.8 | Oct humidity = 60.2 | Nov humidity = 68.6 | Dec humidity = 76.7 | year humidity = 60.2 | Jan sun = 69.6 | Feb sun = 100.9 | Mar sun = 147.3 | Apr sun = 187.9 | May sun = 239.2 | Jun sun = 279.5 | Jul sun = 327.8 | Aug sun = 308.7 | Sep sun = 261.9 | Oct sun = 190.6 | Nov sun = 125.0 | Dec sun = 72.4 | year sun = 2287.2 | Jand sun = 2.2 | Febd sun = 3.6 | Mard sun = 4.8 | Aprd sun = 6.3 | Mayd sun = 7.7 | Jund sun = 9.3 | Juld sun = 10.6 | Augd sun = 10.0 | Sepd sun = 8.7 | Octd sun = 6.2 | Novd sun = 4.3 | Decd sun = 2.4 | yeard sun = 6.3 | source 1 = [[Туркийн Улсын Цаг Уурын Алба]]<ref name=eather1> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20190112144035/https://mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=A&m=ANKARA | archive-date = 12 January 2019 | url = https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=ANKARA | title = Resmi İstatistikler: İllerimize Ait Genel İstatistik Verileri | publisher = Туркийн Улсын Цаг Уурын Алба | language = tr | access-date = 2026-05-29}}</ref> | source 2 = [[NOAA]] (чийгшил, нар 1991–2020)<ref name=WMOCLINO>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20210717012832/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Ankara_Bolge_17130.csv |archive-format=CSV |format=CSV | archive-date = 2021-07-17 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Ankara_Bolge_17130.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ankara-Bolge | publisher = [[NCEI|Байгаль орчны мэдээллийн үндэсний төвүүд]] | access-date = 2026-05-29}}</ref> }} ==Хүн ам == Анкара улсынхаа хоёрдугаар их хот. Тодруулвал дээрх [[Стамбул]]аас 3 дахин цөөн, доорх [[Измир]]ээс 1 саяаар олон хүнтэй. 2010 онд 4,431,719 оршин суугчтай байсан. <ref name=ak2010>[http://tuikrapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&ENVID=adnksdb2Env&report=buyukbelediye.RDF&p_kod=1&p_yil=2010&p_dil=1&desformat=html] Address-based population report 2010.</ref> Нэг хавтгай дөрвөлжин километр газарт 1,551 хүн оногддог. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Анкарагийн оршин суугчийн тоо (1927-2010) |- ! width="100" {{highlight1}} | Он ! width="60" {{highlight1}} | 1927 ! width="60" {{highlight1}} | 1950 ! width="60" {{highlight1}} | 1970 ! width="60" {{highlight1}} | 1985 ! width="60" {{highlight1}} | 2000 ! width="60" {{highlight1}} | 2010 |- | '''Хүний тоо'''||75,000 || 287,000|| 1,209,000|| 2,251,533|| 3,703,362||4,431,719 |- |} == Зураг== <gallery widths="170px" heights="130px"> Зураг:Ankara rijkmuseum.jpeg Зураг:Guvenpark.jpg Зураг:Musem Of Anatolian Civilisations Ankara.JPG </gallery> == Цахим хуудас == {{Commonscat|Ankara}} {{Wikivoyage}} {{Wiktionary}} * [http://www.ankara.bel.tr/ Анкара хотын албан ёсны цахим хуудас] ==Тэмдэглэл== {{Notelist}} ==Эшлэл== {{Reflist}} {{Туркийн хот}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Анкара| ]] [[Ангилал:Анкара аймгийн суурин]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Туркийн их сургуулийн хот]] 2akcuf1bviy4c08s73ggevgbhva6qye 0 25778 857365 854861 2026-05-29T14:23:09Z Enkhsaihan2005 64429 857365 wikitext text/x-wiki {{short description|Оманы нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Маскат | official_name = | native_name = {{lang|ar|مَسْقَط}} | native_name_lang = ar | settlement_type = [[Нийслэл]] болон [[Оманы хотын жагсаалт|их хот]] | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |total_width = 300 |image1 = Nábřeží Matry.jpg |caption1 = [[Матрах]] |image2 = Al_Alam_Palace.jpg |caption2 = [[Аль Алам ордон]] |image3 = Sultan_Qaboos_Grand_Mosque_RB.jpg |caption3 = [[Султан Кабус их сүм]] |image4 = Sultan Qaboos Street in Muscat 2019-11-30.jpg |caption4 = [[N5 зам (Оман)|Султан Кабусын гудамж]] |image5 = Old Muscat City View, Muscat, Oman3.jpg |caption5 = [[Хуучин Маскат]] }} | image_alt = | image_shield = Emblem of Muscat.png | image_flag = | nickname = Арабын сувд<ref>{{cite web | url=https://ncusar.org/blog/2016/05/oman-pearl-of-arabia/ | title=Арабын сувд Оман | date=2016-05-03 | access-date=2024-11-18 | archive-date=2023-04-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230413220056/https://ncusar.org/blog/2016/05/oman-pearl-of-arabia/ | url-status=live }}</ref> | motto = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Оман#Ази | pushpin_label_position = top | pushpin_map_caption = [[Оман]] дахь Маскатын байршил | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|23|35|20|N|58|24|30|E|region:OM|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Оман}} | subdivision_type1 = [[Оманы мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Маскат муж]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title = [[Оманы султан|Султан]] | leader_name = [[Хайтам бин Тарик Аль Саид]] | area_footnotes = | area_magnitude = | area_land_km2 = 3500 | area_metro_km2 = 3797 | population_as_of = 2023 | population_density_km2 = 491 | population_density_sq_mi = | population = 1,720,000 (Хотын бүс)<ref name="National Centre for Statistics and Information"/><br /> 31,409 (Хуучин Маскат)<ref name="National Centre for Statistics and Information">{{cite web|url=https://data.gov.om/OMPOP2016/population|title=Population|author=Статистик, мэдээллийн үндэсний төв|access-date=2024-11-18|archive-date=2022-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220423172856/https://data.gov.om/OMPOP2016/population|url-status=live}}</ref> | population_metro = 1,720,000<ref>{{cite web|url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=OMAN|title=UNdata - country profile - Oman|access-date=2016-06-30|archive-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126184914/http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Oman|url-status=live}}</ref> | website = {{URL|http://www.mm.gov.om/Default.aspx|mm.gov.om}} | footnotes = | utc_offset = +4 | timezone = [[Персийн булангийн стандарт цаг|GST]] }} '''Маскат''' ({{lang-ar|مسقط}} ''Masqaṭ'', ''Маскад,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Muscat'' ‎‎) — [[Оманы Султант Улс]]ын [[нийслэл]] [[хот]]. 2021 оны байдлаар тус хот дүүргийн хамт 1.72 сая оршин суугчтай байлаа.<ref>World Gazetteer</ref> == Түүх == Португалын усан цэргийн адмирал [[Алфонсо де Албукерке]] 1507 онд худалдааны харилцаа тогтоох оролдлогоор Маскат руу усаар явжээ. Боомтод ойртоход түүний хөлөг онгоцууд галд өртжээ. Дараа нь тэрээр Маскатыг эзлэхээр шийджээ. Тулалдааны үеэр болон дараа нь хотын ихэнх хэсэг шатаж сүйджээ. Персийн эсэргүүцэл, 1546 онд Османы туркүүд хотыг бөмбөгдсөн ч португалчууд Маскатыг 100 гаруй жилийн турш хяналтдаа байлгаж байжээ. Туркүүд Маскатыг эзлэхээс (1552) гадна 1581-88 онд португалчуудаас Маскатыг хоёр удаа булаан авч байжээ. 1970 онд Султан Кабус бин Саид Оманд засгийн эрхэнд гарсны дараа Маскат дэд бүтцээ хурдацтай сайжруулж эхэлсэн бөгөөд үүний үр дүнд эрч хүчтэй эдийн засаг, олон үндэстний нийгэм бий болсон. == Зургийн цомог == <gallery> Sultan Qaboos Palace.jpg Old Masqat.jpg Oman Muscat Muttrah.jpg Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg </gallery> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт|width=auto | location = Маскат ([[Маскат олон улсын нисэх буудал]]) (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1961–1990) | metric first = yes | single line = yes | collapsed = yes | Jan record high C = 34.6 | Feb record high C = 38.2 | Mar record high C = 41.5 | Apr record high C = 44.9 | May record high C = 48.3 | Jun record high C = 48.5 | Jul record high C = 49.1 | Aug record high C = 49.2 | Sep record high C = 47.2 | Oct record high C = 43.6 | Nov record high C = 39.4 | Dec record high C = 37.8 | Jan high C = 25.1 | Feb high C = 26.3 | Mar high C = 29.4 | Apr high C = 34.6 | May high C = 39.5 | Jun high C = 39.4 | Jul high C = 37.3 | Aug high C = 35.9 | Sep high C = 35.5 | Oct high C = 34.6 | Nov high C = 29.9 | Dec high C = 26.6 | Jan mean C = 21.1 | Feb mean C = 22.2 | Mar mean C = 24.9 | Apr mean C = 29.5 | May mean C = 34.2 | Jun mean C = 34.8 | Jul mean C = 33.2 | Aug mean C = 31.6 | Sep mean C = 30.8 | Oct mean C = 29.4 | Nov mean C = 25.7 | Dec mean C = 22.5 | year mean C = | Jan low C = 16.7 | Feb low C = 17.8 | Mar low C = 20.3 | Apr low C = 24.7 | May low C = 29.1 | Jun low C = 30.4 | Jul low C = 30.0 | Aug low C = 28.4 | Sep low C = 27.1 | Oct low C = 24.7 | Nov low C = 21.0 | Dec low C = 17.9 | Jan record low C = 1.6 | Feb record low C = 2.3 | Mar record low C = 7.0 | Apr record low C = 10.3 | May record low C = 17.2 | Jun record low C = 21.6 | Jul record low C = 23.5 | Aug record low C = 21.3 | Sep record low C = 19.0 | Oct record low C = 14.3 | Nov record low C = 9.4 | Dec record low C = 4.5 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 14.3 | Feb precipitation mm = 6.5 | Mar precipitation mm = 11.5 | Apr precipitation mm = 11.4 | May precipitation mm = 2.5 | Jun precipitation mm = 7.0 | Jul precipitation mm = 1.7 | Aug precipitation mm = 0.7 | Sep precipitation mm = 0.1 | Oct precipitation mm = 0.9 | Nov precipitation mm = 6.9 | Dec precipitation mm = 9.8 | Jan humidity = 63 | Feb humidity = 64 | Mar humidity = 58 | Apr humidity = 45 | May humidity = 42 | Jun humidity = 49 | Jul humidity = 60 | Aug humidity = 67 | Sep humidity = 63 | Oct humidity = 55 | Nov humidity = 60 | Dec humidity = 65 | Jan sun = 268.6 | Feb sun = 244.8 | Mar sun = 278.3 | Apr sun = 292.5 | May sun = 347.4 | Jun sun = 325.7 | Jul sun = 277.7 | Aug sun = 278.6 | Sep sun = 303.9 | Oct sun = 316.9 | Nov sun = 291.9 | Dec sun = 267.0 | source 1 = NOAA (чийгшил, нар 1991–1960)<ref name=NOAA>{{Cite FTP |url=ftp://dossier.ogp.noaa.gov/GCOS/WMO-Normals/RA-II/OM/41256.TXT |server=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |url-status=dead |title=Seeb Climate Normals 1961–1990 |access-date=2026-05-29}}</ref><ref name="WMONormals">{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Oman/CSV/Muscat_Int_41256.csv |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date=2026-05-29}}</ref> |source 2 = Starlings Roost Weather<ref>{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=9120&code=41256 |title= MUSCAT INT'L AIRPORT Climate: 1991–2020 |publisher=Starlings Roost Weather |access-date= 2026-05-29}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Muscat|Маскат}} {{Wiktionary}} * [http://www.mm.gov.om/ Маскат xотын албан ёсны цахим хуудас]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Зүүлт == {{reflist}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Маскат муж]] [[Ангилал:Оманы суурин]] 28q37o981rtkswk971q9kc3uqfj3t0k 857366 857365 2026-05-29T14:23:36Z Enkhsaihan2005 64429 857366 wikitext text/x-wiki {{short description|Оманы нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Маскат | official_name = | native_name = {{lang|ar|مَسْقَط}} | native_name_lang = ar | settlement_type = [[Нийслэл]] болон [[Оманы хотын жагсаалт|их хот]] | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |total_width = 300 |caption_align = center |image1 = Nábřeží Matry.jpg |caption1 = [[Матрах]] |image2 = Al_Alam_Palace.jpg |caption2 = [[Аль Алам ордон]] |image3 = Sultan_Qaboos_Grand_Mosque_RB.jpg |caption3 = [[Султан Кабус их сүм]] |image4 = Sultan Qaboos Street in Muscat 2019-11-30.jpg |caption4 = [[N5 зам (Оман)|Султан Кабусын гудамж]] |image5 = Old Muscat City View, Muscat, Oman3.jpg |caption5 = [[Хуучин Маскат]] }} | image_alt = | image_shield = Emblem of Muscat.png | image_flag = | nickname = Арабын сувд<ref>{{cite web | url=https://ncusar.org/blog/2016/05/oman-pearl-of-arabia/ | title=Арабын сувд Оман | date=2016-05-03 | access-date=2024-11-18 | archive-date=2023-04-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230413220056/https://ncusar.org/blog/2016/05/oman-pearl-of-arabia/ | url-status=live }}</ref> | motto = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Оман#Ази | pushpin_label_position = top | pushpin_map_caption = [[Оман]] дахь Маскатын байршил | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|23|35|20|N|58|24|30|E|region:OM|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Оман}} | subdivision_type1 = [[Оманы мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Маскат муж]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title = [[Оманы султан|Султан]] | leader_name = [[Хайтам бин Тарик Аль Саид]] | area_footnotes = | area_magnitude = | area_land_km2 = 3500 | area_metro_km2 = 3797 | population_as_of = 2023 | population_density_km2 = 491 | population_density_sq_mi = | population = 1,720,000 (Хотын бүс)<ref name="National Centre for Statistics and Information"/><br /> 31,409 (Хуучин Маскат)<ref name="National Centre for Statistics and Information">{{cite web|url=https://data.gov.om/OMPOP2016/population|title=Population|author=Статистик, мэдээллийн үндэсний төв|access-date=2024-11-18|archive-date=2022-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220423172856/https://data.gov.om/OMPOP2016/population|url-status=live}}</ref> | population_metro = 1,720,000<ref>{{cite web|url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=OMAN|title=UNdata - country profile - Oman|access-date=2016-06-30|archive-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126184914/http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Oman|url-status=live}}</ref> | website = {{URL|http://www.mm.gov.om/Default.aspx|mm.gov.om}} | footnotes = | utc_offset = +4 | timezone = [[Персийн булангийн стандарт цаг|GST]] }} '''Маскат''' ({{lang-ar|مسقط}} ''Masqaṭ'', ''Маскад,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Muscat'' ‎‎) — [[Оманы Султант Улс]]ын [[нийслэл]] [[хот]]. 2021 оны байдлаар тус хот дүүргийн хамт 1.72 сая оршин суугчтай байлаа.<ref>World Gazetteer</ref> == Түүх == Португалын усан цэргийн адмирал [[Алфонсо де Албукерке]] 1507 онд худалдааны харилцаа тогтоох оролдлогоор Маскат руу усаар явжээ. Боомтод ойртоход түүний хөлөг онгоцууд галд өртжээ. Дараа нь тэрээр Маскатыг эзлэхээр шийджээ. Тулалдааны үеэр болон дараа нь хотын ихэнх хэсэг шатаж сүйджээ. Персийн эсэргүүцэл, 1546 онд Османы туркүүд хотыг бөмбөгдсөн ч португалчууд Маскатыг 100 гаруй жилийн турш хяналтдаа байлгаж байжээ. Туркүүд Маскатыг эзлэхээс (1552) гадна 1581-88 онд португалчуудаас Маскатыг хоёр удаа булаан авч байжээ. 1970 онд Султан Кабус бин Саид Оманд засгийн эрхэнд гарсны дараа Маскат дэд бүтцээ хурдацтай сайжруулж эхэлсэн бөгөөд үүний үр дүнд эрч хүчтэй эдийн засаг, олон үндэстний нийгэм бий болсон. == Зургийн цомог == <gallery> Sultan Qaboos Palace.jpg Old Masqat.jpg Oman Muscat Muttrah.jpg Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg </gallery> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт|width=auto | location = Маскат ([[Маскат олон улсын нисэх буудал]]) (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1961–1990) | metric first = yes | single line = yes | collapsed = yes | Jan record high C = 34.6 | Feb record high C = 38.2 | Mar record high C = 41.5 | Apr record high C = 44.9 | May record high C = 48.3 | Jun record high C = 48.5 | Jul record high C = 49.1 | Aug record high C = 49.2 | Sep record high C = 47.2 | Oct record high C = 43.6 | Nov record high C = 39.4 | Dec record high C = 37.8 | Jan high C = 25.1 | Feb high C = 26.3 | Mar high C = 29.4 | Apr high C = 34.6 | May high C = 39.5 | Jun high C = 39.4 | Jul high C = 37.3 | Aug high C = 35.9 | Sep high C = 35.5 | Oct high C = 34.6 | Nov high C = 29.9 | Dec high C = 26.6 | Jan mean C = 21.1 | Feb mean C = 22.2 | Mar mean C = 24.9 | Apr mean C = 29.5 | May mean C = 34.2 | Jun mean C = 34.8 | Jul mean C = 33.2 | Aug mean C = 31.6 | Sep mean C = 30.8 | Oct mean C = 29.4 | Nov mean C = 25.7 | Dec mean C = 22.5 | year mean C = | Jan low C = 16.7 | Feb low C = 17.8 | Mar low C = 20.3 | Apr low C = 24.7 | May low C = 29.1 | Jun low C = 30.4 | Jul low C = 30.0 | Aug low C = 28.4 | Sep low C = 27.1 | Oct low C = 24.7 | Nov low C = 21.0 | Dec low C = 17.9 | Jan record low C = 1.6 | Feb record low C = 2.3 | Mar record low C = 7.0 | Apr record low C = 10.3 | May record low C = 17.2 | Jun record low C = 21.6 | Jul record low C = 23.5 | Aug record low C = 21.3 | Sep record low C = 19.0 | Oct record low C = 14.3 | Nov record low C = 9.4 | Dec record low C = 4.5 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 14.3 | Feb precipitation mm = 6.5 | Mar precipitation mm = 11.5 | Apr precipitation mm = 11.4 | May precipitation mm = 2.5 | Jun precipitation mm = 7.0 | Jul precipitation mm = 1.7 | Aug precipitation mm = 0.7 | Sep precipitation mm = 0.1 | Oct precipitation mm = 0.9 | Nov precipitation mm = 6.9 | Dec precipitation mm = 9.8 | Jan humidity = 63 | Feb humidity = 64 | Mar humidity = 58 | Apr humidity = 45 | May humidity = 42 | Jun humidity = 49 | Jul humidity = 60 | Aug humidity = 67 | Sep humidity = 63 | Oct humidity = 55 | Nov humidity = 60 | Dec humidity = 65 | Jan sun = 268.6 | Feb sun = 244.8 | Mar sun = 278.3 | Apr sun = 292.5 | May sun = 347.4 | Jun sun = 325.7 | Jul sun = 277.7 | Aug sun = 278.6 | Sep sun = 303.9 | Oct sun = 316.9 | Nov sun = 291.9 | Dec sun = 267.0 | source 1 = NOAA (чийгшил, нар 1991–1960)<ref name=NOAA>{{Cite FTP |url=ftp://dossier.ogp.noaa.gov/GCOS/WMO-Normals/RA-II/OM/41256.TXT |server=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |url-status=dead |title=Seeb Climate Normals 1961–1990 |access-date=2026-05-29}}</ref><ref name="WMONormals">{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Oman/CSV/Muscat_Int_41256.csv |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date=2026-05-29}}</ref> |source 2 = Starlings Roost Weather<ref>{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=9120&code=41256 |title= MUSCAT INT'L AIRPORT Climate: 1991–2020 |publisher=Starlings Roost Weather |access-date= 2026-05-29}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Muscat|Маскат}} {{Wiktionary}} * [http://www.mm.gov.om/ Маскат xотын албан ёсны цахим хуудас]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Зүүлт == {{reflist}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Маскат муж]] [[Ангилал:Оманы суурин]] 4mhs5etp63gp37zoflctew4ft0qt7c0 857456 857366 2026-05-30T08:24:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857456 wikitext text/x-wiki {{short description|Оманы нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Маскат | official_name = | native_name = {{lang|ar|مَسْقَط}} | native_name_lang = ar | settlement_type = [[Нийслэл]] болон [[Оманы хотын жагсаалт|их хот]] | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |total_width = 300 |caption_align = center |image1 = Nábřeží Matry.jpg |caption1 = [[Матрах]] |image2 = Al_Alam_Palace.jpg |caption2 = [[Аль Алам ордон]] |image3 = Sultan_Qaboos_Grand_Mosque_RB.jpg |caption3 = [[Султан Кабус их сүм]] |image4 = Sultan Qaboos Street in Muscat 2019-11-30.jpg |caption4 = [[N5 зам (Оман)|Султан Кабусын гудамж]] |image5 = Old Muscat City View, Muscat, Oman3.jpg |caption5 = [[Хуучин Маскат]] }} | image_alt = | image_shield = Emblem of Muscat.png | image_flag = | nickname = Арабын сувд<ref>{{cite web | url=https://ncusar.org/blog/2016/05/oman-pearl-of-arabia/ | title=Арабын сувд Оман | date=2016-05-03 | access-date=2024-11-18 | archive-date=2023-04-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230413220056/https://ncusar.org/blog/2016/05/oman-pearl-of-arabia/ | url-status=live }}</ref> | motto = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Оман#Ази | pushpin_label_position = top | pushpin_map_caption = [[Оман]] дахь Маскатын байршил | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|23|35|20|N|58|24|30|E|region:OM|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Оман}} | subdivision_type1 = [[Оманы мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Маскат муж]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title = [[Оманы султан|Султан]] | leader_name = [[Хайтам бин Тарик Аль Саид]] | area_footnotes = | area_magnitude = | area_land_km2 = 3500 | area_metro_km2 = 3797 | population_as_of = 2023 | population_density_km2 = 491 | population_density_sq_mi = | population = 1,720,000 (Хотын бүс)<ref name="National Centre for Statistics and Information"/><br /> 31,409 (Хуучин Маскат)<ref name="National Centre for Statistics and Information">{{cite web|url=https://data.gov.om/OMPOP2016/population|title=Population|author=Статистик, мэдээллийн үндэсний төв|access-date=2024-11-18|archive-date=2022-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220423172856/https://data.gov.om/OMPOP2016/population|url-status=live}}</ref> | population_metro = 1,720,000<ref>{{cite web|url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=OMAN|title=UNdata - country profile - Oman|access-date=2016-06-30|archive-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126184914/http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Oman|url-status=live}}</ref> | website = {{URL|http://www.mm.gov.om/Default.aspx|mm.gov.om}} | footnotes = | utc_offset = +4 | timezone = [[Персийн булангийн стандарт цаг|GST]] }} '''Маскат''' ({{lang-ar|مسقط}} ''Masqaṭ'', ''Маскад,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Muscat'' ‎‎) — [[Оманы Султант Улс]]ын [[нийслэл]] [[хот]]. 2021 оны байдлаар тус хот дүүргийн хамт 1.72 сая оршин суугчтай байлаа.<ref>World Gazetteer</ref> == Түүх == Португалын усан цэргийн адмирал [[Алфонсо де Албукерке]] 1507 онд худалдааны харилцаа тогтоох оролдлогоор Маскат руу усаар явжээ. Боомтод ойртоход түүний хөлөг онгоцууд галд өртжээ. Дараа нь тэрээр Маскатыг эзлэхээр шийджээ. Тулалдааны үеэр болон дараа нь хотын ихэнх хэсэг шатаж сүйджээ. Персийн эсэргүүцэл, 1546 онд Османы туркүүд хотыг бөмбөгдсөн ч португалчууд Маскатыг 100 гаруй жилийн турш хяналтдаа байлгаж байжээ. Туркүүд Маскатыг эзлэхээс (1552) гадна 1581-88 онд португалчуудаас Маскатыг хоёр удаа булаан авч байжээ. 1970 онд Султан Кабус бин Саид Оманд засгийн эрхэнд гарсны дараа Маскат дэд бүтцээ хурдацтай сайжруулж эхэлсэн бөгөөд үүний үр дүнд эрч хүчтэй эдийн засаг, олон үндэстний нийгэм бий болсон. == Зургийн цомог == <gallery> Sultan Qaboos Palace.jpg Old Masqat.jpg Oman Muscat Muttrah.jpg Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg </gallery> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт|width=auto | location = Маскат ([[Маскат олон улсын нисэх буудал]]) (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1961–1990) | metric first = yes | single line = yes | collapsed = yes | Jan record high C = 34.6 | Feb record high C = 38.2 | Mar record high C = 41.5 | Apr record high C = 44.9 | May record high C = 48.3 | Jun record high C = 48.5 | Jul record high C = 49.1 | Aug record high C = 49.2 | Sep record high C = 47.2 | Oct record high C = 43.6 | Nov record high C = 39.4 | Dec record high C = 37.8 | Jan high C = 25.1 | Feb high C = 26.3 | Mar high C = 29.4 | Apr high C = 34.6 | May high C = 39.5 | Jun high C = 39.4 | Jul high C = 37.3 | Aug high C = 35.9 | Sep high C = 35.5 | Oct high C = 34.6 | Nov high C = 29.9 | Dec high C = 26.6 | Jan mean C = 21.1 | Feb mean C = 22.2 | Mar mean C = 24.9 | Apr mean C = 29.5 | May mean C = 34.2 | Jun mean C = 34.8 | Jul mean C = 33.2 | Aug mean C = 31.6 | Sep mean C = 30.8 | Oct mean C = 29.4 | Nov mean C = 25.7 | Dec mean C = 22.5 | year mean C = | Jan low C = 16.7 | Feb low C = 17.8 | Mar low C = 20.3 | Apr low C = 24.7 | May low C = 29.1 | Jun low C = 30.4 | Jul low C = 30.0 | Aug low C = 28.4 | Sep low C = 27.1 | Oct low C = 24.7 | Nov low C = 21.0 | Dec low C = 17.9 | Jan record low C = 1.6 | Feb record low C = 2.3 | Mar record low C = 7.0 | Apr record low C = 10.3 | May record low C = 17.2 | Jun record low C = 21.6 | Jul record low C = 23.5 | Aug record low C = 21.3 | Sep record low C = 19.0 | Oct record low C = 14.3 | Nov record low C = 9.4 | Dec record low C = 4.5 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 14.3 | Feb precipitation mm = 6.5 | Mar precipitation mm = 11.5 | Apr precipitation mm = 11.4 | May precipitation mm = 2.5 | Jun precipitation mm = 7.0 | Jul precipitation mm = 1.7 | Aug precipitation mm = 0.7 | Sep precipitation mm = 0.1 | Oct precipitation mm = 0.9 | Nov precipitation mm = 6.9 | Dec precipitation mm = 9.8 | Jan humidity = 63 | Feb humidity = 64 | Mar humidity = 58 | Apr humidity = 45 | May humidity = 42 | Jun humidity = 49 | Jul humidity = 60 | Aug humidity = 67 | Sep humidity = 63 | Oct humidity = 55 | Nov humidity = 60 | Dec humidity = 65 | Jan sun = 268.6 | Feb sun = 244.8 | Mar sun = 278.3 | Apr sun = 292.5 | May sun = 347.4 | Jun sun = 325.7 | Jul sun = 277.7 | Aug sun = 278.6 | Sep sun = 303.9 | Oct sun = 316.9 | Nov sun = 291.9 | Dec sun = 267.0 | source 1 = NOAA (чийгшил, нар 1991–1960)<ref name=NOAA>{{Cite FTP |url=ftp://dossier.ogp.noaa.gov/GCOS/WMO-Normals/RA-II/OM/41256.TXT |server=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |url-status=dead |title=Seeb Climate Normals 1961–1990 |access-date=2026-05-29}}</ref><ref name="WMONormals">{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Oman/CSV/Muscat_Int_41256.csv |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date=2026-05-29}}</ref> |source 2 = Starlings Roost Weather<ref>{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=9120&code=41256 |title=MUSCAT INT'L AIRPORT Climate: 1991–2020 |publisher=Starlings Roost Weather |access-date=2026-05-29 |archive-date=2025-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122223306/http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=9120&code=41256 |url-status=dead }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Muscat|Маскат}} {{Wiktionary}} * [http://www.mm.gov.om/ Маскат xотын албан ёсны цахим хуудас]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Зүүлт == {{reflist}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Маскат муж]] [[Ангилал:Оманы суурин]] eoy122igj5cp34rd3q24chn66eqkeaq 0 25783 857368 856436 2026-05-29T14:25:54Z Enkhsaihan2005 64429 857368 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын хот}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Улаан-Үд | ru_name = Улан-Удэ | loc_name1 = Улаан-Үдэ | loc_lang1 = Буриад | loc_name2 = | loc_lang2 = | loc_name3 = | loc_lang3 = | loc_name4 = | loc_lang4 = | other_name = | other_lang = | image_skyline = Центр Улан-Удэ.JPG | image_caption = Улаан-Үдийн хотын төв | image_map = | map_caption = | coordinates = {{coord|51|50|N|107|36|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Ulan-Ude (Buryatia).png | flag_caption = Туг | image_coa = Ulan-Ude COA (2005).gif | coa_caption = Сүлд | anthem = | anthem_ref = | holiday = 9 сарын эхний бямба гараг | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Буриад]] | federal_subject_ref = | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Улаан-Үд [[холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|бүгд найрамдах улсын ач холбогдолтой хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref28" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = Бүгд Найрамдах Буриад Улс | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Улаан-Үд бүгд найрамдах улсын ач холбогдолтой хот | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref28" /> | adm_ctr_of2 = | adm_ctr_of2_ref = | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Улаан-Үд хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref405" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Улаан-Үд хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref405" /> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = <ref name="baikal24">{{Cite web |title=Baikal24 |url=https://baikal24.ru/text/09-09-2019/010/}}</ref> | leader_name = Игорь Шутенков | leader_name_ref = <ref name="baikal24" /> | representative_body = Хотын төлөөлөгчдийн зөвлөл | representative_body_ref = <ref name="baikal24" /> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 347.6 | area_km2_ref = | pop_2010census = 404426 | pop_2010census_rank = 45-д | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1666 | established_title = | established_date_ref = | current_cat_date = 1775 | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 6700xx | postal_codes_ref = | dialing_codes = 3012 | dialing_codes_ref = | website = ulan-ude-eg.ru }} '''Улаан-Үд''' («[[улаан]]»+«[[үд]]», ''Үд'' гэсэн нь [[Үд гол]]ын нэрээс өгөгдсөн; Монголд ''Улаан-Үүд'' гэж андуурч бичих нь түгээмэл таардаг; Орост [[Буриад аялга|буриадаар]] ''Улаан-Үдэ''; [[монгол бичиг|монгол бичгээр]] ''ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠦᠳ ᠡ''; 1934 оноос урьдахыг кирилл монголд '''Дээд-Үд'''; кирилл буриадаар ''Дээдэ-Үдэ''; [[оросоор]] 1775—1934 онд ''Верхнеудинск'') — [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Буриад Улс]] (БНБурУ)-ын [[нийслэл]] [[хот]] юм. [[Байгал нуур]]ын зүүн урагш 130 км зайнд [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ]] - [[Үд гол|Үд]] голуудын бэлчирт оршдог хот. Хотын эзлэх талбай — 347.6 км². Оросын Холбооны статистикийн албаны мэдээгээр 2025 оны байдлаар 435067 хүн оршин сууж байна. Орос улсын хэмжээнд харьцуулвал [[ОХУ-ын 50 том хот|45-рт орох]] хүн амтай хот юм. Улаан-Үд хотод [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] Ерөнхий Консулын газар ажиллаж байна. == Түүх == Эртнээс нааш [[Монгол үндэстэн|Монгол]] угсааны нүүдэлчид оршин сууж ирсэн тус нутаг [[1206 он]]д байгуулагдсан [[Их Монгол Улс]]ын бүрэлдэхүүнд багтаж байв. 1648 онд оросууд [[Баргажин аймаг|Баргажин]]д анхны шивээгээ барин нутгаа тэлэх бодлого явуулсаны үр дүнд Буриад Монголыг эзэлжээ. [[1666 он]]д [[Үд гол]]ын хөндийд оросууд анхныхаа цайзыг барьж босгон “Дээд Үд“ буюу ''Верхне-Удинск'' хэмээн нэрлэсэн нь хожмын Улаан-Үд хот бөгөөд тэр үеэс тус бүс нутгийн төв болсон юм. [[1689 он]]д [[Манж Чин гүрэн]], Хаант Оросын хооронд байгуулсан [[Нерчийн гэрээ (1689 он)|Нерчинскийн гэрээ]] ёсоор албан ёсоор Оросын мэдэлд шилжсэн байна. == Засаг захиргааны хуваарь == Улаан-Үд хот дотроо 3 дүүрэг ([[Орос хэл|орос.]] ''городской район'') болж хуваагдана. * Зөвлөлт дүүрэг ([[Орос хэл|орос.]] ''Советский район'') * Төмөрзамын дүүрэг ([[Орос хэл|орос.]] ''Железнодорожный район'') * Октябрын дүүрэг ([[Орос хэл|орос.]] ''Октябрьский район'') === Улаан-Удэ хотын дарга нар === * Виктор Кукшинов — 1987 оны 8-р сараас 1990 оны 5-р сар хүртэл — Хотын Гүйцэтгэх хорооны дарга; 1990 оны 5-р сараас 1992 оны 1-р сар хүртэл — Хотын зөвлөлийн дарга; 1992 оны 1-р сараас 1994 оны 7-р сар хүртэл — Улаан-Үд хотын захиргааны дарга. * Александр Лубсанов — 1994 оны 7-р сараас 1995 оны 12-р сар хүртэл — Улаан-Үд хотын захиргааны дарга. * Валерий Шаповалов — 1995 оны 12-р сараас 1997 оны 1-р сар хүртэл - Нутгийн удирдлагын тэргүүн - Улаан-Үд хотын дарга * Анатолий Прейзнер — 1997 оны 1-р сараас 1998 оны 3-р сар хүртэл — Улаан-Үд хотын захиргааны даргын үүрэг гүйцэтгэгч. * Геннадий Айдаев — 1998 оны 3-р сараас 2012 оны 12-р сар хүртэл - орон нутгийн засаг захиргааны тэргүүн, Улаан-Үд хотын дарга * Александр Голков — 2012 оны 12-р сараас 2019 оны 2-р сар хүртэл Улаан-Үд хотын дүүргийн дарга байсан. * [[Игорь Шутенков]] — 2019 оны 9-р сарын 9-нөөс хойш — Улаан-Үд хотын даргаар ажиллаж байна == Хүн ам == Улаан-Үд хотын оршин суугчдын 61% -оросууд, 35% буриадууд ажээ. {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Он ! Оршин суугч |- | 1897 || align="right" | 8.086 |- | 1926 || align="right" | 33.713 |- | 1939 || align="right" | 125.690 |- | 1959 || align="right" | 175.172 |- | 1970 || align="right" | 253.569 |- | 1979 || align="right" | 300.370 |- | 1989 || align="right" | 352.530 |- | 2002 || align="right" | 359.391 |- | 2010 || align="right" | 404.426 |- |2025 | align="right" |435.067 |} <small>''Тайлбар:'' Хүн амын тооллогын мэдээ</small> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт|location = Улаан-Үд (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1847–одоо) | collapsed = | metric first = y | single line = y | Jan record high C = -0.4 | Feb record high C = 7.9 | Mar record high C = 19.8 | Apr record high C = 28.7 | May record high C = 35.6 | Jun record high C = 40.0 | Jul record high C = 40.6 | Aug record high C = 39.7 | Sep record high C = 32.2 | Oct record high C = 24.7 | Nov record high C = 11.3 | Dec record high C = 5.2 | year record high C = 40.6 | Jan high C = -17.6 | Feb high C = -10.6 | Mar high C = 0.4 | Apr high C = 10.7 | May high C = 18.6 | Jun high C = 25.5 | Jul high C = 27.5 | Aug high C = 24.2 | Sep high C = 16.8 | Oct high C = 6.9 | Nov high C = -5.2 | Dec high C = -14.8 | year high C = 6.9 | Jan mean C = -22.8 | Feb mean C = -17.5 | Mar mean C = -6.7 | Apr mean C = 3.4 | May mean C = 10.9 | Jun mean C = 17.9 | Jul mean C = 20.6 | Aug mean C = 17.7 | Sep mean C = 10.0 | Oct mean C = 0.8 | Nov mean C = -10.3 | Dec mean C = -19.4 | year mean C = 0.4 | Jan low C = -27.2 | Feb low C = -23.5 | Mar low C = -13.0 | Apr low C = -3.0 | May low C = 3.8 | Jun low C = 11.1 | Jul low C = 14.6 | Aug low C = 12.3 | Sep low C = 4.6 | Oct low C = -4.0 | Nov low C = -14.4 | Dec low C = -23.2 | year low C = -5.2 | Jan record low C = -54.4 | Feb record low C = -44.9 | Mar record low C = -40.4 | Apr record low C = -28.0 | May record low C = -15.1 | Jun record low C = -3.9 | Jul record low C = 1.2 | Aug record low C = -4.0 | Sep record low C = -11.4 | Oct record low C = -27.9 | Nov record low C = -38.0 | Dec record low C = -48.8 | year record low C = -54.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 5 | Feb precipitation mm = 3 | Mar precipitation mm = 3 | Apr precipitation mm = 6 | May precipitation mm = 18 | Jun precipitation mm = 34 | Jul precipitation mm = 64 | Aug precipitation mm = 63 | Sep precipitation mm = 27 | Oct precipitation mm = 7 | Nov precipitation mm = 9 | Dec precipitation mm = 11 | year precipitation mm = 250 | Jan snow depth cm = 12 | Feb snow depth cm = 12 | Mar snow depth cm = 4 | Apr snow depth cm = 0 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 0 | Nov snow depth cm = 3 | Dec snow depth cm = 9 | year snow depth cm = 12 | Jan rain days = 0 | Feb rain days = 0.04 | Mar rain days = 1 | Apr rain days = 6 | May rain days = 10 | Jun rain days = 14 | Jul rain days = 16 | Aug rain days = 15 | Sep rain days = 13 | Oct rain days = 7 | Nov rain days = 1 | Dec rain days = 0 | year rain days = 83 | Jan snow days = 15 | Feb snow days = 11 | Mar snow days = 9 | Apr snow days = 8 | May snow days = 2 | Jun snow days = 0.03 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 1 | Oct snow days = 8 | Nov snow days = 17 | Dec snow days = 18 | year snow days = 89 | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 75 | Mar humidity = 66 | Apr humidity = 53 | May humidity = 49 | Jun humidity = 57 | Jul humidity = 64 | Aug humidity = 69 | Sep humidity = 68 | Oct humidity = 68 | Nov humidity = 76 | Dec humidity = 78 | year humidity = 67 | Jan sun = 115 | Feb sun = 155 | Mar sun = 225 | Apr sun = 248 | May sun = 287 | Jun sun = 288 | Jul sun = 270 | Aug sun = 247 | Sep sun = 211 | Oct sun = 167 | Nov sun = 113 | Dec sun = 92 | year sun = 2418 | source 1 = Погода и Климат<ref>{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/30823.htm|title= Climate Ulan-Ude|access-date=2026-05-29|publisher=Pogoda.ru.net}}</ref> |source 2 = NOAA (нар, 1961-1990)<ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/30823.TXT|title= ULAN-UDE/MUHINO 1961–1990|access-date=2026-05-29|publisher=NOAA}}</ref> }} == Үзмэрүүд == * '''"В.Ленины толгой" хөшөө'''- Улаан-Үд хотын төв талбайд байрадлаг. 1970 онд барьж эхлээд 1971 оны 11-р сарын 5-нд нээлтээ хийсэн. * '''Байгаль нуур орчмын ард түмний угсаатны зүйн музей''' нь Оросын хамгийн том задгай музейнүүдийн нэг юм. Тус музейд Хүннүгийн үеэс 20-р зууны дунд үе хүртэлх түүхэн олдворууд, түүний дотор Сибирийн ард түмний модон архитектурын өвөрмөц цуглуулга болох 40 гаруй архитектурын дурсгалууд хадгалагддаг. * '''Буриадын Байгалийн музейн''' орчин үеийн үзэсгэлэнд палеонтологи, амьтан судлал, геологи, ургамлын өвөрмөц цуглуулга багтсан болно. * '''Буриадын түүхийн музей''' нь хүрэл зэвсгийн үе, төмөр зэвсгийн үе, дундад зууны үе, Хүннүгийн үеийн археологийн баялаг цуглуулга, мөн 18-р зуунаас өнөөг хүртэлх Байгаль нуурын хойг болон Ар Байкалийн бүс нутагт амьдарч байсан ард түмний угсаатны зүйн цуглуулга, гоёл чимэглэлийн болон хэрэглээний урлагийн цуглуулгатай. Буддын шашны эд зүйлсийн цуглуулга онцгой байр суурь эзэлдэг. ==Зургийн цомог== <gallery widths="200"> File:Мэрия Улан-Удэ.JPG|Хотын захиргааны байр File:Hambin-Hyre.JPG|Хамбын хүрээ File:Ulan-Ude Leninna st.JPG|Лениний гудамж[[Файл:Ulan-Ude (11585711584).jpg|thumb|"Ленины толгой" хөшөө]] </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Ulan-Ude|Улаан-Үд}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20071017045903/http://www.ulan-ude-eg.ru/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{reflist}} {{Бүгд Найрамдах Буриад Улсын засаг захиргааны хуваарь}} {{Сибирийн холбооны тойрог}} [[Ангилал:Улаан-Үд| ]] [[Ангилал:Буриадын суурин]] [[Ангилал:Буриадын хот]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] 7i3e5ycy0itcyawbtwspam58isli2h3 0 25796 857370 797791 2026-05-29T14:37:33Z Enkhsaihan2005 64429 857370 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казахстаны Түркистан муж дахь хот}} {{about|Казахстаны хотын|ерөнхий бүс нутгийг|Туркестан}} {{Инфобокс суурин | official_name = Түркистан | native_name = {{nativename|kk|Түркістан / Türkıstan}} | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1 | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1=Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi in Hazrat-e Turkestan, Kazakhstan.jpg | image2=Turkistan Museum of History.jpg | image3=Туркестан, Мавзолей Рабиги Султан Бегим.JPG{{!}}Mausoleum of Rabiya Sultan Begim | image4=Туркестан. Центр.jpg{{!}}City center | image5=Turkestan Karavan Saray.jpg{{!}}Caravanserai | caption1=[[Хожа Ахмед Ясавийн бунхан]] | caption2=Түүхэн музей | caption3=[[Рабия Султан Бегимийн бунхан]] | caption4=Хотын төв | caption5=[[Каравансарай]]}} | image_flag = | image_seal = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Казахстан | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_map_caption = Казахстан дахь байршил | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_type1 = [[Казахстаны мужууд|Муж]] | subdivision_name = {{KAZ}} | subdivision_name1 = [[Түркистан муж]] | established_title = | established_date = | government_type = | leader_title = Аким <small>([[хотын дарга]])</small> | leader_name = [[Азимбек Пазылбекулы]]<ref>{{Cite web|title=Азимбек Пазылбекулы назначен новым акимом Туркестана|url=https://www.inform.kz/ru/azimbek-pazilbekuli-naznachen-novim-akimom-turkestana-af3df6|access-date=2024-10-01|website=inform.kz|date=2024-10-01|language=ru}}</ref> | area_magnitude = | area_total_sq_mi = | area_total_km2 = | area_land_sq_mi = | area_land_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_total = 300,000 | population_urban = 250,000 | population_metro = | population_density_sq_mi = | population_density_km2 = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|43|18|07|N|68|16|09|E|region:KZ|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''Түркистан''' ({{lang-kk|Түркістан}}; {{lang-ru|Туркестан}}) — [[Казахстан]]ы [[Түркистан муж]]ид байдаг [[хот]]. Ямар нэгэн хошуунд багтдаггүй мужаас шууд захирагддаг хот байгаад 2018 оны 9 сараас хуучин өмнөд казахстан, одооны туркистан мужийн төв болон өөрчлөгдсөн. 2011 оны байдлаар бол хотдоо 147,100, бүхэл дүүрэгтээ 235,840 оршин суугчтай байна.<ref name="Pop2011">[http://www.ontustik.stat.kz/rus/publikac/doc/bylleten/2011/Demograficheskaya%20statistika/%D0%A4%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C/28/Express_Chislennost_01.2011.doc Численность населения Южно-Казахстанской области на 1 января 2011 года]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Үүний 52.4% нь [[казахууд]], 45.2% нь [[узбекчүүд]] байдаг гэсэн дүн бий. == Газар зүй == === Цаг агаар === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width=auto |location=Түркистан (1991–2020, туйлын үе 1882–одоо) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=18.7 |Feb record high C=26.4 |Mar record high C=30.7 |Apr record high C=36.3 |May record high C=40.5 |Jun record high C=46.9 |Jul record high C=47.9 |Aug record high C=46.5 |Sep record high C=41.9 |Oct record high C=35.3 |Nov record high C=27.9 |Dec record high C=21.6 |year record high C=47.9 | Jan high C =1.8 | Feb high C =5.4 | Mar high C =14.2 | Apr high C =22.2 | May high C =28.9 | Jun high C =34.6 | Jul high C =36.4 | Aug high C =35.2 | Sep high C =28.9 | Oct high C =20.8 | Nov high C =10.5 | Dec high C = 3.2 | year high C =20.2 | Jan low C =-7.0 | Feb low C =-4.7 | Mar low C =1.6 | Apr low C =8.6 | May low C =14.3 | Jun low C =18.8 | Jul low C =20.4 | Aug low C =18.8 | Sep low C =12.2 | Oct low C =5.1 | Nov low C =-1.0 | Dec low C =-5.7 | year low C =6.8 | Jan mean C =-2.9 | Feb mean C =-0.1 | Mar mean C =7.4 | Apr mean C =15.3 | May mean C =21.8 | Jun mean C =27.2 | Jul mean C =29.0 | Aug mean C =27.3 | Sep mean C =20.7 | Oct mean C =12.5 | Nov mean C =4.2 | Dec mean C =-1.7 | year mean C =13.4 |Jan record low C=-33.6 |Feb record low C=-38.6 |Mar record low C=-25.0 |Apr record low C=-8.4 |May record low C=-2.8 |Jun record low C=3.2 |Jul record low C=6.4 |Aug record low C=3.4 |Sep record low C=-5.5 |Oct record low C=-14.3 |Nov record low C=-31.8 |Dec record low C=-33.0 |year record low C=-38.6 |precipitation colour = green | Jan precipitation mm =25 | Feb precipitation mm =26 | Mar precipitation mm =31 | Apr precipitation mm =23 | May precipitation mm =21 | Jun precipitation mm =8 | Jul precipitation mm =4 | Aug precipitation mm =2 | Sep precipitation mm =2 | Oct precipitation mm =12 | Nov precipitation mm =26 | Dec precipitation mm =26 | year precipitation mm = 207 | unit precipitation days = 1 мм | Jan precipitation days =5.4 | Feb precipitation days =5.4 | Mar precipitation days =4.5 | Apr precipitation days =4.3 | May precipitation days =3.4 | Jun precipitation days =1.6 | Jul precipitation days =0.5 | Aug precipitation days =0.4 | Sep precipitation days =0.5 | Oct precipitation days =2.4 | Nov precipitation days =4.6 | Dec precipitation days =4.9 | year precipitation days =37.9 |Jan snow depth cm=4 |Feb snow depth cm=2 |Mar snow depth cm=0 |Apr snow depth cm=0 |May snow depth cm=0 |Jun snow depth cm=0 |Jul snow depth cm=0 |Aug snow depth cm=0 |Sep snow depth cm=0 |Oct snow depth cm=0 |Nov snow depth cm=0 |Dec snow depth cm=2 |year snow depth cm=4 |Jan rain days=5 |Feb rain days=6 |Mar rain days=8 |Apr rain days=8 |May rain days=7 |Jun rain days=4 |Jul rain days=2 |Aug rain days=1 |Sep rain days=2 |Oct rain days=4 |Nov rain days=7 |Dec rain days=6 |year rain days=60 |Jan snow days=7 |Feb snow days=6 |Mar snow days=2 |Apr snow days=0.3 |May snow days=0 |Jun snow days=0 |Jul snow days=0 |Aug snow days=0 |Sep snow days=0 |Oct snow days=0.3 |Nov snow days=2 |Dec snow days=5 |year snow days=23 |Jan humidity=79 |Feb humidity=73 |Mar humidity=63 |Apr humidity=50 |May humidity=43 |Jun humidity=33 |Jul humidity=34 |Aug humidity=32 |Sep humidity=36 |Oct humidity=51 |Nov humidity=69 |Dec humidity=79 |year humidity=54 |Jan sun=138 |Feb sun=155 |Mar sun=199 |Apr sun=247 |May sun=337 |Jun sun=382 |Jul sun=401 |Aug sun=383 |Sep sun=315 |Oct sun=248 |Nov sun=167 |Dec sun=122 |year sun=3094 |Jand sun = 4.5 |Febd sun = 5.5 |Mard sun = 6.4 |Aprd sun = 8.2 |Mayd sun = 10.9 |Jund sun = 12.7 |Juld sun = 12.9 |Augd sun = 12.4 |Sepd sun = 10.5 |Octd sun = 8.0 |Novd sun = 5.6 |Decd sun = 3.9 |yeard sun = 8.5 |source 2= NOAA (нар 1961-1990),<ref>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Kazakhstan/CSV/Turkestan_38198.csv | title = Turkestan Climate Normals 1991–2020 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-05-29 }}</ref><ref name=NOAA>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/KS/38198.TXT |title=Turkestan Climate Normals 1961-1990 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-05-29}}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (өдрийн нар 1961-1990)<ref> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_381980_kt.pdf | title = Klimatafel von Turkestan / Kasachstan | publisher = Холбооны Тээвэр ба Дижитал Дэд Бүтцийн Яам | access-date = 2026-05-29}} </ref> |source 1=Погода и климат<ref name="climate" >{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20161125145503/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38198.htm |archive-date=2016-11-25 |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38198.htm |title=Weather and Climate - The Climate of Turkestan (Turkistan) |access-date=2026-05-29 |publisher=Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) |language=ru}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Turkistan (city)|Түркистан}} * [https://web.archive.org/web/20180504130617/http://www.turakimat.gov.kz/ Түркистан хотын албан ёсны цахим хуудас] == Зүүлт == {{reflist}} {{Казах улсад хамаарах}} {{Казахстаны хот}} [[Ангилал:Түркистан| ]] [[Ангилал:Түркистан мужийн суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] abu82ddcv57c6lqvdp23pfblij7wq6n 0 25797 857374 845769 2026-05-29T14:43:07Z Enkhsaihan2005 64429 857374 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Kazakhstan}} {{Инфобокс суурин | official_name = Шымкент | native_name = Şymkent | settlement_type = [[Казахстаны мужууд|Улсын ач холбогдолтой хот]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = Tulip-Fountain-Shymkent-Kazakhstan.jpg |photo2a = Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg |photo2b = Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg |photo3a = Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg |photo3b = Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg |photo4a = Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 276 |foot_montage = '''Зүүн дээрээс баруун тийш:''' Алтанзул усан оргилуур, Оросын драмын театр, Алтан Шанырак хөшөө, [[Арбат (Шымкент)|Арбат]] гудамж шөнө, Ордабассы талбай шөнө, Хуучин цайз. }} | image_flag = | image_seal = Shymkent logo.svg | image_map = Shymkent in Kazakhstan.svg | map_caption = | pushpin_map = Казахстан | pushpin_label_position = top | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_map_caption = Казахстан дахь байршил | coordinates = {{coord|42|19|0|N|69|35|45|E|region:KZ|display=inline titleline}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Казахстан}} | subdivision_type1 = [[Казахстаны мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭӨ 3-2-р зуун | government_type = | governing_body = [[Шымкент хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]] | leader_title = [[Шымкент хотын дарга|Аким]] | leader_name = Габит Сыздыкбеков<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.inform.kz/en/gabit-syzdykbekov-appointed-as-shymkent-mayor_a4108283|title=Gabit Syzdykbekov appointed as Shymkent Mayor|website=www.inform.kz|date=2023-09-05}}</ref> | area_total_km2 = 1170 | area_land_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 506 | elevation_ft = 1660 | population_total = 1,274,296<ref>{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent |title=Shymkent city - Statistics of the regions of the Republic of Kazakhstan - Agency for Strategic planning and reforms of the Republic of Kazakhstan Bureau of National statistics |access-date=2025-08-11 |archive-date=2025-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703022654/https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ |url-status=dead }}</ref> | population_as_of = 2025 оны 6 сарын 1 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref name=":dosm">{{Cite web |last=DOSM |title= Gross domestic product by region for January-December 2024 (GRP) |url= https://stat.gov.kz/en/industries/economy/national-accounts/publications/367813|website=stat.gov.kz}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Казахстаны тенге|KZT]] 4,408 тэрбум<br />([[америк доллар|$]]9.256 тэрбум) · [[Казахстаны мужийн жагсаалт (ДНБ-ээр)|13-т]] | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = KZT 3,557,000<br />($7,470) | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 160000 | area_code = (+7) 7252 | registration_plate = 17 | website = {{URL|http://shymkent.gov.kz/en}} | footnotes = | timezone = [[UTC+5]] | utc_offset = +5 | iso_code = [[ISO 3166-2:KZ|SHY]] | timezone_DST = | utc_offset_DST = | name = | blank2_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank2_info = Dsa / Csa | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2019) | blank_info_sec1 = 0.795<ref name="GlobalDataLab">{{cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |language=en |access-date=2025-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=2018-09-23 |url-status=live}}</ref><br/>{{color|green|маш өндөр}} · [[Казахстаны мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|6-д]] }} '''Шымкент''' ({{lang-kk|Шымкент}}) ( [[Узбек хэл|үзбек]]. Чимкент ) гэж [[Казахстан]] буюу Казахстан улсын [[Өмнөд Казахстан]] мужийн засаг захиргааны төв. [[Узбекистан]]тай хиллэх өмнөд хилд оршдог. Хүн амын тоогоор [[Алматы]], [[Астана]]гийн дараа 3-рт орно. 2020 оны байдлаар 1 сая хүн амтай. Казахууд Шымкент ( Shymkent ) , Узбекууд Чимкент ( Chimkent ) гэж дууддаг. Чимкент нэр нь Согд хэлний “chim” буюу ширэг, “ kent “ буюу хот гэсэн үгнээс гаралтай. == Нэр == {{Unreferenced}} Орос, Зөвлөлтийн үед '''Чимкент''' гэдэг байв. [[Монгол хэл|Монгол]], [[орос хэл|орос]] үгний «чи..»-г [[казах хэл|казахаар]] «шы..» гэж бичдэгийг анзаарвал монголоор «Чимкент» гэж үргэлжлүүлэх нь зөв. «Кент» гэдэг нь хот тосгон гэсэн утгатай олон хэлнээ байгаа нийтлэг үг, харин «шым»-ийн утга нь иран гаралтай хэлээр цэцэрлэгт хүрээлэн гэсэн утгатай. == Байршил == Шымкент хот [[Алматы|Алматаас]] баруун зүгт 690 километр{{citation needed}}, Узбекийн [[Ташкент]]аас хойд зүгт 120 километр{{citation needed}} зайтай байрладаг ба [[Сибирь-Туркестаны төмөр зам]]ын томоохон өртөө болдог.{{citation needed}} == Түүх == {{Unreferenced}} Шымкентэд XII зуунаас хүмүүс суурьшсан. 10 км зайтай байдаг [[Сайрам]] орох [[Торгоны зам]]ыг хамгаалж байжээ. Түрэг болон согдын хооронд арилжаа наймаа хийгддэг байв. Дараагийн зуудад умард өмнөдийн нүүдэлчин ард түмэн ээлжлэн хянаж байгаад [[Хоканд]], 1810 онд [[Бухарын Эмират Улс|Бухар]], 1‍864 онд [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Оросын]] мэдэлд оржээ. 1914 онд «Черняев» гэж нэртэй болсон ч 1924 хуучин нэр сэргэв. 1930-аад оноос эхлэн онцгойрч 1940-өөд онд дайны техник, 1950-аад оноос бүх төрлийн аж үйлдвэр эрчимтэй баригдаж, хүн ам олширжээ. 1967 онд нэг үймээн болж байсан. 1992 онд Казахстан улсын төрийн шийдвэрээр «Шымкент» болгосон ч Казахстан улсын гадна, зарим хэлнээ «Чимкент» нь байсаар байна. == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Шымкент (1991–2020, туйлын үе 1939–одоо) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 22.2 | Feb record high C = 25.5 | Mar record high C = 31.5 | Apr record high C = 35.6 | May record high C = 38.2 | Jun record high C = 41.0 | Jul record high C = 44.2 | Aug record high C = 42.2 | Sep record high C = 38.8 | Oct record high C = 36.6 | Nov record high C = 30.5 | Dec record high C = 25.7 | year record high C = 44.2 | Jan high C = 5.2 | Feb high C = 7.2 | Mar high C = 14.1 | Apr high C = 20.5 | May high C = 26.0 | Jun high C = 31.5 | Jul high C = 34.1 | Aug high C = 33.4 | Sep high C = 28.0 | Oct high C = 20.3 | Nov high C = 12.3 | Dec high C = 6.6 | year high C = | Jan mean C = -0.4 | Feb mean C = 1.3 | Mar mean C = 7.8 | Apr mean C = 14.0 | May mean C = 19.3 | Jun mean C = 24.4 | Jul mean C = 26.8 | Aug mean C = 25.8 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 13.0 | Nov mean C = 6.1 | Dec mean C = 1.1 | year mean C = | Jan low C = -4.8 | Feb low C = -3.4 | Mar low C = 2.7 | Apr low C = 8.2 | May low C = 12.6 | Jun low C = 16.7 | Jul low C = 18.6 | Aug low C = 17.6 | Sep low C = 12.6 | Oct low C = 6.8 | Nov low C = 1.3 | Dec low C = -3.3 | year low C = | Jan record low C = -27.4 | Feb record low C = -30.3 | Mar record low C = -19.0 | Apr record low C = -9.6 | May record low C = -4.0 | Jun record low C = 4.7 | Jul record low C = 8.7 | Aug record low C = 4.4 | Sep record low C = -1.8 | Oct record low C = -11.8 | Nov record low C = -25.8 | Dec record low C = -27.3 | year record low C = -30.3 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 77.5 | Feb precipitation mm = 90.2 | Mar precipitation mm = 81.1 | Apr precipitation mm = 73.6 | May precipitation mm = 56.3 | Jun precipitation mm = 23.6 | Jul precipitation mm = 9.9 | Aug precipitation mm = 3.5 | Sep precipitation mm = 8.9 | Oct precipitation mm = 38.7 | Nov precipitation mm = 74.1 | Dec precipitation mm = 76.8 | year precipitation mm = |unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 9.9 | Feb precipitation days = 10.1 | Mar precipitation days = 9.1 | Apr precipitation days = 8.6 | May precipitation days = 6.8 | Jun precipitation days = 3.9 | Jul precipitation days = 1.8 | Aug precipitation days = 1.0 | Sep precipitation days = 1.4 | Oct precipitation days = 4.2 | Nov precipitation days = 7.4 | Dec precipitation days = 8.9 | year precipitation days = 73.1 | Jan humidity = 75 | Feb humidity = 73 | Mar humidity = 67 | Apr humidity = 63 | May humidity = 56 | Jun humidity = 44 | Jul humidity = 39 | Aug humidity = 34 | Sep humidity = 39 | Oct humidity = 55 | Nov humidity = 69 | Dec humidity = 75 | year humidity = 57 | Jan dew point C = -4.2 | Feb dew point C = -2.6 | Mar dew point C = 2.6 | Apr dew point C = 7.4 | May dew point C = 10.5 | Jun dew point C = 10.8 | Jul dew point C = 10.7 | Aug dew point C = 9.4 | Sep dew point C = 5.5 | Oct dew point C = 3.1 | Nov dew point C = 0.5 | Dec dew point C = -3.6 | year dew point C = | Jan rain days = 5 | Feb rain days = 7 | Mar rain days = 9 | Apr rain days = 9 | May rain days = 9 | Jun rain days = 5 | Jul rain days = 4 | Aug rain days = 3 | Sep rain days = 3 | Oct rain days = 6 | Nov rain days = 6 | Dec rain days = 6 | year rain days = 72 | Jan snow days = 8 | Feb snow days = 7 | Mar snow days = 4 | Apr snow days = 0.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.4 | Nov snow days = 3 | Dec snow days = 6 | year snow days = 29 | Jan sun = 120.0 | Feb sun = 138.6 | Mar sun = 199.3 | Apr sun = 255.3 | May sun = 301.6 | Jun sun = 331.0 | Jul sun = 340.6 | Aug sun = 331.1 | Sep sun = 278.1 | Oct sun = 204.7 | Nov sun = 127.2 | Dec sun = 107.0 | year sun = | source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm | title = Weather and Climate - The Climate of Shymkent | access-date = 2026-05-29 | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru}}</ref> | source 2 = [[NCEI|NOAA NCEI]],<ref>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Kazakhstan/CSV/Shymkent_38328.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 | publisher = Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага | access-date = 2026-05-29}}</ref> Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/kz/shymkent |title= Shymkent Weather & Climate Guide |access-date= 2026-05-29 |website= Weather.Directory}}</ref>}} [https://meteo.kazhydromet.kz/climate_kadastr/ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ КЛИМАТИЧЕСКИЙ КАДАСТР] <ref>{{cite web |url=https://meteo.kazhydromet.kz/climate_kadastr/ |access-date=2026-05-29 |ref=4}}</ref> == Хүн ам == Чимкент хотод 1897 онд 11,194 хүн оршин сууж байсан.<ref name="demoscope.ru">[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=893 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.]</ref> Үүнд: * [[сарт]] (үндсэндээ узбек) — 84.6 % * орос — 5.7 % * ''киргиз-кайсак'' ([[казахууд]]) — 4.0 % * [[украинчууд|украин]] — 1.8 % * [[еврейчүүд |еврей]] — 1.6 % байв. Харин одооны Шимкентийн хүн ардыг 2011 онд тоолоход 629,069 байжээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2011/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/12_2010-%D0%91-15-18-%D0%93.rar |title=Численность населения РК по отдельным этносам |access-date=2014-04-16 |archive-date=2012-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121116124224/http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2011/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/12_2010-%D0%91-15-18-%D0%93.rar |url-status=dead }}</ref> Үүнд: * [[казахууд|казах үндэстэн]] — 64.8% * [[оросууд|орос үндэстэн]] — 14.5% * [[узбекчүүд|узбек үндэстэн]] — 13.7% * [[азербайжанчууд|азербайжан үндэстэн]] — 1.8% байна. Хүн амын ихэнх нь орос (74%), казах (72%) хэлтэй. == Зураг == <gallery> Image:Shymkent.JPG| Image:Shymkent.jpeg File:Shymkent5.jpg| File:Shymkent6.jpg| File:Shymkent7.jpg| </gallery> ==Мөн үзэх== * [[Казахстаны хотын жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Shymkent|Schymkent}} * [https://web.archive.org/web/20190806065735/https://shymkent.gov.kz/en Хотын албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} {{Казахстаны хот}} [[Ангилал:Шымкент| ]] [[Ангилал:Казахстаны суурин]] [[Ангилал:Азийн суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] 24wp2tiddblrl12471xpk1rhldbit6v 0 25807 857375 850150 2026-05-29T14:50:55Z Enkhsaihan2005 64429 857375 wikitext text/x-wiki {{Short description|Largest city in Kazakhstan}} {{About|хотын|Мужийн тухай|Алматы муж}} {{Инфобокс суурин | name = Алматы | native_name = Almaty | native_name_lang = kk | official_name = | other_name = Алимт, Алимтай | settlement_type = [[Казахстаны хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/2/1 | border = infobox | total_width = 350 | caption_align = center |image1 = Almaty city skyline.jpg |caption1 = [[Хөх дов]]оос харагдах Алматы хотын үзэмж |image2 = The Museum of Arts in Almaty.jpg |caption2 = [[Алматын Урлагийн Музей]] |image3 = Accession Cathedral, Almaty (1).jpg |caption3 = [[Вознесенскийн сүм, Алматы|Вознесенскийн сүм]] |image4 = Panfilov Street.jpg |caption4 = Панфиловын гудамж |image5 = Высокогорный известный ледовый каток Медеу.jpg |caption5 = [[Медеу]] |image6 = Central Botanical Garden Almaty.jpg |caption6 = [[Алматын Ботаникийн цэцэрлэг]] |image7 = Downtown Park of Almaty.jpg |caption7 = [[Нурлытау]] }} | image_flag = Flag of Almaty.svg | image_seal = | image_shield = Coat of arms of Almaty.svg | nicknames = "Өмнөд Нийслэл", "Алимын хот", "Том Алим", "ALA" | motto = | image_map = Almaty (city) in Kazakhstan.svg | map_caption = | pushpin_map = Казахстан#Ази | pushpin_relief = yes | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Казахстан дахь байршил | coordinates = {{Coord|43|14|24|N|76|54|54|E|region:KZ|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Казахстан}} | established_title = Анх суурьшсан | established_date = 1000–801 BC | established_title2 = Байгуулагдсан | established_date2 = 1854 | established_title3 = Нэгдсэн (хот) | established_date3 = 1867 | government_type = | leader_title = [[Алматы хотын дарга|Аким]] | leader_name = [[Дархан Сатыбалды]] | governing_body = [[Алматы хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]] | area_magnitude = | area_total_km2 = 752 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = 9395 | parts_type = Дэд хуваалт | parts = 8 дүүрэг | elevation_footnotes = | elevation_min_m = 500 | elevation_max_m = 1700 | population_total = 2,249,500<ref name="Stat">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT403351 |title=Об изменении численности населения города Алматы с начала 2020 года до 1 января 2021 года |publisher=Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан |access-date=2025-08-11 |archive-date=2021-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210525192030/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT403351 |url-status=dead }}</ref> | population_as_of = 2024 оны 4 сарын 1 | population_rank = [[Төв Ази#Төв Азийн хотууд|Төв Азид 2-т]]<br/>[[Казахстаны_хамгийн_хүн амтай_хотуудын_жагсаалт|Казахстанд 1-т]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=KAZAKHSTAN: Administrative Division |url=https://citypopulation.de/php/kazakhstan-admin.php |website=citypopulation.de |access-date=2025-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190121121741/https://citypopulation.de/php/kazakhstan-admin.php |archive-date=2019-01-21 |url-status=live}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = 7750 | population_urban = | population_metro = | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref name=":dosm">{{Cite web |last=DOSM |title= Gross domestic product by region for January-December 2024 (GRP) |url= https://stat.gov.kz/en/industries/economy/national-accounts/publications/367813|website=stat.gov.kz}}</ref> | demographics2_title1 = [[Казахстаны хотын жагсаалт|Хот]] | demographics2_info1 = [[Казахстаны тенге|KZT]] 29,241 тэрбум<br />([[америк доллар|$]]61.406 тэрбум) · [[Казахстаны мужийн жагсаалт (ДНБ-ээр)|1-т]] | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = KZT 12,936,300<br />($27,166) · [[Казахстаны мужийн жагсаалт (ДНБ-ээр)|2-т]] | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 050000–050063 | area_code = +7 727<ref>{{cite web |url=http://www.almaly.almaty.kz/page.php?page_id=93&lang=2&news_id=483 |title=Code of Access |publisher=Almaly.almaty.kz |access-date=2025-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140814121849/http://www.almaly.almaty.kz/page.php?page_id=93&lang=2&news_id=483 |archive-date=2014-08-14 |url-status=live}}</ref> | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank_info_sec1 = 0.831<ref name="GlobalDataLab">{{cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |language=en |access-date=2025-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=2018-09-23 |url-status=live}}</ref><br/>{{color|green|маш өндөр}} · [[Казахстаны мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|1-т]] | timezone = [[UTC+5]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | iso_code = [[ISO 3166-2:KZ|ALA]] | registration_plate = '''02''' ('''A''' – хуучин дугаар) | blank2_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank2_info = Dfa | website = }} '''Алматы''' ({{lang-kk|Алматы}}, дуудлага нь [алмаа-та], үүнээс '''Алимтай''', балархай эгшгийг гээж '''Алимт''' гэж болох, дундад зууны үеэс түрэг-монголчууд алим ургадаг энэ газрыг ийн нэрийджээ. Тэгэхдээ бүр «алимату» ([[алим]]т) гэдэг монгол язгууртай гэх судалгаа байна.<ref>[https://archive.is/20121113130527/forum.asuult.net/viewtopic.php?f=122&t=62448&start=52 Монгольские топонимы в Казахстане (Г.К.Конкашпаев 1956)]. Үүнд ''Алматы'' - «алимт», ''Шабарты'' - «шаварт», ''Уласты'' - «улиаст» гэх зэргээр дурдагджээ. Казах хэлээр харин ''алимтай'', ''алимт'' -г «алмалык» гэдэг юм байна.</ref> үүнээс монголоор '''Алимт''' эсвэл '''Алимтай''' гэх, мөн Зөвлөлтийн үеэс оросоор тогтсон '''Алма-Ата''' гэдгийг даган ярьж бичиж байсан заншил одоо ч бүрэн хоцрогдоогүй байна. Алма-ата гэдэг нь алим өвөө гэсэн утгатай бөгөөд энэ бүсэд анх алим үүссэн гэж үздэг байна. Алма гэж алим гэсэн үг бөгөөд Алимт гэсэг ямар ч утга агуулга байхгүй болно.) — [[Казахстан]]ы тэргүүн их [[хот]]. Улсдаа «Өмнөд нийслэл» гэж өргөгддөг. Алматы 1929-өөс 1997 он хүртэл Казахстаны [[нийслэл]] байсан. 1997 онд нийслэл нь [[Астана]]д шилжсэн ч улсынхаа [[худалдаа]] [[арилжаа]], [[соёл]]ын төв хэвээр үлджээ. Алматы хотын хүн ам 1989 онд 1.07 сая, 1999 онд 1.13 саяаар тоологдож байв.<ref>[http://demoscope.ru/weekly/2002/057/analit04.php О некоторых итогах переписи населения Казахстана] (About some results of the Kazakhstan population census) {{ru icon}}</ref> 2010 оноор таслан үзвэл 1.42 сая хүн оршин суудаг гэх тооцоо бий. Хэрвээ бүртгэлгүйчүүдийг (ажиллаж хөдөлмөрлөхөөр ирсэн) багтаавал 2 саяд дөхнө. 2010 оны тоо бүртгэлээр оршин суугчдын 51.06% - [[казах]], 33.02% - [[Оросууд|орос]], 5.73% - [[уйгур]], үлдэх 10% гаран болохоор бусад яс үндэст хүн гэж мэдэгдэж байна.<ref name="stat.kz2">{{Cite web |url=http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/Bull_Hsany2010.rar |title=Национальный состав населения Республики Казахстан |access-date=2012-04-07 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117233602/http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/Bull_Hsany2010.rar |url-status=dead }}</ref> == Газар зүй == === Цаг агаар === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Алматы (1991–2020, туйлын үе 1879–одоо) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 16.8 | Feb record high C = 21.9 | Mar record high C = 29.8 | Apr record high C = 33.2 | May record high C = 35.8 | Jun record high C = 39.3 | Jul record high C = 41.7 | Aug record high C = 40.5 | Sep record high C = 38.1 | Oct record high C = 31.4 | Nov record high C = 26.5 | Dec record high C = 19.2 | year record high C = 41.7 | Jan high C = 0.5 | Feb high C = 2.7 | Mar high C = 9.9 | Apr high C = 17.8 | May high C = 22.9 | Jun high C = 27.9 | Jul high C = 30.5 | Aug high C = 29.7 | Sep high C = 24.5 | Oct high C = 16.9 | Nov high C = 8.1 | Dec high C = 2.0 | year high C = 16.1 | Jan mean C = -4.6 | Feb mean C = -2.4 | Mar mean C = 4.5 | Apr mean C = 12.1 | May mean C = 17.1 | Jun mean C = 22.1 | Jul mean C = 24.4 | Aug mean C = 23.3 | Sep mean C = 18.0 | Oct mean C = 10.6 | Nov mean C = 2.9 | Dec mean C = -2.7 | year mean C = 10.4 | Jan low C = -8.1 | Feb low C = -6.2 | Mar low C = -0.2 | Apr low C = 6.8 | May low C = 11.5 | Jun low C = 16.4 | Jul low C = 18.6 | Aug low C = 17.3 | Sep low C = 12.0 | Oct low C = 5.3 | Nov low C = -1.0 | Dec low C = -6.1 | year low C = 5.5 | Jan record low C = -30.1 | Feb record low C = -37.7 | Mar record low C = -24.8 | Apr record low C = -10.9 | May record low C = -7.0 | Jun record low C = 2.0 | Jul record low C = 7.3 | Aug record low C = 4.7 | Sep record low C = -3.0 | Oct record low C = -11.9 | Nov record low C = -34.1 | Dec record low C = -31.8 | year record low C = -37.7 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 34.7 | Feb precipitation mm = 42.6 | Mar precipitation mm = 72.4 | Apr precipitation mm = 112.4 | May precipitation mm = 98.7 | Jun precipitation mm = 59.0 | Jul precipitation mm = 42.9 | Aug precipitation mm = 33.5 | Sep precipitation mm = 27.8 | Oct precipitation mm = 49.8 | Nov precipitation mm = 55.3 | Dec precipitation mm = 44.3 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1 мм | Jan precipitation days = 6.2 | Feb precipitation days = 6.7 | Mar precipitation days = 9.2 | Apr precipitation days = 10.3 | May precipitation days = 9.3 | Jun precipitation days = 7.4 | Jul precipitation days = 7.0 | Aug precipitation days = 4.5 | Sep precipitation days = 3.4 | Oct precipitation days = 5.7 | Nov precipitation days = 6.7 | Dec precipitation days = 6.7 | year precipitation days = 83.1 | Jan snow depth cm = 15 | Feb snow depth cm = 14 | Mar snow depth cm = 5 | Apr snow depth cm = 0 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 1 | Nov snow depth cm = 2 | Dec snow depth cm = 8 | year snow depth cm = 15 | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 79 | Mar humidity = 71 | Apr humidity = 59 | May humidity = 56 | Jun humidity = 49 | Jul humidity = 46 | Aug humidity = 45 | Sep humidity = 49 | Oct humidity = 64 | Nov humidity = 74 | Dec humidity = 79 | year humidity = 62 | Jan dew point C = -14.9 | Feb dew point C = -12.1 | Mar dew point C = -5.0 | Apr dew point C = 1.1 | May dew point C = 5.7 | Jun dew point C = 8.1 | Jul dew point C = 9.0 | Aug dew point C = 7.9 | Sep dew point C = 4.1 | Oct dew point C = -0.5 | Nov dew point C = -6.4 | Dec dew point C = -12.7 | year dew point C = | Jan rain days = 4 | Feb rain days = 5 | Mar rain days = 11 | Apr rain days = 14 | May rain days = 15 | Jun rain days = 15 | Jul rain days = 15 | Aug rain days = 10 | Sep rain days = 9 | Oct rain days = 10 | Nov rain days = 8 | Dec rain days = 6 | year rain days = 122 | Jan snow days = 11 | Feb snow days = 13 | Mar snow days = 8 | Apr snow days = 2 | May snow days = 0.2 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0.1 | Oct snow days = 2 | Nov snow days = 6 | Dec snow days = 11 | year snow days = 53 | Jan sun = 112.0 | Feb sun = 119.0 | Mar sun = 163.0 | Apr sun = 187.8 | May sun = 235.3 | Jun sun = 260.0 | Jul sun = 280.3 | Aug sun = 277.7 | Sep sun = 243.6 | Oct sun = 188.9 | Nov sun = 116.6 | Dec sun = 94.0 | year sun = 2278.2 | source 1 = Pogoda.ru<ref>{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/36870.htm |title=Climate of Almaty |publisher=Погода и Климат |access-date=2026-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150214034648/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/36870.htm |archive-date=2015-02-14 |url-status=live}}</ref> | source 2 = [[NOAA]],<ref name= NOAA>{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Kazakhstan/XLS/ALMATYOGMS_36870.xls |title=Almaty Climate Normals 1991–2020 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-05-29 |archive-date=2023-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120054700/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Kazakhstan/XLS/ALMATYOGMS_36870.xls |url-status=live }}</ref> Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/kz/almaty |title= Almaty Weather & Climate Guide |access-date= 2026-05-29 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Алдартай хүмүүс == Полина Ледкова-хоолны ном зохиогч, хүнсний блог хөтлөгч Наталья Назарова-театр, кино жүжигчин Dimash Adilet-бизнесмэн, блогчин, ТВ шоуны оролцогч Владимир Жириновский-улс төр, төрийн зүтгэлтэн Ирина Линдт-жүжигчин Радионова Светлана-Росприроднадзорын дарга<ref>{{Cite web |title=Радионова, Светлана Геннадьевна |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/radionova-svetlana-gennadevna |access-date=2023-06-10 |website=ТАСС}}</ref><ref>{{Cite web |title=Радионова Светлана Геннадьевна {{!}} биография и последние новости |url=https://fedpress.ru/person/2733024 |access-date=2023-06-10 |website=ФедералПресс |language=ru-RU |archive-date=2023-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004121052/https://fedpress.ru/person/2733024 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Радионова Светлана Геннадьевна - биография, новости, фото, дата рождения, пресс-досье. Персоналии ГлобалМСК.ру. |url=https://www.globalmsk.ru/person/id/5777 |access-date=2023-06-10 |website=www.globalmsk.ru}}</ref> == Зураг == [[Зураг:The gondola lift Almaty-Koktobe mountain. View from the mountain, pic.1.jpg|thumb|center|450px|Хотын зүүн урд захын «Хөх дов» ({{lang-kk|Көктөбе}}) -ноос харагдах хотын үзэмж]] ==Мөн үзэх== * Казахстан [[Казахстаны хотын жагсаалт|улсын арван том хот]] * [[Алматын метро]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Almaty|Алматы}} * [https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] == Баримт, тайлбар == {{reflist}} {{Казахстаны хот}} [[Ангилал:Алматы| ]] [[Ангилал:Казахстаны суурин]] [[Ангилал:Казахстаны урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Азийн суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] 2ynigfpsaetvg54ww3x29a258lhozx8 0 26000 857376 823953 2026-05-29T14:53:42Z Enkhsaihan2005 64429 857376 wikitext text/x-wiki {{short description|Малайзын нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Куала Лумпур | native_name = Kuala Lumpur | settlement_type = [[Малайзын нийслэлийн жагсаалт|Холбооны нийслэл]] | official_name = Куала Лумпурын Холбооны Нутаг Дэвсгэр<br>{{nobold|{{lang|ms|Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur}}}} | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = border:1; | caption_align = center | perrow = 1/2/2/2 | image1 = Kl-skyline-at-night-2022.jpg | caption1 = Шөнийн [[Куала Лумпур хотын төв|хотын төвийн]] үзэмж | image2 = Bukit Bintang Junction in 2023.jpg | caption2 = [[Букит Бинтанг]] | width2 = 120 | height2 = 70 | image3 = Petaling Street, Kuala Lumpur 01.jpg | caption3 = [[Петалинг гудамж]] | width3 = 170 | height3 = 100 | image4 = KL Library view Dataran Merdeka March 2022.jpg | caption4 = [[Малайзын Тусгаар тогтнолын талбай|Мердека талбай]] | image5 = Masjid Negara (4to3 landscape).JPG | caption5 = [[Малайзын үндэсний сүм|Үндэсний сүм]] | image6 = Kuala Lumpur Malaysia-Istana Negara-Jalan-Duta-01.jpg | caption6 = [[Истана Негара|Үндэсний ордон]] | image7 = National War Monument - "Tugu Negara".jpg | caption7 = [[Үндэсний хөшөө (Малайз)|Үндэсний хөшөө]] }} | image_flag = Flag of Kuala Lumpur Malaysia.svg | image_shield = Coat of Arms of Kuala Lumpur.svg | shield_size = 70px | image_seal = Seal of Kuala Lumpur (1972-1992).svg | seal_size = 70px | nickname = | motto = ''Dewan Bandaraya Kuala Lumpur'' | anthem = [[Maju dan Sejahtera]]<br />{{center|[[File:Lagu Rasmi Wilayah Persekutuan - Maju dan Sejahtera.ogg]]}} | image_map = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|frame-lat=3.147778|frame-long=101.695278|zoom=10|type=point|title=Kuala Lumpur|marker=city|type2=shape|stroke-color=#808080|stroke-width=1|id=Q1865}} | map_caption = | pushpin_map = Малайз#Ази | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|03|08|52|N|101|41|43|E|region:MY-14|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Малайз}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1857<ref>{{cite web|url=http://www.britishpathe.com/video/malaya-celebrates|title=Malaya Celebrates, 1959|publisher=British Pathé|access-date=2025-07-08|archive-date=2013-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20130907015824/http://www.britishpathe.com/video/malaya-celebrates|url-status=live}}</ref> | established_title2 = Хотын статус | established_date2 = 2 сарын 1, 1972 | established_title3 = [[1974 оны Куала Лумпурын Холбооны Нутаг Дэвсгэрийн гэрээ|Холбооны харьяалалд шилжүүлсэн]] | established_date3 = 2 сарын 1, 1974 | government_type = [[Орон нутгийн засаг захиргаа|Орон нутгийн захиргаатай]]<br />[[Холбооны нутаг дэвсгэр|холбооны захиргаа]] | governing_body = [[Куала Лумпур хотын танхим]] | leader_title = [[Куала Лумпур хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Маймунах Мохд Шариф]] {{инфобокс|child=yes | label1 = Холбооны төлөөлөл | data1 = [[Малайзын Парламент]] | rowclass1 = mergedtoprow | label2 = &nbsp;•&nbsp;[[Деван Ракят]] | data2 = 222-оос 11 (5.0%) | rowclass2 = mergedrow | label3 = &nbsp;•&nbsp;[[Деван Негара]] | data3 = 70-аас 2 (2.9%) | rowclass3 = mergedrow }} | total_type = | area_footnotes = <ref name="Laporan Kiraan Permulaan 2010" /> | area_total_km2 = 243 | area_urban_km2 = 1,940 | area_metro_km2 = 2,243.27 | elevation_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.floodmap.net/elevation/ElevationMap/?gi=1735161|title=Malaysia Elevation Map (Elevation of Kuala Lumpur)|publisher=Flood Map : Water Level Elevation Map|access-date=2025-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150822163039/http://www.floodmap.net/elevation/ElevationMap/?gi=1735161|archive-date=2015-08-22|url-status=live}}</ref> | elevation_m = 63 | elevation_max_m = 302 | elevation_max_point = [[Букит Диндинг]] | population_total = 2,075,600 | population_as_of = 2024 | population_rank = 1-р байр | population_footnotes = <ref name="KLPop">{{cite web |url=https://www.dosm.gov.my/portal-main/release-content/demographic-statistics-first-quarter-2024|title=Demographic Statistics, First Quarter 2024|work=Статистикийн газар, Малайз |access-date=2025-07-08}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_urban = 8,430,775 | population_metro = 8,815,630 | population_metro_footnotes = <ref name = "UrbanizationProspects2018">{{cite web|title=World Urbanization Prospects, The 2018 Revision|url=https://population.un.org/wup/Publications/Files/WUP2018-Report.pdf|publisher=[[НҮБ-ын Эдийн засаг, нийгмийн асуудал эрхэлсэн газар|UN DESA]]|page=77|date=2019-08-07|access-date=2025-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318222514/https://population.un.org/wup/Publications/Files/WUP2018-Report.pdf|archive-date=2020-03-18}}</ref> | population_density_metro_km2 = 2,708 | postal_code_type = [[Малайз дахь шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 50000 to 60000 | imagesize = 275px | timezone = [[Малайзын стандарт цаг|MST]] | utc_offset = +8 | blank_name = [[Нарны дундаж цаг]] | blank_info = UTC+06:46:46 | blank1_name = [[Малайз дахь утасны дугаар|Бүс нутгийн код]] <!-- refer to Warsaw --> | blank1_info = 03 | blank2_name = [[Малайзын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank2_info = V болон W (таксинаас бусад) <br />HW (зөвхөн таксинд) | blank3_name = [[ISO 3166-2]] | blank3_info = MY-14 | demographics_type1 = [[ДНБ]] {{nobold|(2023)}}<ref name="GDP">{{Cite web|last=|first=|date=|title=Малайзын Статистикийн хэлтсийн албан ёсны портал|url=https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=102&bul_id=TExzYmVmRC83S1hBMEUrUDVzczdLUT09&menu_id=TE5CRUZCblh4ZTZMODZIbmk2aWRRQT09|access-date=2025-07-08|website=www.dosm.gov.my|archive-date=2020-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922091342/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column%2FcthemeByCat&cat=102&bul_id=TExzYmVmRC83S1hBMEUrUDVzczdLUT09&menu_id=TE5CRUZCblh4ZTZMODZIbmk2aWRRQT09|url-status=live}}</ref> | demographics1_title1 = [[Малайзын нийслэлийн жагсаалт|Холбооны нийслэл]] | demographics1_info1 = [[Малайз ринггит|RM]] 277.519 тэрбум ($60 тэрбум) | demographics1_title2 = Хотын бөөгнөрөл | demographics1_info2 = [[Малайз ринггит|RM]] 727.790 тэрбум ($160 тэрбум) | demographics_type2 = Хотын индекс | demographics2_title1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] {{nobold|(2023)}} | demographics2_info1 = 0.890&nbsp;(<span style="color:#090;">маш өндөр</span>) (1-т)<ref>{{cite web|url=https://www.dosm.gov.my/portal-main/release-content/malaysia-human-development-index-mhdi-2023/|title=Malaysia Human Development Index (MHDI), 2023|publisher=Статистикийн газар, Малайз|access-date=2025-07-08}}</ref> | blank5_name = [[Албан ёсны хэл]] | blank5_info = [[Малай хэл|Малай]], [[Англи хэл]] (''де-факто'') | website = {{URL|https://www.dbkl.gov.my/|www.dbkl.gov.my}} }} '''Куала-Лумпур''' ([[малайгаар]] ''Kuala Lumpur'', дуудлага нь ''Куа-лаа Лум-пүүр''; оросоор ''Куа́ла-Лу́мпур''; [[англиар]] ''Kuala Lumpur'') — [[Малайз]]ын [[нийслэл]] бөгөөд ихийн их [[хот]]. 2012 онд хотын 243 км² нутагт 16 бум хүн оршин сууж байна.<ref name="world-gazetteer.com">{{cite web|title=Malaysia: largest cities and towns and statistics of their population|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=gamelan&geo=-152&srt=pnan&col=dhoq&msz=1500|archiveurl=https://archive.ph/20121216152810/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=gamelan&geo=-152&srt=pnan&col=dhoq&msz=1500|archivedate=2012-12-16|access-date=2012-04-26|url-status=dead}}</ref> Харин дүүргийн хамтаар 72 буман хүнтэй.<ref name=gazetteer>{{cite web|author=Helders, Stefan|title=World: metropolitan areas|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&srt=npan&col=aohdq&pt=a&va=&srt=pnan|accessdate=2007-12-13|work=World Gazetteer|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930211424/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&srt=npan&col=aohdq&pt=a&va=&srt=pnan|archivedate=2007-09-30|url-status=dead}}</ref> Хотын нутаг Малайзын холбооны байгууламжид '''Холбооны Куала Лумпур Нутаг''' ([[Малай хэл|мал.]] ''Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur'') нэрээр хамаардаг. == Зураг == <gallery> Masjid Jamek confluence.jpg|Хоёр голын бэлчир Kuala Lumpur, Malaysia Astronaut Imagery.JPG|Алс дээрээсээ Bukit bintang from kl monorail 2009.jpg|Худалдааны гудамж Suria KLCC 2012.JPG|Их дэлгүүр KLCCpark-fountain.JPG|Цэцэрлэгт хүрээлэн ScaniaK270UB-RapidKL.JPG|Тээврийн автобус </gallery> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Куала Лумпур ([[Султан Абдул Азиз Шах нисэх буудал]]) (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1963–2020) |metric first = Yes |single line = Yes |width = auto |collapsed = |Jan record high C = 38.0 |Feb record high C = 36.7 |Mar record high C = 37.9 |Apr record high C = 37.2 |May record high C = 38.5 |Jun record high C = 36.6 |Jul record high C = 36.3 |Aug record high C = 38.0 |Sep record high C = 35.9 |Oct record high C = 37.0 |Nov record high C = 36.0 |Dec record high C = 35.5 |year record high C = 38.5 |Jan record low C = 17.8 |Feb record low C = 18.0 |Mar record low C = 18.9 |Apr record low C = 20.6 |May record low C = 20.5 |Jun record low C = 19.1 |Jul record low C = 20.1 |Aug record low C = 20.0 |Sep record low C = 21.0 |Oct record low C = 20.0 |Nov record low C = 20.7 |Dec record low C = 19.0 |year record low C = |Jan high C = 32.6 |Feb high C = 33.3 |Mar high C = 33.7 |Apr high C = 33.7 |May high C = 33.6 |Jun high C = 33.3 |Jul high C = 32.8 |Aug high C = 32.8 |Sep high C = 32.7 |Oct high C = 32.6 |Nov high C = 32.3 |Dec high C = 32.0 | year high C = 32.9 |Jan mean C = 27.3 |Feb mean C = 27.8 |Mar mean C = 28.1 |Apr mean C = 28.1 |May mean C = 28.5 |Jun mean C = 28.4 |Jul mean C = 28.0 |Aug mean C = 28.0 |Sep mean C = 27.7 |Oct mean C = 27.5 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 27.1 | year mean C = 27.8 |Jan low C = 23.8 |Feb low C = 24.0 |Mar low C = 24.5 |Apr low C = 24.7 |May low C = 25.0 |Jun low C = 24.8 |Jul low C = 24.4 |Aug low C = 24.5 |Sep low C = 24.2 |Oct low C = 24.2 |Nov low C = 24.1 |Dec low C = 24.0 | year low C = 24.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 226.7 |Feb precipitation mm = 192.8 |Mar precipitation mm = 270.4 |Apr precipitation mm = 301.5 |May precipitation mm = 229.9 |Jun precipitation mm = 145.8 |Jul precipitation mm = 165.2 |Aug precipitation mm = 174.3 |Sep precipitation mm = 220.3 |Oct precipitation mm = 283.8 |Nov precipitation mm = 355.8 |Dec precipitation mm = 280.6 | year precipitation mm = 2847.1 | unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 13.6 |Feb precipitation days = 11.9 |Mar precipitation days = 15.0 |Apr precipitation days = 16.8 |May precipitation days = 13.2 |Jun precipitation days = 9.6 |Jul precipitation days = 10.6 |Aug precipitation days = 10.9 |Sep precipitation days = 13.3 |Oct precipitation days = 16.3 |Nov precipitation days = 19.7 |Dec precipitation days = 16.3 |year precipitation days = 167.2 |Jan humidity = 80 |Feb humidity = 80 |Mar humidity = 80 |Apr humidity = 82 |May humidity = 81 |Jun humidity = 80 |Jul humidity = 79 |Aug humidity = 79 |Sep humidity = 81 |Oct humidity = 82 |Nov humidity = 84 |Dec humidity = 83 |year humidity = 81 |Jan sun = 185.0 |Feb sun = 192.4 |Mar sun = 207.9 |Apr sun = 198.8 |May sun = 206.8 |Jun sun = 194.4 |Jul sun = 200.2 |Aug sun = 189.0 |Sep sun = 163.8 |Oct sun = 169.1 |Nov sun = 152.3 |Dec sun = 162.6 |year sun = 2222.3 | source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]]<ref name=WMO>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20231019131352/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-5-WMO-Normals-9120/Malaysia/CSV/Subang_48647.csv | archive-date = 2023-10-19 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-5-WMO-Normals-9120/Malaysia/CSV/Subang_48647.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 | work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-05-29}}</ref> |source 2 = Pogodaiklimat.ru<ref name="pogodaiklimat kuala lumpur">{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20180323080531/http://www.pogodaiklimat.ru/climate2/48647.htm | url-status = dead | archive-date = 2018-03-23 | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate2/48647.htm | title = Climate of Kuala lumpur | access-date = 2026-05-29 | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru}}</ref> NOAA (нартай цаг, 1961–1990)<ref name = NOAAkualalumpur>{{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG__V/MS/48647.TXT | title = Kuala Lumpur Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-05-29}}</ref> |date=2014 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kuala Lumpur|Куала Лумпур}} {{Wikivoyage}} {{Wiktionary}} ==Зүүлт== {{reflist}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Куала Лумпур| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Малайзын суурин]] [[Ангилал:Малайзын холбооны нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Саятан хот]] {{geo-stub}} {{Malaysia-stub}} st943mmebzemxi8xqglboknmu9kdqy8 0 26013 857377 800206 2026-05-29T14:56:20Z Enkhsaihan2005 64429 857377 wikitext text/x-wiki {{Short description|Умард Тайванийн хот}} {{About|Шиньжү хотын|адил нэртэй хөрш тойргийг|Шиньжү тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Шиньжү | settlement_type = [[Мужийн хот (Тайвань)|Хот]] | native_name = {{lang|zh-Hant-TW|新竹}} | official_name = Шиньжү хот | other_name = Shinchiku | nickname = ''Салхит хот'' ({{lang|zh-Hant-TW|風城}}) | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image_style = | perrow = 1/2/2/2 | image1 = 新竹火車站(巴洛克風格).jpg | caption1 = [[Шиньжү төмөр замын өртөө]] | image2 = 新竹市役所..DSC 7588+.jpg | caption2 = Уран зургийн галерей | image3 = ROC flags at Hsinchu Municipal Government Hall 20181008.jpg | caption3 = [[Шиньжү хотын засгийн газар|Захиргааны]] барилга | image4 = Former wall moat of Tik-tshàm City Walls (cropped).jpg | caption4 = Цэцэрлэгт хүрээлэн | image5 = 陳才寶-竹塹城迎曦門.jpg | caption5 = Дорнод хаалга | image6 = Hsinchu Zoo aerial photograph.jpg | caption6 = [[Шиньжү амьтны хүрээлэн]] | image7 = 新竹 城隍廟 - panoramio (1).jpg | caption7 = [[Шиньжү Чэнхуан сүм]] }} | image_flag = Flag of Hsinchu City.svg | image_seal = Emblem of Hsinchu City.svg | seal_type = Лого | coordinates = {{coord|24|49|N|120|59|E|region:TW|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROC-TW}} | subdivision_type1 = Муж | subdivision_name1 = [[Тайвань муж]] ''(засгийн газар татан буугдсан)'' | subdivision_type2 = Бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Тайванийн бүс нутаг|Умард Тайвань]] | seat = [[Умард дүүрэг, Шиньжү|Умард дүүрэг]] | parts_type = [[Дүүрэг (Тайвань)|Дүүргүүд]] | parts = 3 дүүрэг | p1 = [[Дорнод дүүрэг, Шиньжү|Дорнод]] | p2 = [[Умард дүүрэг, Шиньжү|Умард]] | p3 = [[Шяншань дүүрэг, Шиньжү|Шяншань]] | established_title = Тек-хам нэрээр дурдагдсан | established_date = 1626 | established_title1 = Хот байгуулагдсан | established_date1 = 1711 | established_title2 = Шиньжү нэртэй болсон | established_date2 = 1878 | established_title3 = [[Шинчикү аймаг|Шинчикү аймгийн]] нэг хэсэг | established_date3 = 4 сарын 17, 1895 | established_title4 = [[Мужийн хот (Тайвань)|Мужийн хот]] болсон | established_date4 = 11 сарын 9, 1945 | established_title5 = [[Шиньжү тойрог]] доторх [[хошууны хот|тойргийн хот]] болсон | established_date5 = 12 сарын 1, 1951 | established_title6 = Мужийн хотын статус сэргээгдсэн | established_date6 = 7 сарын 1, 1982 | governing_body = {{unbulleted list |[[Шиньжү хотын засгийн газар]] |[[Шиньжү хотын зөвлөл]]}} | leader_party = [[Тайванийн Ардын Нам|ТАН]] | leader_title = [[Шиньжүгийн хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Анн Као]] | total_type = | iso_code = TW-HSZ | area_footnotes = <ref>{{cite web|script-title=zh:《中華民國統計資訊網》縣市重要統計指標查詢系統網|url=http://statdb.dgbas.gov.tw/pxweb/Dialog/statfile9.asp|access-date=9 July 2016|language=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20160612002357/http://statdb.dgbas.gov.tw/pxweb/Dialog/statfile9.asp|archive-date=12 June 2016|url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = 104.15 | area_rank = 20-р байр | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref>{{cite web|script-title=zh:新竹市統計月報|url=http://dep-auditing.hccg.gov.tw/web/SG?command=display&pageID=23220&page=view&PX=|publisher=Hsinchu City Government |access-date=9 July 2016|language=zh-tw}}{{dead link|date=July 2018|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> | population_total = 453536 | population_density_km2 = auto | population_rank = 15-р байр | timezone = [[Тайвань дахь цаг|Үндэсний Стандарт Цаг]] | utc_offset = +8 | postal_code_type = [[Хятад дахь шуудангий код|Шуудангий код]] | postal_code = 300 | area_code = (0)3 | blank_name = Шувуу | blank_info = [[Алаг шаазгай|Евразийн шаазгай]] (''Pica pica'') | website = {{official url}} | pushpin_map = Тайвань | pushpin_map_caption = Тайвань дахь байршил }} {{Инфобокс Хятад хэл | c={{linktext|新竹}} | p=Xīnzhú |tp=Sinjhú |w=Hsin¹-chu² <!--|l=New [[Bamboo]]--> | gr=Shinjwu |mps=Shīnjú |myr=Syīnjú |bpmf=ㄒㄧㄣㄓㄨˊ |mi={{IPAc-cmn|x|in|1|.|zh|u|2|}} | poj=Sin-tek |tl=Sin-tik |phfs=Sîn-chuk | kanji={{linktext|新竹}} |kana={{linktext|しんちく}} |romaji=Shinchiku }} {{Инфобокс Хятад хэл |title=Хуучин нэр | altname=Жучянь | t2={{linktext|竹塹}} | p2=Zhúqiàn |w2=Chu-ch‘ien | poj2=Tek-khàm }} {{Инфобокс Хятад хэл |title=Хоч | altname=Салхит хот | t2={{linktext|風城}} | p2=Fēngchéng |w2=Fêng-chʻêng |tp2=Fongchéng | myr2=Fēngchéng |gr2=Fengcherng |mps2=Fēngchéng | bpmf2=ㄈㄥㄔㄥˊ }} '''Шиньжү''' ({{lang-zh|新竹市}}; ''Hsinchu'') — [[Тайвань|Тайванийн]] Тайвань мужийн [[Тайвань#Орон нутаг|харьяа]] '''[[хот]]'''. 104.1 км² газар эзлэн оршдог. 2014 онд 431,988 хүнтэй байлаа. == Түүх== Теккам нутагт анх [[даокас]] омгийн хүмүүс амьдарч байсан ба 1626 онд Испанийн колоничлогч, 1642 онд голландууд ирж суурин үүсгэсэн. 1683 онд Чин улсын мэдэлд орж, 1875 оны засаг захиргааны өөрчлөн байгуулалтаар Тайвань мужийн Тайбэй аймагт харьяалагдаад «Шиньжү» (шинэ [[хулс]]) хэмээн нэрлэгдсэн. Японы мэдэлд байсан 1920 онд Шиньжү хошуу байснаа Шиньжү балгас, 1930 онд Шиньжү хот болж зэрэг дэвшжээ. 1982 онд [[Шиньжү шянь|Шиньжү хошууны]] Шяншань сумыг Шиньжү хотод нийлүүлэн өнөөгийн байдал буюу «Шиньжү хот» хэмээх мужаас захирах хот болгожээ. == Газар зүй == 104.1 км² газар нутагтай. Баруунш [[Тайванийн хоолой]]д тулж, хойгуураа [[Шиньжү шянь|Шиньжү]], урдуураа [[Мяоли]] шяньтай хиллэдэг. === Цаг уур === I сард 12.9°C хүртэл сэрүүсч, VII сард 32.9°C хүрч халдаг. Жилд дунджаар 1639 мм хур тунадастай. {{Уур амьсгалын хүснэгт |width=auto |metric first = y |single line = y |collapsed = |location = Шиньжү хот (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1938–одоо） |Jan record high C = 30.3 |Feb record high C = 30.6 |Mar record high C = 33.8 |Apr record high C = 34.1 |May record high C = 35.5 |Jun record high C = 37.4 |Jul record high C = 38.0 |Aug record high C = 39.4 |Sep record high C = 38.8 |Oct record high C = 37.9 |Nov record high C = 34.4 |Dec record high C = 31.1 |year record high C = | Jan high C = 19.1 | Feb high C = 19.4 | Mar high C = 21.6 | Apr high C = 25.6 | May high C = 28.9 | Jun high C = 31.5 | Jul high C = 33.2 | Aug high C = 32.8 | Sep high C = 31.2 | Oct high C = 28.0 | Nov high C = 25.1 | Dec high C = 21.1 | year high C = | Jan mean C = 15.7 | Feb mean C = 16.0 | Mar mean C = 18.0 | Apr mean C = 21.9 | May mean C = 25.2 | Jun mean C = 27.9 | Jul mean C = 29.3 | Aug mean C = 28.9 | Sep mean C = 27.3 | Oct mean C = 24.4 | Nov mean C = 21.5 | Dec mean C = 17.7 | year mean C = | Jan low C = 13.1 | Feb low C = 13.4 | Mar low C = 15.2 | Apr low C = 18.9 | May low C = 22.2 | Jun low C = 24.9 | Jul low C = 26.0 | Aug low C = 25.8 | Sep low C = 24.4 | Oct low C = 21.8 | Nov low C = 18.8 | Dec low C = 15.1 | year low C = 20 |Jan record low C = -0.1 |Feb record low C = 3.5 |Mar record low C = 3.4 |Apr record low C = 4.9 |May record low C = 11.7 |Jun record low C = 14.7 |Jul record low C = 20.2 |Aug record low C = 18.9 |Sep record low C = 14.7 |Oct record low C = 9.5 |Nov record low C = 6.6 |Dec record low C = 4.0 |year record low C = |precipitation colour = green | Jan precipitation mm =75.7 | Feb precipitation mm =123.0 | Mar precipitation mm =159.8 | Apr precipitation mm =161.9 | May precipitation mm =249.0 | Jun precipitation mm =252.0 | Jul precipitation mm =120.2 | Aug precipitation mm =197.1 | Sep precipitation mm =174.5 | Oct precipitation mm =53.6 | Nov precipitation mm =51.1 | Dec precipitation mm =57.7 |year precipitation mm= | Jan humidity = 78.3 | Feb humidity = 80.4 | Mar humidity = 79.6 | Apr humidity = 78.4 | May humidity = 78.1 | Jun humidity = 77.0 | Jul humidity = 74.3 | Aug humidity = 75.9 | Sep humidity = 74.5 | Oct humidity = 73.8 | Nov humidity = 75.5 | Dec humidity = 76.3 |year humidity = 76.8 |unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 9.8 | Feb precipitation days = 11.3 | Mar precipitation days = 13.5 | Apr precipitation days = 12.7 | May precipitation days = 12.0 | Jun precipitation days = 10.6 | Jul precipitation days = 7.9 | Aug precipitation days = 10.7 | Sep precipitation days = 8.9 | Oct precipitation days = 5.5 | Nov precipitation days = 6.8 | Dec precipitation days = 8.0 |year precipitation days = | Jan sun = 106.7 | Feb sun = 91.0 | Mar sun = 101.0 | Apr sun = 111.6 | May sun = 145.4 | Jun sun = 185.0 | Jul sun = 240.6 | Aug sun = 209.7 | Sep sun = 193.5 | Oct sun = 190.0 | Nov sun = 144.8 | Dec sun = 126.1 |year sun = |source 1 = Төв Цаг Уурын Товчоо<ref name= CWB>{{cite web |url = https://www.cwb.gov.tw/V8/C/C/Statistics/monthlymean.html |title = Monthly Mean |publisher = [[Төв Цаг Уурын Товчоо]] |access-date = 2026-05-29 |archive-date = 2022-12-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20221209115926/https://www.cwb.gov.tw/V8/C/C/Statistics/monthlymean.html |url-status = dead }}</ref><ref name=CWBrecordhighs1>{{cite web |url=https://www.cwb.gov.tw/Data/climate/Statistics/pdf/sort_18.pdf |title=氣象站各月份最高氣溫統計 |publisher=Төв Цаг Уурын Товчоо |language=zh |access-date=2026-05-29}}</ref><ref name=CWBrecordhighs2>{{cite web |url=https://www.cwb.gov.tw/Data/climate/Statistics/pdf/sort_19.pdf |title=氣象站各月份最高氣溫統計(續) |publisher=Төв Цаг Уурын Товчоо |language=zh |access-date=2026-05-29 |archive-date=2022-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017235603/https://www.cwb.gov.tw/Data/climate/Statistics/pdf/sort_19.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name=CWBrecordlows1>{{cite web |url=https://www.cwb.gov.tw/Data/climate/Statistics/pdf/sort_20.pdf |title=氣象站各月份最低氣溫統計 |publisher=Төв Цаг Уурын Товчоо |language=zh |access-date=2026-05-29}}</ref><ref name=CWBrecordlow2>{{cite web |url=https://www.cwb.gov.tw/Data/climate/Statistics/pdf/sort_21.pdf |title=氣象站各月份最低氣溫統計(續) |publisher=Төв Цаг Уурын Товчоо |language=zh |access-date=2026-05-29 |archive-date=2022-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221219055306/https://www.cwb.gov.tw/Data/climate/Statistics/pdf/sort_21.pdf |url-status=dead }}</ref> }} == Нутгийн хуваарь == Шиньжү хот 3 [[Тайвань#Орон нутаг|дүүрэгтэй]] (''чү''). 2014 оны хүн амын тоогоор харуулвал: {|class=wikitable |- ! align=right|Газрын зураг ! align=right|Дүүрэг ! align=right|Хятадаар ! align=right|Хүн ам |- | rowspan=15 | [[File:Districts of Hsinchu-Taiwan.png|100px]] |- | align=left|<big><span style="color:#004A80;">■</span></big> Дорнод дүүрэг | align=right|東區 | align=right|206,843 |- | align=left|<big><span style="color:#F7CC1D;">■</span></big> Умард дүүрэг | align=right|北區 | align=right|148,753 |- | align=left|<big><span style="color:#C5FF49;">■</span></big> Шяншань дүүрэг | align=right|香山區 | align=right|76,392 |} == Хүн ам зүй == Шиньжү хотод 2014 онд 431,988 хүн оршин сууж байна. Үүгээрээ Тайванийн хотуудаас [[Тайванийн хотын жагсаалт|7-р том]] нь болно. ==Эдийн засаг == Шиньжүгийн шинжлэх ухаан аж үйлдвэрийн хүрээлэнд ''TSMC, Philips, United Microelectronics Corporation, Holtek, AU Optronics, Epistar'' зэрэг 360 [[компани]] байна. Улсын хэмжээнд тэргүүлэх их бүтээмжтэй газар болсон. == Зураг == {{Commonscat|Hsinchu City}} <gallery widths="160px" heights="130px"> %E6%96%B0%E7%AB%B9%E5%B8%82%E8%AD%B0%E6%9C%83.JPG|Хотын зөвлөлийн байр A_Hsinchu_street.jpg|Хотын гудамж Macaws_in_Green_World.jpg|Байгалийн хүрээлэн </gallery> == Мөн үзэх == * [[Тайванийн хотын жагсаалт]] [[Ангилал:Шиньжү| ]] [[Ангилал:Тайвань арлын суурин]] [[Ангилал:Тайвань аймгийн суурин]] [[Ангилал:Тайванийн тойроггүй хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] cheixe66bhlxyavvffkp1dzkgi0ni2d 0 26077 857382 844032 2026-05-29T21:52:59Z Enkhsaihan2005 64429 857382 wikitext text/x-wiki {{short description|Никарагуагийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = | official_name = Манагуа | native_name = {{lang|es|Leal Villa de Santiago de Managua}} | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/1/2 | caption_align = center | image1 = Managua skyline.jpg | caption1 = View of Managua | image2 = Кафедральный собор в Манагуа (cropped).jpg | caption2 = [[Манагуагийн хуучин цогчин дуган|Хуучин цогчин дуган]] | image3 = Catedral de Managua (cropped).jpg | caption3 = [[Манагуагийн шинэ цогчин дуган|Шинэ цогчин дуган]] | image4 = Palacio de la Cultura de Managua (cropped).jpg | caption4 = [[Үндэсний Соёлын Ордон, Манагуа|Үндэсний Ордон]] | image5 = Paseo Xolotlan.jpg | caption5 = Ксолотлан гудамж | image6 = Managua Nicaragua.jpg | caption6 = [[Манагуа нуур]] }} | image_flag = New Flag Of Managua.png | image_seal = Escudo de Managua.svg | image_shield = | nickname = Novia del Xolotlán <br/>({{langx|mn|Солотланы сүйт бүсгүй}})<ref>{{cite news |title=Managua en el Tiempo: La "Novia del Xolotlán" |url=http://www.laprensa.com.ni/archivo/especiales/galerias/interno/index.php?id=7&fid=53 |work=La Prensa |access-date=2026-05-29 |language=es |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226044528/https://www.laprensa.com.ni/archivo/especiales/galerias/interno/index.php?id=7&fid=53%20 |url-status=dead }}</ref> | settlement_type = [[Нийслэл]] | motto = | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = Никарагуа#Төв Америк#Хойд Америк | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|12|8|11|N|86|15|5|W|region:NI|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Никарагуа}} | subdivision_type1 = [[Никарагуагийн департамент|Департамент]] | subdivision_type2 = [[Никарагуагийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag_of_Managua.svg}} [[Манагуа департамент|Манагуа]] | subdivision_name2 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1819 | established_title2 = Нийслэл болсон | established_date2 = 1852<ref name="LP">{{cite news|title=Managua|url=http://archivo.laprensa.com.ni/archivo/2006/marzo/09/servicios/guiaturistica/|access-date=June 19, 2017|work=La Prensa|date=2006-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131111081208/http://archivo.laprensa.com.ni/archivo/2006/marzo/09/servicios/guiaturistica/|language=es|archive-date=2013-11-11}}</ref><ref name="Resurge">{{cite news|title=Resurge el centro de Managua en busca de su antiguo esplendor|url=http://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/309667-resurge-centro-managua-busca-su-antiguo-esplendor/|access-date=2026-05-29|work=El Nuevo Diario|date=2014-02-01|trans-title=The center of Managua resurges in search of its old splendor|language=es|archive-date=2020-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009115132/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/309667-resurge-centro-managua-busca-su-antiguo-esplendor/|url-status=dead}}</ref> | government_type = | leader_title = [[Манагуа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Рейна Руэда]] [[Image:Flag of the FSLN.svg|link=Сандинист Үндэсний Чөлөөлөх Фронт|20px]] | leader_title1 = [[Дэд хотын дарга]] | leader_name1 = Энрике Армас | area_footnotes = <ref name=pop>{{cite report |url=http://www.inide.gob.ni/Anuarios/Anuario%20Estadistico%202015.pdf |title=Anuario Estadístico 2015 |pages=2, 51 |publisher=[[Никарагуагийн Мэдээллийн Хөгжлийн Үндэсний Хүрээлэн|INIDE]] |date=2016 |access-date=2026-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171215012047/http://www.inide.gob.ni/Anuarios/Anuario%20Estadistico%202015.pdf |archive-date=2017-12-15 |url-status=dead }}</ref> | area_total_km2 = 267 | area_total_sq_mi = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_m = 82.97 | elevation_footnotes = <ref name=pop/> | population_total = 1061054 |population_rank = Никарагуад [[Никарагуагийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|1-т]]<br/>Төв Америкт [[Төв_Америкийн_хамгийн_том_хотын_жагсаалт|3-т]] | population_as_of = 2022 оны тооцоо | population_footnotes = <ref>[https://www.citypopulation.de/en/nicaragua/admin/managua/5525/ Citypopulation.de] Population of Managua municipality</ref> | population_density_km2 = | population_density_sq_mi =auto | population_urban = 1051236 | population_metro = 1401687 | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_demonyms = Манагуачууд | blank1_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank1_info = [[Тропикийн саваннагийн уур амьсгал]] (Aw) | demographics_type1 = [[ДНБ|ДНБ (ХАЧП, 2015 оны тогтмол утга)]] | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = Жил | demographics1_info1 = 2023 | demographics1_title2 = Нийт | demographics1_info2 = $9.4&nbsp;тэрбум<ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_nic.pdf|publisher=Tellusant|title=TelluBase—Nicaragua Fact Sheet|access-date = 2026-05-29}}</ref> | demographics1_title3 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info3 = $8,600 | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | iso_code = NI-MN | website = http://www.managua.gob.ni/ | footnotes = | image = | leader_title2 = | leader_name2 = | timezone = [[Төв Стандарт Цаг|CST]] | utc_offset = −06:00 }} '''Манагуа''' ({{lang-es|Managua}}) нь [[Никарагуа]]гийн [[нийслэл]] хот юм. Хүн амынхаа тоогоор [[Төв Америк]]т [[Гватемала хот]]ын дараа ордог тус хот Золотлан буюу [[Манагуа нуур]]ын баруун урд эрэгт оршдог бөгөөд 1852 онд улсынхаа нийслэл хотоор өргөмжлөгджээ<ref name="LP">{{cite news | title=Guía Turística: Managua | url =http://www-ni.laprensa.com.ni/archivo/2006/marzo/09/servicios/guiaturistica/ |work=La Prensa | accessdate = 2007-08-11 |language=Испани}}</ref>. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт|location = Манагуа (1961-1990, туйлын үе 1952-одоо) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 35.5 |Feb record high C = 37.1 |Mar record high C = 37.8 |Apr record high C = 38.5 |May record high C = 38.5 |Jun record high C = 37.5 |Jul record high C = 39.2 |Aug record high C = 35.7 |Sep record high C = 36.5 |Oct record high C = 36.6 |Nov record high C = 35.4 |Dec record high C = 36.2 |year record high C = 39.2 |Jan high C = 31.0 |Feb high C = 32.1 |Mar high C = 33.6 |Apr high C = 34.3 |May high C = 34.0 |Jun high C = 31.4 |Jul high C = 30.9 |Aug high C = 31.4 |Sep high C = 30.3 |Oct high C = 30.8 |Nov high C = 30.6 |Dec high C = 30.8 |year high C = 31.8 |Jan mean C = 26.3 |Feb mean C = 27.2 |Mar mean C = 28.5 |Apr mean C = 29.3 |May mean C = 29.3 |Jun mean C = 27.2 |Jul mean C = 26.8 |Aug mean C = 27.2 |Sep mean C = 26.8 |Oct mean C = 26.5 |Nov mean C = 26.3 |Dec mean C = 26.2 |year mean C = 27.3 |Jan low C = 20.4 |Feb low C = 20.6 |Mar low C = 21.7 |Apr low C = 22.6 |May low C = 23.4 |Jun low C = 23.0 |Jul low C = 22.6 |Aug low C = 22.4 |Sep low C = 22.2 |Oct low C = 22.1 |Nov low C = 20.9 |Dec low C = 20.0 |year low C = 21.8 |Jan record low C = 15.0 |Feb record low C = 15.2 |Mar record low C = 17.2 |Apr record low C = 19.0 |May record low C = 16.0 |Jun record low C = 20.0 |Jul record low C = 20.0 |Aug record low C = 19.0 |Sep record low C = 15.0 |Oct record low C = 17.0 |Nov record low C = 15.0 |Dec record low C = 16.2 |year record low C = 15.0 |rain colour=green |Jan rain mm = 9 |Feb rain mm = 5 |Mar rain mm = 3 |Apr rain mm = 8 |May rain mm = 130 |Jun rain mm = 224 |Jul rain mm = 144 |Aug rain mm = 136 |Sep rain mm = 215 |Oct rain mm = 280 |Nov rain mm = 42 |Dec rain mm = 8 |year rain mm = 1204 |unit rain days = 0.1 мм |Jan rain days = 4 |Feb rain days = 2 |Mar rain days = 2 |Apr rain days = 2 |May rain days = 10 |Jun rain days = 22 |Jul rain days = 20 |Aug rain days = 17 |Sep rain days = 20 |Oct rain days = 19 |Nov rain days = 10 |Dec rain days = 5 |year rain days = 133 |Jan humidity = 69 |Feb humidity = 64 |Mar humidity = 62 |Apr humidity = 61 |May humidity = 70 |Jun humidity = 80 |Jul humidity = 79 |Aug humidity = 81 |Sep humidity = 82 |Oct humidity = 83 |Nov humidity = 78 |Dec humidity = 73 |year humidity = 73 |Jan sun = 263.5 |Feb sun = 254.2 |Mar sun = 291.4 |Apr sun = 276.0 |May sun = 229.4 |Jun sun = 186.0 |Jul sun = 151.9 |Aug sun = 195.3 |Sep sun = 210.0 |Oct sun = 223.2 |Nov sun = 231.0 |Dec sun = 248.0 |year sun = |Jand sun = 8.5 |Febd sun = 9.0 |Mard sun = 9.4 |Aprd sun = 9.2 |Mayd sun = 7.4 |Jund sun = 6.2 |Juld sun = 4.9 |Augd sun = 6.3 |Sepd sun = 7.0 |Octd sun = 7.2 |Novd sun = 7.7 |Decd sun = 8.0 |yeard sun = 7.6 |source 1 = [[Deutscher Wetterdienst]]<ref name = DWD> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_787410_kt.pdf | title = Klimatafel von Managua (Int. Flugh.) / Nicaragua | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 2026-05-29}}</ref> |source 2 = Meteo Climat (хамгийн их, бага)<ref name = meteoclimat> {{cite web | url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=1750 | title = Station Managua | publisher = Météo Climat | language = fr | access-date = 2026-05-29}}</ref> |date=July 2012 }} == Хүн амын өсөлт == 1970 оноос хойших тус хотын хүн амын тооллогын дүн.<ref>[http://www.citypopulation.de/Nicaragua-Cities_d.html Nicaragua: Departamentos & Städte - Einwohnerzahlen in Karten und Tabellen.]</ref> {| class="wikitable" !Он !Хүн амын тоо |- |1971 оны тооллого |384.904 |- |1995 оны тооллого |864.201 |- |2005 оны тооллого |908.892 |- |2016 он (багцаалсан) |1.033.622 |} == Цахим холбоос == {{commonscat|Managua|Манагуа}} == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Засаг захиргааны нэгжийн төв суурин]] [[Ангилал:Манагуа| ]] [[Ангилал:Никарагуагийн суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Төв Америкийн нийслэл]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] 74syse7tditqwzsr7kjpfhoosynhjqo 0 26094 857383 797846 2026-05-29T21:57:12Z Enkhsaihan2005 64429 857383 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Лас Пальмас де Гран Канариа | native_name = Las Palmas de Gran Canaria | settlement_type = [[Испанийн хотын захиргаа|Хотын захиргаа]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/2 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Las Palmas panorama.jpg | caption1 = Панорам үзэмж | image2 = Canteras EM1B2907 (40642755393).jpg | caption2 = [[Лас Кантерас далайн эрэг]] | image3 = Catedral Santa Ana.jpg | caption3 = [[Лас Палмасын цогчин дуган|Цогчин дуган]] | image4 = Portal Casa de Colon 01.jpg | caption4 = Колумбын байшин | image5 = Bandama Caldera, Gran Canaria, May 2018.jpg | caption5 = [[Калдера Бандама]] | image6 = Castillo de la Luz D81 5334 (25816759218).jpg | caption6 = Гэрлийн цайз | image7 = Arucas 2016 05.jpg | caption7 = [[Баптист Иоханы сүм (Арукас)|Арукасын сүм]] }} | image_flag = Flag of Las Palmas de Gran Canaria.svg | image_shield = Escudo de Las Palmas de Gran Canaria.svg | nickname = | motto = | image_map = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=285|frame-height=180|frame-align=center|frame-coordinates={{Coord|32|N|9|W}}|zoom=4|type=point|title=Las Palmas|marker=city|type2=shape|stroke-width2=2|stroke-color2=#808080|text=Interactive map of Las Palmas.}} |map_caption = Лас Пальмасын байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Испани}} | subdivision_type1 = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]] | subdivision_name1 = {{flag|Канарын арлууд}} | subdivision_type2 = [[Испанийн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Лас Пальмас (муж)|Лас Пальмас]] | subdivision_type3 = Арал | subdivision_name3 = [[Гран Канариа]] | seat_type = <!-- (political) --> | seat = | coordinates = {{coord|28|07|33|N|15|26|07|W|region:ES_type:city|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | elevation_m = 8 | elevation_min_m = 8 | elevation_max_m = 300 | area_footnotes = | area_total_km2 = 100.55 | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 6 сарын 24, 1478 | population_as_of = 2024 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Испани)|INE]]}}</ref> | population_total = 383516 | population_urban = 635,000<ref>[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |date=2018-05-03 }}, 2022</ref> | population_note = | population_density_km2 = auto | blank_name_sec1 = [[Испанийн хэлнүүд|Хэл(нүүд)]] | blank_info_sec1 = [[Испани хэл]] | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (ДНБ) зах зээлийн өнөөгийн үнээр хот суурин газруудаар|last=|first=|date=|website=ec.europa.eu|access-date=}}</ref> | demographics2_title1 = Хотын бөөгнөрөл | demographics2_info1 = €14.822 тэрбум (2020) | timezone = [[Баруун Европын Цаг|БЕЦ]] | utc_offset = +0 | timezone_DST = [[Баруун Европын Зуны Цаг|БЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +1 | postal_code_type = [[Испани дахь шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 35001-35020 | area_code_type = [[Испани дахь утасны дугаар|Залгах код]] | area_code = | leader_title = [[Хотын дарга]] | leader_name = [[Каролина Дариас]] | leader_party = [[Канарын Социалист Нам|PSC-PSOE]] | website = {{Official website|http://www.laspalmasgc.es/|www.lpavisit.com}} | module = | footnotes = }} '''Лас Пальмас де Гран Канариа''' ({{lang-es|Las Palmas de Gran Canaria}}) буюу '''Лас Пальмас''' нь [[Канарын арлууд]]ын [[Испанийн өөртөө засах орнууд|өөртөө засах орны]] нийслэл ([[Санта Круз де Тенерифе|Санта Крузтай]] хамтдаа), хамгийн том хот бөгөөд 2010 оны байдлаар 383,308 оршин суугч бүхий, Испанийн 9 дэх том хот юм. Арлын оршин суугчдын 45.9%, Канарын арлуудын оршин суугчдын 18.35% нь тус хотод оршин сууна. Лас Пальмас нь Европын Холбооны, Европоос гадна орших хамгийн том хот юм. Тус хот нь Африкийн баруун хойд эргээс 150 орчим километр зайд Атлантын далайд орших, Испанийн [[Гран Канариа]] арлын зүүн хойд хэсгийг эзлэн оршдог. Лас Пальмас нь [[субтропик]]ийн уур амьсгалтай, бүтэн жилийн турш дулаахан таатай байдаг. Хот 1478 онд байгуулагдаж, 17-р зууныг хүртэл Канарын арлуудын цор ганц де факто нийслэл гэгдэж байв<ref name=junta>La Junta Suprema de Canarias. Volumen I. Buenaventura Bonnet y Riveron. Real Sociedad Económica de Amigos del País de Tenerife, Editorial: Editorial Interinsular Canaria SA, publicado en Santa Cruz de Tenerife en 1980 (reedición de 1948) Páginas 104-106</ref>. Өнөөдөр тус хот Санта Крузтай хамтдаа Канарын арлуудын нийслэлийн үүргийг гүйцэтгэж байна. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Лас Пальмас де Гран Канариа ([[Гран Канариа нисэх буудал]]); өндөр: {{cvt|24|m}}; 1991–2020 оны тур зуурын хэвийн, туйлын үе 1951–одоо<ref>{{cite web |url = https://opendata.aemet.es/opendata/sh/99e6e479 |title = Weather station data |website = opendata.aemet.es |publisher = AEMET OpenData |language = es |access-date = 2026-05-29 |archive-url = https://archive.today/20241128111913/https://opendata.aemet.es/opendata/sh/99e6e479 |archive-date = 2024-11-28}}</ref> |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 30.8 |Feb record high C = 30.9 |Mar record high C = 34.0 |Apr record high C = 34.3 |May record high C = 36.0 |Jun record high C = 36.9 |Jul record high C = 44.2 |Aug record high C = 39.2 |Sep record high C = 39.0 |Oct record high C = 36.0 |Nov record high C = 36.2 |Dec record high C = 29.4 |year record high C = 44.2 |Jan avg record high C = 24.2 |Feb avg record high C = 24.9 |Mar avg record high C = 26.9 |Apr avg record high C = 27.6 |May avg record high C = 27.8 |Jun avg record high C = 29.7 |Jul avg record high C = 32.6 |Aug avg record high C = 32.4 |Sep avg record high C = 30.5 |Oct avg record high C = 30.7 |Nov avg record high C = 28.7 |Dec avg record high C = 25.6 |year avg record high C = 35.1 |Jan high C = 21.1 |Feb high C = 21.3 |Mar high C = 22.2 |Apr high C = 22.9 |May high C = 24.0 |Jun high C = 25.6 |Jul high C = 27.2 |Aug high C = 27.8 |Sep high C = 27.2 |Oct high C = 26.3 |Nov high C = 24.3 |Dec high C = 22.3 |year high C = 24.4 |Jan mean C = 18.2 |Feb mean C = 18.3 |Mar mean C = 19.0 |Apr mean C = 19.8 |May mean C = 20.9 |Jun mean C = 22.6 |Jul mean C = 24.1 |Aug mean C = 24.9 |Sep mean C = 24.4 |Oct mean C = 23.3 |Nov mean C = 21.4 |Dec mean C = 19.4 |year mean C = 21.4 |Jan low C = 15.2 |Feb low C = 15.3 |Mar low C = 15.7 |Apr low C = 16.6 |May low C = 17.8 |Jun low C = 19.5 |Jul low C = 21.0 |Aug low C = 21.9 |Sep low C = 21.6 |Oct low C = 20.3 |Nov low C = 18.4 |Dec low C = 16.5 |year low C = 18.3 |Jan avg record low C = 12.5 |Feb avg record low C = 12.6 |Mar avg record low C = 13.2 |Apr avg record low C = 14.2 |May avg record low C = 15.4 |Jun avg record low C = 17.4 |Jul avg record low C = 19.5 |Aug avg record low C = 20.4 |Sep avg record low C = 19.6 |Oct avg record low C = 17.7 |Nov avg record low C = 15.3 |Dec avg record low C = 14.1 |year avg record low C = 11.6 |Jan record low C = 8.0 |Feb record low C = 7.5 |Mar record low C = 6.5 |Apr record low C = 9.0 |May record low C = 11.3 |Jun record low C = 12.0 |Jul record low C = 14.8 |Aug record low C = 16.0 |Sep record low C = 14.6 |Oct record low C = 14.0 |Nov record low C = 7.0 |Dec record low C = 9.7 |year record low C = 6.5 |precipitation colour = |Jan precipitation mm = 23.4 |Feb precipitation mm = 19.8 |Mar precipitation mm = 11.9 |Apr precipitation mm = 5.0 |May precipitation mm = 0.8 |Jun precipitation mm = 0.4 |Jul precipitation mm = trace |Aug precipitation mm = 0.6 |Sep precipitation mm = 5.0 |Oct precipitation mm = 21.2 |Nov precipitation mm = 17.4 |Dec precipitation mm = 28.7 |year precipitation mm = 134.1 |unit precipitation days = 0.1 мм |Jan precipitation days = 5.70 |Feb precipitation days = 5.47 |Mar precipitation days = 4.07 |Apr precipitation days = 3.33 |May precipitation days = 1.37 |Jun precipitation days = 0.57 |Jul precipitation days = 0.13 |Aug precipitation days = 0.73 |Sep precipitation days = 2.20 |Oct precipitation days = 5.00 |Nov precipitation days = 7.03 |Dec precipitation days = 7.03 |year precipitation days = 42.63 |humidity colour = |Jan humidity = 65.4 |Feb humidity = 65.4 |Mar humidity = 64.7 |Apr humidity = 64.2 |May humidity = 64.0 |Jun humidity = 65.3 |Jul humidity = 64.4 |Aug humidity = 65.9 |Sep humidity = 68.5 |Oct humidity = 68.8 |Nov humidity = 66.5 |Dec humidity = 67.3 |year humidity = 65.9 |Jan sun = |Feb sun = |Mar sun = |Apr sun = |May sun = |Jun sun = |Jul sun = |Aug sun = |Sep sun = |Oct sun = |Nov sun = |Dec sun = |year sun = |Jan percentsun = 56.5 |Feb percentsun = 60.1 |Mar percentsun = 63.6 |Apr percentsun = 60.3 |May percentsun = 62.9 |Jun percentsun = 66.1 |Jul percentsun = 70.1 |Aug percentsun = 74.9 |Sep percentsun = 67.0 |Oct percentsun = 60.3 |Nov percentsun = 55.7 |Dec percentsun = 56.6 |year percentsun = 62.8 |source 1 = [[Улсын Цаг Уурын Агентлаг]]/AEMET OpenData<ref name=extremes>{{cite web |url = https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos?w=0&k=coo&datos=det&l=C649I |title = Valores extremos. Gran Canaria Aeropuerto |publisher = Agencia Estatal de Meteorología |language = es |access-date = 2026-05-29}}</ref><ref>{{cite web |url = https://opendata.aemet.es/opendata/sh/d9feb727 |title = Extremes |website = opendata.aemet.es |publisher = AEMET OpenData |language = es |access-date = 2026-05-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20241215021918/https://opendata.aemet.es/opendata/sh/d9feb727 |archive-date = 2024-12-15}}</ref><ref>{{cite web |url = https://opendata.aemet.es/opendata/sh/6206f793 |title = Normal |website = opendata.aemet.es |publisher = AEMET OpenData |language = es |access-date = 2026-05-29 |archive-url = https://archive.today/20241215022101/https://opendata.aemet.es/opendata/sh/6206f793 |archive-date = 2024-12-15}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |title = AEMET OpeenData |publisher = [[Agencia Estatal de Meteorologia]] |access-date = 2026-05-29}}</ref><!-- |source 2 = [[NCEI]] (Sunshine hours)<ref>{{cite web |url = |title = La Palma Aeropuerto Climate Normals 1991-2020 |publisher = [[NOAA]] |access-date = 2026-05-29 |language = en-us }}</ref>--> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Las Palmas de Gran Canaria}} ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Испанийн аймгийн төв]] [[Ангилал:Испанийн хот]] [[Ангилал:Испанийн мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Гран Канариагийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Канарын арлуудын суурин]] [[Ангилал:Лас Пальмас де Гран Канариа| ]] 62abft2z5dnb30iufkhekm255v60360 0 26313 857384 800172 2026-05-29T22:00:37Z Enkhsaihan2005 64429 857384 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Хэбэй муж{{!}}Хэбэй}} {{Инфобокс суурин | name = Хөфэй | official_name = <!-- Official name in English if different form 'name' --> | native_name = 合肥市 | native_name_lang = zh | other_name = Хэфэй | settlement_type = [[Тойргийн энтэй хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = 天鹅湖.jpg | caption1 = Хунт нуур бизнес дүүрэг | image2 = 包公园内的浮莊1.jpg | caption2 = Баогун цэцэрлэгт хүрээлэн | image3 = 包拯历史文化园内景色 - panoramio.jpg | caption3 = Баогийн сүм | image4 = 巢湖中庙.jpg | caption4 = [[Чао нуур]] дээрх сүм | image5 = Hua Tuo Hefei.jpg | caption5 = Хуа Туо хөшөө }} | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | nickname = | motto = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 7 | mapframe-point = none | image_map1 = Location map of Hefei, Anhui.png | map_caption1 = Аньхуй дахь Хөфэй хотын харьяаллын байршил | pushpin_map = Дорнод Хятад топографи#Хятад | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = Дорнод Хятад дахь байршил | coor_pinpoint = Хөфэйн хотын захиргаа | coordinates = {{coord|31.8206|N|117.2273|E|type:adm2nd_region:CN-34_source:Gaode|format=dms|display=it}} | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Шүшань дүүрэг]] | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | subdivision_type1 = [[Хятадын муж|Муж]] | subdivision_type2 = [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]] | subdivision_name1 = [[Аньхуй муж|Аньхуй]] | subdivision_name2 = 7 | established_title = | established_date = | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = | government_type = [[Тойргийн энтэй хот]] | governing_body = [[Хөфэй Хотын Ардын Их Хурал]] | government_footnotes = | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = Ю Айхуа | leader_title1 = [[Хөфэй Хотын Ардын Их Хурал|Хурлын]] дарга | leader_name1 = Ван Вэйдун | leader_title2 = Хотын дарга | leader_name2 = Луо Юньфэн | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] дарга | leader_name3 = Хань Бин | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <!-- ([[List of China administrative regions by area|ranked 29th]]) --> | area_magnitude = | area_total_km2 = 11434.25<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 838.5 | area_metro_km2 = 7055.6 | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 37 | elevation_ft = 123 | population_total = 9,465,881 | population_as_of = 2022 тооллого | population_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://citypopulation.de/en/china/anhui/admin/|title = China: Ānhuī (Prefectures, Cities, Districts and Counties) – Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_urban = 5,118,199 | population_urban_footnotes = | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = 7,754,481 | population_density_metro_km2 = auto | population_blank1_title = <!-- Mun. Density rank --> | population_blank1 = <!-- ([[List of China administrative regions by population density|4th]]) --> | population_density_blank1_km2 = | population_blank2_title = Томоохон [[Хятадын ард түмэн|үндэстний бүлгүүд]] | population_blank2 = <!-- [[Хятадууд]] - 96%<br>[[Манжууд]] – 2%<br>[[Хотон үндэстэн|Хотон]] – 2%<br>[[Монголчууд]] – 0.3% --> | population_note = | postal_code_type = [[Хятад дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 230000 | area_code = [[Хятад дахь утасны дугаар|551]] | iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-AH-01]] | website = {{URL|hefei.gov.cn}} | footnotes = | city_logo = | citylogo_size = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | demographics_type2 = ДНБ (2025)<ref>{{Cite web|url= https://news.qq.com/rain/a/20260330A07EYR00|date= 2026-03-31|title= 你绝对想不到，10年增速最快的黑马城市，竟然不是合肥！}}</ref> | demographics2_title1 = [[Тойргийн энтэй хот]] | demographics2_info1 = [[Хятадын юань|¥]]1,421 их наяд<br />[[америк доллар|$]]206.03 тэрбум | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ¥120,579<br />$18,691 | timezone = [[Хятадын Стандарт цаг|ХСЦ]] | utc_offset = +8 | blank_name = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын угтвар]] | blank_info = {{lang|zh-hans-CN|皖A}} | blank1_name = [[ДНБ]] (2021) | blank1_info = [[хятадын юань|CNY]] 1141.28 тэрбум <!-- ([[List of China administrative regions by gross domestic product|15th]]) --> | blank2_name = &nbsp;- нэг хүнд ноогдох | blank2_info = [[хятадын юань|CNY]] 121187 <!-- ([[List of China administrative regions by GDP per capita|2nd]]) --> }} {{Инфобокс Хятад хэл | psp = Hofei | c = {{linktext|lang=zh|合肥}} | p = Héféi | w = Ho²-fei² | mi = {{IPAc-cmn|h|e|2|.|f|ei|2}} | j = Hap6-fei4 | y = Hahp-fèih | ci = {{IPAc-yue|h|ap|6|.|f|ei|4}} | wuu = Gheh^入-vi^平 | poj = Ha̍p-pûi | l = "Фэй голуудын уулзвар" | t = | s = | altname = }} '''Хөфэй''' ({{zh|c=合肥|p=Héféi|w=Ho-fei}}) нь [[Зүүн Хятад]]ын [[Аньхүй]] мужийн нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь юм. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | location = Хөфэй, өндөр {{convert|50|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1951–одоо) | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 22.1 | Feb record high C = 27.5 | Mar record high C = 33.7 | Apr record high C = 34.7 | May record high C = 36.4 | Jun record high C = 38.0 | Jul record high C = 41.1 | Aug record high C = 41.0 | Sep record high C = 38.6 | Oct record high C = 39.9 | Nov record high C = 30.1 | Dec record high C = 24.0 | Jan high C = 7.2 | Feb high C = 10.2 | Mar high C = 15.5 | Apr high C = 21.9 | May high C = 27.1 | Jun high C = 29.7 | Jul high C = 32.6 | Aug high C = 32.1 | Sep high C = 28.2 | Oct high C = 22.9 | Nov high C = 16.4 | Dec high C = 9.9 | Jan mean C = 3.1 | Feb mean C = 5.7 | Mar mean C = 10.6 | Apr mean C = 16.8 | May mean C = 22.2 | Jun mean C = 25.6 | Jul mean C = 28.6 | Aug mean C = 27.9 | Sep mean C = 23.6 | Oct mean C = 17.9 | Nov mean C = 11.4 | Dec mean C = 5.3 | year mean C = | Jan low C = -0.1 | Feb low C = 2.2 | Mar low C = 6.6 | Apr low C = 12.4 | May low C = 17.8 | Jun low C = 21.9 | Jul low C = 25.4 | Aug low C = 24.7 | Sep low C = 20.1 | Oct low C = 13.9 | Nov low C = 7.4 | Dec low C = 1.7 | Jan record low C = −20.6 | Feb record low C = −14.1 | Mar record low C = −7.3 | Apr record low C = −0.4 | May record low C = 6.2 | Jun record low C = 12.2 | Jul record low C = 17.9 | Aug record low C = 15.8 | Sep record low C = 10.8 | Oct record low C = 1.5 | Nov record low C = −5.1 | Dec record low C = −13.5 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 47.4 | Feb precipitation mm = 52.8 | Mar precipitation mm = 76.3 | Apr precipitation mm = 83.7 | May precipitation mm = 90.1 | Jun precipitation mm = 158.5 | Jul precipitation mm = 185.1 | Aug precipitation mm = 138.7 | Sep precipitation mm = 70.3 | Oct precipitation mm = 51.6 | Nov precipitation mm = 54.6 | Dec precipitation mm = 33.7 | Jan humidity = 75 | Feb humidity = 74 | Mar humidity = 71 | Apr humidity = 70 | May humidity = 71 | Jun humidity = 77 | Jul humidity = 80 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 77 | Oct humidity = 74 | Nov humidity = 75 | Dec humidity = 73 | unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 9.0 | Feb precipitation days = 8.8 | Mar precipitation days = 10.3 | Apr precipitation days = 9.8 | May precipitation days = 10.4 | Jun precipitation days = 10.5 | Jul precipitation days = 11.8 | Aug precipitation days = 11.9 | Sep precipitation days = 8.1 | Oct precipitation days = 8.3 | Nov precipitation days = 8.2 | Dec precipitation days = 6.8 | year precipitation days = | Jan sun = 109.2 | Feb sun = 113.7 | Mar sun = 143.2 | Apr sun = 173.9 | May sun = 182.9 | Jun sun = 155.9 | Jul sun = 186.2 | Aug sun = 176.8 | Sep sun = 150.0 | Oct sun = 151.3 | Nov sun = 140.4 | Dec sun = 126.9 | year sun = | Jan percentsun = 34 | Feb percentsun = 36 | Mar percentsun = 38 | Apr percentsun = 45 | May percentsun = 43 | Jun percentsun = 37 | Jul percentsun = 43 | Aug percentsun = 43 | Sep percentsun = 41 | Oct percentsun = 43 | Nov percentsun = 45 | Dec percentsun = 41 | year percentsun = | Jan snow days = 4.3 | Feb snow days = 2.6 | Mar snow days = 1.1 | Apr snow days = 0 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.5 | Dec snow days = 1.5 | year snow days = | source 1 = Хятадын Цаг Уурын Алба<ref name="cma graphical">{{cite web|url=http://data.cma.cn/data/weatherBk.html |script-title=zh:中国气象数据网 – WeatherBk Data |publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |language = zh-cn |access-date=2026-05-29}}</ref><ref name="CMA old"> {{cite web|url=http://old-cdc.cma.gov.cn/shuju/search1.jsp?dsid=SURF_CLI_CHN_MUL_MMON_19712000_CES&tpcat=SURF&type=table&pageid=3 |script-title=zh:中国地面国际交换站气候标准值月值数据集（1971－2000年）|publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |access-date=2026-05-29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055035/http://old-cdc.cma.gov.cn/shuju/search1.jsp?dsid=SURF_CLI_CHN_MUL_MMON_19712000_CES&tpcat=SURF&type=table&pageid=3 |archive-date=2013-09-21 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://experience.arcgis.com/template/e724038fda394e9d9b7921f10fd1aa55/page/%E7%BA%AF%E8%A1%A8%E6%A0%BC%E7%BB%9F%E8%AE%A1-(%E5%AF%B9%E6%AF%948110%E5%8F%98%E5%8C%96)/?org=UQmaps |script-title = zh:CMA台站气候标准值(1991-2020) |publisher = [[Хятадын Цаг Уурын Алба]] | language = zh | access-date = 2026-05-29 |title = Experience Template }}</ref> туйлын үзүүлэлт<ref>{{cite web |url=https://www.roostweather.com/worldclimate/graphs.php?code=CHM00058321 |title= Hefei Climate: 1991–2020 |publisher=Starlings Roost Weather |access-date= 2026-05-29 }}</ref> | source = }} == Мөн үзэх == * [[Хятад улсын 50 том хот]] == Эх сурвалж == {{Reflist|30em}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Hefei}} * [https://web.archive.org/web/20160413200028/http://www.hefei.gov.cn/english/ Албан ёсны цахим хуудас] {{Хятадын хот}} [[Ангилал:Аньхуйн суурин]] [[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]] [[Ангилал:Хөфэй| ]] [[Ангилал:Хятадын засаг захиргааны нэгжийн төв суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Хятадын их сургуулийн хот]] af7iaohqdjvr7sebsecbccsf3n8fek9 0 26462 857385 797851 2026-05-29T22:02:10Z Enkhsaihan2005 64429 857385 wikitext text/x-wiki {{Short description|Capital of Comoros}} {{Инфобокс суурин | official_name = Морони | native_name = {{lang|ar|موروني}}<br>{{small|''Муруни''}} | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Moroni-Harbour.jpg | photo2a = Mosque in Moroni, Comoros (3923026238).jpg | photo2b = Catholic church in comoros.jpg | photo3a = Moroni beach.jpg | size = 250 | spacing = 2 | color = in transparent | border = 0 }} | image_caption = | pushpin_map = Коморос | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = Морони хотын Их Комор арал дээрх байршил | coordinates = {{coord|-11.699|43.256|region:KM|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Коморос}} | subdivision_type1 = Арал | subdivision_name1 = [[Их Комор]] | leader_title = | leader_name = | area_total_km2 = 30 | elevation_m = 29 | population_total = 111,326 | population_as_of = 2016 | population_density_km2 = auto | population_note = | timezone = [[Зүүн Африкийн Цаг]] | utc_offset = +03:00 | timezone_DST = (Байхгүй) | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = 269 | website = | footnotes = }} '''Морони''' ([[Араб хэл|Ар.]] موروني ''Mūrūnī'') нь [[Комор]]ын арлуудын хамгийн том хот бөгөөд 1962 оноос [[нийслэл]]ийн үүргийг гүйцэтгэж буй хот юм. Комор хэлээр Морони гэдэг нь "Галын зүрхэнд" гэсэн утгатай бөгөөд [[Картала уул]]тай ойр оршдгоос ийн нэрлэгдсэн байж магадгүй.<ref name="Lonelyplanet.com">{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/comoros/grande-comore/moroni |title=Lonelyplanet.com |publisher=Lonelyplanet.com |date= |accessdate=2010-07-03}}</ref> 2003 оны байдлаар ойролцоогоор 60,200 оршин суугчтай байв.<ref>{{Cite web |url=http://www.usatoday.travel-guides.com/newlook/Country.jsp?Country=com |title=USA Today Travel Guides. |access-date=2012-05-27 |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927120215/http://www.usatoday.travel-guides.com/newlook/Country.jsp?Country=com |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/392714/Moroni |title=Encyclopædia Britannica |publisher=Britannica.com |date=2008-04-24 |accessdate=2010-07-03}}</ref> [[File:Moroni Capital of the Comores Photo by Sascha Grabow.jpg|thumb|307px|Далайн эргийн булан, хотын төв мечет]] ==Түүх== Морониг Арабын шилжин суурьшигчид 10-р зууны үед байгуулжээ.<ref name="Lonelyplanet.com"/> ==Газарзүй== Тус хот {{Coord|11|45|S|43|12|E|type:city(23400)_region:KM|display=inline,title}} солбицолд, [[Гранде Коморе]] (Нгазиджа) арлын баруун эрэгт оршино. Морони хотод ''[[Хунтайж Саид Ибрахим олон улсын нисэх буудал]]'' ([[ОУАТХ-ны нисэх буудлын код]]: '''HAH'''). Түүнчлэн [[Африк]]ийн эх газар болон Комор [[олтриг]]ийн бусад арлууд, мөн [[Мадагаскар]] зэрэг [[Энэтхэгийн далай]]н арлуудтай холбох тогтмол усан тээврийн боомт бий. ==Худалдаа== Морони хот [[ванилин]], [[какао]], [[кофе]] экспортолдог. ==Аялал жуулчлал== Морони хотод үзэсгэлэнтэй наран шарлагын газрууд олон бий. Мөн ''Ancienne Mosquée du Vendredi'' (Хуучин Баасан гарагийн мечет) нь жуулчдын очих дуртай газар юм. <gallery> Зураг:Moroni, Comoros.jpg|Морони дахь наран шарлагын газар Зураг:Moroni_Mosque_Photo_by_Sascha_Grabow.jpg|Комор эрэгтэй өмнө нь зогсч буй мечет, Морони хотын төв. </gallery> ==Уур амьсгал== Морони хот [[халуун орны чийглэг уур амьсгал]]тай бөгөөд жилийн турш их хур тунадас буудаг - олон жилийн дунджаас үзвэл зөвхөн аравдугаар сард л 100&nbsp;мм-ээс бага хур ордог. Уг бүст орших бусад хотуудын адилаар, Моронийн жилийн дундаж температур харьцангуй тогтмол байдаг. Халуун боловч бороо хур элбэгтэй тул тийм ч тэсвэрлэхүйеэ бэрх биш байна. {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Морони, Комор | single line = Y | metric first = Y | Jan record high C = 34 | Feb record high C = 34 | Mar record high C = 35 | Apr record high C = 34 | May record high C = 33 | Jun record high C = 32 | Jul record high C = 31 | Aug record high C = 31 | Sep record high C = 31 | Oct record high C = 33 | Nov record high C = 34 | Dec record high C = 36 | year record high C = 36 | Jan high C = 30.4 | Feb high C = 30.4 | Mar high C = 30.8 | Apr high C = 30.4 | May high C = 29.5 | Jun high C = 28.4 | Jul high C = 27.7 | Aug high C = 27.7 | Sep high C = 28.1 | Oct high C = 29.1 | Nov high C = 30.3 | Dec high C = 30.8 | year high C = 29.5 | Jan low C = 23.4 | Feb low C = 23.3 | Mar low C = 23.0 | Apr low C = 22.6 | May low C = 21.2 | Jun low C = 19.6 | Jul low C = 18.8 | Aug low C = 18.4 | Sep low C = 19.0 | Oct low C = 20.3 | Nov low C = 21.6 | Dec low C = 22.6 | year low C = 21.2 | Jan record low C = 20 | Feb record low C = 20 | Mar record low C = 20 | Apr record low C = 20 | May record low C = 17 | Jun record low C = 14 | Jul record low C = 14 | Aug record low C = 14 | Sep record low C = 15 | Oct record low C = 16 | Nov record low C = 18 | Dec record low C = 19 | year record low C = 14 | rain colour = green | Jan rain mm = 364 | Feb rain mm = 293 | Mar rain mm = 279 | Apr rain mm = 316 | May rain mm = 256 | Jun rain mm = 266 | Jul rain mm = 244 | Aug rain mm = 150 | Sep rain mm = 108 | Oct rain mm = 97 | Nov rain mm = 108 | Dec rain mm = 219 | year rain mm = 2700 | Jan rain days = 18 | Feb rain days = 16 | Mar rain days = 18 | Apr rain days = 18 | May rain days = 12 | Jun rain days = 12 | Jul rain days = 12 | Aug rain days = 10 | Sep rain days = 11 | Oct rain days = 12 | Nov rain days = 12 | Dec rain days = 16 | year rain days = 167 | Jan humidity = 79 | Feb humidity = 77 | Mar humidity = 76 | Apr humidity = 74 | May humidity = 69 | Jun humidity = 66 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 65 | Sep humidity = 70 | Oct humidity = 73 | Nov humidity = 69 | Dec humidity = 72 | year humidity = 71 | Jan sun = 187 | Feb sun = 177 | Mar sun = 225 | Apr sun = 192 | May sun = 232 | Jun sun = 231 | Jul sun = 236 | Aug sun = 232 | Sep sun = 221 | Oct sun = 237 | Nov sun = 230 | Dec sun = 212 | year sun = 2612 | source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]]<ref name = WMO>{{cite web | url = http://worldweather.wmo.int/058/c00311.htm | title = World Weather Information Service – Moroni | publisher = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]] | access-date = 2026-05-29}}</ref> | source 2 = BBC weather,<ref name = weather1>{{cite web | url = https://www.bbc.co.uk/weather/921772 | title = Average Conditions - Moroni | publisher = BBC | access-date = 2026-05-29}}</ref> [[Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн]] (нар ба харьцангуй чийгшил, 1931–1960)<ref name=DMI>{{cite web | last1 = Каппелен | first1 = Жон | last2 = Йенсен | first2 = Йенс | archive-url = https://web.archive.org/web/20130427173827/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf | archive-date = April 27, 2013 | url = http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf | work = Climate Data for Selected Stations (1931–1960) | title = Comorerne - Ile Moroni | page = 70 | publisher = Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн | language = da | access-date = 2026-05-29}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Moroni|Морони}} {{Wiktionary}} ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Коморосын суурин]] [[Ангилал:Африкийн нийслэл]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] 5icu2p8oi2aglud8nxh7w2yryj4r4mr 0 26486 857387 854496 2026-05-29T22:06:34Z Enkhsaihan2005 64429 857387 wikitext text/x-wiki {{Short description|Узбекистаны нийслэл болон хамгийн том хот}} {{for-multi|Туркийн суурин болон тойргийн тухай|Ташкент, Турк}} {{Инфобокс суурин | name = Ташкент | native_name = {{lang|uz|Toshkent / Тошкент}} | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |caption_align = center |total_width = 280 |image1 = Nest_One_Tashkent.jpg |caption1 = Ташкент хотын үзэмж |image2 = Tashkent, Paque Navoi 3.jpg |caption2 = [[Олий Мажлис|Дээд Чуулганы]] барилга |image3 = Madrasah Kukaldash (Tashkent) 12-07.JPG |caption3 = [[Кукелдаш медресе (Ташкент)|Кукелдаш медресе]] |image4 = Tashkentatnight.jpg |caption4 = [[Хумо Арена]] |image5 = Amir-Timur-Museum Taschkent 01.jpg |caption5 = [[Доголон Төмөрийн музей]] |image6 = Успенский кафедральный собор в Ташкенте.JPG |caption6 = [[Онгон охины сүм, Ташкент|Онгон охины сүм]] }} | image_flag = Flag of Tashkent.svg | flag_size = 110px | image_seal = Coat of Arms of Tashkent 2019.svg | seal_size = | image_shield = | shield_size = | motto = {{lang|uz|Kuch Adolatdadir}}<br />("Хүч шударга ёсонд байдаг") | nickname = ''Tosh'' ({{lit|Чулуу}}) | pushpin_map = Узбекистан#Ази | pushpin_relief = yes | pushpin_label_position = bottom | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = Toshkent Shahri in Uzbekistan (special marker).svg | coordinates = {{Coord|41|18|40|N|69|16|47|E|region:UZ|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Узбекистан}} | established_title = Суурьшсан | established_date = МЭӨ 3-р зуун | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | parts_type = Дүүрэг | parts = [[Ташкентын дүүргүүд|12 дүүрэг]] | government_footnotes = | government_type = Хотын захиргаа | leader_title = [[Ташкент мужийн хокимуудын жагсаалт|Хоким]] | leader_name = Шавкат Умирзаков | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = 631.29 | area_total_sq_mi = 243.74 | area_water_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 455 | elevation_ft = | population_total = 3,164,030 <ref>{{Cite web|url=https://toshstat.uz/uz/ |title=Toshkent shahar statistika boshqarmasi |trans-title=Ташкент Хотын Статистикийн Газар |access-date=2026-05-29}}</ref> | population_rank = [[Төв Ази#Төв Ази дахь хотууд|Төв Азид 1-т]]<br/>[[Узбекистаны хотын жагсаалт|Узбекистанд 1-т]] | population_as_of = 2025 оны 10 сарын 1 | population_footnotes = | population_metro = 2,633,661 | population_density_km2 = 4816 | population_demonym = {{native name|uz|Toshkentlik}} | population_note = | postal_code_type = | postal_code = 100000–100214 | area_code = 71 | registration_plate = 01 | website = {{URL|https://tashkent.uz/}} | blank1_name = [[Олон улсын нисэх онгоцны буудал]] | blank1_info = [[Ислам Каримовын Ташкентын олон улсын нисэх онгоцны буудал]] | blank2_name = [[Шуурхай тээврийн систем]] | blank2_info = [[Ташкентын метро]] | timezone = [[Узбекистаны цаг|UZT]] | utc_offset = +05:00 | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2019) | blank_info_sec1 = 0.814<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |language=en |access-date=2025-07-06}}</ref><br />{{color|green|маш өндөр}} | population_density_metro_km2 = auto | population_density_metro_sq_mi = auto | area_metro_km2 = 6400 | population_density_sq_mi = auto | population_urban = 2,575,431 | official_name = Tashkent | native_name_lang = | length_km = 25 | width_km = 30 | module = {{Инфобокс ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв |child = yes |official_name = [[Тэнгэр Уул|Баруун Тэнгэр Уул]] |criteria = {{UNESCO WHS type|(x)}} |ID = 1490 |year = 2016 |area = 528,177.6 га }} }} '''Ташкент хот''' ([[узбек хэл]]ний латинаар ''Toshkent'', кириллээр ''Тошкент'', «чулуун хот») — нь [[Узбекистан]]ы [[нийслэл]], улсынхаа төдийгүй [[Дундад Ази]]йн хамгийн олон хүнтэй [[хот]]. ==Газар нутаг== Одоо цагт улсын зүүн хойд биеийн [[Чирчик гол]]ын хөндийд д.т.дээш 440—480 м өндөрт 334.8 км²<ref>{{Cite web |url=http://igras.ru/stolica.php?r=59&id=406 |title=Ташкент (Узбекистан) |access-date=2012-07-02 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823013245/http://www.igras.ru/stolica.php?r=59&id=406 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://tonkosti.ru/%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 Ташкент, Узбекистан: все о Ташкенте от «Тонкостей туризма»]</ref> талбайг Ташкент хотод хамааруулан хуваарилсан байдаг.<ref name="Gorod">{{Cite web |url=http://tashkent.uz/ru/articles/22/ |title=Справка о городе на официальном сайте хокимията г. Ташкент |access-date=2012-05-30 |archive-date=2012-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120125175336/http://tashkent.uz/ru/articles/22/ |url-status=dead }}</ref> ==Хүн ам== Хүн ам нийт (2009) - 2,220,700 хүн<ref>{{Cite web |url=http://qmmp.ru/content/21/read653.html |title=Население Ташкента |access-date=2012-07-02 |archive-date=2013-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130706011641/http://qmmp.ru/content/21/read653.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Pop2011">[http://stat.uz/upload/iblock/c0a/naselenie.xlsx Демографические данные]</ref>, метрополи газар нутаг 4.45 олон.<ref>[http://www.uzbektourism.uz Uzbektourism.uz]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Яг албан бүртгэлээр 2009 оны байдлаар 2.3 сая<ref name="Pop2011"/> оршин суугчтай гэдэг ч шилжин ирээд бүртгэлгүй суугчдыг тооцвол 4.45 сая хүний хот болсон бололтой.<ref>[http://www.uzbektourism.uz Uzbektourism.uz]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2008 онд хотын хүн амын 63.0% - [[Узбекүүд|узбек]], 20.0% - [[Оросууд|орос]], 4.5% - [[Татар угсаатан|татар]] угсаатан байжээ.<ref>{{Cite web |url=http://tashkent.uz/ru/articles/354/ |title=Этнический состав населения Ташкента на 2008 год |access-date=2012-06-30 |archive-date=2012-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126030620/http://tashkent.uz/ru/articles/354/ |url-status=dead }}</ref> ==Засаг захиргааны нэгж== Ташкент анх 4 хуваагддаг байсан бол нэмэгдсээр байгаад одоо 11 дүүрэгтэй. [[Файл:Tashkent City districts.png|thumb|300px|right|Ташкентын дүүргүүд]] {| class="wikitable" |- ! Дүүрэг<ref>{{Cite web |url=http://tashkent.uz/uz/articles/351/ |title=Административно-территориальное деление на сайте хокимията г. Ташкент (узб.) |access-date=2012-07-02 |archive-date=2010-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100726065326/http://tashkent.uz/uz/articles/351/ |url-status=dead }}</ref> ! Хүн ам<br />мянг. хүн<br />(01.01.2009)<ref>{{Cite web |url=http://tashkent.uz/ru/articles/351/ |title=Административно-территориальное деление на сайте хокимията г. Ташкент (рус.) |access-date=2012-07-02 |archive-date=2015-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207152807/http://tashkent.uz/ru/articles/351/ |url-status=dead }}</ref> ! Газар нутаг<br />км² ! Нягтрал<br />хүн/км² |- |Бектемир | 27,5 | 20,5 | 1341 |- |МирзоУлуғбек | 245,2 | 31,9 | 7687 |- |Миробод | 122,7 | 17,1 | 7175 |- |Олмазор | 305,4 | 34,5 | 8852 |- |Сергели | 149,0 | 56,0 | 2661 |- |Учтепа | 237,0 | 28,2 | 8404 |- |Хамза | 204,8 | 33,7 | 6077 |- |Чилонзор | 217,0 | 30,0 | 7233 |- |Шайхонтохур | 285,8 | 27,2 | 10&nbsp;507 |- |Юнусобод | 296,7 | 41,1 | 7219 |- |Яккасарой | 115,2 | 14,6 | 7890 |- |'''Ташкент''' | '''2206,3''' | '''334,8''' | '''6590''' |} ===Засаг захиргааны нэгжүүдийн түүхэн нэрс=== Анх: #Бешйохоч #Кукча #Шайхонтохур #Себзор 1940: #Октябрь #Киров #Сталин #Фрунзе #Ленин #Куйбышев 1981: #Бектемир #Акмаль Икрамов (Учтепинский) #Хамза (Хамза) #Ленин (Мирабад) #Куйбышев (Мирзо Улугбек) #Сергели #Октябрь (Шайхонтохур) #Собир Рахимов (Олмазар) #Чиланзар #Фрунзе (Яккасарайск) #Киров (Юнусабад) == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Ташкент (1991–2020, туйлын үе 1867–одоо) |metric first = y |single line = y | Jan record high C = 22.6 | Feb record high C = 27.0 | Mar record high C = 32.5 | Apr record high C = 36.6 | May record high C = 39.9 | Jun record high C = 43.0 | Jul record high C = 44.6 | Aug record high C = 43.1 | Sep record high C = 40.0 | Oct record high C = 37.5 | Nov record high C = 31.6 | Dec record high C = 27.3 |year record high C = 44.6 | Jan high C = 7.2 | Feb high C = 9.5 | Mar high C = 16.0 | Apr high C = 22.3 | May high C = 28.0 | Jun high C = 33.6 | Jul high C = 35.9 | Aug high C = 34.9 | Sep high C = 29.5 | Oct high C = 22.2 | Nov high C = 14.1 | Dec high C = 8.6 | year high C = | Jan mean C = 2.3 | Feb mean C = 4.2 | Mar mean C = 10.2 | Apr mean C = 15.9 | May mean C = 21.1 | Jun mean C = 26.2 | Jul mean C = 28.3 | Aug mean C = 26.6 | Sep mean C = 21.0 | Oct mean C = 14.4 | Nov mean C = 8.1 | Dec mean C = 3.5 |year mean C = | Jan low C = −1.3 | Feb low C = 0.1 | Mar low C = 5.3 | Apr low C = 10.1 | May low C = 14.3 | Jun low C = 18.4 | Jul low C = 20.1 | Aug low C = 18.4 | Sep low C = 13.4 | Oct low C = 8.3 | Nov low C = 3.6 | Dec low C = -0.1 | year low C = | Jan record low C = −28.0 | Feb record low C = −25.6 | Mar record low C = −16.9 | Apr record low C = −6.3 | May record low C = −1.7 | Jun record low C = 3.8 | Jul record low C = 8.2 | Aug record low C = 5.7 | Sep record low C = 0.1 | Oct record low C = −11.2 | Nov record low C = −22.1 | Dec record low C = −29.5 | year record low C = −29.5 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 54.9 | Feb precipitation mm = 72.1 | Mar precipitation mm = 66.4 | Apr precipitation mm = 63.3 | May precipitation mm = 41.1 | Jun precipitation mm = 16.8 | Jul precipitation mm = 3.4 | Aug precipitation mm = 2.1 | Sep precipitation mm = 4.6 | Oct precipitation mm = 23.7 | Nov precipitation mm = 51.2 | Dec precipitation mm = 58.4 | year precipitation mm = 458.0 |unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 14 | Feb precipitation days = 14 | Mar precipitation days = 14 | Apr precipitation days = 13 | May precipitation days = 11 | Jun precipitation days = 8 | Jul precipitation days = 4 | Aug precipitation days = 3 | Sep precipitation days = 4 | Oct precipitation days = 8 | Nov precipitation days = 11 | Dec precipitation days = 13 | year precipitation days = 117 | Jan humidity = 73 | Feb humidity = 68 | Mar humidity = 61 | Apr humidity = 60 | May humidity = 53 | Jun humidity = 40 | Jul humidity = 39 | Aug humidity = 42 | Sep humidity = 45 | Oct humidity = 57 | Nov humidity = 66 | Dec humidity = 73 | year humidity = 56 | Jan rain days = 14 | Feb rain days = 13 | Mar rain days = 14 | Apr rain days = 12 | May rain days = 11 | Jun rain days = 7 | Jul rain days = 4 | Aug rain days = 3 | Sep rain days = 3 | Oct rain days = 7 | Nov rain days = 10 | Dec rain days = 12 | year rain days = 110 |Jan snow depth cm = 3 |Feb snow depth cm = 2 |Mar snow depth cm = 0 |Apr snow depth cm = 0 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 0 |Dec snow depth cm = 2 | Jan snow days = 9 | Feb snow days = 7 | Mar snow days = 2 | Apr snow days = 0 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 1 | Nov snow days = 2 | Dec snow days = 6 | year snow days = 27 | Jan sun = 104.7 | Feb sun = 119.4 | Mar sun = 169.2 | Apr sun = 222.7 | May sun = 303.0 | Jun sun = 352.8 | Jul sun = 386.5 | Aug sun = 353.4 | Sep sun = 283.8 | Oct sun = 220.4 | Nov sun = 135.0 | Dec sun = 104.7 | year sun = |source 1 =Pogoda.ru.net<ref name=pogoda> {{cite web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate.php?id=38457|script-title=ru:Климат Ташкента|publisher=Pogoda.ru.net|language=ru|access-date=2026-05-29}}</ref> |source 2 = [[NOAA]]<ref name=NOAA> {{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Uzbekistan/CSV/Tashkent_38457.csv |title=Tashkent Climate Normals 1991–2020 |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date=2026-05-29}}</ref> }} ==Метро== [[Файл:Tashkent metro map.svg|lang=en|thumb|[[Ташкентын метро]]ны бүдүүвч зураг]] Ташкент хотод метроны шугам сүлжээ бий. [[Ташкентын метро]] 1977 онд байгуулагдсан. Шугамууд: *Чинлазар (1977 онд ашиглалтад орсон) *Узбекистан (1984 онд ашиглалтад орсон) *Юнусабад (2001 онд ашиглалтад орсон)<ref>Первый участок Юнусабадской линии был пущен в эксплуатацию 24 октября 2001 года.</ref>. ==Түүх== <!--Not understandable: Ба II — I зуун<ref>[http://goskompriroda.ccc.uz/Tashkent/russian/background/istdr.htm Наиболее ранние известные сведения о Ташкенте встречаются в древнекитайских хрониках 2 в. до н. э., когда входивший в состав государства [[Кангюй]] ташкентский оазис и его центральный город, упоминаются под именем Юни. В транскрипции некоторых древнекитайских источников оно передано как Ши. В надписи на «Каабе Зороастра» (262 г. н. э.) персидского царя [[Шапур I|Шапура I]] ташкентский оазис упоминается под наименованием Чач.]</ref><ref>В XIX веке считалось, что первые достоверные сведения о Ташкенте, упоминаемом под именем [[Чач]], были известны с VII века, когда он упоминался в записках китайского путешественника Сюаньцзана.</ref> - [[Шаш-тепа]]<ref>''Шаш-тепа'' на языках иранской языковой группы означает ''шесть холмов''.</ref>, Чач-тепа. XI зуун - ''Ташкент'', нэвтрилэг ''Чулуун хот'' ({{lang-uz|tosh}} — ‘чулуу’). Хатядын Ташкент - Ши, Чжэми и Юени, Чач, Шаш и Джач. Хатядын «ши» - «чулуу» ({{lang-zh|石|shí}}), тюркын хэл «таш» (чулуу). Голын зуун хот Бинкент<ref>[http://ru.wikipedia.org/wiki/%CF%F0%EE%E8%F1%F5%EE%E6%E4%E5%ED%E8%E5_%ED%E0%E7%E2%E0%ED%E8%FF_%E3%EE%F0%EE%E4%E0_%D2%E0%F8%EA%E5%ED%F2 Происхождение названия города Ташкента]</ref>.--> ===Зургийн цомог=== Ташкентын түүхэн газрын зургууд: <gallery> File:Tashkent History 1860.jpg|1865 File:Tashkent History 1913.jpg|1913 File:Tashkent History 1940.jpg|1940 File:Tashkent History 1965.jpg|1965 File:Tashkent History 1967.jpg|1966 File:Tashkent History 1981.jpg|1981 File:Tashkent History 2000.jpg|2000 </gallery> ==Ардын аж ахуй== ===Зургийн цомог=== Ташкентын худалдаа үйлчилгээний төв: <gallery></gallery> Бусад: <gallery> File:Madrasah Kukaldash (Tashkent) 12-07.JPG </gallery> == Aх дүү хотууд == * {{flagicon|Орос}} [[Орос]], [[Москва]] * {{flagicon|Турк}} [[Турк]], [[Стамбул]] * {{flagicon|АНУ}} [[АНУ]], [[Сиэтл]] * {{flagicon|Пакистан}} [[Пакистан]], [[Карачи]] * {{flagicon|Украин}} [[Украйн]], [[Днипро хот|Днипро]] * {{flagicon|Украин}} [[Украйн]], [[Киев]] * {{flagicon|Казахстан}} [[Казахстан]], [[Нур-Султан|Астана]] * {{flagicon|Казахстан}} [[Казахстан]], [[Алматы]] * {{flagicon|Македон}} [[Умард Македон]], [[Скопье]] * {{flagicon|Латви}} [[Латви]], [[Рига]]<ref>[http://www.gorod.lv/novosti/51061/karamel_layma_sdelano_v_tashkente Карамель «Лайма». Сделано в Ташкенте]</ref> * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад улс|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]], [[Бээжин]] ([[2008]]) * {{GER}}, [[Берлин]] ([[1993]]) * {{EGY}}, [[Каир]] * {{flagicon|Турк}} [[Турк]], [[Анкара]] ([[2004]]) * {{KGZ}}, [[Бишкек]] * [[Файл:Flag_of_Israel.svg|22px]] [[Израил]], [[Раанана]] ==Мөн үзэх== * [[Узбекистаны хотын жагсаалт]] <categorytree>Узбекистаны хотууд</categorytree> == Цахим холбоос == {{Commons|Tashkent|Ташкент}} {{Wiktionary}} * Stronski, Paul, ''Tashkent: Forging a Soviet City, 1930–1966'' (Pittsburgh, University of Pittsburgh Press, 2010). * Jeff Sahadeo, ''Russian Colonial Society in Tashkent, 1865–1923'' (Bloomington, IN, Indiana University Press, 2010). *[https://web.archive.org/web/20081205032020/http://www.east-site.com/pictures-of-tashkent Photos of historical monuments and modern buildings in Tashkent] *[http://www.flickr.com/photos/bittabola/ Recent photos of Tashkent with comments in English] *[https://web.archive.org/web/20061012013326/http://www.dirn.uz/eng/index.php Disability Information Resource Centre in Tashkent] *[http://www.tcity.uz/en/index.php Tashkent Directory]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Эшлэл == <references/> {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Ташкент| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Узбекистаны суурин]] [[Ангилал:Узбекистаны засаг захиргааны гишүүнчлэл]] [[Ангилал:Торгоны зам]] mi38mcrs6qlikhcr6f0137d8zq00zpp 0 26487 857388 797932 2026-05-29T22:08:07Z Enkhsaihan2005 64429 857388 wikitext text/x-wiki {{Short description|Катарын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Доха | official_name = | native_name = {{lang|ar|الدوحة}} | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Doha_MIA_Park_Skyline_View_12.jpg | caption1 = Дохагийн тэнгэрийн хаяа | image2 = Entrance of Amiri Diwan of Qatar.jpg | caption2 = [[Катар Улсын Амири Диван|Амири Диван]] | image3 = Souq Waqif, Doha, Catar, 2013-08-05, DD 84.JPG | caption3 = [[Сук Вакиф]] | image4 = Msheireb Doha.jpg | caption4 = Мшейреб Доха хотын төв | image5 = KataraVillageAmphitheater.jpg | caption5 = [[Катара соёлын тосгон]] }} | imagesize = 275px | image_caption = | image_flag = | pushpin_map = Катар#Персийн булан#Ази | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Катар дахь Дохагийн байршил##[[Персийн булан]]гийн бүс нутаг дахь Дохагийн байршил | image_shield = | coordinates = {{coord|25|17|12|N|51|32|0|E|type:city_region:QA-DA|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Катар}} | subdivision_type1 = [[Катарын хотын захиргаа|Хотын захиргаа]] | subdivision_name1 = [[Ад-Доха (хотын захиргаа)|Доха]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1825 | total_type = Хотын нутаг | area_total_km2 = 132 | population_total = 1,186,023 | population_as_of = 2020 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_metro = | timezone1 = AST | utc_offset1 = +3 | website = {{URL|https://visitqatar.com/intl-en/about-qatar/doha|visitqatar.com/doha}} | footnotes = }} '''Доха''' ({{lang-ar|الدوحة}}, '''Ад-Доха''') нь [[Катар]]ын нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь юм. == Түүх == [[1825]] онд байгуулагдсан '''Aл-Бида'''. == Хүн ам == 2009 оны тооцоогоор 998,651 оршин суугчтай байна, метрополи газар нутагт 1,450,000 оршин суугчтай байна. {| class="wikitable" |- ! Жил ! Хүн ам ! Метрополи |- | 1986 | 217,294 | |- | 1992 | 313,639 |<ref>{{Cite web |url=http://www.geocities.com/TelevisionCity/Set/2174/qatar.htm |title=Capital Doha Population 484 |access-date=2009-10-25 |archive-date=2009-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091020235913/http://geocities.com/TelevisionCity/Set/2174/qatar.htm |url-status=dead }}</ref> |- | 2001 | 299,300<ref>{{cite web |url=http://www.tiscali.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0003599.html |title=Doha |publisher=Tiscali.co.uk |date=1984-02-21 |accessdate=2010-06-27 |archive-date=2009-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091105135524/http://www.tiscali.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0003599.html |url-status=dead }}</ref> | |- | 2004 | 339,847<ref>{{cite web |url=http://www.sudanair.com/qatar.htm |title=Sudan Airways – Doha |publisher=Sudanair.com |date= |accessdate=2010-06-27 |archive-date=2010-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100819063519/http://www.sudanair.com/qatar.htm |url-status=dead }}</ref> | 612,707 |- | 2005 | 400,051<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.hotelrentalgroup.com/Qatar/Sheraton%20Doha%20Hotel%20%26%20Resort.htm |title=Sheraton Doha Hotel & Resort &#124; Hotel discount bookings in Qatar |publisher=Hotelrentalgroup.com |date= |accessdate=2010-06-27 |archive-date=2010-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100819070809/http://www.hotelrentalgroup.com/Qatar/Sheraton%20Doha%20Hotel%20%26%20Resort.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.hotelsdoha.eu/ |title=Archive copy |access-date=2012-07-10 |archive-date=2013-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130609182915/http://www.hotelsdoha.eu/ |url-status=dead }}</ref> | |- | 2008 | | 998,651 |} == Засаг захиргааны нэгж == Доха нь 17 дүүрэгт хуваагдана: {| |- | valign="top" | * Ал Бидда '''البدع''' * Бин Махмуд '''فريج بن محمود''' * Ал Дафна '''الدفنة''' * Ал Хилал '''الهلال''' * Мадинат Халифа '''مدينة خليفة''' * Aл Мамура '''المعمورة''' * Aл Mаркиа '''المرخية''' * Aл Наср '''النصر''' | valign="top" | * Нисэх буудал '''المطار القديم أو المطار العتيق''' * Oнаиза '''عنيزة''' * Кутаифиа '''القطيفية''' * Рас Aбу Aбоуд '''راس أبو عبود''' * Aл садд '''السد''' * Румеилах '''الرميلة''' * Aл Вааб '''الوعب''' * Вади Aл Саил '''وادي السيل''' * Батыш Порт '''الخليج الغربي''' |} == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Доха (1992–2021, туйлын үе 1962–2013) |metric first = Yes |single line = Yes |collapsed = Yes |Jan record high C = 32.4 |Feb record high C = 36.5 |Mar record high C = 41.5 |Apr record high C = 46.0 |May record high C = 47.7 |Jun record high C = 49.1 |Jul record high C = 50.4 |Aug record high C = 48.6 |Sep record high C = 46.2 |Oct record high C = 43.8 |Nov record high C = 38.0 |Dec record high C = 32.7 |Jan high C = 22.6 |Feb high C = 24.0 |Mar high C = 27.7 |Apr high C = 33.2 |May high C = 39.4 |Jun high C = 42.2 |Jul high C = 42.4 |Aug high C = 41.4 |Sep high C = 39.2 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 29.7 |Dec high C = 24.8 |year high C = |Jan mean C = 18.3 |Feb mean C = 19.4 |Mar mean C = 22.6 |Apr mean C = 27.4 |May mean C = 33.7 |Jun mean C = 36.4 |Jul mean C = 37.4 |Aug mean C = 36.6 |Sep mean C = 34.5 |Oct mean C = 31.0 |Nov mean C = 25.4 |Dec mean C = 20.6 |year mean C = |Jan low C = 14.8 |Feb low C = 15.8 |Mar low C = 18.5 |Apr low C = 23.0 |May low C = 28.0 |Jun low C = 30.5 |Jul low C = 32.1 |Aug low C = 31.8 |Sep low C = 29.7 |Oct low C = 26.5 |Nov low C = 22.0 |Dec low C = 17.2 |year low C = |Jan record low C = 3.8 |Feb record low C = 5.0 |Mar record low C = 8.2 |Apr record low C = 10.5 |May record low C = 15.2 |Jun record low C = 21.0 |Jul record low C = 23.5 |Aug record low C = 22.4 |Sep record low C = 20.3 |Oct record low C = 16.6 |Nov record low C = 11.8 |Dec record low C = 6.4 |year record low C = |Jan precipitation mm = 11.2 |Feb precipitation mm = 10.6 |Mar precipitation mm = 17.1 |Apr precipitation mm = 6.0 |May precipitation mm = 1.2 |Jun precipitation mm = 0.0 |Jul precipitation mm = 0.0 |Aug precipitation mm = 0.0 |Sep precipitation mm = 0.0 |Oct precipitation mm = 2.8 |Nov precipitation mm = 10.8 |Dec precipitation mm = 17.6 |year precipitation mm = |Jan humidity = 75 |Feb humidity = 73 |Mar humidity = 66 |Apr humidity = 57 |May humidity = 49 |Jun humidity = 46 |Jul humidity = 53 |Aug humidity = 62 |Sep humidity = 63 |Oct humidity = 66 |Nov humidity = 69 |Dec humidity = 74 |year humidity = |Jan sun = 244.9 |Feb sun = 234.5 |Mar sun = 248.0 |Apr sun = 267.0 |May sun = 325.5 |Jun sun = 345.0 |Jul sun = 331.7 |Aug sun = 328.6 |Sep sun = 306.0 |Oct sun = 303.8 |Nov sun = 270.0 |Dec sun = 248.0 |year sun = |Jand sun = 7.9 |Febd sun = 8.3 |Mard sun = 8.0 |Aprd sun = 8.9 |Mayd sun = 10.5 |Jund sun = 11.5 |Juld sun = 10.7 |Augd sun = 10.6 |Sepd sun = 10.2 |Octd sun = 9.8 |Novd sun = 9.0 |Decd sun = 8.0 |yeard sun = | source = Катарын Цаг Уурын Хэлтэс (Цаг уурын хэвийн 1992–2021)<ref>{{cite web |url=http://www.qweather.gov.qa/ClimateInfo.aspx |title=Climate Information For Doha |publisher=Катарын Цаг Уурын Хэлтэс |language=en |access-date=2026-05-29 |archive-date=2016-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161127220143/http://www.qweather.gov.qa/ClimateInfo.aspx}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=41170&ano=2021&mes=3&day=19&hora=0&min=0&ndays=30 |title=41170: Doha International Airport (Qatar) |website=OGIMET |access-date=2026-05-29 |archive-date=2022-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407170700/https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=41170&ano=2021&mes=3&day=19&hora=0&min=0&ndays=30}}</ref> }} == Боловсрол == Энэ хотод Катарын их сургууль, HEC Парисын бизнесийн сургуулийн кампус байрладаг. == Мөн үзэх == * [[Катар]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Doha}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20180626222023/http://www.qatar-links.com/ Qatar Links] * [http://www.worldarab.net/content/doha-projects-and-buildings Projects in Doha and major construction and architectural developments] * [https://web.archive.org/web/20060115064348/http://www.thepersiangulf.org/cities/doha.html Information and History of Doha] * [http://www.qatarliving.com Community site run by residents of Doha, Qatar] * [http://www.explore-qatar.com Qatar’s main portal website] * [https://web.archive.org/web/20060115064348/http://www.thepersiangulf.org/cities/doha.html Information and History of Doha] * [https://web.archive.org/web/20060216155231/http://www.doha-2006.org/en/index.php 15th Asian Games — Doha — 2006] * [http://lexicorient.com/e.o/doha.htm Brief history of Doha] * [https://web.archive.org/web/20051217171019/http://www.qatargas.com/about-qatar/ History of Qatar] == Эшлэл == <references/> {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Доха| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Катарын суурин]] 56qhqgbj3mx4j7kw83ug8z943qr7r9b 0 26502 857389 774462 2026-05-29T22:09:27Z Enkhsaihan2005 64429 857389 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Бүгд Найрамдах Тува Улсын нийслэл}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Кызыл | ru_name = | loc_name1 = Кызыл | loc_lang1 = Тува | loc_name2 = | loc_lang2 = | loc_name3 = | loc_lang3 = | loc_name4 = | loc_lang4 = | other_name = | other_lang = | image_skyline = Город Кызыл с Хем-Белдири.jpg | image_caption = Кызылын үзэмж | image_map = | map_caption = | coordinates = {{coord|51|43|N|94|27|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Kyzyl.svg | flag_caption = | image_coa = Coat of arms of Kyzyl.svg | coa_caption = | anthem = | anthem_ref = | holiday = | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[тува]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref148" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Кызыл [[холбооны субъектийн чанартай хот|бүгд найрамдах улсын харьяанд байдаг хот (хотын тойрог)]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref148" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = [[Тува]] | capital_of_ref = <ref name="Ref148" /> | adm_ctr_of1 = Кызыл бүгд найрамдах улсын харьяанд байдаг хот (хотын тойрог) | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref148" /> | adm_ctr_of2 = | adm_ctr_of2_ref = | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref148" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Кызыл хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref907" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Кызыл хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref907" /> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = [[Кызылын хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_title_ref = | leader_name = [[Карим Байлак-оолович Сагаан-оол]] | leader_name_ref = | representative_body = | representative_body_ref = <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = | area_km2_ref = | pop_2010census = 109918 | pop_2010census_rank = 146-д | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1914 | established_title = | established_date_ref = | current_cat_date = 1914 | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 667000–667005, 667007–667012, 667700, 667899, 667961, 667965, 667966, 667970, 667999 | postal_codes_ref = | dialing_codes = 39422 | dialing_codes_ref = | website = http://mkyzyl.ru/ }} '''Кызыл''' («улаан» гэсэн утгатай [[тува хэл бичиг|тува үг]]ээр 1926 оноос нэрийдсэн, [кезийл] гэж дуудна, үүнээс гадна '''Кизил''' [кизийл]) бол [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Тува|Бүгд Найрамдах Тува Улсын]] [[нийслэл]], Тува орны доор ямар нэгэн хошуунд харъяалагддаггүй 100 гаран мянган хүн амтай [[хот]] юм. [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] Ерөнхий Консулын газар 2001 оноос хойш үйл ажиллагаагаа тус хотод явуулж байна. ==Түүх, нэр== [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос]] 1914 онд Тагнын Урианхайг ивээн эзэрхэж '''Белоцарск''' («цагаан хааны хот» гэсэн утгат орос үг) нэрээр тулгуур суурин үүсгэсэн. Орост хаант засаг унасны дараа 1918 онд Урянхайск гэж нэрэлсэн боловч дараань '''Хем-Белдир''' («голын бэлчир» хэмээх утгатай тува үг) нэртэй болов. Үүний дараа цагаан армийг улаан арми ялсны дараа 1922 оны нэгэн хуралд оросууд «Красный город» гэж нэрэж байжээ. Эцэстээ 1926 онд ЗХУ-тай Найрамдлын гэрээ байгуулсаныг бэлэгдэж «улаан» буюу Кызыл хэмээх тува түрэг үгээр нэрийдсэн байна. 1921-1944 онуудад Бүгд Найрамдах Тува Ард Улсын нийслэл хот байсан. 1944 онд Тува улс ЗХУ-ын Зөвлөлт Орост нэгдээд нийслэлийн нэрээ хэвээр үлдээж өнөөг хүрээд байна. Монгол улсад «'''Кызыл'''», «'''Кизил'''» гэж хоёр янзаар бичиж болно.<ref>Ц. Дамдинсүрэн нарын зохиосон "Кирилл монгол бичгийн дүрэм"</ref><ref>Ц. Дамдинсүрэн нарын зохиосон "Орос-Монгол толь" (1982)</ref> ==Хүн ам== 2023 оны байдлаар 128 мянга 149 хүн оршин суугчтай байв. Үүнээс тувачууд 68,09 % (72 804 хүн), оросууд - 28,42 % (30 388 хүн), бусад нь -3,49 % байсан. {| class='wikitable' style='text-align: center;' ! colspan=6 | Хүн амын тоо |- class='bright' ! [[1959]] ! [[1970]] ! [[1979]] ! [[1989]] ! [[2002]] ! 2010<ref name=gks2010>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/IssWWW.exe/Stg//%3Cextid%3E/%3Cstoragepath%3E::|tabl-23-10.xls Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1.01.2010 г.]</ref> |- | 34,462 | 51,683 | 66,027 | 84,641 | 104,105 | 109,986 |} ==Радио== {| class="wikitable" |+ ! |Давтамж ! |Нэр ! |RDS |------- | 67,10 МГц | «Радио России» | |------- | 69,08 МГц | «Маяк» | |------- | 101,9 МГц | «Авторадио» | |------- | 102,5 МГц | «Голос Азии» | |------- | 103,8 МГц | «Русское радио» | |------- | 105,9 МГц | «Ретро FM» | |------- | 106,4 МГц | «Европа Плюс» | |} Кызыл хотод 1931 онд 30 хэрэглэгчтэй телефон утасны станцтай байжээ. == Уур амьсгал == [[Файл:Вид на г. Кызыл.JPG|thumb|300px|Кызыл хотын үзэмж]] Кызыл нь маш өндөр газарт, харьцангуй өндөр өргөрөгт, ямар ч эргээс хэдэн зуун километр зайтай оршдог зэрэг шалтгаанаас болж дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэлд тооцогддог. Жилийн дундаж температур нь -1.3&nbsp;°C. <!-- Шинэчлэх хэрэгтэй--> Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 242.7 мм, дундаж чийгшилт нь 69% {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Кызыл (1991–2020, туйлын үе 1943–одоо) |single line = yes |metric first = yes |Jan record high C = -5.8 |Feb record high C = 1.6 |Mar record high C = 19.6 |Apr record high C = 31.6 |May record high C = 35.6 |Jun record high C = 39.1 |Jul record high C = 40.7 |Aug record high C = 39.9 |Sep record high C = 33.2 |Oct record high C = 24.5 |Nov record high C = 13.0 |Dec record high C = -1.8 |year record high C = 40.7 |Jan high C = -23.7 |Feb high C = -15.9 |Mar high C = -2.0 |Apr high C = 13.6 |May high C = 20.8 |Jun high C = 26.9 |Jul high C = 28.4 |Aug high C = 25.4 |Sep high C = 18.3 |Oct high C = 8.5 |Nov high C = -6.7 |Dec high C = -20.2 |year high C = 6.1 |Jan mean C = -28.7 |Feb mean C = -23.1 |Mar mean C = -9.2 |Apr mean C = 5.7 |May mean C = 12.7 |Jun mean C = 19.0 |Jul mean C = 21.1 |Aug mean C = 17.9 |Sep mean C = 10.6 |Oct mean C = 1.4 |Nov mean C = -11.7 |Dec mean C = -24.4 |year mean C = -0.7 |Jan low C = -32.9 |Feb low C = -28.9 |Mar low C = -15.4 |Apr low C = -1.1 |May low C = 5.0 |Jun low C = 11.8 |Jul low C = 14.7 |Aug low C = 11.7 |Sep low C = 4.4 |Oct low C = -4.1 |Nov low C = -15.9 |Dec low C = -28.3 |year low C = -6.6 |Jan record low C = -52.6 |Feb record low C = -54.0 |Mar record low C = -45.2 |Apr record low C = -27.3 |May record low C = -10.7 |Jun record low C = -1.8 |Jul record low C = 2.8 |Aug record low C = -0.7 |Sep record low C = -10.1 |Oct record low C = -20.5 |Nov record low C = -46.1 |Dec record low C = -52.6 |year record low C = -54.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 9 |Feb precipitation mm = 5 |Mar precipitation mm = 4 |Apr precipitation mm = 8 |May precipitation mm = 13 |Jun precipitation mm = 33 |Jul precipitation mm = 56 |Aug precipitation mm = 48 |Sep precipitation mm = 27 |Oct precipitation mm = 8 |Nov precipitation mm = 12 |Dec precipitation mm = 13 |year precipitation mm = 236 |Jan humidity = 77 |Feb humidity = 77 |Mar humidity = 73 |Apr humidity = 48 |May humidity = 42 |Jun humidity = 50 |Jul humidity = 57 |Aug humidity = 62 |Sep humidity = 62 |Oct humidity = 66 |Nov humidity = 80 |Dec humidity = 79 |year humidity = |Jan rain days = 0 |Feb rain days = 0 |Mar rain days = 1 |Apr rain days = 7 |May rain days = 12 |Jun rain days = 14 |Jul rain days = 17 |Aug rain days = 16 |Sep rain days = 12 |Oct rain days = 6 |Nov rain days = 1 |Dec rain days = 0 |year rain days = |Jan snow days = 24 |Feb snow days = 19 |Mar snow days = 9 |Apr snow days = 3 |May snow days = 1 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0.3 |Oct snow days = 5 |Nov snow days = 18 |Dec snow days = 24 |year snow days = 103 |Jan sun = 82 |Feb sun = 128 |Mar sun = 214 |Apr sun = 249 |May sun = 289 |Jun sun = 296 |Jul sun = 287 |Aug sun = 275 |Sep sun = 229 |Oct sun = 168 |Nov sun = 84 |Dec sun = 59 |year sun = |source 1 =Pogoda.ru.net<ref name = Pogoda > {{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/36096.htm | title = Weather and Climate – The Climate of Kyzyl | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru | access-date = 2026-05-29}}</ref> |source 2 = climatebase.ru (нар, 1943-2012)<ref name="climatebase">{{cite web|title=Kyzyl, Russia|url=http://climatebase.ru/station/36096|lang=en|publisher=Climatebase.ru|accessdate=2026-05-29}}</ref> }} == Боловсрол == Хотын тэргүүлэгч их сургууль бол [[Тува улсын их сургууль]] юм. Энэ нь түүх, байгалийн газарзүй, хөдөө аж ахуй, филологи, биеийн тамир, спорт, физик-математик, хууль эрх зүй, инженерчлэл гэсэн хэд хэдэн факультетаас бүрдэнэ. Нэмж дурдахад, их сургуулийн үндсэн дээр Кызылийн сурган хүмүүжүүлэх дээд сургууль, дүлий хүмүүст зориулсан I төрлийн тусгай (засах) интернат байдаг. Тус хотод 2000-аад оны эхээр татан буугдсан Тува-Туркийн лицейг түшиглэн байгуулагдсан Бүгд Найрамдах Тува Улсын Улсын лицей, 15-р сургууль-лицей, Тувагийн Бүгд Найрамдах лицей-интернат гэсэн гурван лицей байдаг. Кызыл хотод 14 дунд сургууль байдаг бөгөөд тэдгээрийн дунд VIII төрлийн 10-р тусгай (засах) сургууль, мөн үндэсний сургууль - 9-р гимнази байдаг. Хотод МСҮТ-1, ПБ-10, ПБ-11 гэсэн гурван мэргэжлийн сургууль байдаг. Олон улсын академийн салбар нь PU-1-д байрладаг. Мөн Зүүн Сибирийн Соёл урлагийн академи болон Красноярскийн хуулийн коллеж, Кызылийн эдийн засаг, хэрэглээний хамтын ажиллагааны хуулийн коллежийн салбарууд байдаг. ==Дэд бүтэц== ===Кызылын нисэх буудал=== '''Кызылын нисэх буудал''' ({{lang-ru|Аэропорт "Кызыл"}}) - нь [[Бүгд Найрамдах Тува Улс]]ын нийслэл Кызыл хотын [[нисэх онгоцны буудал]] юм. Тус буудал нь Тувагийн хамгийн том нисэх онгоцны буудал бөгөөд олон улсын хэмжээний цорын ганц буудал билээ. Оросын агаарын тээврийн компани болох [[Новосибирск Авиа]] нь "Кызыл" олон улсын нисэх онгоцны буудлыг голчлон ашигладаг. ==== Төмөр зам ==== Төмөр зам Курагино - Кызыл. Замын барилгын ажил 2011 онд эхэлсэн боловч Кызыл хотын ойролцоо ердөө 1 км зам баригдаж, 2021 онд барилгын ажил дахин эхэлсэн боловч коронавирусын хязгаарлалтын улмаас 2026 он хүртэл таван жилээр хойшлуулсан байна. ==Зургийн цомог== <gallery> Зураг:Kyzyl government building.jpg Зураг:Schamanin während einer Kamlanie-Zeremonie am Feuer in Kysyl.jpg Зураг:Center_of_Asia.JPG Зураг:Subedej.JPG Зураг:Kyzyl orth.jpg Зураг:Kyz bud mon.jpg Зураг:Arb_Court_Tyva.jpg </gallery> ==Арат талбай== [[Файл:Kyz Theatre and PR WH.jpg|thumb|Арат талбай, Кызыл]] '''Арат талбай''' ({{lang-ru|Площадь Арата}}) - нь Бүгд Найрамдах Тува Улсын нийслэл Кызыл хотын төв талбай юм. Нийслэл хотын захиргаа зэрэг барилга, албан байгууллагууд байрлана. ==Цагийн бүс== [[File:Map of Russia - Krasnoyarsk time zone.svg|60px]] Тус хот нь [[Красноярскийн цагийн бүс]] буюу [[UTC+8]] бүст оршино. <div style="clear:left"></div> == Aх дүү хотууд == *{{USA}}, [[Хонолулу]]<ref>{{cite news|url=http://www.regnum.ru/news/239092.html|title=Столица штата Гавайи Гонолулу стал городом-побратимом столицы Тувы Кызылом Подробности: http://www.regnum.ru/news/239092.html#ixzz1PpQ4uywP Любое использование материалов допускается только при наличии гиперссылки на ИА REGNUM|date=30 марта 2004|publisher=Regnum|accessdate=2011-06-20}}</ref> *{{BRA}}, [[Куаба]] == Мөн үзэх == * [[Ак-Довурак]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kyzyl|Кызыл}} * [http://www.mojgorod.ru/r_tyva/kyzyl/index.html ''mojgorod.ru'' хуудсан дахь хотын мэдээлэл] ==Эшлэл== <references/> {{Тува орны засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Тувагийн суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] eerrkiyluly19bntfhyn15chvr6ul2x 857402 857389 2026-05-30T00:57:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 857402 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Бүгд Найрамдах Тува Улсын нийслэл}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Кызыл | ru_name = | loc_name1 = Кызыл | loc_lang1 = Тува | loc_name2 = | loc_lang2 = | loc_name3 = | loc_lang3 = | loc_name4 = | loc_lang4 = | other_name = | other_lang = | image_skyline = Город Кызыл с Хем-Белдири.jpg | image_caption = Кызылын үзэмж | image_map = | map_caption = | coordinates = {{coord|51|43|N|94|27|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Kyzyl.svg | flag_caption = | image_coa = Coat of arms of Kyzyl.svg | coa_caption = | anthem = | anthem_ref = | holiday = | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[тува]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref148" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Кызыл [[холбооны субъектийн чанартай хот|бүгд найрамдах улсын харьяанд байдаг хот (хотын тойрог)]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref148" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = [[Тува]] | capital_of_ref = <ref name="Ref148" /> | adm_ctr_of1 = Кызыл бүгд найрамдах улсын харьяанд байдаг хот (хотын тойрог) | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref148" /> | adm_ctr_of2 = | adm_ctr_of2_ref = | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref148" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Кызыл хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref907" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Кызыл хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref907" /> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = [[Кызылын хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_title_ref = | leader_name = [[Карим Байлак-оолович Сагаан-оол]] | leader_name_ref = | representative_body = | representative_body_ref = <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = | area_km2_ref = | pop_2010census = 109918 | pop_2010census_rank = 146-д | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1914 | established_title = | established_date_ref = | current_cat_date = 1914 | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 667000–667005, 667007–667012, 667700, 667899, 667961, 667965, 667966, 667970, 667999 | postal_codes_ref = | dialing_codes = 39422 | dialing_codes_ref = | website = http://mkyzyl.ru/ }} '''Кызыл''' («улаан» гэсэн утгатай [[тува хэл бичиг|тува үг]]ээр 1926 оноос нэрийдсэн, [кезийл] гэж дуудна, үүнээс гадна '''Кизил''' [кизийл]) бол [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Тува|Бүгд Найрамдах Тува Улсын]] [[нийслэл]], Тува орны доор ямар нэгэн хошуунд харъяалагддаггүй 2025 оны байдлаар 131 981 мянган хүн амтай [[хот]] юм. Кызыл хотод [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] Ерөнхий Консулын газар 2001 оноос хойш үйл ажиллагаагаа явуулж байна. ==Түүх, нэр== [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос]] 1914 онд Тагнын Урианхайг ивээн эзэрхэж '''Белоцарск''' («цагаан хааны хот» гэсэн утгат орос үг) нэрээр тулгуур суурин үүсгэсэн. Орост хаант засаг унасны дараа 1918 онд Урянхайск гэж нэрэлсэн боловч дараань '''Хем-Белдир''' («голын бэлчир» хэмээх утгатай тува үг) нэртэй болов. Үүний дараа цагаан армийг улаан арми ялсны дараа 1922 оны нэгэн хуралд оросууд «Красный город» гэж нэрэж байжээ. Эцэстээ 1926 онд ЗХУ-тай Найрамдлын гэрээ байгуулсаныг бэлэгдэж «улаан» буюу Кызыл хэмээх тува түрэг үгээр нэрийдсэн байна. 1921-1944 онуудад тусгаар [[Бүгд Найрамдах Тува Ард Улс|Бүгд Найрамдах Тува Ард Улсын]] нийслэл хот байсан. 1944 онд Тува улс ЗХУ-ын Зөвлөлт Орост нэгдээд Кызыл хот Зөвлөлт Оросын Тувагийн өөртөө засах орны захиргааны төв, 1961 оноос Тувагийн Автономит Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс, 1991 оноос ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Тува Улсын засаг захиргааны төв болжээ. Нийслэлийн нэрээ хэвээр үлдээж өнөөг хүрээд байна. Монгол Улсад «'''Кызыл'''», «'''Кизил'''» гэж хоёр янзаар бичиж болно.<ref>Ц. Дамдинсүрэн нарын зохиосон "Кирилл монгол бичгийн дүрэм"</ref><ref>Ц. Дамдинсүрэн нарын зохиосон "Орос-Монгол толь" (1982)</ref> ==Хүн ам== 2023 оны байдлаар 128 мянга 149 хүн оршин суугчтай байв. Үүнээс тувачууд 68,09 % (72 804 хүн), оросууд - 28,42 % (30 388 хүн), бусад нь -3,49 % байсан. {| class='wikitable' style='text-align: center;' ! colspan=6 | Хүн амын тоо ! |- class='bright' ! [[1959]] ! [[1970]] ! [[1979]] ! [[1989]] ! [[2002]] ! 2010<ref name=gks2010>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/IssWWW.exe/Stg//%3Cextid%3E/%3Cstoragepath%3E::|tabl-23-10.xls Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1.01.2010 г.]</ref> !2025 |- | 34,462 | 51,683 | 66,027 | 84,641 | 104,105 | 109,986 |131,981 |} 2010 оны хүн амын тооллогоор тус хотын 109,986 оршин суугчийн 68.09% (72,804 хүн), оросууд 28.42% (30,388 хүн), бусад хүмүүс 3.49% -ийг эзэлж байжээ. ==Радио== {| class="wikitable" |+ ! |Давтамж ! |Нэр ! |RDS |------- | 67,10 МГц | «Радио России» | |------- | 69,08 МГц | «Маяк» | |------- | 101,9 МГц | «Авторадио» | |------- | 102,5 МГц | «Голос Азии» | |------- | 103,8 МГц | «Русское радио» | |------- | 105,9 МГц | «Ретро FM» | |------- | 106,4 МГц | «Европа Плюс» | |} Кызыл хотод 1931 онд 30 хэрэглэгчтэй телефон утасны станцтай байжээ. == Уур амьсгал == [[Файл:Вид на г. Кызыл.JPG|thumb|300px|Кызыл хотын үзэмж]] Кызыл нь маш өндөр газарт, харьцангуй өндөр өргөрөгт, ямар ч эргээс хэдэн зуун километр зайтай оршдог зэрэг шалтгаанаас болж дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэлд тооцогддог. Жилийн дундаж температур нь -1.3&nbsp;°C. <!-- Шинэчлэх хэрэгтэй--> Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 242.7 мм, дундаж чийгшилт нь 69% {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Кызыл (1991–2020, туйлын үе 1943–одоо) |single line = yes |metric first = yes |Jan record high C = -5.8 |Feb record high C = 1.6 |Mar record high C = 19.6 |Apr record high C = 31.6 |May record high C = 35.6 |Jun record high C = 39.1 |Jul record high C = 40.7 |Aug record high C = 39.9 |Sep record high C = 33.2 |Oct record high C = 24.5 |Nov record high C = 13.0 |Dec record high C = -1.8 |year record high C = 40.7 |Jan high C = -23.7 |Feb high C = -15.9 |Mar high C = -2.0 |Apr high C = 13.6 |May high C = 20.8 |Jun high C = 26.9 |Jul high C = 28.4 |Aug high C = 25.4 |Sep high C = 18.3 |Oct high C = 8.5 |Nov high C = -6.7 |Dec high C = -20.2 |year high C = 6.1 |Jan mean C = -28.7 |Feb mean C = -23.1 |Mar mean C = -9.2 |Apr mean C = 5.7 |May mean C = 12.7 |Jun mean C = 19.0 |Jul mean C = 21.1 |Aug mean C = 17.9 |Sep mean C = 10.6 |Oct mean C = 1.4 |Nov mean C = -11.7 |Dec mean C = -24.4 |year mean C = -0.7 |Jan low C = -32.9 |Feb low C = -28.9 |Mar low C = -15.4 |Apr low C = -1.1 |May low C = 5.0 |Jun low C = 11.8 |Jul low C = 14.7 |Aug low C = 11.7 |Sep low C = 4.4 |Oct low C = -4.1 |Nov low C = -15.9 |Dec low C = -28.3 |year low C = -6.6 |Jan record low C = -52.6 |Feb record low C = -54.0 |Mar record low C = -45.2 |Apr record low C = -27.3 |May record low C = -10.7 |Jun record low C = -1.8 |Jul record low C = 2.8 |Aug record low C = -0.7 |Sep record low C = -10.1 |Oct record low C = -20.5 |Nov record low C = -46.1 |Dec record low C = -52.6 |year record low C = -54.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 9 |Feb precipitation mm = 5 |Mar precipitation mm = 4 |Apr precipitation mm = 8 |May precipitation mm = 13 |Jun precipitation mm = 33 |Jul precipitation mm = 56 |Aug precipitation mm = 48 |Sep precipitation mm = 27 |Oct precipitation mm = 8 |Nov precipitation mm = 12 |Dec precipitation mm = 13 |year precipitation mm = 236 |Jan humidity = 77 |Feb humidity = 77 |Mar humidity = 73 |Apr humidity = 48 |May humidity = 42 |Jun humidity = 50 |Jul humidity = 57 |Aug humidity = 62 |Sep humidity = 62 |Oct humidity = 66 |Nov humidity = 80 |Dec humidity = 79 |year humidity = |Jan rain days = 0 |Feb rain days = 0 |Mar rain days = 1 |Apr rain days = 7 |May rain days = 12 |Jun rain days = 14 |Jul rain days = 17 |Aug rain days = 16 |Sep rain days = 12 |Oct rain days = 6 |Nov rain days = 1 |Dec rain days = 0 |year rain days = |Jan snow days = 24 |Feb snow days = 19 |Mar snow days = 9 |Apr snow days = 3 |May snow days = 1 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0.3 |Oct snow days = 5 |Nov snow days = 18 |Dec snow days = 24 |year snow days = 103 |Jan sun = 82 |Feb sun = 128 |Mar sun = 214 |Apr sun = 249 |May sun = 289 |Jun sun = 296 |Jul sun = 287 |Aug sun = 275 |Sep sun = 229 |Oct sun = 168 |Nov sun = 84 |Dec sun = 59 |year sun = |source 1 =Pogoda.ru.net<ref name = Pogoda > {{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/36096.htm | title = Weather and Climate – The Climate of Kyzyl | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru | access-date = 2026-05-29}}</ref> |source 2 = climatebase.ru (нар, 1943-2012)<ref name="climatebase">{{cite web|title=Kyzyl, Russia|url=http://climatebase.ru/station/36096|lang=en|publisher=Climatebase.ru|accessdate=2026-05-29}}</ref> }} == Боловсрол == Хотын тэргүүлэгч их сургууль бол [[Тува улсын их сургууль]] юм. Энэ нь түүх, байгалийн газарзүй, хөдөө аж ахуй, филологи, биеийн тамир, спорт, физик-математик, хууль эрх зүй, инженерчлэл гэсэн хэд хэдэн факультетаас бүрдэнэ. Нэмж дурдахад, их сургуулийн үндсэн дээр Кызылийн сурган хүмүүжүүлэх дээд сургууль, дүлий хүмүүст зориулсан I төрлийн тусгай (засах) интернат байдаг. Тус хотод 2000-аад оны эхээр татан буугдсан Тува-Туркийн лицейг түшиглэн байгуулагдсан Бүгд Найрамдах Тува Улсын Улсын лицей, 15-р сургууль-лицей, Тувагийн Бүгд Найрамдах лицей-интернат гэсэн гурван лицей байдаг. Кызыл хотод 14 дунд сургууль байдаг бөгөөд тэдгээрийн дунд VIII төрлийн 10-р тусгай (засах) сургууль, мөн үндэсний сургууль - 9-р гимнази байдаг. Хотод МСҮТ-1, ПБ-10, ПБ-11 гэсэн гурван мэргэжлийн сургууль байдаг. Олон улсын академийн салбар нь PU-1-д байрладаг. Мөн Зүүн Сибирийн Соёл урлагийн академи болон Красноярскийн хуулийн коллеж, Кызылийн эдийн засаг, хэрэглээний хамтын ажиллагааны хуулийн коллежийн салбарууд байдаг. ==Дэд бүтэц== ===Кызылын нисэх буудал=== '''Кызылын нисэх буудал''' ({{lang-ru|Аэропорт "Кызыл"}}) - нь [[Бүгд Найрамдах Тува Улс]]ын нийслэл Кызыл хотын [[нисэх онгоцны буудал]] юм. Тус буудал нь Тувагийн хамгийн том нисэх онгоцны буудал бөгөөд олон улсын хэмжээний цорын ганц буудал билээ. Оросын агаарын тээврийн компани болох [[Новосибирск Авиа]] нь "Кызыл" олон улсын нисэх онгоцны буудлыг голчлон ашигладаг. ==== Төмөр зам ==== Төмөр зам Курагино - Кызыл. Замын барилгын ажил 2011 онд эхэлсэн боловч Кызыл хотын ойролцоо ердөө 1 км зам баригдаж, 2021 онд барилгын ажил дахин эхэлсэн боловч коронавирусын хязгаарлалтын улмаас 2026 он хүртэл таван жилээр хойшлуулсан байна. ==Зургийн цомог== <gallery> Зураг:Kyzyl government building.jpg Зураг:Schamanin während einer Kamlanie-Zeremonie am Feuer in Kysyl.jpg Зураг:Center_of_Asia.JPG Зураг:Subedej.JPG Зураг:Kyzyl orth.jpg Зураг:Kyz bud mon.jpg Зураг:Arb_Court_Tyva.jpg </gallery> ==Арат талбай== [[Файл:Kyz Theatre and PR WH.jpg|thumb|Арат талбай, Кызыл]] '''Арат талбай''' ({{lang-ru|Площадь Арата}}) - нь Бүгд Найрамдах Тува Улсын нийслэл Кызыл хотын төв талбай юм. Нийслэл хотын захиргаа зэрэг барилга, албан байгууллагууд байрлана. ==Цагийн бүс== [[File:Map of Russia - Krasnoyarsk time zone.svg|60px]] Тус хот нь [[Красноярскийн цагийн бүс]] буюу [[UTC+8]] бүст оршино. <div style="clear:left"></div> == Aх дүү хотууд == *{{USA}}, [[Хонолулу]]<ref>{{cite news|url=http://www.regnum.ru/news/239092.html|title=Столица штата Гавайи Гонолулу стал городом-побратимом столицы Тувы Кызылом Подробности: http://www.regnum.ru/news/239092.html#ixzz1PpQ4uywP Любое использование материалов допускается только при наличии гиперссылки на ИА REGNUM|date=30 марта 2004|publisher=Regnum|accessdate=2011-06-20}}</ref> *{{BRA}}, [[Куаба]] == Мөн үзэх == * [[Ак-Довурак]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kyzyl|Кызыл}} * [http://www.mojgorod.ru/r_tyva/kyzyl/index.html ''mojgorod.ru'' хуудсан дахь хотын мэдээлэл] ==Эшлэл== <references/> {{Тува орны засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Тувагийн суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] 7sz2hgw931a53i13kp2kdjxxl9tb5bp 0 26505 857390 847472 2026-05-29T22:12:23Z Enkhsaihan2005 64429 857390 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Хавай муж улсын нийслэл}} {{About|Хавай дахь хотын|тойргийг|Хонолулу тойрог, Хавай|хэрэглээг}} {{Инфобокс суурин | name = Хонолулу | native_name = Honolulu | official_name = Хонолулу хот ба тойрог | nicknames = Crossroads of the Pacific, Sheltered Bay, HNL, The Big Pineapple, Paradise | settlement_type = [[АНУ-ын нийслэлүүдийн жагсаалт|Мужийн нийслэл хот]] | motto = ''Ha{{okina}}aheo No {{okina}}O Honolulu'' (''Хонолулугийн бахархал'')<ref name="Ha{{okina}}aheo No {{okina}}O Honolulu">{{Citation |publication-date=November 29, 2005 |title= Honolulu And Kapolei Share City Lights 2005 |publisher=[[City and County of Honolulu|Honolulu County, Hawaii]] |publication-place=Honolulu, HI, US |url=http://www1.honolulu.gov/refs/csd/publiccom/honnews05/honoluluandkapoleisharecitylights2005.htm |access-date=June 30, 2012 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20131105002114/http://www1.honolulu.gov/refs/csd/publiccom/honnews05/honoluluandkapoleisharecitylights2005.htm |archive-date=November 5, 2013 }}</ref> | image_skyline = {{multiple image | total_width=300px | perrow =1/2/2/1 | border =infobox | caption_align = center | image1 = Downtown Honolulu from Pūowaina (Punchbowl Crater).jpg | caption1 = Хонолулугийн хотын төв | image2 = Honolulu-Hale-frontcornerview.JPG | caption2 = [[Хонолулу Хейл]] | image3 = 160701-N-SI773-264 (28109201982) (slight cropped).jpg | caption3 = [[Сувдан эрэг (АНУ)|Сувдан эрэг]] | image4 = Waikiki-Vacation.JPG | caption4 = [[Вайкики]] | image5 = King Kamehameha I Statue - Honolulu (4 by 3).jpg | caption5 = [[I Камэхамэха]]гийн хөшөө | image6 = Diamond Head (cropped).jpg | caption6 = [[Алмазан толгой, Хавай|Алмазан толгой]] | color = white }} | imagesize = 280px | image_flag = Flag of Honolulu, Hawaii.svg | flag_link = Хонолулугийн далбаа | image_seal = Seal of Honolulu, Hawaii.svg |image_map = Honolulu County Hawaii Incorporated and Unincorporated areas Honolulu Highlighted.svg |mapsize = |map_caption = [[Хавай]] муж болон [[Хонолулу тойрог, Хавай|Хонолулу тойрог]] дахь хотын Хонолулу болон Зүүн Хонолулу |pushpin_map = Хавай |pushpin_label = Хонолулу |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Хавай}} | subdivision_type2 = [[Тойрог (АНУ)|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Хонолулу тойрог, Хавай|Хонолулу]] | leader_title = [[Хонолулугийн хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Рик Блангиарди]] ([[Бие даагч#Америкийн Нэгдсэн Улс|БД]]) | leader_title1 = [[Хонолулу хотын зөвлөл|Зөвлөл]] | leader_name1 = {{Collapsible list | title = Гишүүд | frame_style = border:none; padding: 0; | list_style = text-align:left;display:none; | 1 = 1. [[Кимберли Пайн]] | 2 = 2. Эрнест Мартин | 3 = 3. [[Икайка Андерсон]] | 4 = 4. Тревор Озава | 5 = 5. [[Энн Кобаяши]] | 6 = 6. [[Кэрол Фукунага]] | 7 = 7. [[Жои Манахан]] | 8 = 8. Брэндон Элефанте | 9 = 9. Рон Менор }} | established_title = [[Хотын инкорпорация|Нэгдсэн]] | established_date = 4 сарын 30, 1907<ref name="City & County History">{{cite web|date=April 24, 2012 |title=About the City, Official Website of the City and County of Honolulu |work=City and County of Honolulu |url=http://www1.honolulu.gov/cchnl.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041012010232/http://www.honolulu.gov/cchnl.htm |url-status=dead |archive-date=October 12, 2004 |access-date=April 24, 2012 }}</ref> | total_type = Хот | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref>{{Cite web| url=https://www.census.gov| title=Geographic Ientifiers: 2010 Demographic Profile Data (G001): Urban Honolulu CDP, Hawaii| publisher=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]]| access-date=May 25, 2012}}</ref> | area_total_km2 = 177.2 | area_land_km2 = 156.7 | area_urban_km2 = 375.5 | area_water_km2 = 20.5 | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_footnotes = <ref name=USCB>{{Cite web|url= https://data.census.gov/profile/Urban_Honolulu_CDP,_Hawaii?g=1600000US1571550 |title=Urban Honolulu, Hawaii |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=December 4, 2022 }}</ref> | population_total = 350,964 ([[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|АНУ: 56-д]]) | population_urban = 853,252 ([[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|АНУ: 54-т]]) | population_density_urban_km2 = 2,272.4 | pop_est_as_of = 2020 | population_density_km2 = 2236.1 | population_metro = 1016508<ref name=PopEstCBSA>{{cite web |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |title=2020 Population and Housing State Data |publisher=[[United States Census Bureau]], Population Division |date=August 12, 2021 |access-date=August 14, 2021}}</ref> ([[Metropolitan statistical area|US: 56th]]) | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Хонолулучууд | timezone = [[Хавай-Алеутын цагийн бүс|Хавайн (HST)]] | utc_offset = −10:00 | coordinates = {{coord|21|18|25|N|157|51|30|W|region:US-HI|display=inline,title}} | elevation_m = 5 | elevation_ft = 16 | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = 96801–96826, 96828, 96830, 96836-96841, 96843-96844, 96846-96850 | area_code = [[808 бүсийн код|808]] | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС]] код | blank_info = 15-17000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 366212<ref name="ReferenceA">{{cite gnis| id=366212 | name=Honolulu | access-date=December 29, 2013}}</ref> | website = {{URL|http://www.honolulu.gov/}} | elevation_footnotes = <ref name="ReferenceA"/> }} '''Хонолулу''' ({{lang-en|Honolulu}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн Нэгдсэн Улсын]] [[Хавай]] муж улсын нийслэл бөгөөд муждаа хамгийн их хүн амтай хот юм. == Түүх == [[Файл:Port d'Hanarourou by Louis Choris.jpg|220px|left|thumb|Хонолулу, 1816 он]] [[Файл:Honolulu Chinatown fire of 1900.jpg|left|thumb|220px|Хятад хороолол дахь түймэр, 1900 он]] Археологийн олдвороос үзвэл өнөөгийн Хонолулу хот байгаа газарт 11-р зууны үеэс хүмүүс амьдарч иржээ<ref>[http://www.hellohonolulu.com/history.cfm Honolulu History — HelloHonolulu.com<!-- Bot generated title -->]</ref>. [[I Камэхамэха]] [[Нууанугийн тулалдаан]]аар [[Оаху]] арлыг эзлэн аваад 1804 онд нийслэлээ [[Хавай арал|Хавай арлаас]] Вайкики (одоогийн Хонолулугийн нэг дүүрэг) рүү нүүлгэсэн байна<ref>[http://www.city-data.com/world-cities/Honolulu-History.html History — Honolulu<!-- Bot generated title -->]</ref>. Гэхдээ удалгүй 1812 онд нийслэлээ [[Кайлуа-Кона]] руу буцаан шилжүүлжээ. [[1845]] онд [[III Камэхамэха]] нийслэлийг Хонолулу руу нүүлгэсэн бөгөөд 1898 онд АНУ Хавайн арлуудыг өөртөө нэгтгэсэн ч нийслэл нь хэвээр үлджээ. == Хүн ам == Хүн ам 377,260 (2004). === Хонолулугийн хүн амын өсөлт === {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн ам<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/www/abs/decennial/index.htm|title=Census Of Population And Housing|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=May 7, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100223201128/http://www.census.gov/prod/www/abs/decennial/index.htm|archivedate=2010-02-23|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2009-01.csv|title=Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by July 1, 2009 Population: April 1, 2000 to July 1, 2009|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=May 7, 2011|deadlink=404}}</ref> |- | 1940 | align="right" | 179.326 |- | 1950 | align="right" | 248.034 |- | 1960 | align="right" | 294.194 |- | 1970 | align="right" | 324.871 |- | 1980 | align="right" | 365.048 |- | 1990 | align="right" | 365.272 |- | 2000 | align="right" | 371.657 |- | 2010 | align="right" | 390.738 |} == Уур амьсгал == Хонолулугийн уур амьсгал: {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = [[Хонолулу олон улсын нисэх буудал]] (1991−2020 оны хэвийн, туйлын үе 1877−одоо) |collapsed = |single line = Y |Jan record high F = 88 |Feb record high F = 88 |Mar record high F = 89 |Apr record high F = 91 |May record high F = 93 |Jun record high F = 92 |Jul record high F = 94 |Aug record high F = 95 |Sep record high F = 95 |Oct record high F = 94 |Nov record high F = 93 |Dec record high F = 89 |year record high F = 95 |Jan avg record high F = 84.0 |Feb avg record high F = 84.6 |Mar avg record high F = 85.0 |Apr avg record high F = 86.4 |May avg record high F = 88.5 |Jun avg record high F = 89.1 |Jul avg record high F = 90.4 |Aug avg record high F = 91.1 |Sep avg record high F = 91.2 |Oct avg record high F = 90.1 |Nov avg record high F = 87.3 |Dec avg record high F = 85.1 |year avg record high F = 91.7 |Jan high F = 80.5 |Feb high F = 80.5 |Mar high F = 81.2 |Apr high F = 83.1 |May high F = 84.8 |Jun high F = 86.9 |Jul high F = 88.1 |Aug high F = 88.8 |Sep high F = 88.4 |Oct high F = 86.9 |Nov high F = 84.1 |Dec high F = 81.8 |year high F = 84.6 |Jan mean F = 73.6 |Feb mean F = 73.8 |Mar mean F = 74.7 |Apr mean F = 76.6 |May mean F = 78.2 |Jun mean F = 80.3 |Jul mean F = 81.6 |Aug mean F = 82.2 |Sep mean F = 81.6 |Oct mean F = 80.4 |Nov mean F = 78.0 |Dec mean F = 75.5 |year mean F = 78.0 |Jan low F = 66.8 |Feb low F = 67.1 |Mar low F = 68.1 |Apr low F = 70.1 |May low F = 71.5 |Jun low F = 73.8 |Jul low F = 75.1 |Aug low F = 75.6 |Sep low F = 74.8 |Oct low F = 73.9 |Nov low F = 71.8 |Dec low F = 69.2 |year low F = 71.5 |Jan avg record low F = 60.0 |Feb avg record low F = 60.2 |Mar avg record low F = 62.1 |Apr avg record low F = 64.6 |May avg record low F = 66.3 |Jun avg record low F = 70.1 |Jul avg record low F = 71.6 |Aug avg record low F = 71.8 |Sep avg record low F = 70.6 |Oct avg record low F = 69.0 |Nov avg record low F = 66.1 |Dec avg record low F = 63.1 |year avg record low F = 58.5 |Jan record low F = 52 |Feb record low F = 52 |Mar record low F = 53 |Apr record low F = 56 |May record low F = 60 |Jun record low F = 63 |Jul record low F = 63 |Aug record low F = 63 |Sep record low F = 64 |Oct record low F = 61 |Nov record low F = 57 |Dec record low F = 54 |year record low F = 52 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 1.84 |Feb precipitation inch = 1.94 |Mar precipitation inch = 2.36 |Apr precipitation inch = 0.77 |May precipitation inch = 0.82 |Jun precipitation inch = 0.50 |Jul precipitation inch = 0.52 |Aug precipitation inch = 0.84 |Sep precipitation inch = 0.88 |Oct precipitation inch = 1.51 |Nov precipitation inch = 2.25 |Dec precipitation inch = 2.18 |year precipitation inch = 16.41 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 7.7 |Feb precipitation days = 7.6 |Mar precipitation days = 8.7 |Apr precipitation days = 7.5 |May precipitation days = 6.0 |Jun precipitation days = 6.3 |Jul precipitation days = 7.3 |Aug precipitation days = 5.7 |Sep precipitation days = 7.2 |Oct precipitation days = 7.7 |Nov precipitation days = 8.6 |Dec precipitation days = 8.9 |year precipitation days = 89.2 |Jan humidity = 73.3 |Feb humidity = 70.8 |Mar humidity = 68.8 |Apr humidity = 67.3 |May humidity = 66.1 |Jun humidity = 64.4 |Jul humidity = 64.6 |Aug humidity = 64.1 |Sep humidity = 65.5 |Oct humidity = 67.5 |Nov humidity = 70.4 |Dec humidity = 72.4 |year humidity = 67.9 |Jan sun = 213.5 |Feb sun = 212.7 |Mar sun = 259.2 |Apr sun = 251.8 |May sun = 280.6 |Jun sun = 286.1 |Jul sun = 306.2 |Aug sun = 303.1 |Sep sun = 278.8 |Oct sun = 244.0 |Nov sun = 200.4 |Dec sun = 199.5 |year sun = 3035.9 |Jan percentsun = 63 |Feb percentsun = 66 |Mar percentsun = 69 |Apr percentsun = 66 |May percentsun = 69 |Jun percentsun = 71 |Jul percentsun = 74 |Aug percentsun = 76 |Sep percentsun = 76 |Oct percentsun = 68 |Nov percentsun = 60 |Dec percentsun = 59 |year percentsun = 68 |Jan uv = 6.8 |Feb uv = 8.5 |Mar uv = 10.2 |Apr uv = 11.2 |May uv = 11.6 |Jun uv = 11.8 |Jul uv = 12.2 |Aug uv = 12.2 |Sep uv = 11.1 |Oct uv = 8.9 |Nov uv = 6.8 |Dec uv = 6.0 |year uv = 9.7 |source 1 = NOAA (харьцангуй чийгшил ба нар 1961–1990)<ref name="NOAA"> {{cite web | url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=hfo | title = NowData – NOAA Online Weather Data | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-05-29}}</ref><ref name="NCDC TXT PHNL"> {{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00022521&format=pdf | title = Station: Honolulu INTL AP, HI | work = U.S. Climate Normals 2020: U.S. Monthly Climate Normals (1991–2020) | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-05-29}}</ref><ref name="WMO 1961–90 PHNL"> {{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG__V/U1/91182.TXT | title = WMO Climate Normals for HONOLULU, OAHU, HI 1961–1990 | access-date = September 11, 2021 | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа}}</ref> |source 2 = UV индекс (1995-2022)<ref name = "UVIT"> {{cite web |url = https://www.uvindextoday.com/usa/hawaii/honolulu-county/honolulu-uv-index/historical-data |title = Historical UV Index Data - Honolulu, HI |publisher = UV Index Today |access-date = 2026-05-29 }} </ref> }} == Хонолулугийн нисэх буудал == [[File:HonoluluAirportWelcomeSign.jpg|thumb|Хонолулугийн нисэх буудал]] Хонолулугийн нисэх буудал нь [[Хавай]]н нийслэл Хонолулу хотын [[нисэх онгоцны буудал]] юм. Тус буудал нь Хавайн хамгийн том нисэх онгоцны буудал бөгөөд олон улсын хэмжээний цорын ганц буудал билээ. == Aх дүү хотууд == *{{RUS}}, [[Кызыл]]<ref>{{cite news|url=http://www.regnum.ru/news/239092.html|title=Столица штата Гавайи Гонолулу стал городом-побратимом столицы Тувы Кызылом Подробности: http://www.regnum.ru/news/239092.html#ixzz1PpQ4uywP Любое использование материалов допускается только при наличии гиперссылки на ИА REGNUM|date=30 марта 2004|publisher=Regnum|accessdate=2011-06-20}}</ref> *{{AZE}}, [[Баку]] == Зургийн цомог == <gallery> File:George Henry Burgess - 'Queen Street, Honolulu', watercolor over graphite painting, 1856, Honolulu Academy of Arts.jpg| File:Honolulu-Hale-frontcornerview.JPG| File:Honolulu - NASA.jpg| File:Hawaii State Capitol, Honolulu.jpg| File:HNL reef runway.jpg| File:Honolulu09.JPG| File:HNL Terminal.jpg File:HNL Interisland Terminal DSC00913.jpg </gallery> == Эшлэл == <references/> == Цахим холбоос == {{Commons|Honolulu, Hawaii|Хонолулу}} * [https://web.archive.org/web/20180405065807/http://www.honolulu.gov/ Хонолулу хот, тойрог] албан ёсны сайт * [http://www.gohawaii.com/ Hawaii Visitors and Convention Bureau] * [https://web.archive.org/web/20090805125807/http://www.honolulujazzscene.net/ Listings of jazz performing arts in Honolulu] * [https://web.archive.org/web/20210121230745/http://sharinghawaii.com/ Honolulu informational travel guide] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын суурин]] [[Ангилал:АНУ-ын муж улсын нийслэл]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Хавайн суурин]] [[Ангилал:Хонолулу| ]] [[Ангилал:Хавайн тойргийн төв]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын урьдын нийслэл]] [[Ангилал:АНУ-ын урьдын нийслэл]] 7o0mt61kjtpll4q7vc1s9jjf1rg6jdq 0 26515 857391 850174 2026-05-29T22:14:48Z Enkhsaihan2005 64429 857391 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ганын Ашанти бүсийн хот}} {{Инфобокс суурин | name = Кумаси | native_name = Kumasi | official_name = | settlement_type = [[Хот]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Kronum Kumasi 2018-11-08 (130246).jpg | photo1b = Kumasi international airport.jpg | photo2a = Manhyia Palace Museum, Kumasi, Ghana.jpg | photo2b = Fort Kumasi and Millitary Museum (10).jpg | size = 320 | spacing = 3 | color = white | color_border = white | border = 1 }} | image_caption = | image_seal = Seal (Emblem) of Kumasi.png | seal_size = 50px | seal_link = Тамга | coordinates = {{Coord|06|42|00|N|01|37|30|W|region:GH|display=inline,title}} | image_map = | mapsize = | map_caption = [[Ашанти бүс|Ашанти]] дахь Кумасийн байршил | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | etymology = [[Чви хэл|Чви]]: ''Kumase'' ('кум модны доор') | nickname = Цэцэрлэгийн хот, Oseikrom | image_flag = Flag of Kumasi.png | pushpin_map = Ашанти#Гана#Африк | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Гана}} | subdivision_type1 = [[Ганын бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = {{flag|Ашанти}} | subdivision_type2 = [[Ганын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Кумаси их хотын хурал|Кумаси их хот]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1680 | government_footnotes = <ref name="kumasi mayor"/> | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Сэмюэл Пайн | area_footnotes = <ref>{{cite web |title=Хүн ам зүйн шинж чанар |url=http://www.ghanadistricts.com/districts1on1/kma/?arrow=atd&_=6&sa=5477 |url-status=dead |publisher=Ghanadistricts.com |access-date=2024-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503195245/http://www.ghanadistricts.com/districts1on1/kma/?arrow=atd&_=6&sa=5477 |archive-date=2011-05-03 |df=dmy-all}}</ref> | area_total_km2 = 299 | area_metro_sq_mi = | area_metro_km2 = | elevation_m = 250 | population_as_of = 2021 | population_footnotes = <ref name="2021 population census">{{cite report|url=https://statsghana.gov.gh/gssmain/fileUpload/pressrelease/2021%20PHC%20General%20Report%20Vol%203A_Population%20of%20Regions%20and%20Districts_181121.pdf|title=Бүс, тойргийн хүн амын тайлан (2021)|publisher=Гана улсын статистикийн алба|page=52|access-date=12 July 2024|archive-date=15 Тавдугаар сар 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515213019/https://statsghana.gov.gh/gssmain/fileUpload/pressrelease/2021%20PHC%20General%20Report%20Vol%203A_Population%20of%20Regions%20and%20Districts_181121.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="2021 census estimate">{{cite web |title=Дэлхийн хүн амын тойм |url=https://worldpopulationreview.com/world-cities/kumasi-population |access-date=2020-08-31 |archive-date=2020-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200620142057/https://worldpopulationreview.com/world-cities/kumasi-population/ |url-status=live }}</ref><ref name="2010 census"/>{{rp|5,36}} | population_total = 443,981 | population_density_km2 = auto | population_urban = 3,490,030 | population_note = | timezone = [[UTC±0|UTC]] | utc_offset = | postal_code_type = [[Гана дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]]ууд | postal_code = AK000-AK911 | area_code = [[Гана дахь утасны дугаар|032 20]] | website = [http://www.kma.gov.gh kma.gov.gh] }} '''Кумаси''' ({{lang-en|Kumasi}}, хуучнаар '''Comassie'''<ref>{{Cite web |url=http://www.naval-military-press.com/coomassie-and-magdala-the-story-of-two-british-campaigns-in-africa.html |title=Archive copy |access-date=2012-06-01 |archive-date=2012-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315202926/http://www.naval-military-press.com/coomassie-and-magdala-the-story-of-two-british-campaigns-in-africa.html |url-status=dead }}</ref>) нь [[Гана|Ганын]] өмнөд хэсгийн [[Ашанти бүс]]ийн [[хот]] юм. [[Босомтве нуур]]ын ойролцоо, нийслэл [[Аккра]] хотоос баруун хойш {{convert|250|km|mi}} (машин замаар) зайд оршино. [[Экватор]]оос {{convert|480|km|mi}} орчим, [[Гвинейн булан]]гаас {{convert|160|km|mi}} зайтай. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Кумаси (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1984–2020) | single line = Yes | metric first = Yes | Jan record high C = 37.5 | Feb record high C = 38.9 | Mar record high C = 38.5 | Apr record high C = 36.4 | May record high C = 35.2 | Jun record high C = 33.9 | Jul record high C = 32.5 | Aug record high C = 32.6 | Sep record high C = 33.1 | Oct record high C = 33.9 | Nov record high C = 36.0 | Dec record high C = 36.5 | year record high C = 38.9 | Jan high C = 33.2 | Feb high C = 34.5 | Mar high C = 33.9 | Apr high C = 32.8 | May high C = 32.0 | Jun high C = 30.3 | Jul high C = 28.8 | Aug high C = 28.4 | Sep high C = 29.6 | Oct high C = 31.0 | Nov high C = 32.2 | Dec high C = 32.2 | year high C = 31.6 | Jan mean C = 27.4 | Feb mean C = 28.8 | Mar mean C = 28.5 | Apr mean C = 28.0 | May mean C = 27.5 | Jun mean C = 26.3 | Jul mean C = 25.3 | Aug mean C = 24.9 | Sep mean C = 25.8 | Oct mean C = 26.6 | Nov mean C = 27.4 | Dec mean C = 27.3 | year mean C = 27.0 | Jan low C = 21.7 | Feb low C = 23.1 | Mar low C = 23.2 | Apr low C = 23.1 | May low C = 23.0 | Jun low C = 22.3 | Jul low C = 21.8 | Aug low C = 21.5 | Sep low C = 21.9 | Oct low C = 22.2 | Nov low C = 22.6 | Dec low C = 22.3 | year low C = 22.4 | Jan record low C = 11.7 | Feb record low C = 13.3 | Mar record low C = 17.8 | Apr record low C = 18.8 | May record low C = 18.8 | Jun record low C = 18.2 | Jul record low C = 17.2 | Aug record low C = 16.1 | Sep record low C = 18.3 | Oct record low C = 15.6 | Nov record low C = 13.9 | Dec record low C = 10.6 | year record low C = 10.6 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 24.8 | Feb precipitation mm = 49.0 | Mar precipitation mm = 109.9 | Apr precipitation mm = 163.6 | May precipitation mm = 174.0 | Jun precipitation mm = 227.3 | Jul precipitation mm = 125.6 | Aug precipitation mm = 68.8 | Sep precipitation mm = 175.1 | Oct precipitation mm = 175.6 | Nov precipitation mm = 50.1 | Dec precipitation mm = 27.6 | year precipitation mm = 1371.4 | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 1.4 | Feb precipitation days = 3.7 | Mar precipitation days = 7.7 | Apr precipitation days = 9.5 | May precipitation days = 10.9 | Jun precipitation days = 12.3 | Jul precipitation days = 8.3 | Aug precipitation days = 6.9 | Sep precipitation days = 12.0 | Oct precipitation days = 13.2 | Nov precipitation days = 5.6 | Dec precipitation days = 2.2 | year precipitation days = 93.7 | Jan sun = 178.5 | Feb sun = 177.4 | Mar sun = 187.8 | Apr sun = 192.3 | May sun = 191.5 | Jun sun = 135.2 | Jul sun = 98.8 | Aug sun = 75.9 | Sep sun = 93.7 | Oct sun = 159.4 | Nov sun = 196.2 | Dec sun = 180.5 | year sun = 1867.2 | source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]]<ref name=WMOCLINO>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20230930030609/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-1-WMO-Normals-9120/Ghana/CSV/Kumasi_65442.csv | archive-date = 2023-09-30 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-1-WMO-Normals-9120/Ghana/CSV/Kumasi_65442.csv | title = Kumasi Normals 1991–2020 | work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-05-29}}</ref> | source 2 = Sistema de Classification Bioclimática Mundial (туйлын үзүүлэлт 1984–1990)<ref name=climate>{{cite web |url=http://www.globalbioclimatics.org/station/gh-kumas.htm |title=Ghana–Kumasi |publisher=Centro de Investigaciones Fitosociológicas |access-date=2026-05-29 |archive-date=2020-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201015118/http://www.globalbioclimatics.org/station/gh-kumas.htm |url-status=live }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kumasi}} ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Ганын суурин]] [[Ангилал:Кумаси| ]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Ганын урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] ivca3fe3p4adrkzu10uwupf5cm3hn2l 0 26519 857427 848705 2026-05-30T05:23:43Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857427 wikitext text/x-wiki {{About|хотын|Эмиратын тухай|Дубай (эмират)|||хэрэглээг}} {{Инфобокс суурин | name = Дубай | native_name = {{lang|ar|دبي}} | other_name = Dubayy | settlement_type = [[Хот]] | translit_lang1_type = [[Arabic script|Arabic]] | translit_lang1_info = دبي | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Dubai Skyline mit Burj Khalifa (cropped).jpg | caption1 = Дубайн тэнгэрийн шугам | image2 = Dubai, United Arab Emirates (Unsplash suv4vuJsH6g).jpg | caption2 = [[Бурж Халифа]] болон [[Дубай хотын төв|хотын төв]] | image3 = The_view_of_Dubai_Creek.jpg | caption3 = [[Хор-Дубай]] | image4 = Dubai Marina Skyline.jpg | caption4 = [[Дубай Марина]] | image5 = Artificial Archipelagos, Dubai, United Arab Emirates ISS022-E-024940 lrg.jpg | caption5 = [[Палм-Жумейра]] болон [[Дэлхий (олтриг)|Дэлхий арлууд]] | image6 = Burj_Al_Arab_@_Madinat_Jumeirah_@_Dubai_(15851725086).jpg | caption6 = [[Бурж Аль Араб]] | image7 = Dubai_Highrise.jpg | caption7 = [[Шейх Заидын зам]] }} | pushpin_map = АНЭУ#Персийн булан#Ойрх Дорнод#Ази | pushpin_label_position = left | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь байршил | coordinates = {{coord|25|15|47|N|55|17|50|E|type:adm1st_region:AE-DU|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс}} | subdivision_type1 = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын эмиратууд|Эмират]] | subdivision_name1 = {{flag|Дубай}} | established_title = Анх суурьшсан | established_date = 1822 | founder = [[Аль Мактум|Обид бин Саид, Мактум бин Бутти аль-Мактум]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | governing_body = Дубайн гүйцэтгэх зөвлөл | leader_title = [[Дубай хотын захиргаа|Дубай хотын ерөнхий захирал]] | leader_name = Абдулла Аль Басти | leader_title1 = [[Дубайн удирдагч]] | leader_name1 = [[Мохаммед ибн Рашид аль-Мактум]] | area_total_km2 = 544 <!-- 170*3.2 --> | area_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Dubai 2040 Urban Master Plan {{!}} АНЭУ-ын засгийн газрын албан ёсны портал |url=https://u.ae/en/about-the-uae/strategies-initiatives-and-awards/strategies-plans-and-visions/transport-and-infrastructure/dubai-2040-urban-master-plan |access-date=2025-06-09 |website=u.ae |language=en |archive-date=2025-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250620080031/https://u.ae/en/about-the-uae/strategies-initiatives-and-awards/strategies-plans-and-visions/transport-and-infrastructure/dubai-2040-urban-master-plan |url-status=dead }}</ref> | area_urban_km2 = 1507 | area_urban_footnotes = <ref name=Demographia/> | area_metro_km2 = | population_total = 3,944,751 | population_footnotes = <ref name=DSC/> | population_as_of = 2025 | population_urban = 4,945,000 | population_urban_footnotes = <ref name=Demographia/> | population_metro = 6359527 | population_metro_footnotes = <ref name=DSC/> | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_are.pdf|publisher=Tellusant|title=TelluBase—UAE Fact Sheet (Tellusant Public Service Series)|access-date=2025-06-09|archive-date=2024-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112133106/https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_are.pdf|url-status=live}}</ref> | demographics2_title1 = [[Хот]] | demographics2_info1 = $ 134.6 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Бөөгнөрөл | demographics2_info2 = $ 202.8 тэрбум (2023) | demographics2_title4 = Нэг хүнд ноогдох | website = {{URL|https://tec.gov.ae/en/web/tec/home}} | utc_offset = +04:00 | timezone = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь цаг|АНЭУ-ын стандарт цаг]] | image_seal = Coat of Arms of Dubai.png | image_blank_emblem = Dubai official logo.svg | blank_emblem_type = [[Үгийн тэмдэг]] | nickname = ''[[DXB]], Dar Al-Hay, The Pearl of the Persian Gulf,<ref>{{Cite web|url=https://u.ae/ar-AE/about-the-uae/the-seven-emirates/dubai|title=إمارة دبي &#124; البوابة الرسمية لحكومة الإمارات العربية المتحدة|website=u.ae|access-date=2025-06-09|archive-date=2024-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240723075211/https://u.ae/ar-ae/about-the-uae/the-seven-emirates/dubai|url-status=dead}}</ref> Персийн булангийн Венец,<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.albayan.ae/opinions/2009-12-18-1.503429|title=ستبقى دبي داراً للحي|website=www.albayan.ae}}</ref> Дэлхийн хот,<ref name="auto"/> [[Алтан хот]]<ref>{{Cite web|url=https://www.denverpost.com/2013/01/05/dubai-trying-to-live-up-to-its-nickname-city-of-gold/ |title=Dubai trying to live up to its nickname "City of Gold" |date=2013-01-05 }}</ref>'' }} '''Дубай''' ([[Араб хэл|арабаар]] دبيّ‎‎ - ''Dubayy'' «Дубаии») — [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|АНЭУ]]-ын [[Дубай (эмират)|Дубай]] нутгийн төв, [[хот]]. ==Хүн ам== 2008 оны тооцоогоор 2,262,000 оршин суугчтай байна. == Зургийн цомог == <gallery perrow="5" widths="150px" heights="150px"> Файл:Al Fahidi Fort.jpg|<small></small> Файл:Metro Dubai 001.jpg|<small></small> Файл:Dubai Metro (7).JPG|<small></small> Файл:Night Dubai.jpg Файл:Dubai_Marina_at_Night_on_27_February_2007.jpg</small> Файл:Jumeirah_Islands_on_1_May_2007.jpg#file</small> Файл:Burj_Khalifa_fountain.JPG</small> Файл:PalmIslandDubai.JPG|</small> Файл:DubaiSkyscrapers2.jpg</small> Файл:Dubai_Monorail_01.jpg|</small> Файл:Jumeirah_Beach_Hotel_on_25_December_2007_Pict_1.jpg</small> </gallery> ==Эшлэл== {{Reflist|30em}} {{АНЭУ-ын хот}} [[Ангилал:Дубай| ]] [[Ангилал:АНЭУ-ын хот]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] skpoiz90os76lj7bziwni4lwrzq96q9 0 26603 857394 748295 2026-05-29T22:40:23Z Enkhsaihan2005 64429 857394 wikitext text/x-wiki [[Файл:Scott Base from air.jpg|300px|thumb]] [[Файл:Scott Base, Antarctica, Jan 2006.jpg|thumb|Скотт бааз]] '''Скотт бааз''' ({{lang-en|Scott Base}}) нь [[Антарктид]]ын [[Росс арал|Росс арлын]] өмнөд үзүүрт орших, [[Шинэ Зеланд]]ын харьяаны судалгааны төв юм. [[Макмөрдо]] 5 км зайтай. ==Хүн ам== 1999 оны тооцоогоор 112 оршин суугчтай<ref>{{cite web| author=| datepublished=| url=http://www.membrana.ru/particle/3607| title=Открыта крупнейшая ветровая ферма в Антарктике| publisher=// membrana.ru| accessdate=2012-2-27| archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303142516/http://www.membrana.ru/particle/3607| archivedate=2012-03-03| url-status=dead}}</ref>. ==Түүх== 1957 онд байгуулагдсан. ==Уур амьсгал== {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Скотт бааз (1991−2020) |metric first = Y |single line = Y |Jan high C = -1.3 |Feb high C = -7.4 |Mar high C = -15.9 |Apr high C = -18.9 |May high C = -19.8 |Jun high C = -20.0 |Jul high C = -22.3 |Aug high C = -22.8 |Sep high C = -20.5 |Oct high C = -15.3 |Nov high C = -7.0 |Dec high C = -1.3 | year high C = -14.4 |Jan mean C = -4.6 |Feb mean C = -11.1 |Mar mean C = -20.5 |Apr mean C = -24.6 |May mean C = -25.7 |Jun mean C = -25.8 |Jul mean C = -28.6 |Aug mean C = -29.3 |Sep mean C = -26.7 |Oct mean C = -20.3 |Nov mean C = -11.1 |Dec mean C = -4.6 | year mean C = -19.4 |Jan low C = -7.9 |Feb low C = -14.8 |Mar low C = -25.0 |Apr low C = -30.2 |May low C = -31.7 |Jun low C = -31.5 |Jul low C = -34.9 |Aug low C = -35.8 |Sep low C = -32.9 |Oct low C = -25.3 |Nov low C = -15.2 |Dec low C = -7.9 | year low C = -24.4 | Jan humidity = 76.2 | Feb humidity = 70.7 | Mar humidity = 71.6 | Apr humidity = 71.3 | May humidity = 70.3 | Jun humidity = 69.0 | Jul humidity = 66.6 | Aug humidity = 67.2 | Sep humidity = 66.4 | Oct humidity = 68.7 | Nov humidity = 67.6 | Dec humidity = 73.2 |Jan precipitation mm = 18 |Feb precipitation mm = 21 |Mar precipitation mm = 14 |Apr precipitation mm = 16 |May precipitation mm = 23 |Jun precipitation mm = 22 |Jul precipitation mm = 13 |Aug precipitation mm = 12 |Sep precipitation mm = 11 |Oct precipitation mm = 13 |Nov precipitation mm = 12 |Dec precipitation mm = 9 |year precipitation mm = 184 |source 1 = NIWA Climate Data<ref name = NIWA>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20240520001949/https://niwa.co.nz/climate-and-weather/climate-data-and-activities | archive-date = 2024-05-20 | url = https://niwa.co.nz/climate-and-weather/climate-data-and-activities | title = Climate data and activities | publisher= NIWA | access-date = 2026-05-29}}</ref> |source 2 = Weatherbase<ref name="Weatherbase">{{cite web | url = http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=896651&cityname=Scott-Base-Antarctica&units=metric | title = Precipitation Data | publisher = Weatherbase | access-date = 2026-05-29}}</ref> |date=2020}} ==Эх сурвалж== <references/> == Цахим холбоос == * {{commonscat|Scott Base|Скотт бааз}} * [http://www.antarcticanz.govt.nz/education/2568 Скотт станц дахь вэбкамерууд] * [https://web.archive.org/web/20140309140245/http://www.scottbase50years.co.nz/ Скотт баазын 50 жилийн ой] * [http://www.antarcticanz.govt.nz/education/2568 Скотт бааз дахь вэбкамерууд] [[Ангилал:Антарктидын судалгааны станц]] [[Ангилал:Шинэ Зеландын газар зүй]] [[Ангилал:Росс арал]] 31dxx4uyv8ybdqxmsgl2kty56uhus8g 0 34760 857403 825288 2026-05-30T01:14:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857403 wikitext text/x-wiki {{Short description|Сирийн Алеппо мужийн хот}} {{Redirect|Халеб}} {{Инфобокс суурин | name = Алеппо | native_name = {{lang|ar|ﺣَﻠَﺐ}} | settlement_type = [[Их хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | perrow = 1/2/2/2/1 | image1 = Aleppo old city image.jpg | caption1 = [[Эртний Алеппо|Аллепогийн хуучин хот]] | image2 = Aleppo Citadel entrance - seen from southeast 9933.jpg | caption2 = [[Алеппогийн цайз]] | image3 = Aleppo souq 9189.jpg | caption3 = [[Аль-Мадина зах]]ын хаалга | image4 = Hotel Baron Aleppo at night.jpg | caption4 = [[Барон зочид буудал]] | image5 = Aleppo Great Mosque front at courtyard 8991.jpg | caption5 = [[Алеппогийн их сүм]] | image6 = Saint Elijah Maronite Cathedral, Aleppo (4).jpg | caption6 = [[Гэгээн Элиагийн сүм, Алеппо|Гэгээн Элиагийн сүм]] | image7 = Aleppo queik River.jpg | caption7 = [[Куэйк|Куэйк гол]] | image8 = Aleppo at night11.jpg | caption8 = Шөнийн Аллепогийн панорам }} | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | nickname = Al-Shahbaa ({{langx|ar|الشَّهْبَاء|ash-Shahbāʾ}}){{efn|Al-Shahbaa ({{langx|ar|الشهباء}}) нь "хар өнгөтэй холилдсон цагаан өнгө" гэсэн утгатай үг юм.<ref>{{cite web |url=http://www.almaany.com/home.php?language=arabic&lang_name=%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A&word=%D8%B4%D9%8E%D9%87%D9%92%D8%A8%D8%A7%D8%A1%D9%8F |title=معنى كلمة شَهْباءُ في معجم المعاني الجامع والمعجم الوسيط – معجم عربي عربي – صفحة 1 |author=Almaany Team |work=almaany.com |access-date=2025-07-23 |archive-url=https://archive.today/20140622140420/http://www.almaany.com/home.php?language=arabic&lang_name=%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A&word=%D8%B4%D9%8E%D9%87%D9%92%D8%A8%D8%A7%D8%A1%D9%8F |archive-date=2014-06-22 |url-status=live}}</ref>}} | motto = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Сири#Дорнод Газар дундын тэнгис#Ази#Сири Алеппо | pushpin_label_position = | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Сири дэх Аллепогийн байршил | coordinates = {{Coord|36.20|N|37.16|E|region:SY_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagicon image|Flag of the Syrian revolution.svg}} [[Сири]] | subdivision_type1 = [[Сирийн мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Сирийн тойргууд|Тойрог]] | subdivision_type3 = [[Нахия|Дэд тойрог]] | subdivision_name1 = [[Алеппо муж|Алеппо]] | subdivision_name2 = [[Симеон уул тойрог|Симеон уул]] (Жебель-Семъан) | subdivision_name3 = Симеон уул (Жебель-Семъан) | established_title = Анх суурьшсан | established_date = {{circa|5000}} [[Манай эрин|МЭӨ]] | established_title2 = Анхны хотын зөвлөл | established_date2 = 1868 | established_title3 = | parts_type = | parts_style = | government_footnotes = | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар]] | leader_title = [[Алеппо мужийн захирагчийн жагсаалт|Захирагч]] | leader_name = [[Аззам аль-Гариб]] | leader_title1 = Хотын дарга | leader_name1 = Мохаммед Али аль-Азиз | area_footnotes = | area_total_km2 = 190 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 379 | elevation_ft = 1243 | population_total = 2,098,210 | population_as_of = 2021 оны тооц. | population_density_km2 = auto | population_metro = | population_density_metro_km2 = auto | population_rank = [[Сирийн хотын жагсаалт|Сирид 2-т]] <br/>[[Арабын ертөнцийн томоохон хотуудын жагсаалт|Арабын ертөнцөд 18-д]] | population_demonym = {{langx|ar|حلبي Халаби}}<br />{{langx|mn|Аллепочууд}} | population_note = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = Улсын код: 963 <br /> Хотын код: 21 | geocode = C1007 | unemployment_rate = | blank_name_sec2 = [[Олон улсын нисэх онгоцны буудал]] | blank_info_sec2 = [[Алеппогийн олон улсын нисэх онгоцны буудал]] | footnotes = Эх сурвалж: Алеппо хотын нутаг дэвсгэр<ref name="Syr-news1"/> Sources: City population<ref name="Population facts">[[Статистикийн төв товчоо (Сири)|Статистикийн төв товчоо]] (CBS). {{Webarchiv|url=http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB02-1-2004.htm |wayback=20120520173518 |text=Алеппо дэд тойргийн хүн ам |archiv-bot=2026-05-30 01:14:36 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120520173518/http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB02-1-2004.htm |date=2012-05-20}}.</ref><ref>{{cite news |url=http://www.aljazeera.com/news/2016/09/warplanes-mount-strikes-rebel-held-aleppo-160924080435839.html |title='Ferocious' air strikes pummel Aleppo as ground gained |publisher=[[Al Jazeera]] |date=2016-09-24 |access-date=2025-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161006003251/http://www.aljazeera.com/news/2016/09/warplanes-mount-strikes-rebel-held-aleppo-160924080435839.html |archive-date=2016-10-06 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://reliefweb.int/report/syrian-arab-republic/syrian-arab-republic-aleppo-situation-report-no-14-20-january-2017-enar |title=Syrian Arab Republic: Aleppo Situation Report No. 14 (20 January 2017) – Highlights of the Report of the UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs |date=2017-01-21 |access-date=2025-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205095457/http://reliefweb.int/report/syrian-arab-republic/syrian-arab-republic-aleppo-situation-report-no-14-20-january-2017-enar |archive-date=2017-02-05 |url-status=live}}</ref><ref name="wrldrew">{{Cite web |url=https://worldpopulationreview.com/world-cities/aleppo-population |access-date=2025-07-23 |website=worldpopulationreview.com |title=Aleppo population 2021 |archive-date=2022-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612134323/https://worldpopulationreview.com/world-cities/aleppo-population |url-status=live }}</ref> {{designation list |embed = yes |designation1 = WHS |designation1_offname = [[Аллепогийн хуучин хот]] |designation1_date = 1986 <small>(10-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]])</small> |designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/21 21] |designation1_criteria = iii, iv |designation1_type = Соёлын |designation1_free1name = Бүс нутаг |designation1_free1value = [[Арабын орнуудын Дэлхийн өвийн жагсаалт|Арабын орнууд]] }} | utc_offset = +3 | blank_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info = [[Хагас хуурай уур амьсгал#Хүйтэн хагас хуурай уур амьсгал|BSk]] | module = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=11 |height=250 |stroke-width=2 | {{WikidataCoord|display=i}}}} }} '''Алеппо''' ('''Халеб''') — [[Сири]] улсын умард хэсэгт орших бөгөөд тус улсын хамгийн том [[хот]] юм. 2022 оны байдлаар 3 868 000 хүн амтай байв. Төв Ази, Месопотамийг дайран өнгөрдөг Их Торгоны замд оршдог хот нь түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг байсан. 1869 онд [[Суэцийн суваг]] нээгдэхэд бараа бүтээгдэхүүнийг усаар тээвэрлэж эхэлсэн бөгөөд Алеппогийн худалдааны хот байсан үүрэг буурчээ. Сирийн иргэний дайн эхлэхийн өмнөхөн Алеппо богино хугацаанд сэргэн мандалтын үеийг туулсан. 2006 онд тус хот "Исламын соёлын нийслэл" цолыг хүртсэн байна. ==Байрлал== Алеппо нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисээс]] 120 км-ийн зайд, далайн түвшнээс дээш 380 м-ийн өндөрт, Сири-Туркийн улсын хилээс зүүн тийш 45 км-т оршдог. Хот нь хойд болон баруун талаараа газар тариалангийн талбайгаар хүрээлэгдсэн бөгөөд тэнд пистачио, чидун тариалдаг. Зүүн талаараа Алеппо хот Сирийн цөлөөр хүрээлэгдсэн байдаг юм. ==Улс төрийн байдал== 2024 оны 11-р сард засгийн газрын эсрэг хүчнийхэн найрсаг болон Туркийг дэмжигч бүлэглэлүүдийн хамт Сирийн армийн хяналтад байгаа нутаг дэвсгэрт шуурхай цохилт өгчээ. Гэнэтийн давшилтаар засгийн газрын эсрэг хүчин арав гаруй сууринг эзлэн авч, Алеппо хотын захын дүүрэгт тулалдаан эхлүүлж чаджээ. 2024 оны 11-р сарын 28-29-ний хооронд босогчид цэргийн судалгааны төв зэрэг хотын 70 гаруй хувийг хяналтандаа авч чадсан юм. 2024 оны 12-р сарын 1-нд засгийн газрын эсрэг хүчнийхэн хотыг эзлэн авсан байна. ==Зураг== <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:Khusruwiyah Mosque, Aleppo (2).jpg Зураг:Al-Khandaq Street, Aleppo (08).jpg Зураг:Aleppo Public Park (1).jpg Зураг:Aleppo International Stadium, day view, 2009 (2).jpg </gallery> ==Тэмдэглэл== {{notelist}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Цахим холбоос== {{Commonscat|Aleppo|Халеб}} {{Wiktionary}} {{Сирийн хот}} [[Ангилал:Алеппо| ]] [[Ангилал:Сирийн суурин]] [[Ангилал:Сирийн мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Сүйрч буй дэлхийн өв]] [[Ангилал:Сири дэх Эртний Ойрх Дорнодын олдворт газар]] [[Ангилал:Азийн археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Эртний Сирийн хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] 217ytsrll57yvzuwuq7bmz50m7jadmj 0 34774 857414 857144 2026-05-30T03:46:28Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857414 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] 0ezdcq8qoxuy74rl0ez5iu1lv8p679k 0 38026 857425 857154 2026-05-30T05:05:25Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857425 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-05-30 05:05:23 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] kzg7v1yaocpnedfp6qyymsfnjdlpp1z 0 40824 857431 857162 2026-05-30T06:31:30Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857431 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь | place = [[Төвөд]], Хятад | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1716–1720{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} | territory = Зүүнгарын [[Төвөд|Төвөдийг]] богино хугацаанд эзлэн түрэмгийлсэн нь | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Хошуудын хант улс}}<br>{{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Их Цэрэндондов]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан | commander2 = {{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Эрэнтэй]]'''{{KIA}}<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | strength1 = 6,000–10,000 | strength2 = 14,500–16,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | casualties1 = Хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага | casualties2 = Хүнд | units1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Зүүнгарын морин цэрэг | units2 = {{flag icon|Хошуудын хант улс}} 500–2,000 Хошуудын цэргүүд<br>{{flagicon|Төвөд}} 7,000 Төвдийн цэргүүд<br>{{flagicon|Чин улс}} 7,000 [[Найман хошуу|Чин улсын хошуу]] | image = Dzunghar conquest of Tibet (1717).svg | caption = Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсаныг харуулсан газрын зураг }} '''Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь''' буюу '''Зүүнгарын Төвөдийн төв хэсгийг эзэлсэн нь''',{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Хошуудын хант улс]] хооронд, [[Чин улс|Чин улсын]] дэмжлэгтэйгээр 1716 оноос 1720 он хүртэл өрнөсөн цэргийн мөргөлдөөн байв. Энэ байлдан дагуулалт нь Зүүнгаруудын Төвөд рүү хийсэн сүүлчийн Төвд рүү хийсэн Монголын довтолгоо байсан бөгөөд тэд [[Төвөд]] дэх Чин улсын нөлөөг эсэргүүцэн тус бүс нутаг руу довтолсон юм. Энэ аян дайныг Зүүнгарын [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] дүү [[Их Цэрэндондов]] удирдсан бөгөөд тэрээр өөрийн ах, Цэвээнравдан хааны эрх мэдлийн дор байв. Энэхүү аян дайны үеэр Зүүнгарууд Хошуудууд болон төвөдүүдтэй тулалдаж, [[Лхас]] хотыг эзэлснээр [[Лазан Хаан|Лазан хаан]] амиа алджээ. Мөн Лхасыг эзэлснээр тэдний засаглал уналтад орж, Хошуудын хаант улс мөн мөхсөн байна. Зүүнгарын байлдан дагуулалт богино хугацаанд үргэлжилж, бүс нутгийг эзэлсэн хугацаа нь ойролцоогоор 1717 оноос 1720 он хүртэл байв. Энэ хугацаанд Зүүнгарууд тухайн бүс нутагт цэргийн засаг захиргаа тогтоож, Төвөдийн цэргийн бүтцэд нөлөөлсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} 1720 онд Чин улс [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Сюнь хунтайж Иньтийн]] удирдлага дор томоохон цэрэг илгээж [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал|Төвөдыг эзлэх]] зорилготой аян дайн хийв. Энэ их цэрэг Зүүнгаруудыг хөөн гаргаж, улмаар [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал]] тогтсон бөгөөд энэ нь [[Синьхайн хувьсгал]] хүртэл үргэлжилсэн юм. == Өмнөтгөл == 1637 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноён [[Гүш хаан|Төрбайх (удахгүй гүүш хаан)]] нь Зүүнгарын хаант улсын үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] дэмжлэгтэйгээр [[Халх Монголчууд|Халх монголын]] [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүдийг [[Улаанхуйн тулалдаан|Улаанхуйн тулалдаанд]] ялав.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Удалгүй тэд 1638 онд Лхаст очсон бөгөөд тэнд [[5-р Далай лам]] тэдэнд цол хэргэм олгосон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|pp=19–20}} Эрдэнэбаатард “[[Хунтайж]]” цол хүртээд, Төрбайхийн охин Амин Даратай гэрлүүлж түүний дараа [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагруу]] буцжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Харин Төрбайх “Гүүш хаан” болон “Шашны эзэн Чогьял” гэсэн цолыг авчээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=26-27}} Үүний дараа Хошуудууд [[Амдо]] руу нүүдэллэн суурьшиж, ойролцоогоор 100,000 улс тухайн бүс нутагт иржээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=27-28}} Дараа нь 5-р Далай ламын тагнуулууд Гүүш хаанд түүний эсрэг боломжит эвсэл байгуулагдаж байгаа тухай мэдээлжээ. Учир нь [[Цангпа улсын]] болон Бери улсын хүчнүүд нэгдэл байгуулахыг оролдсон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|p=20}} Үүний дараа Гүүш хан Хам болон [[Ү-Цанг]] руу довтолж,{{Sfn|Zahiruddin|1995|pp=195–197}} Төвөдийг нэгтгэн 5-р Далай ламын засаглалыг тогтоосон байна.{{Sfn|Uspensky|2014|p=232}} Улмаар [[Гандэн Фодранг]] засгийн хэлбэрээр байгуулагдаж, 1959 он хүртэл оршин тогтносон.{{Sfn|Snellgrove|Richardson|2003|p=197}} [[Файл:Map-Qing_Dynasty_1689-en.jpg|left|thumb|1689 оны [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсын]] газрын зураг.]] 1682 онд 5-р Далай лам нас барсан бөгөөд түүний үхлийг дараа нь [[Дэсри Сангье Гяцо]] нууцалжээ. Дараа нь тэр [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] гомдол илгээж, Хошуудуудыг хянах боломжгүй болсон тухай мэдээлсэн байна. Энэ нь Чин улсын өнөөгийн [[Хөхнуур муж]] болон зүүн Хамыг эзлэхэд хүргэв.{{Sfn|Smith|1997|pp=117–120}} Дараа нь Зүүнгарын хаант улс Энх амгаланд элч илгээж 5-р Далай ламын үхлийг мэдэгдсэн. Үүний хариуд Канси Лхас руу элч илгээж Цанъян Гяцог [[6-р Далай лам|6-р Далай ламаар]] өргөмжилжээ.{{Sfn|Smith|1997|pp=120–121}} Гэвч 6-р Далай лам нь сүм хийдийн амьдрал гэхээсээ илүү [[Архидалт|архи]], биеэ үнэлэлт болон [[яруу найраг]] сонирхдог байв.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}} 1698 онд Чин улс болон Хошуудуудын хооронд Төвөдийн хяналтын асуудлаар хурцадмал байдал нэмэгдэв. Дараа нь 1701 оны 1-р сарын 28-нд Манжийн [[Найман хошуу|Найман хошууны]] 2,000 орчим цэрэг Манпигийн удирдлага дор Дартседод [[Дартседогийн тулалдаан|Дартседогийн тулалдаанд]] Хошуудуудтай тулалдсан бөгөөд Хошуудууд ихээхэн хохирол амсжээ.{{Sfn|Yingcong|2009|p=61}} 1703 онд Энх амгалан болон Лазан хааны шахалтаар 6-р Далай ламыг огцруулжээ.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}} Дэсри Сангье Гяцо Лазан хааныг хордуулж алахыг оролдсон боловч амьд үлджээ.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=117–118}} Удалгүй 1705 эсвэл 1706 онд Дэсри Сангье Гяцoг Лазан хаан алж, түүний оронд шинэ “[[Далай лам]]” болох Еше Гяцо-г өргөмжилсөн. Гэвч энэ нь Хошуудын ноёдууд болон ихэнх [[Шарын шашин|Шарын шашины]] ламуудад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119-121}} Эцэст нь гурван Шарын шашины ламууд Зүүнгарын хаант улсаас дэмжлэг хүссэнээр,{{sfn|Mullin|2001|p=285}} Их Цэрэндондов ойролцоогоор 6,000–10,000 цэрэгтэйгээр Төвөд рүү хөдөлжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}}{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Түүнтэй хамт Чомбол, Товч, Санжи болон Дугар Зайсан нар явжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=74}} Түүний цэргүүд [[жад]], галт зэвсэг, [[Нум (Зэвсэг)|нум сум]], [[сэлэм]] болон хутгаар зэвсэглэгдсэн байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=97}} == Байлдан дагуулалт == [[Файл:Portrait_of_the_Kangxi_Emperor_in_Court_Dress.jpg|left|thumb|219x219px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] ордны хувцастай хөрөг. [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан.]] Зүүнгарууд Хөхнуур руу орох хоёр гарцыг хянах зорилгоор довтолсон бөгөөд Цэвээнравдан хаан Нгари болон [[Хамил тойрог|Хамил тойрогийг]] эзлэхийг зорьж байв. [[Нгари муж|Нгари мужид]] байрлаж байсан [[Ханченне]] Лазан хаанд Зүүнгаруудын Төвөдийн төв хэсэгт хийж буй довтолгооны талаар мэдээлжээ. Үүний улмаас Нгаригийн замаар явахыг орхиж, Зүүнгарууд шинэ зам сонгосон байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=71}} Дараа нь Зүүнгарууд Кериянгаас Нгатсанг руу явах замдаа Нгатсангийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=74–75}} Урт зам туулснаас шалтгаалан Зүүнгарууд их хэмжээний алдагдал хүлээсэн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=76}} Удалгүй тэд Нгатсангт 3,000–4,000 орчим цэрэгтэйгээр цэргийн хуаран байгуулжээ. Харин Лазан хаан 100 цэргүүд тагнуулын үүрэгтэйгээр илгээсэн бөгөөд энэ нь Тэнгри нуурын ойролцоо жижиг тулалдаанд хүргэсэн байна. Дараа нь Лазан хаан Тэнгэр нуурыг бэхлэж, өөрийн хүү Сурц тайжийн хамт нийт 10,000 орчим Хошууд–Төвөдийн цэргийг бүрдүүлсэн бөгөөд үүнд 2,000 Хошууд, 7,000 Төвөд цэрэг багтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}} [[Файл:LhaBzangKhan.jpg|thumb|[[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсын]] сүүлчийн хан [[Лазан хаан|Лазан хааны]] ханын зураг.]] Францын түүхч [[Рене Груссет|Рене Груссетийн]] бичсэнээр, 1717 оны зун Зүүнгарууд Төвөдөд ирсний дараа Лазан хаан Тэнгэр нуурын бүсэд тэднийг ойролцоогоор 3 сарын турш тогтоон барьжээ. Гэвч хүчний харьцаа дутсанаас болж тэр Лхас руу ухарч, [[Будала ордон|Будала ордонг]] бэхэлсэн байна.{{Sfn|Rene|1970|p=524}} Зүүнгаруудыг Чин улсын Ши Идэ “[[Нохой|нохойн]] [[мах]] идэж, дэмжлэггүй байсан” гэж дүрсэлсэн бол [[Есүс Христ|Есүс Христын]] номлогч Ипполито Десидери Их Цэрэндондовыг [[Македон (эртний улс)|Македонийн]] [[Македоны Александр|Агуу Александртэй]] адилтган бичжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Гэсэн ч Чин улсын 100,000 цэрэг Төвөд рүү хөдөлсөнгүй, учир нь тэд Зүүнгарууд их алдагдал хүлээн, Лхасыг эзэлж чадахгүй гэж үзсэн байна. Харин Лха-бзангын хүсэлтээр хөдөлгөөн эхэлж, Эрэнтэй 7,000 орчим цэрэгтэйгээр Төвөд рүү илгээгджээ.[[Файл:Lhasa_from_Potala_Palace.jpg|thumb|[[Будала ордон|Будала ордоноос]] харагдах [[Лхас]] хотын дүр төрх.|left]]1717 оны 8-р сарын 25-нд Зүүнгарууд Ларгийн даваагаар нэвтэрч, 500 орчим Хошууд цэрэгтэй тулалдсан байна. Тэд бага хохирол амсаж, Кундүй ламын хийдийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}} Дараа нь Лазан хаан, Сурц тайж болон Лувсанач тайж нар 10,500 орчим цэрэгтэйгээр 5,000 орчим Зүүнгар цэрэг рүү довтолсон боловч тооны давуу байдалтай байсан ч Хошуудууд ялагдсан, учир нь Зүүнгарууд зөвхөн бага хохирол амссан байна. Удалгүй Зүүнгарын арми 1717 оны 10-р сарын 8-нд Лхаса хотод хүрчээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=84}} Дараа нь Төвөдийн командлагч Аронгпа Зүүнгаруудыг отолт хийхийг оролдсон боловч тэд довтолгооныг урьдчилан мэдсэн тул бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=85}} Полхане Топгие дахин довтлохыг оролдсон боловч бүтэлгүйтэж, түүний туслах болон төвөд командлагч Бумтангпа тулалдаанд амь үрэгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=85–86}} [[Файл:Salween_River.jpg|thumb|Хар Ус]] Удалгүй 1717 оны 11-р сарын 30-нд Их Цэрэндондов Лхас хотод довтолж, сүм хийдүүдийг дээрэмдэн хотын хүн амыг олноор нь хяджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Тэр мөн хуурамч Далай лам Еше Гяцог огцруулж, [[7-р Далай лам|7-р Далай ламыг]] томилсон. Гэвч тэр 7-р Далай ламыг Лхас руу авчраагүй нь Шарын шашины ламуудын итгэлийг алдсан байна.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119–120}} 1717 оны 12-р сарын 2-нд Зүүнгарууд Будала ордонг довтолж, Лазан хаан алагдсанаар Хошуудын хант улс нуран унажээ.{{Sfn|Rene|1970|p=524}} Удалгүй Эрэнтэйн цэргүүд Хар Усад хүрсэн бөгөөд Зүүнгарын арми Чин улсын тусламжийн цэргийг бүслэн устгаж, [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд,]] [[Шинин]] орчмын бүсэд Чин улсын тусламжийн хүчийг бут цохисон байна.{{Sfn|Perdue|2005|pp=234–235}} == Үр дагавар == Зүүнгаруудын байлдан дагуулалтын дараа Иньтигийн удирдлага дор 300,000 орчим Чин улсын цэрэг Шинин хотод төвлөрсөн байна. Харин Их Цэрэндондов, ах Цэвээнравдан хаанаас ирж болзошгүй хариу довтолгооноос эмээж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=235}} Удалгүй Чин улсын экспедиц [[Хан үндэстэн]], [[Халх]], [[Өвөр Монгол|Өвөр монголын]] хүчнүүдээс бүрдсэн тул Зүүнгаруудаас Төвөдыг чөлөөлж чаджээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}} Чөлөөлөлтийн дараа Гандэн Фодранг Чин улсын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд Зүүнгарууд Кагьюпа болон Ньингмапа урсгалын сүм хийд, хийдүүдийг дээрэмдсэн тул шашны харилцаанд хурцадмал байдал үүссэн байна. Учир нь Их Цэрэндондов нь Шарын шашиныг дэмжиж байв.{{Sfn|Baabar|1999|pp=85–86}} Энэхүү байлдан дагуулалт нь Төвөдийн цэргийн хөгжилд нөлөөлсөн бөгөөд,{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} Зүүнгаруудын галт зэвсэг, жадны тактик болон “Замбурак” буюу [[тэмээ]] дээр суурилуулсан их буу ашиглах арга барил нутагшсан байна. Үүний үр дүнд 1727–1728 оны Төвөдийн иргэний дайнд Зүүнгарын их буу, партизан тактик ашиглагдсан байдаг.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=99–101}} Зүүнгарын Төвөдөд байгуулсан цэргийн захиргаа нь Чин цэргүүд ирсний дараа өөрсдийн их бууг үйлдвэрлэж эхэлсэн. Тэд Чамдогоос төмөр олборлон Зүүнгарын зэвсэг үйлдвэрлэлд ашиглаж байв. Зүүнгарын оргон зайлсан цэрэг Төгсийн тэмдэглэлээр, Их Цэрэндондовын арми ойролцоогоор 9 их буутай байсан бөгөөд тэдгээрийн 5-ыг нь булж, үлдсэнийг Дайш Цэвд өгсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=103–104}} Мөн Зүүнгаруудын жадны хэрэглээ Төвөдийн армид нөлөөлсөн бөгөөд,{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=105}} Полхане Топгиег жад хэрэглэх тактикийг өдөр тутмын сургалтад нэвтрүүлэхэд хүргэсэн. Тэрээр 1723 оны Нгатсангийн кампанит ажлын үеэр жад, галт зэвсэг, их буу болон нум сумыг хамтад нь ашиглах сургалтыг тогтмол хийдэг болсон байна. Полхане болон түүний хүчний гардан тулалдааны арга барил Зүүнгарын зэвсэгт тактикийн нөлөөгөөр өөрчлөгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=106}} Зүүнгарууд мөн довтолгооны үеэр Төвөд рүү шинэ замууд нээж, уулын бүсэд цэргийн хуаран, бэхлэлт байгуулан галт зэвсгийг үр ашигтай ашиглах тактик нэвтрүүлжээ. Энэ нь дарьт зэвсэг бүхий эзэнт гүрнүүдийн цэргийн технологийн нөлөөг Төвөдөд дамжуулсан хэрэг байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=107–108}} == Лавлагаа == {{Reflist}} [[Ангилал:Монголын түүх]] === Ном зүй === * {{Cite journal |last=Solomon |first=George Fitzherbert |last2=Alice |first2=Travers |date=12 March 2020 |title=The Ganden Phodrang’s Military Institutions and Culture between the 17th and the 20thCenturies, at a Crossroads of Influences |url=https://hal.science/hal-02507172/file/ret_53.pdf |journal=Asian Influences on Tibetan Military History between the 17th and 20th Centuries |volume=53 |pages=367}} * {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1996%20Tibetan%20Nation--history%20of%20Tibetan%20Nationalism%20and%20Sino-Tibetan%20relations%20by%20Smith%20s.pdf |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2 |access-date=2026-04-10 |archive-date=2025-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207023529/https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1996%20Tibetan%20Nation--history%20of%20Tibetan%20Nationalism%20and%20Sino-Tibetan%20relations%20by%20Smith%20s.pdf |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Karenina |first=Kollmar-Paulenz |url=https://www.amazon.com/Kleine-Geschichte-Tibets/dp/3406670946 |title=A Short History of Tibet |date=15 February 2006 |publisher=CHBeck |year=2006 |isbn=978-3406541001 |edition=1st |location=Munich |publication-date=15 February 2006 |pages=216 |language=de}} * {{cite book |last=Yingcong |first=Dai |url=https://books.google.com/books?id=DYHfVVAAf_kC |title=The Sichuan frontier and Tibet: imperial strategy in the early Qing: imperial strategy in the early Qing |publisher=University of Washington Press |year=2009 |isbn=978-0-295-98952-5}} * {{cite book |last=Schwieger |first=Peter |year=2015 |url=https://www.jstor.org/stable/10.7312/schw16852 |title=The Dalai Lama and the Emperor of China: A Political History of the Tibetan Institution of Reincarnation |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book|last=Mullin|first=Glenn H.|year=2001|title=The Fourteen Dalai Lamas: A Sacred Legacy of Reincarnation|isbn=978-1-57416-039-0|url=https://books.google.com/books?id=4eQKAAAAYAAJ|publisher=Clear Light Pub}} * {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C. |url=https://s3.us-west-1.wasabisys.com/p-library/books/a762644421fd67773495fbca0418c467.pdf |title=China Marches West: The Qing conquest of Central Eurasia |publisher=The Belknap press of Harvard university press, Peter C. Perdue |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massuchuchets |publication-date=2005 |pages=725}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |pages=934}} * {{Cite book |last=Dhondup |first=K. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1984%20Water-Horse%20and%20other%20Years--history%20of%2017th%20and%2018th%20century%20Tibet%20by%20Dhondup%20s.pdf |title=The Water-Horse and Other Years: A History of 17th and 18th Century Tibet |date=1984 |publisher=Library of Tibetan Works & Archives |year=1984 |isbn=978-8185102344 |location=978-8185102344 |publication-date=1984 |access-date=2026-04-10 |archive-date=2025-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250526110841/https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1984%20Water-Horse%20and%20other%20Years--history%20of%2017th%20and%2018th%20century%20Tibet%20by%20Dhondup%20s.pdf |url-status=dead }} * {{Cite journal |last=Spencer |first=Haines R. |date=2018 |title=Charismatic Authority in Context: An Explanation of Guushi Khan's Swift Rise to Power in the Early 17th Century |url=https://www.academia.edu/39043011/Charismatic_Authority_in_Context_An_Explanation_of_Guushi_Khan_s_Swift_Rise_to_Power_in_the_Early_17th_Century |journal=MONGOLICA: AN INTERNATIONAL JOURNAL OF MONGOL STUDIES |volume=52}} * {{Cite book |last=Zahiruddin |first=Ahmad |url=https://brill.com/view/journals/iij/40/3/article-p281_6.xml |title=A History of Tibet by the Fifth Dalai Lama of Tibet (English translation of Bod kyi deb ther dpyid kyi rgyal mo’i glu dbyangs) |date=1995 |publisher=Research Institute for Inner Asian Studies, Indiana University |year=1995 |isbn=0-933070-32-2 |volume=2 |location=Bloomington |publication-date=1995 |pages=195-196}} * {{Cite journal |last=Uspensky |first=Vladimir |date=2014 |title=The Status of Tibet In the Seventeenth – Early Eighteenth Centuries: A Mongolian Perspective |url=https://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/add1/a_uspensky_2014.pdf |journal=Proceedings of the international conference "Manchu and Tibetan studies}} * {{Cite book |last=Snellgrove |first=David |url=https://archive.org/details/aculturalhistoryoftibetdavidsnellgrovel.hughrichardson_443_W/page/n219/mode/2up |title=A Cultural History of Tibet. |last2=Richardson |first2=Hugh |date=2003 |publisher=Shambala Publications, Inc |year=2003 |isbn=0-87773-354-6 |edition=3rd |location=Boston & London |publication-date=2003}} pqw528ycjqp40p81qhefwlw9lb08akm 0 45858 857430 792888 2026-05-30T06:12:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857430 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Жоэль Матип |уугуул нэр = Жоэль Жоб Матип<ref>{{cite news | title = 2014 FIFA World Cup Brazil: List of Players | url = http://www.fifadata.com/document/fwc/2014/pdf/fwc_2014_squadlists.pdf | publisher = FIFA | format = PDF | page = 7 | date = 11 June 2014 | accessdate = 11 June 2014 | archive-date = 23 Арван хоёрдугаар сар 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191223034520/https://www.fifadata.com/document/fwc/2014/pdf/fwc_2014_squadlists.pdf | url-status = dead }}</ref> |зураг = Joel Matip 2011-08-03-2.jpg |хэмжээ = 250px |тайлбар = |мэндэлсэн огноо = 1991 оны 8 сарын 8 |мэндэлсэн газар = [[Герман]], [[Бохум]] |иргэншил = {{Далбаа Камерун|20px}} [[Камерун]] <br /> {{Далбаа Герман|20px}} [[Герман]] |өндөр = 193 |жин = 89 |байрлал = [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагч]] <br /> [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Герман|20px}} [[Шальке 04 (хөлбөмбөгийн баг)|Шальке 04]] |дугаар = 32 |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |1994—1997|{{Далбаа Герман|20px}} [[Вейтмар 45]]| |1997—2000|{{Далбаа Герман|20px}} [[Бохум (хөлбөмбөгийн баг)|Бохум]]| |2000—2009|{{Далбаа Герман|20px}} [[Шальке 04 (хөлбөмбөгийн баг)|Шальке 04]]|}} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2009—одоо|{{Далбаа Герман|20px}} [[Шальке 04 (хөлбөмбөгийн баг)|Шальке 04]]|143 (13) |2009—2011|{{зээл}}{{Далбаа Герман|20px}} [[Шальке 04 (хөлбөмбөгийн баг)|Шальке 04 II]]|4 (1)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал |2010—одоо|{{Далбаа Камерун|20px}} [[Камеруны хөлбөмбөгийн шигшээ|Камерун]]|26 (1)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 9 сарын 27 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2014 оны 6 сарын 23 }} '''Жоэль Жоб Матип''' ({{lang-fr|Joël Job Matip}}; 1991 оны наймдугаар сарын 8-нд [[Герман]]ы [[Бохум]] [[хот]]од төрсөн) — [[Камерун]]ы [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Шальке 04 (хөлбөмбөгийн баг)|Шальке 04]]» болон [[Камеруны хөлбөмбөгийн шигшээ|Камеруны шигшээд]] тоглодог. == Замнал == [[Герман]]ы [[Бохум]] [[хот]]од Камерун эцэг, Герман эхийн хүү болон мэндэлсэн Жоэль Матип өсвөрийн «Вейтмар 45» багаас [[1997]] онд «[[Бохум (хөлбөмбөгийн баг)|Бохумын]]» академид мэргэшихээр элссэн байдаг.<ref>{{cite web | url = http://www.schalke04.de/?id=5065 | title = Joël Matip | language = German | publisher = FC Schalke 04 | accessdate = 5 August 2012}}</ref> Улмаар [[2000]] оны долоодугаар сард «[[Шальке 04 (хөлбөмбөгийн баг)|Шалькегийн]]» академид шилжсэн ажээ.<ref>{{cite web | url = http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/vereine/1-bundesliga/2012-13/fc-schalke-04-2/57147/spieler_matip-joel.html | title = Matip, Joel | language = German | publisher = kicker.de | accessdate = 5 August 2012}}</ref> Анх [[2009]] оны [[10 сарын 17|аравдугаар сарын 17-нд]] [[Германы хөлбөмбөгийн III лиг|III лигт]] «[[Саарбрюккен (хөлбөмбөгийн баг)|Саарбрюккений]]» эсрэг мэргэжлийн гараагаа хийсэн<ref>{{cite web | url = http://www.reviersport.de/articles-97252.html | title = Sonntagsschuss bricht das Genick | language = German | publisher = reviersport.de | date = 17 October 2009 | accessdate = 5 August 2012}}</ref> Матипийг [[11 сарын 7|арваннэгдүгээр сарын 7-нд]] [[Германы хөлбөмбөгийн лиг|Бундеслигт]] «[[Бавари Мюнхен|Бавари Мюнхений]]» эсрэг тоглуулахад<ref>{{cite web | url = http://sportbild.bild.de/SPORT/bundesliga/2009/11/07/bayern-schalke/felix-magath-bubi-matip-trifft-louis-van-gaal-wieder-ohne-sieg.html | title = Wieder kein Sieg! Bayern weiter in der Krise | language = German | publisher = bild.de | date = 7 November 2009 | accessdate = 5 August 2012 | archive-date = 17 Хоёрдугаар сар 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120217145704/http://sportbild.bild.de/SPORT/bundesliga/2009/11/07/bayern-schalke/felix-magath-bubi-matip-trifft-louis-van-gaal-wieder-ohne-sieg.html | url-status = dead }}</ref> тэнцээний гоол, чадварлаг тоглолтоо харуулсанд 'онцлох тоглогчоор' алдаршиж байв.<ref>{{cite web | url = http://www.goal.com/de/news/827/bundesliga/2009/11/07/1610570/man-of-the-match-joel-matip | title = Man of the Match: Joel Matip | language = German | publisher = goal.com | date = 7 November 2009 | accessdate = 5 August 2012}}</ref> [[2010]] оны [[3 сарын 2|гуравдугаар сарын 2-нд]] 3.5 жилийн гэрээ байгуулав.<ref>{{cite web | url = http://www.ontheminute.com/news/news.php?news=21504 | title = Schalke starlet signs new deal | publisher = ontheminute.com | date = 2 March 2010 | accessdate = 5 August 2012 | archive-date = 25 Тавдугаар сар 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150525141740/http://www.ontheminute.com/news/news.php?news=21504 | url-status = dead }}</ref> [[2012]] оны нэгдүгээр сард гэрээгээ [[2016]] оны [[6 сарын 30|зургаадугаар сарын 30-нд]] дуусахаар сунгав.<ref>{{cite web |url=http://www.sportsbooks.com/news/sports_betting/951727.html |title=Matip signs extension with Schalke |publisher=[[Sportsbook.com]] |date=5 January 2012 |accessdate=5 August 2014 |archive-date=24 Есдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924104806/http://www.sportsbooks.com/news/sports_betting/951727.html |url-status=dead }}</ref> == Шигшээ == Матип [[2009]] оны [[12 сарын 23|арванхоёрдугаар сарын 23-нд]] [[Камеруны хөлбөмбөгийн шигшээ|Камеруны шигшээд]] дуудагдсан.<ref>{{cite web | url = http://www.fecafootonline.com/?lng=1&module=media&idrub=96826&idnews=82399 | title = CAN 2010 : La liste des 23 | publisher = fecafootonline.com | date = 22 December 2009 | accessdate = 5 August 2012 | archive-date = 2 Гуравдугаар сар 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120302151804/http://www.fecafootonline.com/?lng=1&module=media&idrub=96826&idnews=82399 | url-status = dead }}</ref> Хоёр ([[2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2010]], [[2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2014]]) [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ|ДАШТ-д]] оролцсон. [[2014]] оны [[6 сарын 23|зургаадугаар сарын 23-нд]] ДАШТ-ийг нутагтаа зохиосон [[Бразилын хөлбөмбөгийн шигшээ|Бразилын]] ('''1''':4) хаалгыг Матип мялаасан. == Амжилт == * [[Германы хөлбөмбөгийн цом|Германы цомын]] эзэн: 2010/11 * [[Германы хөлбөмбөгийн супер цом|Германы супер цомын]] эзэн: 2011 == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * {{nfteams|37494}} * [http://www.fussballdaten.de/spieler/matipjoel/2014/ Профайл - ''Fussballdaten.de''] {{ref-de}} * [http://www.transfermarkt.de/joel-matip/profil/spieler/82105 Профайл - ''Transfermarkt.de''] {{ref-de}} {{Cameroon-footy-bio-stub}} {{Шальке 04 багийн бүрэлдэхүүн}} {{2010 оны ДАШТ-д Камеруны хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Камеруны хөлбөмбөгийн шигшээ}} [[Ангилал:1991 онд төрсөн]] [[Ангилал:Камеруны хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Камеруны шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Шальке 04 багийн тоглогч]] [[Ангилал:Камерунчууд]] nek7pmmlk8zynf483y5pmycuei0rym2 0 45999 857401 800379 2026-05-30T00:55:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857401 wikitext text/x-wiki {{Short description|Мароккогийн хөлбөмбөгчин (1989-2024)}} {{Инфобокс хөлбөмбөгчин | name = Абдельазиз Баррада | image = DSC 9202 (8094804286).jpg | caption = Баррада 2012 онд | full_name = | birth_date = {{birth date|1989|6|19|df=y}} | birth_place = [[Провен]], Франц | death_date = {{death date and age|2024|10|24|1989|6|19|df=y}} | death_place = [[Парис]], Франц | height = 1.79 м | position = [[Хагас хамгаалагч]] | youthyears1 = | youthclubs1 = [[Парис (хөлбөмбөгийн баг)|Парис]] | youthyears2 = | youthclubs2 = [[Сенар-Муасси]] | years1 = 2006–2007 | clubs1 = [[Сенар-Муасси]] | caps1 = 11 | goals1 = 3 | years2 = 2007–2010 | clubs2 = [[Пари Сен-Жермений академи|Пари Сен-Жермен B]] | caps2 = 43 | goals2 = 2 | years3 = 2010–2011 | clubs3 = [[Хетафе B|Хетафе B]] | caps3 = 32 | goals3 = 4 | years4 = 2011–2013 | clubs4 = [[Хетафе (хөлбөмбөгийн баг)|Хетафе]] | caps4 = 64 | goals4 = 8 | years5 = 2013–2014 | clubs5 = [[Аль Жазира (хөлбөмбөгийн баг)|Аль Жазира]] | caps5 = 22 | goals5 = 10 | years6 = 2014–2016 | clubs6 = [[Марсель (хөлбөмбөгийн баг)|Марсель]] | caps6 = 33 | goals6 = 2 | years7 = 2016–2018 | clubs7 = [[Аль-Наср Дубай)|Аль-Наср]] | caps7 = 33 | goals7 = 9 | years8 = 2018–2019 | clubs8 = [[Антальяспор]] | caps8 = 5 | goals8 = 0 | years9 = 2019 | clubs9 = → [[Химнастик (хөлбөмбөгийн баг)|Химнастик]] (зээлээр) | caps9 = 4 | goals9 = 0 | years10 = 2019–2020 | clubs10 = [[Аль-Шахания (хөлбөмбөгийн баг)|Аль-Шахания]] | caps10 = 5 | goals10 = 0 | years11 = 2020–2021 | clubs11 = [[Луситанос Сен-Маур]] | caps11 = 0 | goals11 = 0 | totalcaps = 252 | totalgoals = 38 | nationalyears1 = 2011–2012 | nationalteam1 = [[Мароккогийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг (-23)|Марокко U23]] | nationalcaps1 = 11 | nationalgoals1 = 4 | nationalyears2 = 2012–2015 | nationalteam2 = [[Мароккогийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Марокко]] | nationalcaps2 = 26 | nationalgoals2 = 4 }} '''Абдельазиз Баррада''' ({{lang-fr|Abdelaziz Barrada}}; [[1989]] оны [[6 сарын 19|зургаадугаар сарын 19-нд]] [[Провен]] [[хот]]од төрсөн 2024 оны 10-р сарын 24-нд нас барсан) — [[Марокко]]гийн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Франц]]ын «[[Марсель (хөлбөмбөгийн баг)|Марсель]]» болон [[Мароккогийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Мароккогийн шигшээд]] [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагчаар]] тоглодог. [[Лондон]]ы [[Лондоны олимп (2012 он)|олимпт]] оролцсон. == Замнал == [[2013]] оны [[7 сарын 6|долоодугаар сарын 6-нд]] [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|АНЭУ-ын]] «[[Аль Жазира (хөлбөмбөгийн баг)|Аль Жазиратай]]» дөрвөн жилээр гэрээлж байсан.<ref>{{cite news|url=http://www.proleague.ae/en/news/barrada-to-al-jazira.html|title=Al Jazira sign Abdelaziz Barrada from Getafe|publisher=Pro League|date=6 July 2013|accessdate=8 July 2013|archive-date=8 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://archive.today/20130708062744/http://www.proleague.ae/en/news/barrada-to-al-jazira.html|url-status=dead}}</ref> [[2014]] оны [[8 сарын 10|наймдугаар сарын 10-нд]] «[[Марсель (хөлбөмбөгийн баг)|Марсель]]» багтай дөрвөн жилээр гэрээлсэн ба ойролцоогоор 4.5 сая еврог наймаанд зарцуулсан гэжээ.<ref>{{cite news|url=http://www.thenational.ae/sport/arabian-gulf-league/al-jazira-sell-off-playmaker-abdelaziz-barrada-to-marseille|title=Al Jazira sell off Barrada to Marseille|publisher=The National|date=10 August 2014|accessdate=12 August 2014}}</ref> [[8 сарын 29|Наймдугаар сарын 29-нд]] «[[Ницца (хөлбөмбөгийн баг)|Ниццагийн]]» эсрэг (4:0) дебютээ хийхдээ гоолдсон. == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == * [http://int.soccerway.com/players/abdelaziz-barrada/75250/ Үзүүлэлт - soccerway] * [https://web.archive.org/web/20120207014234/http://www.getafecf.com/index.php?option=com_joomleague&func=showPlayer&p=32&pid=1439&Itemid=80 Профайл - Хетафе] {{es icon}} * [http://www.bdfutbol.com/en/j/j101044.html Профайл - Испанийн лиг] * {{nfteams|49794}} * {{transfermarkt|barrada|93664}} {{Morocco-footy-bio-stub}} {{Олимпик Марсель багийн бүрэлдэхүүн}} {{2012 оны зуны олимпт Мароккогийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2013 оны Африк үндэстний цомд Мароккогийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} [[Ангилал:Мароккогийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Хетафе багийн тоглогч]] [[Ангилал:Аль-Жазира багийн тоглогч]] [[Ангилал:Олимпик Марсель багийн тоглогч]] [[Ангилал:Мароккогийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Францын хүн]] [[Ангилал:Мароккочууд]] [[Ангилал:1989 онд төрсөн]] 4kkjl7ttu3su68w30tphs1le46b18lp 0 46331 857428 742484 2026-05-30T06:02:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857428 wikitext text/x-wiki {{НБА2 тоглогч | Нэр = Жоди Микс | Англиар = Jodie Meeks | Хоч = | Зураг = Jodie Meeks Lakers 2013.jpg | Хэмжээ = 200px | Тайлбар = Микс «Лейкерст» | Байрлал = [[Шидэгч-хамгаалагч]] | Өндөр = 193 [[Сантиметр|см]] | Жин = 94 [[Килограмм|кг]] | Баг = Детройт Пистонс | Дугаар = 20 | Иргэншил = {{USA}} | Мэндэлсэн огноо = {{birth date and age|1987|8|21}} | Мэндэлсэн газар = [[Теннесси]], [[Нашвилл]] | Бага сургууль = Норкросс (Жоржиа, Норкросс) | Ахлах сургууль = Кентакки (2006—2009) | Драфт = 41 | Драфтын жил = 2009 | Сонгогдсон баг = [[Милуоки Бакс]] | Багууд = <nowiki></nowiki> * [[Милуоки Бакс]] (2009—2010) * [[Филадельфия Севенти Сиксерс|Филадельфия-76]] (2010—2012) * [[Лос-Анжелес Лейкерс]] (2012—2014) * [[Детройт Пистонс]] (2014—одоо) | Алдар цол = * Бүх Америкийн коллежийн II шигшээд нэрлэгдсэн (2009) }} '''Жоди Микс''' ({{lang-en|Jodie Meeks}}; [[1987]] оны [[8 сарын 21|наймдугаар сарын 21-нд]] [[Теннесси]] [[муж]]ийн [[Нашвилл]] [[хот]]од төрсөн) — [[АНУ|Америкийн]] мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо|НБА-гийн]] «[[Детройт Пистонс]]» [[хамгаалагч (сагсан бөмбөг)|хамгаалагчаар]] тоглодог. == Замнал == [[2009]] оны драфтын №41 Микс хуваарилагдсан «[[Милуоки Бакс|Милуоки Бакстаа]]» сэлгээнээс хагас улирал тоглоод [[2010]] оны [[2 сарын 18|хоёрдугаар сарын 18-нд]] «[[Филадельфия Севенти Сиксерс|Филадельфияд]]» [[Франциско Элсон]]ы хамт [[Примож Брезеца]] болон [[Ройал Айви]]гийн солигдон элсчээ.<ref>{{cite web |url=http://www.nba.com/sixers/news/sixers_trade_100218.html |title=Sixers Complete Four Player Trade with Milwaukee |work=[[NBA.com]] |date=2010-02-18 |accessdate=2010-02-18}}</ref> Тэр «[[Лос-Анжелес Лейкерс]]» багтай [[2012]] оны [[8 сарын 13|наймдугаар сарын 13-нд]] хоёр жилээр гэрээлэв.<ref>{{cite web|url=http://www.nba.com/lakers/releases/120813lakers_sign_meeksandebanks|title=Lakers Sign Meeks, Ebanks|work=NBA.com|date=August 13, 2012|accessdate=August 13, 2012}}</ref> Улмаар [[11 сарын 30|арваннэгдүгээр сарын 30-нд]] «[[Денвер Наггетс|Денвер Наггетсийн]]» эсрэг ('''122''':103) 21 оноо авахдаа холын зайнаас гурван удаа {{comment|довтолжээ|шидсэн}}.<ref>{{cite news|title=Lakers use 17 3-pointers to trounce Nuggets|date=November 30, 2012|work=ESPN.com|agency=Associated Press|url=http://scores.espn.go.com/nba/recap?gameId=400277952|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121201190049/http://scores.espn.go.com/nba/recap?gameId=400277952|archivedate=Арван хоёрдугаар сар 1, 2012|deadurl=no|access-date=Арван нэгдүгээр сар 12, 2014|url-status=dead}}</ref> Миксийг «[[Детройт Пистонс]]» гурван жилийн 19.5 сая доллараар [[2014]] оны [[7 сарын 14|долоодугаар сарын 14-нд]] элсүүлсэн юм.<ref>{{cite news|url=http://www.nba.com/pistons/news/detroit-pistons-sign-free-agent-guard-jodie-meeks|title=Detroit Pistons Sign Free Agent Guard Jodie Meeks|work=NBA.com|date=July 14, 2014|accessdate=July 14, 2014}}</ref><ref>{{cite news|last=Harper|first=Zach|url=http://www.cbssports.com/nba/eye-on-basketball/24602895/report-pistons-jodie-meeks-agree-to-three-year-19m-contract|title=Report: Pistons, Jodie Meeks agree to three-year, $19M contract|work=CBSSports.com|date=July 1, 2014|accessdate=July 14, 2014}}</ref> ==НБА-гийн үзүүлэлт== {{НБА-гийн тоглогчийн үзүүлэлтийн таних тэмдэг}} ===Улирал=== {{НБА-гийн тоглогчийн үзүүлэлт}} |- | align="left" | {{nbay|2009}} | align="left" | [[Милуоки Бакс|Милуоки]] | 41 || 0 || 11.9 || .362 || .280 || .857 || 1.8 || 0.5 || 0.3 || '''0.1''' || 4.1 |- | align="left" | {{nbay|2009}} | align="left" | [[Филадельфия-76|Филадельфия]] | 19 || 0 || 12.3 || .440 || .380 || .722 || 1.4 || 0.9 || 0.3 || '''0.1''' || 5.9 |- | align="left" | {{nbay|2010}} | align="left" | [[Филадельфия-76|Филадельфия]] | 74 || 64 || 27.9 || .425 || .397 || .894 || 2.3 || 1.1 || 0.9 || '''0.1''' || 10.5 |- | align="left" | {{nbay|2011}} | align="left" | [[Филадельфия-76|Филадельфия]] | 66 || 50 || 24.9 || .409 || .365 || '''.906''' || 2.4 || 0.8 || 0.6 || 0.0 || 8.4 |- | align="left" | {{nbay|2012}} | align="left" | [[Лос-Анжелес Лейкерс|Л.А. Лейкерс]] | '''78''' || 10 || 21.3 || .387 || .357 || .896 || 2.2 || 0.9 || 0.7 || '''0.1''' || 7.9 |- | align="left" | {{nbay|2013}} | align="left" | [[Лос-Анжелес Лейкерс|Л.А. Лейкерс]] | 77 || '''70''' || '''33.2''' || '''.463''' || '''.401''' || .857 || '''2.5''' || '''1.8''' || '''1.4''' || '''0.1''' || '''15.7''' |- | align="left" | Замнал | align="left" | | 355 || 194 || 24.3 || .424 || .376 || .875 || 2.2 || 1.1 || 0.8 || 0.1 || 9.7 {{s-end}} === Плей-офф === {{НБА-гийн тоглогчийн үзүүлэлт}} |- | align="left" | [[2011]] | align="left" | [[Филадельфия-76|Филадельфия]] | 5 || '''5''' || '''25.0''' || '''.419''' || '''.444''' || .833 || '''2.0''' || '''0.8''' || 0.6 || 0.0 || '''7.8''' |- | align="left" | [[2012]] | align="left" | [[Филадельфия-76|Филадельфия]] | '''13''' || 1 || 7.8 || .346 || .231 || '''1.000''' || 0.3 || 0.3 || 0.2 || '''0.1''' || 2.7 |- | align="left" | [[2013]] | align="left" | [[Лос-Анжелес Лейкерс|Л.А. Лейкерс]] | 1 || 0 || 20.0 || .250 || .000 || '''1.000''' || '''2.0''' || 0.0 || '''1.0''' || 0.0 || 4.0 |- | align="left" | Замнал | align="left" | | 19 || 6 || 13.0 || .377 || .333 || .955 || 0.8 || 0.4 || 0.4 || 0.1 || 4.1 {{s-end}} == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == *[http://www.jodiemeeks.net Албан ёсны цахим хуудас]{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.ukathletics.com/index.php?s=&url_channel_id=37&url_article_id=18030&change_well_id=2 Намтар - Кентакки] {{Детройт Пистонс багийн бүрэлдэхүүн}} {{2009 оны НБА-гийн драфт}} [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] [[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]] [[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн шидэгч-хамгаалагч]] [[Ангилал:Милуоки Бакс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Филадельфи Севенти Сиксерс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Лос-Анжелес Лейкерс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Детройт Пистонс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] emc1u4kl2p44f3i0b0uuubpk1yd9gjn 0 55551 857369 774556 2026-05-29T14:31:00Z Amherst99 5169 /* */ 857369 wikitext text/x-wiki '''Ко́нсул''' ({{Lang-la|consul}} - зөвлөх гэсэн үгнээс гаралтай) - суугаа орныхоо заасан тойрогт консулын үйл ажиллагаа явуулах зорилготой өөр нэг улсаас илгээгдсэн дипломат албан тушаалтан. Өөрөөр хэлбэл тухайн гадаад оронд өөрийн орны болон иргэнийхээ ашиг сонирхол, эрхийг хамгаалах, төлөөлөх үүрэгтэй албан дипломат тушаалтан. * - Гадаад харилцааны яам, Дипломат төлөөлөгчийн газрын консулын үйл ажиллагаа нь тухайн улсын хууль тогтоомжийн хүрээнд өөрийн улсын иргэдийн хууль ёсны эрх ашгийг хамгаалахад чиглэгддэг. * - Консул нь гадаад улсын виз олгуулах, виз мэдүүлэх цаг авч өгөх, Элчин сайдын яам, Консулыг нь шахаж шаардах, шийдвэр гаргахад нөлөөлөх боломжгүй. Учир нь аливаа улсын Элчин сайдын яамны виз олгох үйл ажиллагаа, виз олгох эсэх шийдвэр гаргах нь тухайн улсын хууль тогтоомжийн хүрээнд шийдэгддэг. * - Аль нэг улсын визийн хугацаа хэтрүүлсэн, тухайн улсын хилээр нэвтрэх журмыг зөрчсөн, хилийн хориг тавигдсан бол цуцлуулах, хугацааг нь богиносгох боломжгүй. Энэ тохиодолд тухайн улсын хууль тогтоомжийн дагуу иргэн өөрөө давж заалдах эсвэл хилийн хориг нь дуустал зорчих эрхийг сэргээх боломж хомс байдаг. * - Гэмт хэрэг, зөрчилд холбогдсон иргэний гэм буруутай эсэхийг тогтоох, мөрдөн шалгах, суллуулах, өмгөөллийн үйлчилгээ үзүүлэх, гадаад улсын шүүхийн үйл ажиллагаа, шийдвэр гаргахад нөлөөлөх боломжгүй. - Хууль, журамд нийцээгүй, илт хууль бус хүсэлтийг шийдвэрлэх үүрэггүй болно. "1963 оны Консулын харилцааны тухай Венийн Конвенц" Консулын үйл ажиллагаагаа зохицуулдаг олон улсын эрх зүйн баримт бичиг. '''Консулын патент / Consular Commission''' Консулын газрын тэргүүний албан тушаалд тухайн этгээд томилогдож байгааг баталсан баримт бичиг юм. '''Экзекватур / Exequatur''' Хүлээн авагч улсын зүгээс консулын албан ёсны үүргээ гүйцэтгэхийг КГ-ын тэргүүнд эцэслэн зөвшөөрч байгаа баримт бичиг. '''Консулын тойрог / Consular District''' Суугаа орноос албан ёсоор Консулын үүргээ гүйцэтгэх тогтоосон тойргийг хэлнэ. '''Консулын албаны тухай''' Консулын алба нь дипломат албаны бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд хилийн чанадад Монгол Улсын иргэн, хуулийн этгээдийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хамгаалах үндсэн үүрэгтэй. XIX зууны сүүл үеэс Сибирт төмөр зам тавигдан Хаант Оростой худалдаа хийх явдал өргөжиж, Оросын худалдаачид Монголд ирэх болсон үеэс консулын харилцаа үүсэн бий болох нөхцөл бүрдсэн гэж үздэг бөгөөд 1860 онд Өргөө хотод [[Монгол дахь Оросын Консулын газрууд|Оросын Консулын газар]] нээгдсэн бол 1870-80 онд Ховд, Улиастай, Шивээ Хиагт (Алтанбулаг)-д Консулын газар мөн байгуулагдаж байжээ. БНМАУ-ын консулын дүрмийг 1929 оны 1-р сарын 29-нд Улсын Бага Хурлаар баталж, Монголын консулын албаны эрх үүрэг, зохион байгуулалт, бүтцийг тодорхойлсон боловч 1950 оны 6 дугаар сарын 29-нд МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчооны 52, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 38/67-р тогтоолоор ГХЯ-нд бие даасан Консулын хэлтсийг анх байгуулснаар орчин цагийн Монгол Улсын Консулын алба бэхжин хөгжиж эхэлсэн түүхтэй. Консулын дүрмийг хожим 1958, 1978, 2002 онд тус тус шинэчилсэн. <br> '''Консулын ангилал, үүргүүд'''<br> Консулын газрын албан тушаал:<br> * Ерөнхий консул * Консул * Дэд консул * Консулын агент * * '''Консулын төлөөлөгчийн газрууд''' <br> а/. Ерөнхий Консулын газар<br> б/. Консулын газар<br> в/. Консулын агентын газар /ховор/ байдаг байна.<br> * Консулын төлөөлөгчийн газруудад Ерөнхий консул, консул, дэд консул болон атташе гэсэн албан тушаалууд байдаг. /Дипломат албаны тухай хууль/<br> Консулын албан тушаалд хоёр ангилал байдаг. 1.Консулын албан тушаал /ГХЯ-ны орон тооны/, 2.Өргөмжит консулын албан тушаал /ГХЯ-ны орон тооны бус/. * * Консулын төлөөлөгчийн газар нээх, консулын үүрэг гүйцэтгэх журам, консулын ажилтан томилох, консулын байгууллагын үйл ажиллагаа, халдашгүй дархан байдал зэрэг нь [[1963]] оны 4 дүгээр сарын 24-ний өдрийн Консулын харилцааны тухай [[Вена|Вен]]ийн конвенцаар зохицуулагддаг. Консулын үндсэн үйл ажиллагаанууд: * Төлөөлж буй улс, түүний иргэдийн /хуулийн этгээд болон хувь хүн/ эрх, ашгийг хамгаалах, төлөөлөх бөгөөд тэдгээрт тусламж дэмжлэг үзүүлэх; * Төлөөлж буй болон суугаа орон хоорондын худалдаа, эдийн засаг, соёл, хүмүүнлэг, шинжлэх ухааны салбрын холбоог тал бүрээр хөгжүүлэх; * Төлөөлж буй орны дотоод, гадаад бодлогын талаарх албан ёсны мэдээллийг түгээх; * Гадаадын иргэдэд өөрийн оронд нэвтрэх виз олгох; * Өөрийн орны иргэдэд паспорт олгох; * Нотариатын үйл ажиллагаа явуулах; * Иргэний эрх зүйн байдлын бүртгэл явуулах; * Иргэншлийн асуудлыг авч үзэх; * Өөрийн харьяат иргэдэд холбогдолтой иргэний болон эрүүгийн хэргүүдэд эрх зүйн туслалцаа дэмжлэг үзүүлэх; * Консулын тойрогт хамаарагдаж буй өөрийн иргэдийн бүртгэл хөтлөх. '''Өргөмжит консул''' — консулын зарим үүргийг сайн дурын үндсэн дээр гүйцэтгэдэг, төлөөлж буй орны дипломат албаны бус хүнийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл төлөөлж буй орноос цалинждаггүй, сайн дураар хоёр талын гэрээний үндсэн дээр тодорхой үүрэг гүйцэтгэдэг гэсэн үг. Ихэнх тохиолдолд суугаа орны иргэн бөгөөд ажил хэрэгч хүмүүс энэ үүргийг хүлээдэг байна. [[Ангилал:Консул|!]] [[Ангилал:Төрийн албан хаагчийн мэргэжил]] [[Ангилал:Хууль эрх зүйн мэргэжил]] 552kh4lk2jenx2mbjoseaqvfj9obp7c 0 60364 857396 845187 2026-05-30T00:09:25Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857396 wikitext text/x-wiki {{short description|Өмнөд Солонгосын компани}} {{Инфобокс компани | native_name = 큐브엔터테인먼트 | logo = | logo_caption = 2011 оноос хойш ашиглагдаж буй лого | type = Олон нийтийн компани | traded_as = | genre = {{hlist|К-поп|R&B|хип хоп}} | foundation = 2006 оны 8 сарын 29 (Playcube, Inc.)<ref>{{cite magazine |url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/global/1213713/umg-partners-with-korean-k-pop-firm |title=UMG Partners With Korean K-Pop Firm |author=Андре Пейн |date=2010-01-05 |magazine=[[Billboard (сэтгүүл)|Billboard]] |access-date=2025-11-23 |archive-date=2016-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160814184121/http://www.billboard.com/biz/articles/news/global/1213713/umg-partners-with-korean-k-pop-firm |url-status=live }}</ref> | founders = {{ubl|Хонг Сын-сун|Шин Жун-хва}} | defunct = | location_city = Сондун дүүрэг, [[Сөүл]] | location_country = Өмнөд Солонгос | key_people = {{Unbulleted list | Hong Seung-sung (хамтран үүсгэн байгуулагч) | Shin Jung-hwa (хамтран үүсгэн байгуулагч, CEO) | Noh Hyun-Tae (Дэд ерөнхийлөгч) }} | industry = Энтертайнмент | revenue = {{ubl|₩ 29.830 тэрбум (2019)<ref name="revenue2019">{{cite web|url=http://vip.mk.co.kr/news/view/21/28/641765.html|title=Income Statement for Cube Entertainment|access-date=2019-01-24|archive-date=2019-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190124203509/http://vip.mk.co.kr/news/view/21/28/641765.html|url-status=live |last1=Kr |first1=vip. mk. co }}</ref>}} | operating_income = | net_income = {{ubl|₩ 969 сая (2019)<ref name="revenue2019" />}} | owner = {{ublist | Сын-гон Кан (36.77%) | VT Co., Ltd. (9.53%) | Cheol Jeong (8.15%) | Бусад (45.55%)<ref>{{Cite web |title=Cube Entertainment Inc: Shareholders Board Members Managers and Company Profile {{!}} {{!}} MarketScreener |url=https://www.marketscreener.com/quote/stock/CUBE-ENTERTAINMENT-INC-26405963/company/ |access-date=2025-05-24 |website=www.marketscreener.com |language=en-US}}</ref> }} | num_employees = 79 (2018) | parent = | divisions = | subsid = {{ubl|Cube Entertainment Japan|U-Cube}} | website = {{URL|www.cubeent.co.kr|cubeent.co.kr}} (Солонгос) <br/>{{URL|https://cubeent.jp}} (Япон) | footnotes = | intl = }} '''Cube Entertainment''' нь 2006 онд үүсгэн байгуулагдсан, [[Өмнөд Солонгос]]ын хөгжмийн агентлаг юм. 2006 оны 8 сарын 29-нд [[JYP Entertainment]]-ийн ерөнхийлөгч асан ''Hong Seung-sung'' (Simon Hong гэгддэг) болон ''Shin Jung-hwa'' (Monica Shin) нар ''Cube''-г анх ''"Playcube Inc."'' нэртэйгээр үүсгэн байгуулжээ. Үндэслэгчдийн хуучин харилцааны улмаас ''Cube''-г ''JYP Entertainment''-ийн охин компани хэмээн зарим хүмүүс буруу боддог ч энэ нь биеэ даасан корпораци юм.<ref>{{cite magazine|title=UMG Partners With Korean K-Pop Firm|url=https://www.billboard.com/biz/articles/news/global/1213713/umg-partners-with-korean-k-pop-firm|magazine=Billboard|date=5 May 2010|access-date=25 May 2019|archive-date=21 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621031204/https://www.billboard.com/biz/articles/news/global/1213713/umg-partners-with-korean-k-pop-firm|url-status=live}}</ref> 2020 оны 4 сард ''Cube''-ийн хамтран үүсгэн байгуулагч ''Hong Seung-sung'' өмчлөлийн маргааны улмаас компаниас огцорч,<ref>{{Cite web|date=2020-04-01|title=Cube Entertainment founder resigns after ownership dispute|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20200401000730|access-date=2020-09-01|website=The Korea Herald|language=en|archive-date=2020-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200415185746/http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20200401000730|url-status=live}}</ref> одоогийн байдлаар '''удирдах хүмүүс''' нь: ''Shin Jung hwa'' - үүсгэн байгуулагч, ''Music Cube''-ын захирал; ''Noh Hyun Tae'' - дэд ерөнхийлөгч. == Түүх == 2009 онд Cube-ийн анхны хоёр хамтлаг дэбютээ хийсэн бөгөөд [[4Minute]] охидын хамтлаг нь 6 сард, [[Beast]] хөвгүүдийн хамтлаг нь 10 сард дэбютээ хийсэн. 2010 онд Cube-ийн анхны соло уран бүтээлч ''G.NA'' дэбютээ хийжээ.<ref>{{cite web|date=July 15, 2010|title=오소녀 전 멤버 지나, 5년 만에 데뷔 무대|url=https://entertain.naver.com/read?oid=011&aid=0002081037|access-date=2019-12-19|work=Hankooki|archive-date=2022-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220223010636/https://entertain.naver.com/read?oid=011&aid=0002081037|url-status=live}}</ref> 2011 онд Cube-ийн анхны охин компани '''A-Cube Entertainment''' байгуулагдаж, тус оныхоо 4 сард [[Apink]] охидын хамтлагийг гаргасан. 2015 оны сүүлээр ''Huh Gak'' болон [[Apink]] нарын харьяалагддаг ''A-Cube Entertainment''-ыг [[LOEN Entertainment]] худалдаж авсан юм. LOEN нь A-Cube-ын 70%-ын хувьцааг худалдаж авснаар тус агентлагийн цорын ганц эзэмшигч болсон. A-Cube нь цааш өргөжин тэлсээр 2022 оны байдлаар '''IST Entertainment''' нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна.<ref>{{cite web |url=http://www.allkpop.com/article/2015/11/loen-entertainment-buys-majority-of-a-cube-entertainments-shares |title=LOEN Entertainment buys majority of A Cube Entertainment's shares |publisher=Allkpop |date=November 25, 2015 |access-date=March 9, 2016 |archive-date=July 15, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160715164128/http://www.allkpop.com/article/2015/11/loen-entertainment-buys-majority-of-a-cube-entertainments-shares |url-status=live }}</ref> ===Түншлэгчид=== * Kakao Entertainment (хуучнаар [[LOEN Entertainment]])<ref>{{cite news|script-title=ko:큐브엔터, 카카오엔터테인먼트와 1300억원 유통 계약…"지난해 매출액 60% 규모"|url=https://m.newsprime.co.kr/section_view.html?no=680934|work=Prime Economy|last=Park|first=Ki-hoon|date=March 28, 2025|access-date=April 9, 2025|language=ko}}</ref> * U-Cube, Universal Music Japan {{small|(Japan, etc)}} * NetEase Music {{small|(China)}} * [[Alibaba Group]] {{small|(China)}} == Уран бүтээлчид == === Соло === * Soyeon * Yuqi * Miyeon * Minnie === Хамтлаг === * Pentagon * [[I-dle]] * Lightsum * Nowz === Жүжигчид === * Kwon Eun-bin * Shin Yu-jin * Yu Bin * Han Cho-won * Miyeon * Minnie * Park Sun-young * Seungyou * Kim Jin-woo * Baek Seo-yi * Moon Su-young * Park Do-ha === Инфлюнсер === * Jung Ji-woo<ref>{{Cite web|last=Lee|first=Hoyoung|date=2021-03-22|script-title=ko:방탄 제이홉 누나 정지우, 큐브엔터테인먼트行 [전문]|url=http://enews.imbc.com/News/RetrieveNewsInfo/309613|url-status=live|access-date=2021-03-24|website=iMBC 연예|language=ko|archive-date=2021-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210323130101/http://enews.imbc.com/News/RetrieveNewsInfo/309613}}</ref> == Хуучин уран бүтээлчид == {{Div col|colwidth=}} * M4M (2013–2014) * Oh Ye-ri (2013–2015) * [[Rain (entertainer)|Rain]] (2013–2015)<ref>{{cite news |url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3011144 |title=Rain announces new album, concert tours |author=Sung So-young |date=5 November 2015 |work=JoongAng Ilbo |access-date=18 February 2016 |archive-date=1 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301191714/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3011144 |url-status=live }}</ref> * [[4Minute]] (2009–2016) ** Jihyun (2009–2016) ** Gayoon (2009–2016) ** Jiyoon (2009–2016) ** Sohyun (2009–2016) ** [[Hyuna]] (2009–2018) * [[Beast]] (2009–2016) ** Yoon Doo-joon (2009–2016) ** Yang Yo-seob (2009–2016) ** Lee Gi-kwang (2009–2016) ** Son Dong-woon (2009–2016) ** Yong Jun-hyung (2009–2016) ** Jang Hyun-seung (2009–2021)<ref>{{cite web|url=https://www.yna.co.kr/view/AKR20210803117000005?input=1195m|script-title=ko:비스트 출신 장현승, 11년 몸담은 큐브엔터와 계약 종료|trans-title=Hyunseung Jang from BEAST ends contract with Cube Entertainment after 11 years of service|date=August 3, 2021|work=Yonhap News Agency|last=Cho|first=Hae-min|access-date=August 3, 2021|archive-date=August 3, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210803083824/https://www.yna.co.kr/view/AKR20210803117000005?input=1195m|url-status=live}}</ref> * [[BtoB]] (2012–2023) ** Jung Il-hoon (2012–2020) ** Seo Eun-kwang (2012–2023) ** Lee Min-hyuk (2012–2023) ** Lee Chang-sub (2012–2023) ** Im Hyun-sik (2012–2023) ** Peniel Shin (2012–2023) ** Yook Sung-jae (2012–2023) * Na In-woo (2012–2024)<ref>{{cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/ranking/article/018/0005661756|title=Na In Woo left Cube after 12 years..."Exclusive contract terminated"|author=Choi Hee-jae|date=25 January 2024|work=E-daily|via=Naver|access-date=29 January 2023|archive-date=29 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129072445/https://n.news.naver.com/entertain/ranking/article/018/0005661756|url-status=bot: unknown}}</ref> * G.NA (2010–2016) * Roh Ji-hoon (2011–2017) * Trouble Maker (duo) (2011-2014)<ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/hyun-edawn-part-ways-cube-entertainment-782323|title=Hyun a and E'Dawn part ways with Cube Entertainment|website=International Business Times|date=6 October 2018|access-date=14 August 2021|archive-date=11 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011103944/https://www.ibtimes.co.in/hyun-edawn-part-ways-cube-entertainment-782323|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=144&aid=0000753322|title=[전문] 장현승, 큐브와 11년 동행 마침표|website=Sports Kyunghyang|date=August 2, 2021|language=Korean|access-date=August 14, 2021|archive-date=August 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814181434/https://entertain.naver.com/read?oid=144&aid=0000753322|url-status=live}}</ref> * Kim Kiri (2012–2018) * Shin Ji-hoon (2013–2017) * Park Min-ha (2015–2017) * Seo Woo (2016–2017) * Choi Daehoon (2016–2017) * [[CLC]] (2015–2022) ** Choi Yu-jin (2015–2022) ** Sorn (2015–2021)<ref>{{Cite web|date=2021-11-17|title=[공식] CLC 태국인 멤버 SORN, 큐브엔터와 전속 계약 해지...팀 탈퇴|url=https://n.news.naver.com/entertain/now/article/312/0000511879|access-date=2021-11-17|website=Tenasia|language=ko|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211116082411/https://n.news.naver.com/entertain/now/article/312/0000511879 |archive-date=2021-11-16 }}</ref> ** Elkie Chong (2016–2021)<ref>{{Cite web|date=2021-02-03|script-title=ko:[전문] 엘키, CLC 탈퇴한다|url=https://entertain.naver.com/read?oid=117&aid=0003460204|access-date=2021-02-03|website=마이데리|language=ko|archive-date=2021-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203072759/https://entertain.naver.com/read?oid=117&aid=0003460204|url-status=bot: unknown}}</ref> ** Seungyeon (2015–2022) ** Jang Ye-eun (2015–2022) ** Seunghee (2015–2024) * Pentagon ** E'Dawn (2016–2018) ** Yeo One (2016–2023) ** Yan An (2016–2023) ** Yuto (2016–2023) ** Kino (2016–2023) ** Wooseok (2016–2023) ** Hongseok (2016–2023) ** Jinho (2016–2025) ** Hui (2016–2025) * Jo Woo-chan (2017–2019)<ref>{{cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/241/0002936773|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713195943/https://n.news.naver.com/entertain/article/241/0002936773|url-status=dead|archive-date=July 13, 2019|script-title=ko:[단독] '쇼미6' 조우찬, 큐브엔터테인먼트와 계약 종료..신곡 발표 예정|date=13 July 2019|author=Kim Yeon-ji|work=JTBC}}</ref> * Lai Kuan-lin (2017–2021)<ref>{{Cite web|date=2021-06-17|script-title=ko:라이관린, 큐브 엔터와 '전속계약 무효' 본안 소송 승소|url=https://entertain.v.daum.net/v/20210617143844317|access-date=2021-06-17|website=Star News|language=ko|archive-date=2021-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210617055413/https://entertain.v.daum.net/v/20210617143844317|url-status=live}}</ref> * [[(G)I-dle]] ** Soojin (2018–2021) * A Train To Autumn (2018–2020)<ref>{{Cite web |url=http://cubeent.co.kr/ |title=Cube Entertainment |access-date=2016-12-03 |archive-date=2017-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170603211851/http://www.cubeent.co.kr/ |url-status=live }}</ref>{{efn|While no official disbandment was announced, A Train To Autumn's artist profile was removed in 2020, signifying the group is no longer active under the label.}} * Moon Su-in (2020–2023) * Jo Kwon (2017–2024) * Lee Hwi-jae (2018–?) * Kim Kyung-ah * Yoo Seon-ho (2017–2024) {{div col end}} == Уран бүтээл == ===Төслүүд=== {| class="wikitable" |- ! style="width:12em;"| Нэр ! style="width:5em;"| Он ! style="width:18em;"| Уран бүтээлч ! style="width:12em;"| Цомог |- | style="text-align:left;" | "Fly So High"<ref>{{cite web|url=https://www.melon.com/artist/timeline.htm?artistId=554460|title=U-Cube|website=Melon|date=July 20, 2011|access-date=April 11, 2019|language=ko|archive-date=April 11, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411204749/https://www.melon.com/artist/timeline.htm%3FartistId%3D554460|url-status=live}}</ref> | align="center" |2011 | {{hlist|[[4Minute]]|[[Beast]]|G.NA}} | align="center" | ''Fly So High'' |- | style="text-align:left;" | "Perfume"<ref>{{cite web|url=http://en.tenasia.com/archives/52578|title=BEAST's Yang Yoseob to Reveal New "Perfume" with Cube Girls|work=TenAsia|date=April 30, 2013|access-date=June 3, 2019|language=EN|archive-date=June 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603130726/http://en.tenasia.com/archives/52578|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cubeent.co.kr/index.php?mid=notice&page=3&document_srl=1809708|title=CUBE VOICE PROJECT [PERFUME]이 발매됩니다.|website=www.cubeent.com|date=May 2, 2013|access-date=May 25, 2019|language=ko|archive-date=August 5, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805100658/http://www.cubeent.co.kr/index.php?mid=notice&page=3&document_srl=1809708|url-status=live}}</ref> | align="center" rowspan="3" |2013 | {{hlist|Yang Yo-seob|Cube Girls}} | align="center" | ''Cube Voice Project Part 1'' |- | style="text-align:left;" | "Christmas Song" <br /><small>(크리스마스 노래)</small><ref>{{cite web|url=https://www.melon.com/album/detail.htm?albumId=2219213|title=Christmas Song|website=Melon|date=December 3, 2013|access-date=April 11, 2019|language=ko|archive-date=April 11, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411204744/https://www.melon.com/album/detail.htm%3FalbumId%3D2219213|url-status=live}}</ref> | {{hlist|4Minute|Beast|G.NA|Roh Ji-hoon|Kim Kiri|[[BTOB]]|Shin Ji-hoon|[[Apink]]|Huh Gak}} | align="center" | ''Cube Artist Christmas Song'' |- | style="text-align:left;" | "Smile Again"<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=d37t1RmyJxw|script-title=ko:류-큐브 기부 프로젝트 (Ryu-Cube Donation Project) - Smile Again|website=www.youtube.com|date=December 20, 2013|access-date=May 25, 2019|language=ko|archive-date=August 14, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814143237/https://www.youtube.com/watch?v=d37t1RmyJxw|url-status=live}}</ref> | {{hlist|G.NA|Trouble Maker|Ryu Hyun-jin}} | align="center" | ''Ryu-Cube Donation Project'' <br /><small>(류-큐브 기부 프로젝트)</small> |- |- | style="text-align:left;" | "Back In The Day" <br /><small>(그때 그날처럼)</small><ref>{{cite web|url=http://www.cubeent.co.kr/index.php?mid=notice&page=2&document_srl=2230953|title=CUBE VOICE PROJECT PART 2 '그때 그날처럼' 발매|website=www.cubeent.com|date=June 4, 2014|access-date=May 25, 2019|language=ko|archive-date=August 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812062534/http://www.cubeent.co.kr/index.php?mid=notice&page=2&document_srl=2230953|url-status=live}}</ref> | align="center" rowspan="2" |2014 | Seo Eun-kwang | align="center" | ''Cube Voice Project Part 2'' |- | style="text-align:left;" | "Small Moon"<ref>{{cite web|url=http://www.cubeent.co.kr/index.php?mid=notice&page=2&document_srl=1867076|script-title=ko:류-큐브 기부 프로젝트 PART 2 [작은 달]이 발매되었습니다.|website=www.cubeent.com|date=December 20, 2013|access-date=May 25, 2019|language=ko|archive-date=January 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126125203/http://www.cubeent.co.kr/index.php?mid=notice&page=2&document_srl=1867076|url-status=live}}</ref> | {{hlist|Heo Ga-yoon|Yang Yo-seob|Seo Eun-kwang|Shin Ji-hoon|Ryu Hyun-jin}} | align="center" | ''Ryu-Cube Donation Project'' <br /><small>(류-큐브 기부 프로젝트)</small> |- | style="text-align:left;" | "Special Christmas"<ref>{{cite web|url=https://www.melon.com/album/detail.htm?albumId=10023859|title=2016 United Cube Project Part 1|website=Melon|date=December 16, 2016|access-date=April 11, 2019|language=ko|archive-date=April 11, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411204746/https://www.melon.com/album/detail.htm%3FalbumId%3D10023859|url-status=live}}</ref> | align="center" rowspan="2" |2016 | {{hlist|[[Hyuna]]|Jang Hyun-seung|Roh Ji-hoon|BtoB|[[CLC]]|Pentagon}} | align="center" | ''2016 United Cube Project Part 1'' |- | style="text-align:left;" | "Happy Winter Song"<br /><small>(겨울이 반가운 이유)</small><ref>{{cite web|url=https://www.melon.com/album/detail.htm?albumId=10025160|title=2016 United Cube Project Part 2|website=Melon|date=December 22, 2016|access-date=April 11, 2019|language=ko|archive-date=April 11, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411204745/https://www.melon.com/album/detail.htm%3FalbumId%3D10025160|url-status=live}}</ref> | {{hlist|Jinho|Hui}} | align="center" | ''2016 United Cube Project Part 2'' |- | style="text-align:left;" | "Upgrade" | align="center" rowspan="4" |2018 | rowspan="3" | {{hlist|Hyuna|Jo Kwon|BtoB|CLC|Pentagon|Yoo Seon-ho|[[(G)I-dle]]}} | align="center" rowspan="4" | ''ONE''<ref>{{cite web|url=https://www.melon.com/album/detail.htm?albumId=10176463|title=ONE|website=Melon|date=June 17, 2018|access-date=April 11, 2019|language=ko|archive-date=September 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180901233944/https://www.melon.com/album/detail.htm?albumId=10176463|url-status=live}}</ref> |- | style="text-align:left;" | "Follow Your Dreams"<br /><small>(한걸음)</small> |- | style="text-align:left;" | "Young & One" |- | style="text-align:left;" | "Mermaid" | {{hlist|Lee Min-hyuk|Peniel Shin|Jung Il-hoon|Jang Yeeun|Wooseok|Jeon So-yeon}} |} == Тоглолтууд == * 2010 ''Cube Stars Party'' (08/10)<ref>{{cite news|title=SS포토] 큐브엔터테인먼트, '세계무대 진출 앞두고 쇼케이스 개최'|url=http://www.newsinside.kr/news/articleView.html?idxno=74027|work=News Inside|author=Lee Sae Rom|date=6 January 2010|access-date=2020-02-05}}</ref> * 2011 ''Cube Stars Party'' (03/06)<ref>{{cite news|script-title=ko:오늘(6일) '2011 큐브 스타즈 파티' 열려. 지나 특별 공연도|url=http://sports.chosun.com/news/ntype.htm?id=201103070100047480002981&servicedate=20110306|work=Sports Chosun|date=6 March 2011|access-date=2020-02-05}}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news|script-title=ko:포토]한자리 모인 큐브패밀리|url=http://www.asiae.co.kr/news/view.htm?idxno=2011030621273288255|trans-title=Cube family gathered in one spot|work=Asian Economy|author=Park Seong-gi|date=6 March 2011|access-date=2020-02-05|archive-date=2011-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110308155219/http://www.asiae.co.kr/news/view.htm?idxno=2011030621273288255|url-status=live}}</ref> * 2011 ''United Cube Concert'': [[Лондон]], [[Англи]] (12/05),<ref>{{cite news |last1=Sunwoo |first1=Carla |title=4minute, G.NA and BEAST perform in London |url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2945162 |access-date=26 May 2016 |work=Korea JoongAng Daily |date=6 December 2011 |archive-date=5 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160605123809/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2945162 |url-status=live }}</ref> [[Сан-Паулу]], [[Бразил]] (12/13)<ref>{{cite news |last1=Lee |first1=Sun-min |title=K-pop to land in South America |url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2943605 |access-date=26 May 2016 |work=Korea JoongAng Daily |date=3 November 2011 |archive-date=5 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160605124054/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2943605 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Joo |first1=Kyung-don |title=Show goes on for Beast member |url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2945411 |access-date=26 May 2016 |work=Korea JoongAng Daily |date=12 December 2011 |archive-date=5 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160605124411/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2945411 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Sunwoo |first1=Carla |title=Fans greet K-pop groups for first concert in South America |url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2945554 |access-date=26 May 2016 |work=Korea JoongAng Daily |date=14 December 2011 |archive-date=5 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160605123806/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2945554 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Sunwoo |first1=Carla |title=Cube Entertainment artists impress fans on Brazilian TV |url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2945919 |access-date=26 May 2016 |work=Korea JoongAng Daily |date=21 December 2011 |archive-date=5 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160605123341/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2945919 |url-status=live }}</ref> * 2013 ''United Cube Concert'': [[Наньжин]], Хятад (01/26), [[Сөүл]], Өмнөд Солонгос (02/02),<ref>{{cite web|url=http://www.osen.co.kr/article/G1109537164|script-title=ko:큐브 콘서트, 볼거리 풍성한 콜라보 무대의 결정판 '화끈'|work=OSEN|date=February 2, 2013|access-date=April 8, 2019|archive-date=April 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408115954/http://www.osen.co.kr/article/G1109537164|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://news.yahoo.com/4minute-beast-btob-roh-ji-hoon-in-2013-051203385.html|title=4minute, Beast, BtoB, Roh Ji hoon in 2013 United Cube in Seoul Concert|work=BNT News|date=February 4, 2013|access-date=April 8, 2019|archive-date=April 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408115950/https://news.yahoo.com/4minute-beast-btob-roh-ji-hoon-in-2013-051203385.html|url-status=live}}</ref> [[Ёкохама]], Япон (02/21)<ref>{{cite web|url=http://news.kstyle.com/article.ksn?articleNo=1963240|title=BEAST＆4Minuteら、日本でCUBEファミリーコンサート開催！"8000人のファンを魅了"|work=마이데일리|date=February 22, 2013|access-date=April 8, 2019|archive-date=April 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408115950/http://news.kstyle.com/article.ksn%3FarticleNo%3D1963240|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.edaily.co.kr/news/read?newsId=01200486602706584&mediaCodeNo=258|script-title=ko:유나이티드 큐브 "늘어난 세 과시하겠다"|work=이데일리|date=February 2, 2013}}</ref> * 2015 ''BesTV Channel-M Cube Festival'' (09/30) * 2016 ''I Want Cube Pop in Macau'' (03/05)<ref>{{cite news|title=I WANT CUBE POP|url=https://www.venetianmacao.com/entertainment/shows-and-events/i-want-cube-pop-macau.html|access-date=2019-05-25|archive-date=2019-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190525205009/https://www.venetianmacao.com/entertainment/shows-and-events/i-want-cube-pop-macau.html|url-status=live}}</ref> * 2018 ''United Cube Concert – One'' (06/16) * 2019 ''U & Cube Festival in Japan'' (03/23)<ref>{{cite news|title=BTOB、PENTAGONら総出演 初開催の『U & CUBE FESTIVAL』にファン8000人|url=https://www.excite.co.jp/news/article-amp/E1553441330296|work=Excite|date=25 March 2019|access-date=25 March 2019|archive-date=25 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325004351/https://www.excite.co.jp/news/article-amp/E1553441330296/|url-status=live}}</ref> ==Эх сурвалж== {{Reflist}} [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хөгжмийн лэйбел]] 3vwqboetn2z3mbhxh43lqrkihhn2290 0 60607 857400 760245 2026-05-30T00:38:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857400 wikitext text/x-wiki [[Файл:Running Man Fan Meeting Asia Tour 2014 Season 2 (cropped).jpg|thumb]] SBS телевизийн "Бүү алх, гүй!" уриатай инээдмийн шоу болох '''Running Man''' (런닝맨) нь анх 2010 оны 7сарын 11нд анхны дугаараа гаргаж байсан. Шоуны байнгын оролцогчид буюу дүрүүдэд хөтлөгч жүжигчин 'Yoo Jae-suk', дуучин 'Haha', жүжигчин 'Ji Suk-jin', дуучин жүжигчин 'Kim Jong-kook', жүжигчин 'Lee Kwang-soo' болон жүжигчин 'Song Ji-hyo' нар оролцдог ба продюсэр нь Im Hyung-taek болон Ahn Jae-chul нар юм. 2020 оны 1 сарын 26ны байдлаар нийт 487 ангийг гаргасан байна. Нэг ангийн гарах хугацаа нь 60 - 95 минут ба ням гариг бүр 4:50pm цагаас гардаг. Шоу гарсан цагаасаа эхлэн тоглоом наадаан дээр төвлөрсөн нь олны танил реалити шоу болоход илүү нөлөөлсөн. Үүнийг тус шоуны гол хөтлөгч [[Yoo Jae-suk]] санаачлан хөтөлбөр болгосон юм. Шоу Азийн бусад хэсэг болон Азиас гадагшаа ч их алдартай болж, мөн Hallyu фэнүүдийн дунд онлайнаар их түгээмэл болж сайн дурын орчуулга хадмалын фэнсайтууд бий болсоор байна. ==Дүрүүд буюу байнгын оролцогчид== Running Man-ы анхны гишүүд нь Yoo Jae-suk, Ji Suk-jin, Kim Jong-kook, Haha, Lee Kwang-soo, Song Joong-ki болон Gary нар байсан.<ref>{{ko icon}} Official ''Good Sunday'' page.[http://wizard2.sbs.co.kr/w3/template/tpl_iframetype.jsp?vVodId=V0000330171&vProgId=1000425&vMenuId=1012932 ''Running Man'' members]. ''SBS''. Retrieved 29 November 2010</ref> Song Ji-hyo анх хоёр удаа зочноор орж (2-3р анги) албан ёсоор 6р ангиас эхлэн орсон. Гэхдээ 7р ангид орох боломжгүй байсан юм.<ref>{{Cite news|url=http://www.newsen.com/news_view.php?uid=201008160901151001|script-title=ko:송지효 ‘런닝맨’ 예능감 작렬 "고정출연 해달라" 시청자 요구 봇물|date=16 August 2010|publisher=''Newsen''|accessdate=29 November 2010|language=ko}}</ref> 2011оны 4сард, Song Joong-ki жүжигчний карьертаа анхаарах шаардлага гарч хөтөлбөрийг орхин, 41дэх анги дээр сүүлийн удаа орсон байна.<ref name="sjk">{{Cite news|url=http://sports.chosun.com/news/ntype.htm?id=201104280100265460019711&servicedate=20110427|script-title=ko:송중기 '런닝맨' 하차…5월 1일 마지막 방송|date=27 April 2011|publisher=''Sports Chosun''|accessdate=27 April 2011|language=ko|archive-date=15 Наймдугаар сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110815180238/http://sports.chosun.com/news/ntype.htm?id=201104280100265460019711&servicedate=20110427|url-status=dead}}</ref> Харин дараа нь хагас жилийн дараа 66р ангид зочноор оролцсон. ''Lizzy'' албан ёсоор 18р ангиас хөтөлбөрт нэгдсэн, гэхдээ '''After School''' хамтлагийн хуваариас шалтгаалан 26дах анги дээр гарсан юм.<ref name="runningmaninstagram">https://www.instagram.com/p/BDR4blmpr-0/?hl=en: sbs_runningman_sbs: [Shooting scene picture of RunningMan Ep.292 <RunningMan 1st Unlucky Hand Festival>] The return of #Lizzy as a guest on RM Ep.292. The question of 'Who is the most unlucky RM member?' will be verified on RM Ep.292. The most unlucky member will be winner of this festival. RM Ep.292 on Mar.27 at 4:50pm KST on #SBS [ 런닝맨 제292회 <런닝맨 제1회 꽝손 페스티벌> 촬영 현장 사진 ] 런닝맨 제292회 게스트로 돌아온 #리지. "런닝맨 중 누가 가장 운이 없나요?"라는 시청자들의 궁금증을 해소해 주기 위해 마련한 페스티벌. 가장 운 없는 런닝맨이 우승. 런닝맨 제292회 3월 27일 오후 4시50분 방송 예정. ••• #BehindTheScenes #BTS #RunningMan #RM #런닝맨 directed by #이환진 (@hwanjine)</ref><ref name="kimjongkookinstagram">https://www.instagram.com/p/BDIPi3ZwRVJ/?hl=en: kjk76 (Kim Jong-kook): Reunion #Lizzy from #OrangeCaramel!! She used to b a member of RM~ Missed u ma lil sis! Hope u rejoin RM~#RunningMan #HongJinho #LeeKwangsoo #HaHa#SorryMaLilBroHaHa#Actually #IgotAnotherBetterPic #but #LoveThisPicCouseofU #Puhahaha 오랜만에 #원년멤버 #리지 가 #런닝맨 에나왔다! 다시 멤버로 들어왔음~^^ #홍진호 #이광수 #하하 #미안해내동생하하야 #사실 #더잘나온사진이있었어 #근데 #너땜에이사진올린거야 #푸하하하하하하</ref> ==== Одоогийн гишүүд ==== {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ; !align="center" width="140px"| Нэр !align="center" width="190px"| Хоч !align="center" width="170px"| Гарч эхэлсэн үе |- |align="center"| '''Yoo Jae-suk''' | Yoo-ruce Willis (유르스 윌리스)<br>Yoo Hyuk (유혁)<br>Yoo-mes Bond (유임스 본드)<br>Grasshopper (메뚜기)<br>Cicadanem (매미넴)<br>Ddakji King (딱지왕)<br>Yoda (요다) | 1р анги &ndash; одоо |- |align="center"| '''Gary''' | Peaceful Gary (평온개리)<br>Straight-Going Gary (직진개리)<br>Tycoon (태풍)<br>Monday Boyfriend (월요남친)<br> Mr. Gary (개리 쒸)<br>Wild Gary (야생개리)<br>Sudden Commander (뜬금 능력자)<br>Random Mr. Capable (임의 씨 가능)<br>Squid (오징어) | 1р анги &ndash; одоо |- |align="center"| '''Haha''' | Haroro (하로로)<br>Roro (로로)<br>Penguin (펭귄)<br>Playboy (난봉꾼)<br>Kid (꼬마)<br>Schemer (모사꾼)<br>Ha-Rad Pitt (하래드 피트)<br>Octopus (주꾸미)<br>Spaghetti (스파게티) | 1р анги &ndash; одоо |- |align="center"| '''Ji Suk-jin''' | Big Nose (왕코)<br>Impala (임팔라)<br>Race Starter (레이스 스타터)<br>Yoo Jae Suk's Sunflower (유재석 의 해바라기)<br>Celebrity Paparazzi (연예인파파라치)<br>Suk-ja (석자) | 1р анги &ndash; одоо |- |align="center"| '''Kim Jong-kook''' | Sparta-kook (스파르타국)<br>Commander (능력자)<br>Kookie (꾹이)<br>Tiger (호랑이)<br>Coach Kook (꾹코치)<br>Mr. Capable (능력 씨)<br>Father-in-law (시아버지)<br>Kook-minator (꾹네이터)<br>Jong-sook (종숙) | 1р анги &ndash; одоо |- |align="center"| '''Lee Kwang-soo''' | Framer Kwang-soo (모함광수)<br>Giraffe (기린)<br>Giraffe's Tricks (꼼수 기린)<br>Kwangvatar (광바타)<br> Betrayer Kwang-soo (배신광수)<br> Icon of Betrayal (배신의 아이콘)<br>Icon of Bad Luck (불운의 아이콘)<br>Prince of Asia (아시아 의 왕자)<br>God of Variety (예능신)<br>KwangToad (광두꺼비)<br>Kwang-ja (광자) | 1р анги &ndash; одоо |- |align="center"| '''Song Ji-hyo''' | Blank Ji (멍지)<br>Ace (에이스)<br>Bad Ji-hyo (불량지효)<br>Monday Girlfriend (월요여친)<br>Song Ji-yok (송지욕)<br>Beardy Ji-hyo (수염지효)<br>Gold Ji-hyo (금지효)<br>Goddess of Luck (행운의 여신)<br> Goddess of Sleep (잠의 여신)<br> Hell Ji-hyo (헬지효) | 2р анги &ndash; 5 <small>(зочин)</small><br>7р анги &ndash; одоо |} ==== Хуучин гишүүд==== {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ; !align="center" width="140px"| Нэр !align="center" width="190px"| Хоч !align="center" width="170px"| Гарч эхэлсэн үе |- |align="center"| '''Lizzy''' | Busan Girl (부산 소녀)<br> Cowardly Girl (겁 많은 소녀)<br> 19 Years Old Girl (19 살 소녀)<br> Vitamin (비타민) | 13р анги &ndash; 14, 292 <small>(зочин)</small><br>18р анги &ndash; 25 <small>(үндсэн гишүүн)</small> |- |align="center"| '''Song Joong-ki''' | Flower Joong-ki (꽃중기)<br>Pretty Boy Joong-ki (꽃미남중기)<br>Brain Joong-ki (브레인 중기)<br>Active Young Man (적극청년)<br>Detective Joong-ki (형사 중기) | 1р анги &ndash; 41 <small>(үндсэн гишүүн)</small><br>Анги 66 <small>(зочин)</small><br>Анги 71, 97, 251, 283 <small>(cameo)</small> |} ===Timeline=== <timeline> ImageSize = width:600 height:auto barincrement:25 PlotArea = left:100 bottom:60 top:0 right:50 Alignbars = justify DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:01/01/2010 till:31/12/2016 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy Colors = id:yjs value:green id:jsj value:tan2 id:kjk value:red id:kg value:Blue id:hdh value:yellow id:sjh value:pink id:lks value:gray(0.8) id:liz value:redorange id:sjk value:skyblue ScaleMajor = gridcolor:black unit:year increment:1 start:01/01/2010 PlotData= width:20 textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) bar:Yoo&nbsp;Jae-suk from:11/07/2010 till:end color:yjs bar:Ji&nbsp;Suk-jin from:11/07/2010 till:end color:jsj bar:Kim&nbsp;Jong-kook from:11/07/2010 till:end color:kjk bar:Gary from:11/07/2010 till:end color:kg bar:Haha from:11/07/2010 till:end color:hdh bar:Lee&nbsp;Kwang-soo from:11/07/2010 till:end color:lks bar:Song&nbsp;Joong-ki from:11/07/2010 till:01/05/2011 color:sjk bar:Song&nbsp;Ji-hyo from:22/08/2010 till:end color:sjh bar:Lizzy from:21/11/2010 till:16/01/2011 color:liz </timeline> ===Хамгийн их оролцсон зочид=== {| class="wikitable" |- ! style="width:12%;"| Нэр ! style="width:15%;"| Оролцсон дугаарууд ! style="width:23%;"| Тухай |- | [[Jung Yong-hwa]] |'''12''' (07, 11, 17, 35-36, 72-73, 104, 127, 129, 186, 242) |[[CNBLUE]] хамтлагийн гишүүн |- | [[Nichkhun]] |'''11''' (04-05, 19, 40, 50-51, 104, 195, 248, 256, 306) | [[2PM]] хамтлагийн гишүүн |- |[[Park Ji-sung]] |'''9''' (96-97, 152-154, 199-200, 283-284) |Хөлбөмбөгчин |- | [[Suzy]] |'''8''' (55, 93-94, 117, 155, 172-173, 208) |[[miss A]] хамтлагийн гишүүн |- | Kim Kwang-kyu |'''7''' (15, 32, 159, 176, 271-272, 274) |жүжигчин |- | [[Kim Woo-bin]] |'''7''' (138, 166, 188-189, 191, 225, 240) |жүжигчин |- |} ==Дугаарууд болон зочид== === Дугааруудын жагсаалт === ==== Цуврал тойм ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! style="padding: 0 16px;" colspan="2" rowspan="2"| Он ! style="padding: 0 8px;" rowspan="2"| Анги ! colspan="2"| Цацагдсан |- ! style="padding: 0 12px;"| Анх цацагдсан ! Сүүлд цацагдсан |- | style="background:#FA5858; height:10px;"| | [[#2010|2010]] | 23 | 2010.07.11 | 2010.12.26 |- | style="background:#FE642E; height:10px;"| | [[#2011|2011]] | 51 | 2011.01.02 | 2011.12.25 |- | style="background:#F7BE81; height:10px;"| | [[#2012|2012]] | 52 | 2012.01.01 | 2012.12.30 |- | style="background:#F7D358; height:10px;"| | [[#2013|2013]] | 52 | 2013.01.06 | 2013.12.29 |- | style="background:#F2F5A9; height:10px;"| | [[#2014|2014]] | 49 | 2014.01.05 | 2014.12.28 |- | style="background:#D8F781; height:10px;"| | [[#2015|2015]] | 52 | {{Start date|2015.01.04 | {{End date|2015.12.27 |- | style="background:#8BCFFF; height:10px;"| | [[#2016|2016]] | {{N/a|TBA}} | 2016.01.03 | {{N/a|TBA}} |- |} ===Зочдын жагсаалт=== {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |- ! Зочин !! Анги(ууд) !! # ангиудад !! # оролцсон |- | [[Jung Yong-hwa]] ([[CNBLUE]]) || 07, 11, 17, 35-36, 72-73, 104, 127, 129, 186, 242 || 12 || 10 |- | [[Nickhun]] ([[2PM]]) || 04-05, 19, 40, 50-51, 104, 195, 248, 256, 306 || 11 || 9 |- | [[Suzy]] ([[Miss A]]) || 55, 93-94, 117, 155, 172-173, 208 || 8 || 6 |- | [[Kim Kwang-kyu]] || 15, 32, 159, 176, 271-272, 274 || 7 || 6 |- | [[Kim Woo-bin]] || 138, 166, 188-189, 191, 225, 240 || 7 || 6 |- | [[Seungri]] ([[Big Bang]]) || 30, 84-85, 163, 190, 250 || 6 || 5 |- | [[Lee Joon]] || 08, 104, 108, 129, 162 || 5 || 5 |- | [[Kim Je-dong]] || 11, 21, 79, 106, 207 || 5 || 5 |- | [[Hwang Chansung|Chansung]] ([[2PM]]) || 150, 162, 195, 201, 256 || 5 || 5 |- | [[Park Ji-sung]] || 96-97, 152-154, 199-200, 283-284 || 9 || 4 |- | [[Sulli]] || 55, 75, 129, 152-154 || 6 || 4 |- | [[Lee Chun-hee]] || 02-03, 76-77, 226, 269 || 6 || 4 |- | [[Daesung|Dae-sung]] ([[Big Bang]]) || 35-36, 84-85, 163, 250 || 6 || 4 |- | [[Kim Su-ro|Kim Soo-ro]] || 09, 67-68, 138, 262 || 5 || 4 |- | [[Uee]] ([[After School]]) || 34, 137, 249, 271-272 || 5 || 4 |- | [[Taecyeon]] ([[2PM]]) || 40, 150, 234-235, 256 || 5 || 4 |- | [[IU]] || 43, 77, 96-97, 168 || 5 || 4 |- | [[Junho]] ([[2PM]]) || 151-152, 195, 240, 256 || 5 || 4 |- | [[Park Soo-hong]] || 179-180, 207, 220, 274 || 5 || 4 |- | [[Lee Jong-hyun]] ([[CNBLUE]]) || 127, 129, 138, 186 || 4 || 4 |- | [[Jo Jung-chi]] ([[Shinchireem]]) || 159, 195, 274, 312 || 4 || 4 |- | [[Wooyoung]] ([[2PM]]) || 162, 195, 210, 256 || 4 || 4 |- | [[Bo-ra]] ([[Sistar]]) || 174, 201, 255, 307 || 4 || 4 |- | [[Park Seo-joon]] || 184, 198, 246, 263 || 4 || 4 |- | [[Hong Jin-young]] || 205, 221, 266, 299 || 4 || 4 |- | [[Lee Dong-wook]] || 133-134, 136, 179-180, 263 || 6 || 3 |- | [[Lim Ju-hwan]] || 192-194, 266, 271-272 || 6 || 3 |- | [[Jessica Jung]] || 04-05, 63-64, 141 || 5 || 3 |- | [[Ji Sung]] || 54, 116-117, 202-203 || 5 || 3 |- | [[Ji Jin-hee]] || 76-77, 116-117, 308 || 5 || 3 |- | [[Lee Seung-gi]] || 120-121, 174, 228-229 || 5 || 3 |- | [[Andy]] ([[Shinhwa]]) || 160-161, 236, 278-279 || 5 || 3 |- | [[Gu Hara]] || 02-03, 49, 122 || 4 || 3 |- | [[Kwon Yuri]] ([[Girls' Generation]]) || 16, 63-64, 254 || 4 || 3 |- | [[Song Eun-yi]] || 24, 149, 211-212 || 4 || 3 |- | [[Park Ye-jin]] || 37, 67-68, 241 || 4 || 3 |- | [[Yoona]] ([[Girls' Generation]]) || 39, 63-64, 254 || 4 || 3 |- | [[Choi Min-soo]] || 52-53, 69, 118 || 4 || 3 |- | [[Shin Se-kyung]] || 57-58, 103, 241 || 4 || 3 |- | [[Taeyeon]] ([[Girls' Generation]]) || 63-64, 112, 254 || 4 || 3 |- | [[Joo Sang-wook]] || 76-77, 169, 219 || 4 || 3 |- | [[G-Dragon]] ([[Big Bang]]) || 84-85, 163, 250 || 4 || 3 |- | [[T.O.P]] ([[Big Bang]]) || 84-85, 170, 250 || 4 || 3 |- | [[Ryu Hyun-jin]] || 119, 172-173, 227 || 4 || 3 |- | [[Park Shin-hye]] || 120-121, 166, 304 || 4 || 3 |- | [[John Park]] || 159, 179-180, 265 || 4 || 3 |- | [[Sung-kyu]] ([[Infinite]]) || 162, 179-180, 201 || 4 || 3 |- | [[Kim Kyung-ho]] || 179-180, 221, 312 || 4 || 3 |- | [[Seolhyun]] ([[AOA]]) || 210, 255, 278-279 || 4 || 3 |- | [[Park Joon-hyung]] ([[g.o.d]]) || 248, 260-261, 272 || 4 || 3 |- | [[Kim Jun-hyun]] || 249, 271-272, 305 || 4 || 3 |- | [[Lizzy]] ([[After School]]) || 13, 14, 292 || 3 || 3 |- | [[Park Jun-gyu]] || 08, 34, 90 || 3 || 3 |- | [[Shin Bong-sun]] || 09, 43, 56 || 3 || 3 |- | [[Kim Hee-chul]] ([[Super Junior]]) || 20, 207, 275 || 3 || 3 |- | [[Choi Siwon]] ([[Super Junior]]) || 22, 75, 135 || 3 || 3 |- | [[Park Bo-young]] || 25, 181, 269 || 3 || 3 |- | [[Noh Sa-yeon]] || 49, 103, 137 || 3 || 3 |- | [[Kim Sook]] || 56, 149, 272 || 3 || 3 |- | [[Gaeko]] ([[Dynamic Duo]]) || 59, 86, 107 || 3 || 3 |- | [[Choi Minho]] ([[SHINee]]) || 75, 129, 201 || 3 || 3 |- | [[Hyolyn]] ([[Sistar]]) || 75, 162, 307 || 3 || 3 |- | [[Go Ara]] || 80, 139, 298 || 3 || 3 |- | [[Park Sang-myun]] || 90, 125, 159 || 3 || 3 |- | [[Yoon Jong-shin]] || 101, 195, 312 || 3 || 3 |- | [[Yim Si-wan]] ([[ZE:A]]) || 104, 182, 282 || 3 || 3 |- | [[Kwang-hee]] ([[ZE:A]]) || 129, 236, 272 || 3 || 3 |- | [[Eun Ji-won]] || 141, 209, 252 || 3 || 3 |- | [[Muzie]] || 176, 195, 272 || 3 || 3 |- | [[Soyou]] ([[Sistar]]) || 209, 255, 307 || 3 || 3 |- | [[Kim Min-kyo]] || 220, 262, 272 || 3 || 3 |- | [[Hong Jin-ho]] || 257, 275, 292 || 3 || 3 |- | [[Song Ji-hyo]] || 02-03, 04-05 || 4 || 2 |- | [[Kim Min-jong]] || 22, 192-194 || 4 || 2 |- | [[Lee Da-hae]] || 82-83, 289-290 || 4 || 2 |- | [[Han Hyo-joo]] || 123-124, 151-152 || 4 || 2 |- | [[Han Hye-jin]] || 133-134, 136, 174 || 4 || 2 |- | [[Rain]] || 188-189, 191, 214 || 4 || 2 |- | [[Ryu Seung-soo]] || 192-194, 204 || 4 || 2 |- | [[Kim Dong-jun]] ([[ZE:A]]) || 192-194, 236 || 4 || 2 |- | [[Im Seulong]] || 211-212, 271-272 || 4 || 2 |- | [[Cha Tae-hyun]] || 10, 57-58 || 3 || 2 |- | [[Kim Min-jung]] || 50-51, 167 || 3 || 2 |- | [[Kim Joo-hyuk]] || 61-62, 65 || 3 || 2 |- | [[Lee Yeon-hee]] || 61-62, 139 || 3 || 2 |- | [[Hyoyeon]] ([[Girls' Generation]]) || 63-64, 254 || 3 || 2 |- | [[Seohyun]] ([[Girls' Generation]]) || 63-64, 254 || 3 || 2 |- | [[Taeyang]] ([[Big Bang]]) || 84-85, 250 || 3 || 2 |- | [[Hyuna]] ([[4Minute]]) || 93-94, 132 || 3 || 2 |- | [[Krystal]] ([[f(x)]]) || 93-94, 214 || 3 || 2 |- | Juvie Train ([[Buga Kingz]]) || 125, 271-272 || 3 || 2 |- | [[Jung Doo-hong]] || 150, 271-272 || 3 || 2 |- | [[Eric]] ([[Shinhwa]]) || 160-161, 236 || 3 || 2 |- | [[Jun Jin]] ([[Shinhwa]]) || 160-161. 236 || 3 || 2 |- | [[Lee Min-woo]] ([[Shinhwa]]) || 160-161, 236 || 3 || 2 |- | [[Shin Hye-sung]] ([[Shinhwa]]) || 160-161, 236 || 3 || 2 |- | [[Son Na-eun]] ([[Apink]]) || 162, 202-203 || 3 || 2 |- | [[Yoon Bo-mi]] ([[Apink]]) || 202-203, 255 || 3 || 2 |- | [[Fei]] ([[Miss A]]) || 205, 234-235 || 3 || 2 |- | [[Kim Won-hyo]] || 210, 271-272 || 3 || 2 |- | [[Seo Woo]] || 213, 234-235 || 3 || 2 |- | [[Kim Ki-bang]] || 214, 271-272 || 3 || 2 |- | [[Jo Jin-woong]] || 217, 303-304 || 3 || 2 |- | [[Oh Yeon-seo]] || 218, 310-311 || 3 || 2 |- | [[Jung Il-woo]] || 242, 289-290 || 3 || 2 |- | [[Hyun Joo-yup]] || 257, 271-272 || 3 || 2 |- | [[Lee Ha-neul]] ([[DJ DOC]]) || 260-261, 272 || 3 || 2 |- | [[Yoon Park]] || 268, 271-272 || 3 || 2 |- | [[Stephanie]] ([[The Grace]]) || 268, 278-279 || 3 || 2 |- | [[Eun-jung]] ([[T-ara]]) || 07, 104 || 2 || 2 |- | [[Lee Hong-ki]] ([[FT Island]]) || 09, 242 || 2 || 2 |- | [[Jang Dong-min]] || 13, 220 || 2 || 2 |- | [[Tony Ahn]] || 15, 32 || 2 || 2 |- | [[Max Changmin]] ([[TVXQ]]) || 27, 115 || 2 || 2 |- | [[U-Know Yunho]] ([[TVXQ]]) || 27, 115 || 2 || 2 |- | [[Kim Byung-man]] || 28, 145 || 2 || 2 |- | [[Oh Ji-ho]] || 33, 83 || 2 || 2 |- | [[Sunny]] ([[Girls' Generation]]) || 39, 254 || 2 || 2 |- | [[Simon Dominic]] ([[Supreme Team]]) || 59, 127 || 2 || 2 |- | [[Yoon Do-hyun]] || 79, 101 || 2 || 2 |- | [[Chun Jung-myung]] || 92, 167 || 2 || 2 |- | [[Kim Soo-hyun]] || 102, 147 || 2 || 2 |- | [[Yoon Doo-joon]] ([[BEAST]]) || 104, 162 || 2 || 2 |- | [[Eunhyuk]] ([[Super Junior]]) || 104, 266 || 2 || 2 |- | [[Jeon Mi-seon]] || 113, 158 || 2 || 2 |- | [[Jin Se-yeon]] || 119, 198 || 2 || 2 |- | [[Lee Gi-kwang]] ([[BEAST]]) || 127, 162 || 2 || 2 |- | [[L]] ([[Infinite]]) || 129, 162 || 2 || 2 |- | [[Choo Sung-hoon]] || 131, 150 || 2 || 2 |- | [[Hwang Jung-min]] || 132, 258 || 2 || 2 |- | [[Lee Jong-suk]] || 138, 181 || 2 || 2 |- | [[Lee Sang-yoon]] || 142, 190 || 2 || 2 |- | [[Ryu Hyun-kyung]] || 143, 272 || 2 || 2 |- | [[Lee Kyung-kyu]] || 143, 305 || 2 || 2 |- | [[Seo Jang-hoon]] || 144, 309 || 2 || 2 |- | [[Uhm Jung-hwa]] || 146, 183 || 2 || 2 |- | [[Lee Hyun-woo]] || 147, 225 || 2 || 2 |- | [[CL]] ([[2NE1]]) || 156, 195 || 2 || 2 |- | [[Minzy]] || 156, 195 || 2 || 2 |- | [[Park Bom]] ([[2NE1]]) || 156, 195 || 2 || 2 |- | [[Sandara Park]] ([[2NE1]]) || 156, 195 || 2 || 2 |- | [[Kim Hee-won]] || 157, 269 || 2 || 2 |- | [[Ahn Gil-kang]] || 157, 287 || 2 || 2 |- | [[Son Hyun-joo]] || 158, 246 || 2 || 2 |- | [[Jung-in]] || 159, 221 || 2 || 2 |- | [[Min-ah]] ([[Girl's Day]]) || 162, 198 || 2 || 2 |- | [[Jung Eun-ji]] ([[Apink]]) || 162, 218 || 2 || 2 |- | [[Yu-ra]] ([[Girl's Day]]) || 162, 263 || 2 || 2 |- | [[Da-som]] ([[Sistar]]) || 162, 307 || 2 || 2 |- | [[Yeo Jin-goo]] || 182, 302 || 2 || 2 |- | [[Son Ho-jun]] || 184, 243 || 2 || 2 |- | [[Kang Min-hyuk]] ([[CNBLUE]]) || 186, 201 || 2 || 2 |- | [[Kang Ha-neul]] || 190, 240 || 2 || 2 |- | [[Jun. K]] ([[2PM]]) || 195, 256 || 2 || 2 |- | [[Narsha]] ([[Brown Eyed Girls]]) || 198, 221 || 2 || 2 |- | [[Lee Guk-joo]] || 205, 255 || 2 || 2 |- | [[Yoo In-young]] || 213, 299 || 2 || 2 |- | [[Kim Sung-kyun]] || 217, 298 || 2 || 2 |- | [[Kangnam]] ([[M.I.B]]) || 220, 248 || 2 || 2 |- | [[Kyuhyun]] ([[Super Junior]]) || 221, 265 || 2 || 2 |- | [[Leeteuk]] ([[Super Junior]]) || 221, 275 || 2 || 2 |- | [[Kyung Soo-jin]] || 224, 299 || 2 || 2 |- | [[Lee Sung-kyung]] || 224, 304 || 2 || 2 |- | [[Hong Jong-hyun]] || 230, 243 || 2 || 2 |- | [[Niel]] ([[Teen Top]]) || 233, 274 || 2 || 2 |- | [[Hani]] ([[EXID]]) || 237, 275 || 2 || 2 |- | [[Kim Dong-hyun]] || 239, 305 || 2 || 2 |- | [[Yoo Byung-jae]] || 243, 312 || 2 || 2 |- | [[Jessi]] ([[Lucky J]]) || 244, 252 || 2 || 2 |- | [[Jinu]] ([[Jinusean]]) || 245, 272 || 2 || 2 |- | [[Park Na-rae]] || 268, 272 || 2 || 2 |- | [[Wax]] || 272, 292 || 2 || 2 |- | [[Lee Ki-woo]] || 306, 309 || 2 || 2 |- | [[Kim Jung-nan]] || 192-194 || 3 || 1 |- | [[Lee Sang-hwa]] || 192-194 || 3 || 1 |- | [[Oh Man-seok]] || 192-194 || 3 || 1 |- | [[Jang Hyuk]] || 44-45 || 2 || 1 |- | [[Kim Hyun-joong]] ([[SS501]]) || 46-47 || 2 || 1 |- | [[Kang Ji-young]] || 61-62 || 2 || 1 |- | [[Kim Suna]] || 65-66 || 2 || 1 |- | [[Lee Min-jung]] || 72-73 || 2 || 1 |- | [[Kim Sung-soo]] || 76-77 || 2 || 1 |- | [[BoA]] || 88-89 || 2 || 1 |- | [[Jung Jae-hyung]] || 88-89 || 2 || 1 |- | [[Han Seung-yeon]] || 93-94 || 2 || 1 |- | [[Park Gyuri]] || 93-94 || 2 || 1 |- | [[Han Ji-min]] || 105-106 || 2 || 1 |- | [[Park Tae-hwan]] || 109-110 || 2 || 1 |- | [[Son Yeon-jae]] || 109-110 || 2 || 1 |- | [[Ko Chang-seok]] || 111-112 || 2 || 1 |- | [[Lee Jong-won]] || 111-112 || 2 || 1 |- | [[Shin Jung-geun]] || 111-112 || 2 || 1 |- | [[Son Byong-ho]] || 111-112 || 2 || 1 |- | [[Moon Geun-young]] || 114-115 || 2 || 1 |- | [[Song Chang-eui]] || 116-117 || 2 || 1 |- | [[Go Soo]] || 123-124 || 2 || 1 |- | [[Choi Ji-woo]] || 126-127 || 2 || 1 |- | [[Jung Woo-sung]] || 151-152 || 2 || 1 |- | [[Koo Ja-cheol]] || 152-153 || 2 || 1 |- | [[Jae-kyung]] ([[Rainbow]]) || 179-180 || 2 || 1 |- | [[Song Kyung-ah]] || 179-180 || 2 || 1 |- | [[Baek Sung-hyun]] || 202-203 || 2 || 1 |- | [[Cha Yu-ram]] || 202-203 || 2 || 1 |- | [[Fabien]] || 202-203 || 2 || 1 |- | [[Heo Kyung-hwan]] || 202-203 || 2 || 1 |- | [[Ju Ji-hoon]] || 202-203 || 2 || 1 |- | [[Sam Okyere]] || 202-203 || 2 || 1 |- | [[Ailee]] || 211-212 || 2 || 1 |- | [[Ji Chang-wook]] || 211-212 || 2 || 1 |- | [[Kim Tae-woo]] || 211-212 || 2 || 1 |- | [[Lee Sung-jae]] || 211-212 || 2 || 1 |- | [[Skull]] || 211-212 || 2 || 1 |- | [[Moon Chae-won]] || 228-229 || 2 || 1 |- | [[Kim Sung-ryung]] || 234-235 || 2 || 1 |- | [[Shoo]] || 234-235 || 2 || 1 |- | [[Yoo Sun]] || 234-235 || 2 || 1 |- | [[Yeon Jung-hoon]] || 234-235 || 2 || 1 |- | [[Kim Gun-mo]] || 260-261 || 2 || 1 |- | [[Koo Jun-yup]] ([[CLON]]) || 260-261 || 2 || 1 |- | [[Lee Jae-hoon]] ([[Cool]]) || 260-261 || 2 || 1 |- | [[Kim Ki-tae]] || 271-272 || 2 || 1 |- | [[Lee Won-hee]] || 271-272 || 2 || 1 |- | Noh Ji-sim || 271-272 || 2 || 1 |- | [[Taemi]] || 271-272 || 2 || 1 |- | [[Lim Hyung-jun]] || 271-272 || 2 || 1 |- | [[Yang Sang-gook]] || 271-272 || 2 || 1 |- | [[Chang Jung-koo]] || 271-272 || 2 || 1 |- | [[Choi Kyung-ho]] || 271-272 || 2 || 1 |- | [[DJ Pumpkin]] ([[AOMG]]) || 271-272 || 2 || 1 |- | [[Hwang Choong-jae]] || 271-272 || 2 || 1 |- | [[Young-jun]] ([[Brown Eyed Soul]]) || 271-272 || 2 || 1 |- | DJR2 || 271-272 || 2 || 1 |- | King Kong || 271-272 || 2 || 1 |- | [[Lee Jung]] || 271-272 || 2 || 1 |- | Linda ([[Rapercussion]]) || 271-272 || 2 || 1 |- | Recto Luz ([[Rapercussion]]) || 271-272 || 2 || 1 |- | Zion Luz ([[Rapercussion]]) || 271-272 || 2 || 1 |- | M.TySON || 271-272 || 2 || 1 |- | Ma Ah-sung || 271-272 || 2 || 1 |- | Mino ([[Free Style]]) || 271-272 || 2 || 1 |- | Nuol || 271-272 || 2 || 1 |- | Oh Jung-suk || 271-272 || 2 || 1 |- | [[Park Geun-sik]] || 271-272 || 2 || 1 |- | [[Sam Hammington]] || 271-272 || 2 || 1 |- | [[San]] || 271-272 || 2 || 1 |- | [[Shim Hyung-tak]] || 271-272 || 2 || 1 |- | [[Superbee]] || 271-272 || 2 || 1 |- | [[Wang-bae]] || 271-272 || 2 || 1 |- | [[Yui-yeop]] || 271-272 || 2 || 1 |- | [[Chi In-jin]] || 271-272 || 2 || 1 |- | [[Go Woo-ri]] ([[Rainbow]]) || 271-272 || 2 || 1 |- | [[Heo Tae-hee]] || 271-272 || 2 || 1 |- | [[Kim Soo-yong]] || 271-272 || 2 || 1 |- | [[Jung Tae-ho]] || 271-272 || 2 || 1 |- | [[Lee Sang-ho]] || 271-272 || 2 || 1 |- | [[Lee Sang-min]] || 271-272 || 2 || 1 |- | [[Bobby]] ([[iKON]]) || 278-279 || 2 || 1 |- | [[B.I]] ([[iKON]]) || 278-279 || 2 || 1 |- | [[Chae-yeon]] || 278-279 || 2 || 1 |- | [[Kim Ji-min]] || 278-279 || 2 || 1 |- | [[Kim Jung-nam]] ([[Turbo]]) || 278-279 || 2 || 1 |- | [[Lee Ji-hyun]] || 278-279 || 2 || 1 |- | [[Lee Jong-soo]] || 278-279 || 2 || 1 |- | [[Ji So-yun]] || 283-284 || 2 || 1 |- | [[Jong Tae-se]] || 283-284 || 2 || 1 |- | [[Ahn Sung-ki]] || 303-304 || 2 || 1 |- | [[Han Ye-ri]] || 303-304 || 2 || 1 |- | [[Kwon Yul]] || 303-304 || 2 || 1 |- | [[Ha Jae-sook]] || 310-311 || 2 || 1 |- | [[Soo Ae]] || 310-311 || 2 || 1 |- | [[Lee Hyori]] || 01 || 1 || 1 |- | [[Hwang Jung-eum]] || 01 || 1 || 1 |- | [[Kim Shin-young]] || 06 || 1 || 1 |- | [[Se7en]] || 06 || 1 || 1 |- | [[Son Dam-bi]] || 06 || 1 || 1 |- | [[Jo Kwon]] ([[2AM]]) || 07 || 1 || 1 |- | [[Victoria]] ([[f(x)]]) || 08 || 1 || 1 |- | [[Yoon Se-ah]] || 10 || 1 || 1 |- | [[Ko Joo-won]] || 17 || 1 || 1 |- | [[Shim Hyung-rae]] || 23 || 1 || 1 |- | [[Lee Kyung-shil]] || 24 || 1 || 1 |- | [[Jung Jin-young]] || 26 || 1 || 1 |- | [[Lee Moon-sik]] || 26 || 1 || 1 |- | [[Hyun Young]] || 31 || 1 || 1 |- | [[Lee Sun-kyun]] || 41 || 1 || 1 |- | [[Park Joong-hoon]] || 41 || 1 || 1 |- | [[Yoon So-yi]] || 53 || 1 || 1 |- | [[Choi Kang-hee]] || 54 || 1 || 1 |- | [[Luna]] ([[f(x)]]) || 55 || 1 || 1 |- | [[Park Ji-yeon]] ([[T-ara]]) || 55 || 1 || 1 |- | [[Ahn Mun-sook]] || 56 || 1 || 1 |- | [[Yang Jung-a]] || 56 || 1 || 1 |- | [[Choiza]] ([[Dynamic Duo]]) || 59 || 1 || 1 |- | [[Tiger JK]] ([[Drunken Tiger]]) || 59 || 1 || 1 |- | [[Yoon Mi-rae]] || 59 || 1 || 1 |- | [[Song Joong-ki]] || 66 || 1 || 1 |- | [[Lee Min-ki]] || 70 || 1 || 1 |- | [[Park Chul-min]] || 70 || 1 || 1 |- | [[Son Ye-jin]] || 70 || 1 || 1 |- | [[Jo Hye-ryun]] || 71 || 1 || 1 |- | [[Oh Yeon-soo]] || 71 || 1 || 1 |- | [[Ahn So-hee]] || 75 || 1 || 1 |- | [[Hong Soo-hyun]] || 78 || 1 || 1 |- | [[Lee Beom-soo]] || 78 || 1 || 1 |- | [[Hyo-min]] ([[T-ara]]) || 80 || 1 || 1 |- | [[Im Soo-hyang]] || 80 || 1 || 1 |- | [[Ha Ji-won]] || 86 || 1 || 1 |- | [[Han Ga-in]] || 87 || 1 || 1 |- | [[Lee Deok-hwa]] || 90 || 1 || 1 |- | [[Park Jin-young]] || 92 || 1 || 1 |- | [[Im Ho]] || 99 || 1 || 1 |- | [[Lee Tae-gon]] || 99 || 1 || 1 |- | [[Kim Hee-sun]] || 100 || 1 || 1 |- | [[Kim Bum-soo]] || 101 || 1 || 1 |- | [[Yoo Jun-sang]] || 103 || 1 || 1 |- | [[Jang Shin-young]] || 107 || 1 || 1 |- | [[Kim Sang-joong]] || 107 || 1 || 1 |- | [[Gong Hyo-jin]] || 108 || 1 || 1 |- | [[Im Ha-ryong]] || 111 || 1 || 1 |- | [[Yum Jung-ah]] || 113 || 1 || 1 |- | [[Yoo Hae-jin]] || 113 || 1 || 1 |- | [[Yubin]] ([[Wonder Girls]]) || 117 || 1 || 1 |- | [[Choo Shin-soo]] || 119 || 1 || 1 |- | Jung Won-gwan ([[Sobangcha]]) || 122 || 1 || 1 |- | Kim Tae-hyung ([[Sobangcha]]) || 122 || 1 || 1 |- | Lee Sang-won ([[Sobangcha]]) || 122 || 1 || 1 |- | [[Kang Susie]] || 122 || 1 || 1 |- | [[Kim Wan-sun]] || 122 || 1 || 1 |- | [[Park Nam-jung]] || 122 || 1 || 1 |- | [[Jeong Hyeong-don]] || 125 || 1 || 1 |- | [[Ryu Dam]] || 125 || 1 || 1 |- | [[Shindong]] ([[Super Junior]]) || 125 || 1 || 1 |- | [[Park Shin-yang]] || 128 || 1 || 1 |- | [[Uhm Ji-won]] || 128 || 1 || 1 |- | [[Lee Si-young]] || 131 || 1 || 1 |- | [[Park Sung-woong]] || 132 || 1 || 1 |- | [[Jackie Chan]] || 135 || 1 || 1 |- | [[Min Hyo-rin]] || 138 || 1 || 1 |- | [[Lee Bo-young]] || 142 || 1 || 1 |- | [[Kim In-kwon]] || 143 || 1 || 1 |- | [[Cha In-pyo]] || 144 || 1 || 1 |- | [[Ricky Kim]] || 144 || 1 || 1 |- | [[Jeon Hye-bin]] || 145 || 1 || 1 |- | [[Jung Jin-woon]] || 145 || 1 || 1 |- | [[Noh Woo-jin]] || 145 || 1 || 1 |- | [[Park Jung-chul]] || 145 || 1 || 1 |- | [[Kim Sang-kyung]] || 146 || 1 || 1 |- | [[Jeong Jun-ha]] || 148 || 1 || 1 |- | [[So Yi-hyun]] || 148 || 1 || 1 |- | [[Kim Soo-mi]] || 149 || 1 || 1 |- | [[Kwon Ri-se]] ([[Ladies' Code]]) || 149 || 1 || 1 |- | [[Park So-hyun]] || 149 || 1 || 1 |- | [[Patrice Evra]] || 154 || 1 || 1 |- | [[Jung Woong-in]] || 157 || 1 || 1 |- | [[Moon Jung-hee]] || 158 || 1 || 1 |- | Fujita Sayuri || 159 || 1 || 1 |- | [[Lim Kim]] ([[Togeworl]]) || 159 || 1 || 1 |- | [[Seung-ho]] ([[MBLAQ]]) || 162 || 1 || 1 |- | [[Yoo Ah-in]] || 164 || 1 || 1 |- | [[Kim Hae-sook]] || 164 || 1 || 1 |- | [[Choi Jin-hyuk]] || 166 || 1 || 1 |- | [[Park Myung-soo]] || 168 || 1 || 1 |- | [[Yang Dong-geun]] || 169 || 1 || 1 |- | [[Kim Yoo-jung]] || 170 || 1 || 1 |- | [[Yoon Je-moon]] || 170 || 1 || 1 |- | [[Gong Yoo]] || 175 || 1 || 1 |- | [[Park Hee-soon]] || 175 || 1 || 1 |- | [[Jang Ki-ha]] || 176 || 1 || 1 |- | [[Jun Hyun-moo]] || 176 || 1 || 1 |- | [[Lee Juck]] || 176 || 1 || 1 |- | [[Gil]] ([[Leessang]]) || 177 || 1 || 1 |- | [[Lee Se-young]] || 181 || 1 || 1 |- | [[Do-hee]] || 182 || 1 || 1 |- | [[Jo Min-su]] || 183 || 1 || 1 |- | [[Moon So-ri]] || 183 || 1 || 1 |- | [[Baro]] ([[B1A4]]) || 184 || 1 || 1 |- | [[Kang Ye-won]] || 184 || 1 || 1 |- | [[Seo In-guk]] || 184 || 1 || 1 |- | [[Lee Jung-shin]] ([[CNBLUE]]) || 186 || 1 || 1 |- | [[Shim Eun-kyung]] || 186 || 1 || 1 |- | [[Gong Hyung-jin]] || 190 || 1 || 1 |- | [[Kim Ji-seok]] || 190 || 1 || 1 |- | [[Kwon Hae-hyo]] || 190 || 1 || 1 |- | [[Ku Hye-sun]] || 190 || 1 || 1 |- | [[Choi Hee]] || 198 || 1 || 1 |- | [[Ha Yeon-soo]] || 198 || 1 || 1 |- | [[Han Hye-jin]] || 198 || 1 || 1 |- | [[Hoya]] ([[Infinite]]) || 201 || 1 || 1 |- | [[Jin-young]] ([[B1A4]]) || 201 || 1 || 1 |- | [[Baek Ji-young]] || 205 || 1 || 1 |- | [[Kang Seung-hyun]] || 205 || 1 || 1 |- | [[Hong Seok-cheon]] || 206 || 1 || 1 |- | [[Joo Won]] || 206 || 1 || 1 |- | [[Lee So-yeon]] || 207 || 1 || 1 |- | [[Nam Hee-suk]] || 207 || 1 || 1 |- | [[Chun Myung-hoon]] || 209 || 1 || 1 |- | [[Danny Ahn]] ([[g.o.d]]) || 209 || 1 || 1 |- | [[Kai]] ([[Exo]]) || 209 || 1 || 1 |- | [[Moon Hee-joon]] || 209 || 1 || 1 |- | [[Sehun]] ([[Exo]]) || 209 || 1 || 1 |- | [[Tae-min]] ([[SHINee]]) || 209 || 1 || 1 |- | Choi Bu-kyung ([[Seoul SK Knights]]) || 210 || 1 || 1 |- | Lee Hye-jeong || 210 || 1 || 1 |- | [[Yook Jook-wan]] || 210 || 1 || 1 |- | [[Kim Hwan]] || 210 || 1 || 1 |- | [[Choi Yeo-jin]] || 213 || 1 || 1 |- | [[Kim Min-seo]] || 213 || 1 || 1 |- | [[Lee Yoo-ri]] || 213 || 1 || 1 |- | [[Park Young-gyu]] || 214 || 1 || 1 |- | [[Alex]] || 214 || 1 || 1 |- | [[Jo Jung-suk]] || 215 || 1 || 1 |- | [[Shin Min-a]] || 215 || 1 || 1 |- | [[Oh Sang-jin]] || 217 || 1 || 1 |- | [[Kim Ji-hoon]] || 218 || 1 || 1 |- | [[Han Sang-jin]] || 219 || 1 || 1 |- | [[Han Ye-seul]] || 219 || 1 || 1 |- | [[Jung Gyu-woon]] || 219 || 1 || 1 |- | [[Wang Ji-hye]] || 219 || 1 || 1 |- | [[Song Jae-rim]] || 220 || 1 || 1 |- | [[Kim Yeon-woo]] || 221 || 1 || 1 |- | [[Bobby Kim]] || 221 || 1 || 1 |- | [[Han Groo]] || 224 || 1 || 1 |- | [[Jeon So-min]] || 224 || 1 || 1 |- | [[Song Ga-yeon]] || 224 || 1 || 1 |- | [[Kim Hye-ja]] || 226 || 1 || 1 |- | [[Kang Hye-jung]] || 226 || 1 || 1 |- | [[Kang Jung-ho]] || 227 || 1 || 1 |- | [[Lee Seo-jin]] || 229 || 1 || 1 |- | [[Choi Tae-joon]] || 230 || 1 || 1 |- | [[Nam Joo-hyuk]] || 230 || 1 || 1 |- | [[Seo Ha-joon]] || 230 || 1 || 1 |- | [[Seo Kang-joon]] ([[5urprise]]) || 230 || 1 || 1 |- | [[Hong Kyung-min]] || 232 || 1 || 1 |- | [[Kim Ji-soo]] || 232 || 1 || 1 |- | [[Kim Won-jun]] || 232 || 1 || 1 |- | [[Miryo]] ([[Brown Eyed Girls]]) || 232 || 1 || 1 |- | [[Oh Hyun-kyung]] || 232 || 1 || 1 |- | [[Park Ji-yoon]] || 232 || 1 || 1 |- | [[Shin Da-eun]] || 232 || 1 || 1 |- | [[Dongwoo]] ([[Infinite]]) || 233 || 1 || 1 |- | [[Dongwoon]] ([[BEAST]]) || 233 || 1 || 1 |- | [[Eric Nam]] || 233 || 1 || 1 |- | [[Minhyuk]] ([[BTOB]]) || 233 || 1 || 1 |- | [[N]] ([[VIXX]]) || 233 || 1 || 1 |- | [[Ryeowook]] ([[Super Junior]]) || 233 || 1 || 1 |- | [[Sohyun]] ([[4Minute]]) || 233 || 1 || 1 |- | [[Sojin]] ([[Girl's Day]]) || 233 || 1 || 1 |- | [[Kim Dongwan]] ([[Shinhwa]]) || 236 || 1 || 1 |- | Jung Hee-cheol ([[ZE:A]]) || 236 || 1 || 1 |- | Kim Tae-heon ([[ZE:A]]) || 236 || 1 || 1 |- | Lee Hoo ([[ZE:A]]) || 236 || 1 || 1 |- | [[Park Hyung-sik]] ([[ZE:A]]) || 236 || 1 || 1 |- | [[Jung So-min]] || 237 || 1 || 1 |- | [[Nam Ji-hyun]] || 237 || 1 || 1 |- | [[Yerin]] ([[Gfriend]]) || 237 || 1 || 1 |- | [[Yoon So-hee]] || 237 || 1 || 1 |- | [[Kim Seo-hyung]] || 238 || 1 || 1 |- | [[Ye Ji-won]] || 238 || 1 || 1 |- | [[Sung Si-kyung]] || 239 || 1 || 1 |- | [[Yoon Jin-seo]] || 241 || 1 || 1 |- | [[Jang Su-won]] || 243 || 1 || 1 |- | [[Kang Kyun-sung]] || 243 || 1 || 1 |- | [[Choa]] ([[AOA]]) || 244 || 1 || 1 |- | [[Jang Do-yeon]] || 244 || 1 || 1 |- | [[Kim Yoo-ri]] || 244 || 1 || 1 |- | [[Seo Ye-ji]] || 244 || 1 || 1 |- | [[Sean]] ([[Jinusean]]) || 245 || 1 || 1 |- | [[Amber]] ([[f(x)]]) || 248 || 1 || 1 |- | [[Henry]] ([[Super Junior-M]]) || 248 || 1 || 1 |- | [[Byul]] || 251 || 1 || 1 |- | [[Kim So-hyun]] || 251 || 1 || 1 |- | [[Son Jun-ho]] || 251 || 1 || 1 |- | [[Jay Park]] || 252 || 1 || 1 |- | [[San E]] || 252 || 1 || 1 |- | [[Verbal Jint]] || 252 || 1 || 1 |- | [[Do Sang-woo]] || 253 || 1 || 1 |- | [[Hae-ryung]] ([[BESTie]]) || 253 || 1 || 1 |- | [[Hwang Seung-eon]] || 253 || 1 || 1 |- | [[Irene Kim]] || 253 || 1 || 1 |- | [[Park Ha-na]] || 253 || 1 || 1 |- | [[Seo Hyun-jin]] || 253 || 1 || 1 |- | Ye-eun ([[[CLC (хамтлаг)|CLC]]) || 253 || 1 || 1 |- | [[Sooyoung]] ([[Girls' Generation]]) || 254 || 1 || 1 |- | [[Tiffany]] ([[Girls' Generation]]) || 254 || 1 || 1 |- | [[Baek Jin-hee]] || 256 || 1 || 1 |- | [[Kim Yeon-koung]] || 257 || 1 || 1 |- | [[Shin Soo-ji]] || 257 || 1 || 1 |- | [[Song Jong-gook]] || 257 || 1 || 1 |- | [[Jang Yoon-ju]] || 258 || 1 || 1 |- | [[Jung Man-sik]] || 258 || 1 || 1 |- | [[Cha Ye-ryun]] || 259 || 1 || 1 |- | [[Lee Yo-won]] || 259 || 1 || 1 |- | [[Kang Sung-jin]] || 262 || 1 || 1 |- | [[Nam Bo-ra]] || 262 || 1 || 1 |- | [[Park Gun-hyung]] || 262 || 1 || 1 |- | [[Kwon Sang-woo]] || 264 || 1 || 1 |- | [[Sung Dong-il]] || 264 || 1 || 1 |- | [[Rap Monster]] ([[Bangtan Boys]]) || 265 || 1 || 1 |- | [[Ye-eun]] ([[Wonder Girls]]) || 265 || 1 || 1 |- | [[Gong Seung-yeon]] || 268 || 1 || 1 |- | [[Hwang Seok-jeong]] || 268 || 1 || 1 |- | [[Joy]] ([[Red Velvet]]) || 268 || 1 || 1 |- | [[Jung Kyung-ho]] || 268 || 1 || 1 |- | [[Kim Ja-in]] || 268 || 1 || 1 |- | [[Park Han-byul]] || 268 || 1 || 1 |- | [[Sa Sung-woong]] || 272 || 1 || 1 |- | Digili ([[Honey Family]]) || 272 || 1 || 1 |- | [[Ducky]] || 272 || 1 || 1 |- | [[Kim Chang-keun]] || 272 || 1 || 1 |- | [[Lee Sung-mi]] || 272 || 1 || 1 |- | [[Zizo]] || 272 || 1 || 1 |- | [[Byun Seung-yoon]] || 272 || 1 || 1 |- | Cha Hun ([[N.Flying]]) || 272 || 1 || 1 |- | Kim Jae-hyun ([[N.Flying]]) || 272 || 1 || 1 |- | Kwon Kwang-jin ([[N.Flying]]) || 272 || 1 || 1 |- | Lee Seung-hyub ([[N.Flying]]) || 272 || 1 || 1 |- | Moon Ji-ae || 272 || 1 || 1 |- | [[Roy Kim]] || 272 || 1 || 1 |- | [[BamBam]] ([[Got7]]) || 272 || 1 || 1 |- | [[Jackson]] ([[Got7]]) || 272 || 1 || 1 |- | [[JB]] ([[Got7]]) || 272 || 1 || 1 |- | [[Junior]] ([[Got7]]) || 272 || 1 || 1 |- | [[Марк Туан|Марк]] ([[Got7]]) || 272 || 1 || 1 |- | [[Youngjae]] ([[Got7]]) || 272 || 1 || 1 |- | [[Yugyeom]] ([[Got7]]) || 272 || 1 || 1 |- | [[Hwang Chi-yeol]] || 272 || 1 || 1 |- | [[Hyun Woo]] || 272 || 1 || 1 |- | [[Tim]] || 272 || 1 || 1 |- | [[Cho Yoon-woo]] || 272 || 1 || 1 |- | [[Dino]] ([[Seventeen]]) || 272 || 1 || 1 |- | [[DK]] ([[Seventeen]]) || 272 || 1 || 1 |- | [[Hoshi]] ([[Seventeen]]) || 272 || 1 || 1 |- | [[Jeonghan]] ([[Seventeen]]) || 272 || 1 || 1 |- | [[Joshua]] ([[Seventeen]]) || 272 || 1 || 1 |- | [[Jun]] ([[Seventeen]]) || 272 || 1 || 1 |- | [[Mingyu]] ([[Seventeen]]) || 272 || 1 || 1 |- | [[S.Coups]] ([[Seventeen]]) || 272 || 1 || 1 |- | [[Seungkwan]] ([[Seventeen]]) || 272 || 1 || 1 |- | [[The8]] ([[Seventeen]]) || 272 || 1 || 1 |- | [[Vernon]] ([[Seventeen]]) || 272 || 1 || 1 |- | [[Wonwoo]] ([[Seventeen]]) || 272 || 1 || 1 |- | [[Woozi]] ([[Seventeen]]) || 272 || 1 || 1 |- | [[Jung Dong-hyun]] || 272 || 1 || 1 |- | [[Kim Ji-an]] || 272 || 1 || 1 |- | [[Jung Chan-woo]] ([[Cultwo]]) || 273 || 1 || 1 |- | [[Kim Tae-gyun]] ([[Cultwo]]) || 273 || 1 || 1 |- | Hong Yoon-hwa ([[People Looking for a Laugh]]) || 273 || 1 || 1 |- | Kim Jung-hwan ([[People Looking for a Laugh]]) || 273 || 1 || 1 |- | Kim Tae-hwan ([[People Looking for a Laugh]]) || 273 || 1 || 1 |- | Lee Eun-hyung ([[People Looking for a Laugh]]) || 273 || 1 || 1 |- | [[Min Kyung-hoon]] ([[Buzz]]) || 274 || 1 || 1 |- | [[Lim Yo-hwan]] || 275 || 1 || 1 |- | [[Go Ah-sung]] || 282 || 1 || 1 |- | [[Lee Hee-joon]] || 282 || 1 || 1 |- | [[Kim Ga-yeon]] || 286 || 1 || 1 |- | [[Kim Do-kyun]] || 287 || 1 || 1 |- | [[Kim Jo-han]] || 287 || 1 || 1 |- | [[Kim Won-hae]] || 287 || 1 || 1 |- | [[Lee Hong-ryul]] || 287 || 1 || 1 |- | [[Park Mi-sun]] || 287 || 1 || 1 |- | [[Yoo Yul]] || 287 || 1 || 1 |- | [[Jeong Jeong-ah]] || 292 || 1 || 1 |- | [[Kang Hyeon-soo]] || 292 || 1 || 1 |- | [[Lee Wan]] || 292 || 1 || 1 |- | [[Mikey]] ([[Turbo]]) || 292 || 1 || 1 |- | [[Nam Chang-hee]] || 292 || 1 || 1 |- | Park Myeong-ho || 292 || 1 || 1 |- | [[Hyeri]] ([[Girl's Day]]) || 294 || 1 || 1 |- | [[Nam Tae-hyun]] ([[Winner]]) || 294 || 1 || 1 |- | [[Song Min-ho]] ([[Winner]]) || 294 || 1 || 1 |- | Eun-seo ([[Cosmic Girls]]) || 297 || 1 || 1 |- | [[Jin Goo]] || 297 || 1 || 1 |- | [[Kim Ji-won]] || 297 || 1 || 1 |- | [[Lee Je-hoon]] || 298 || 1 || 1 |- | [[Jo Bo-ah]] || 299 || 1 || 1 |- | [[Stephanie Lee]] || 299 || 1 || 1 |- | [[Uhm Hyun-kyung]] || 299 || 1 || 1 |- | [[Zico]] ([[Block B]]) || 299 || 1 || 1 |- | [[Twice (band)#Chaeyoung|Chaeyoung]] ([[Twice]]) || 302 || 1 || 1 |- | [[Dahyun]] ([[Twice]]) || 302 || 1 || 1 |- | [[Jeongyeon]] ([[Twice]]) || 302 || 1 || 1 |- | [[Jihyo]] ([[Twice]]) || 302 || 1 || 1 |- | [[Mina]] ([[Twice]]) || 302 || 1 || 1 |- | [[Momo]] ([[Twice]]) || 302 || 1 || 1 |- | [[Nayeon]] ([[Twice]]) || 302 || 1 || 1 |- | [[Sana]] ([[Twice]]) || 302 || 1 || 1 |- | [[Tzuyu]] ([[Twice]]) || 302 || 1 || 1 |- | [[Kim Min-seok]] || 304 || 1 || 1 |- | [[Yoon Kyun-sang]] || 304 || 1 || 1 |- | [[Jo Se-ho]] || 305 || 1 || 1 |- | [[Lee Jung-jin]] || 305 || 1 || 1 |- | [[Lee Soo-min]] || 305 || 1 || 1 |- | [[Yoo Jae-hwan]] || 305 || 1 || 1 |- | [[Kyung-ri]] ([[Nine Muses]]) || 306 || 1 || 1 |- | Shownu ([[Monsta X]]) || 307 || 1 || 1 |- | [[Kim Hee-ae]] || 308 || 1 || 1 |- | [[Hong Jin-kyung]] || 309 || 1 || 1 |- | [[Bada]] || 312 || 1 || 1 |- |} ==Reception== Running Man шоунд олон хүн зочноор оролцдог ба баг болон хуваагдаж олон сонирхолтой тоглоом тоглож, хөгжилтэй үйл явдлууд их гардаг учраас Өмнөд Солонгос болон Азийн даяар улам бүр түгээмэл болсон бөгөөд шоуг дунджаар 2.1 сая хүн үзсэн байна. ===2016=== {{hidden begin |title = Рийтингийн жагсаалт (анги 280-одоо) |expanded = 1 |titlestyle = background:#8BCFFF; }} *Улаан өнгөөр тэмдэглэгдсэн нь хамгийн өндөр хувь *Цэнхэр өнгөөр тэмдэглэгдсэн нь хамгийн бага хувь {| class=wikitable style="text-align:center" |- !rowspan="2" width=40|Анги # !rowspan="2" width=130|Цацагдсан огноо !width=110|TNmS Ratings !width=110|AGB Ratings |- !colspan="2"|Улсын хэмжээнд |- ! 280 | 2016.01.03 | 5.4% || 6.3% |- ! 281 | 2016.01.10 | 6.0% || 6.6% |- ! 282 | 2016.01.17 | 6.4% || 6.7% |- ! 283 | 2016.01.24 | 6.2% || 7.2% |- ! 284 | 2016.01.31 | 6.5% || 5.6% |- ! 285 | 2016.02.07 | 5.4% || 5.9% |- ! 286 | 2016.02.14 | 6.0% || 5.5% |- ! 287 | 2016.02.21 | 6.0% || 6.1% |- ! 288 | 2016.02.28 | 6.5% || 7.4% |- ! 289 | 2016.03.06 | 7.1% || 7.5% |- ! 290 | 2016.03.13 | 5.1% || 5.6% |- ! 291 | 2016.03.20 | 6.4% || 6.4% |- ! 292 | 2016.03.27 | 5.5% || 5.4% |- ! 293 | 2016.04.03 | 6.8% || 8.0% |- ! 294 | 2016.04.10 | <span style=color:blue>'''5.0%'''</span> || <span style=color:blue>'''4.9%'''</span> |- ! 295 | 2016.04.17 | 7.0% || 7.4% |- ! 296 | 2016.04.24 | 8.6% || 8.4% |- ! 297 | 2016.05.01 | <span style=color:red>'''9.3%'''</span> || <span style=color:red>'''9.1%'''</span> |- ! 298 | 2016.05.08 | 7.9% || 7.8% |- ! 299 | 2016.05.15 | 8.0% || <span style=color:red>'''9.1%'''</span> |- ! 300 | 2016.05.22 | 7.6% || 6.8% |- ! 301 | 2016.05.29 | 7.1% || 7.7% |- ! 302 | 2016.06.05 | 6.2% || 6.8% |- ! 303 | 2016.06.12 | 6.6% || 6.8% |- ! 304 | 2016.06.19 | 7.4% || 7.0% |- ! 305 | 2016.06.26 | 6.3% || 7.4% |- ! 306 | 2016.07.03 | 6.6% || 7.2% |- ! 307 | 2016.07.10 | 7.4% || 7.4% |- ! 308 | 2016.07.17 | 6.7% || 7.8% |- ! 309 | 2016.07.24 | 7.2% || 7.1% |- ! 310 | 2016.07.31 | 7.5% || 6.8% |- ! 311 | 2016.08.07 | 5.9% || 5.3% |- ! 312 | 2016.08.14 | 5.9% || 5.7% |- ! 313 | 2016.08.21 | || |- ! 314 | 2016.08.28 | || |- ! 315 | 2016.09.04 | || |} {{hidden end}} ===Олон улсад=== Running Man-ы гишүүд Ази даяар хэд хэдэн фен уулзалт зохион байгуулсан ба 2013оны 10сарын байдлаар Сингапур дах фен уулзалт 3000 хүнийг хамарсан. 2011 оны арваннэгдүгээр сард шоуг цацагдах эрхийг Азийн есөн газар буюу тухайлбал, Тайвань, Тайланд, Индонез, Хятад, Хонконг, Япон, Сингапур, Камбож, Малайз уруу худалдсан байна. 2013 оны нэгдүгээр сард SBS-ийн 2013 оны том төслүүдийн нэг нь Ази тивд Running Man гаргана гэж мэдэгдсэн байна. Продюсер Im Hyung-taek, 2014оны 5сард Running Man-ы Хятад хувилбар Hurry Up-г гарна гэж албан ёсоор зарлаж, Zhejiang телевизээр 2014оны 4р улирлаас цацагдаж эхэлсэн. === Олон улсын дугаарууд === {| class="wikitable" |- ! style="width:10%;"| Анги ! style="width:25%;"| Он сар өдөр ! style="width:20%;"| Байршил ! style="width:30%;"| Зочин |- |50-51 |2011.07.07 - 07.10 |[[Тайланд]] |[[Kim Min-jung]]<br>[[Nickhun]] ([[2PM]]) |- |61-62 | 2011.09.18 - 09.25 |[[Бээжин]], [[Хятад]] |[[Kang Ji-young]] ([[Kara]])<br>[[Kim Ju-hyuk]]<br>[[Lee Yeon-hee]] |- |72-73 | 2011.12.11 - 12.18 |[[Хонконг]], [[Хятад]] |[[Jung Yong-hwa]] ([[CNBLUE]])<br>[[Lee Min-jung]] |- |97 | 2012.06.03 |[[Тайланд]] |[[Park Ji-sung]]<br>[[IU]] |- |133 | 2013.02.17 |[[Макао]], [[Хятад]] |rowspan="2"|[[Han Hye-jin]]<br>[[Lee Dong-wook]] |- |134, 136 |2013.02.14 - 03.10 |[[Вьетнам]] |- |154 | 2013.07.14 |[[Шанхай]], [[Хятад]] |[[Koo Ja-cheol]]<br>[[Park Ji-sung]]<br>[[Patrice Evra]]<br>[[Sulli]] ([[f(x)]]) |- |188-189, 191 | 2014.03.09 - 03.16, 03.30 |[[Австрали]] |[[Rain]]<br>[[Kim Woo-bin]] |- |200 | 2014.06.15 |[[Индонез]] |[[Park Ji-sung]] |- |212 | 2014.09.07 |[[Тайвань]] |[[Lee Sung-jae]]<br>[[Ji Chang-wook]]<br>[[Skull]]<br>[[Im Seulong]] ([[2AM]])<br>[[Ailee]]<br>[[Kim Tae-woo]] ([[g.o.d]])<br>[[Song Eun-yi]].<ref>{{Cite news|url=http://focustaiwan.tw/news/aeas/201408050019.aspx|title=‘Korean variety/game show 'Running Man' to shoot in Taiwan|date=5 August 2014|publisher=Focus Taiwan|accessdate=5 August 2014}}</ref> |- |234 | 2015.02.15 |[[Хонконг]], [[Хятад]]<br>[[Тайланд]] |[[Fei]] ([[Miss A]])<br>[[Kim Sung-ryung]]<br>[[Shoo]]<br>[[Seo Woo]]<br>[[Taecyeon]] ([[2PM]])<br>[[Yoo Sun]]<br>[[Yeon Jung-hoon]].<ref>{{cite web|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/86541/runningman-confirms-lunarnewyear-special-stars|title=′Running Man′ Confirms 2PM′s Taecyeon, miss A′s Fei, Shoo, Yeon Jung Hoon and More for Lunar New Year Special|publisher=MWAVE|accessdate=2016-01-17|date=2015-02-03|archive-date=2016-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310183017/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/86541/runningman-confirms-lunarnewyear-special-stars|url-status=dead}}</ref> |- |283-284 | 2016.01.24 - 01.31 |[[Шанхай]], [[Хятад]] |[[Ji So-yun]]<br>[[Jong Tae-se]]<br>[[Park Ji-sung]] | |- |289-290 | 2016.03.06 - 03.12 |[[Дубай]] |[[Jung Il-Woo]]<br>[[Lee Da-Hae]] | |- |} == Шагнал болон номинаци== 2015 оны байдлаар ''Running Man'' нийт '''52''' шагнал гардуулах ёслолд нэр дэвшиж, '''39''' удаа ялсан байна. {{hidden begin |title = Шагнал болон номинацийн жагсаалт (2010–одоо) |titlestyle = background:#00b200; }} {| class="wikitable" |- ! Он !! Шагнал гардуулах ёслол !! Төрөл !! Хүлээн авагч болон нэр дэвшигчид !! Үр дүн |- | rowspan=6|2010 || rowspan=6|4th SBS Entertainment Awards<ref>{{Cite news|url=http://kr.news.yahoo.com/service/news/shellview.htm?articleid=20101230231905680b6&linkid=4&newssetid=1352|title=강호동, SBS연예대상 대상..통산 5번째(종합)|date=30 December 2010|publisher=''[[Yahoo!]] Korea News''|accessdate=31 December 2010|language=ko|archive-date=18 Долдугаар сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718134043/http://kr.news.yahoo.com/service/news/shellview.htm?articleid=20101230231905680b6&linkid=4&newssetid=1352|url-status=dead}}</ref> || rowspan=3|Variety New Star Award || [[Song Joong-ki]] || ялсан |- | [[Gary]] || ялсан |- | [[Lee Kwang-soo]] || ялсан |- | Variety Special Award || [[Song Ji-hyo]] || ялсан |- | Best TV Star Award || [[Kim Jong-kook]] || ялсан |- | Netizen Most Popular Program Award || ''Running Man'' || ялсан |- | rowspan=10|2011 || 5th Mnet 20's Choice Awards <ref>{{cite web|url=http://20choice.interest.me/winner.m?year=2011|title=5th Mnet 20's Choice Awards winners list|accessdate=1 June 2015|language=en|archive-date=4 Гуравдугаар сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304072637/http://20choice.interest.me/winner.m?year=2011|url-status=dead}}</ref> || Hot Variety Star || [[Song Ji-hyo]] || нэр дэвшсэн |- | rowspan=9|5th SBS Entertainment Awards<ref>{{Cite news|url=http://polinews.co.kr/viewnews.html?PageKey=0101&num=139869|title=2011 SBS 연예대상 ‘국민MC’ 유재석 대상 <종합>|date=31 December 2011|publisher=''Poli News''|accessdate=8 January 2012|language=ko|archive-date=5 Тавдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130505160042/http://www.polinews.co.kr/viewnews.html?PageKey=0101&num=139869|url-status=dead}}</ref> || Newbie Award: Variety Category || [[Lee Kwang-soo]] || ялсан |- | Broadcast Writer Award || Park Hyun-sook || ялсан |- | Best Entertainer Award: Variety Category || [[Haha]] || ялсан |- | Most Outstanding Program Award || ''Running Man'' || ялсан |- | rowspan=2|Outstanding Award: Variety Category || [[Kim Jong-kook]] || ялсан |- | rowspan=2| [[Song Ji-hyo]] || ялсан |- | rowspan=2| Netizen's Most Popular Award || нэр дэвшсэн |- | rowspan=2| [[Yoo Jae-suk]] || нэр дэвшсэн |- | Grand Award (Daesang) || ялсан |- | rowspan=6|2012 || 48th [[Baeksang Arts Awards]] || Best Female Entertainer || [[Song Ji-hyo]] || нэр дэвшсэн |- | rowspan=5|6th SBS Entertainment Awards<ref>{{Cite news|url=http://osen.mt.co.kr/article/G1109521203|title=유재석, 2012 SBS '연예대상' 대상 수상…8년 연속 최고영예(종합)|date=30 December 2012|publisher=''OSEN''|accessdate=30 December 2012|language=ko}}</ref> || rowspan=2|Outstanding Award: Variety Category || [[Gary]] || ялсан |- | [[Ji Suk-jin]] || ялсан |- | Viewer's Most Popular Program Award || ''Running Man'' || ялсан |- | Viewer's Most Popular Award || rowspan=2| [[Yoo Jae-suk]] || ялсан |- | Grand Award (Daesang) || ялсан |- | rowspan=16|2013 || rowspan=4|49th [[Baeksang Arts Awards]] || Best Female Entertainer || [[Song Ji-hyo]] || нэр дэвшсэн |- | Best Male Entertainer || rowspan=2|[[Yoo Jae-suk]] || нэр дэвшсэн |- | Grand Award (Daesang)<ref>{{Cite web|url=http://isplus.live.joins.com/100sang/History/h_sub1.aspx?nr=49&snum=2|script-title=ko:49회 수상자·작품|accessdate=1 June 2015|language=ko}}</ref> || ялсан |- | Best Variety Show || ''Running Man'' || нэр дэвшсэн |- | Yahoo! Asia Buzz Awards || Asia's Most Charismatic Korean Host || [[Kim Jong-kook]] || ялсан |- | rowspan=2|NATE Awards || Best Variety Show || ''Running Man'' || ялсан |- | Best Couple || [[Gary]] & [[Song Ji-hyo]] || ялсан |- | rowspan=9|7th SBS Entertainment Awards<ref>{{Cite news|url=http://tvdaily.mk.co.kr/read.php3?aid=1388425862629547019|title='SBS 연예대상' 김병만 대상, 모두가 공감한 진정한 예능인들의 축제[종합]|date=30 December 2013|publisher=''TV Daily''|accessdate=30 December 2013|language=ko}}</ref> ||Friendship Award || [[Lee Kwang-soo]] || ялсан |- | rowspan=2| Best Couple Award || [[Ji Suk-jin]] & [[Lee Kwang-soo]] || нэр дэвшсэн |- | [[Gary]] & [[Song Ji-hyo]] || нэр дэвшсэн |- | Viewer's Most Popular Award || ''Running Man'' members || ялсан |- | Most Outstanding Program Award || ''Running Man'' || ялсан |- | rowspan=2| Male Outstanding Award || [[Haha]] || ялсан |- | [[Kim Jong-kook]] || ялсан |- | Female Most Outstanding Award ||[[Song Ji-hyo]] || ялсан |- | Grand Award (Daesang) || [[Yoo Jae-suk]] || нэр дэвшсэн |- | rowspan=5|2014 || rowspan=5|8th SBS Entertainment Awards<ref>{{Cite news|url=http://www.osen.co.kr/article/G1110042412|title=이경규, 2014 SBS연예대상 대상..무관 설움 떨쳤다 [종합]|date=31 December 2014|publisher=''OSEN''|accessdate=10 January 2015|language=ko}}</ref> || Viewer's Choice Award || [[Yoo Jae-suk]] || ялсан |- | Outstanding Award: Variety Shows|| [[Lee Kwang-soo]] || ялсан |- | Most Outstanding Award: Variety Shows || [[Kim Jong-kook]] || ялсан |- | Viewer's Choice: Best Variety Show || ''Running Man'' || ялсан |- | Grand Award (Daesang) || [[Yoo Jae-suk]] || нэр дэвшсэн |- | rowspan=9|2015 || 2014 Youku Night Awards || Entertainment Spirit Award || ''Running Man'' || ялсан |- | 51st Paeksang Arts Awards || Best Entertainment Program || ''Running Man'' || нэр дэвшсэн |- | rowspan=7|9th SBS Entertainment Awards<ref>{{Cite news|url=http://www.allkpop.com/article/2015/12/find-out-who-takes-the-daesang-and-more-from-2015-sbs-entertainment-awards|title=Find out who takes the Daesang and more from '2015 SBS Entertainment Awards'!|date=30 December 2015|publisher=''Allkpop''|accessdate=30 December 2015|language=en}}</ref> || Best Couple Award || [[Gary]] & [[Song Ji-hyo]] || нэр дэвшсэн |- | Viewer's Choice: Best Variety Show || ''Running Man'' || ялсан |- | Excellence Award - Variety Show || [[Ji Suk-jin]] || ялсан |- | rowspan=2|Top Excellence Award - Variety Show || [[Gary]] || ялсан |- | [[Song Ji-hyo]] || ялсан |- | Viewer's Most Popular Award || rowspan=2| [[Yoo Jae-suk]] || ялсан |- | Grand Award (Daesang) || ялсан |} {{hidden end}} ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын телевизийн цуврал]] [[Ангилал:2010-д оны цуврал нэвтрүүлэг]] [[Ангилал:Телевизийн тоглоом]] seo0llms34l4v1f0tcro05up02rztms 0 63376 857461 823387 2026-05-30T10:49:04Z Bataa0927 90933 Added website links, name of the headmistress, motto and the logo of the school. 857461 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс сургууль|sister_school=Шинэ Эрин<br/>Шинэ Эхлэл|schooltype=Төрийн өмчит олон улсын лаборатори сургууль|city/town=Улаанбаатар|principal=Дүгэррагчаагийн Төмөрчөдөр|age_range=14-18|average_class_size=20-24|name=Монгол Тэмүүлэл|established=2011|motto=Чанартай давхар хөтөлбөрийн боловсрол олгож, тасралтгүй хөгжлийн төлөө хүсэл мөрөөдөлтэй хариуцлагатай Монгол иргэдийг бэлтгэх|website=https://www.mongolaspiration.com/ https://mongolaspiration.edu.mn/|headmistress=Аюурзанийн Оюунчимэг|imagewikilink=https://mn.linkedin.com/in/mongol-aspiration-2bb4a1308|logo=[[File:Mongol Aspirition International School.png|thumb|Logo of th Mongol Aspirition International School]]}} '''Монгол Тэмүүлэл сургууль''' бол төрийн өмчит олон улсын Кембрижийн хөтөлбөрийн сургалттай 3 сургуулийн нэг юм.<ref>{{Cite web |url=http://mongolaspiration.edu.mn/nodes/index/type:faq/target:faq9 |title=Archive copy |access-date=2016-12-30 |archive-date=2017-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170720232750/http://mongolaspiration.edu.mn/nodes/index/type:faq/target:faq9 |url-status=dead }}</ref> == Түүх == [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал]]-ын дараа Монгол Улс олон улсын буяны байгууллага, байгууллагуудын тусламжтайгаар боловсролын салбарт олон шинэчлэл хийсэн. Гэсэн хэдий ч тууштай байдал, хөрөнгө оруулалт дутмаг байсан нь боловсролын тогтолцоонд ноцтой хохирол учруулсан ба 2000-аад оны дунд үеэс эхлэн олон дээд боловсролын байгууллагуудын сурлагын амжилтууд мэдэгдэхүйц буурж, засгийн газраас одоогийн боловсролын бодлогоо яаралтай шинэчлэхийг шаардаж эхэлсэн. Түүгээр ч зогсохгүй гадаадын их, дээд сургуулиудад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүйн улмаас янз бүрийн бэрхшээлтэй тулгарсан нь урт хугацаанд улс орны хөгжилд ноцтой үр дагаварт хүргэж болзошгүй юм. Тиймээс Монгол Улсын Засгийн газар боловсролын салбарт томоохон шинэчлэл хийнэ гэж амласан. 2011 онд Боловсролын яам олон улсын боловсролын шинэ тогтолцоог хэрэгжүүлэхийн тулд [[Кембрижийн Их Сургууль|Кембрижийн их сургууль]]-тай хамтран ажиллахаа зарлав. Хэлэлцээрийн үр дүнд яамнаас ерөнхий боловсролын 44 сургуулийг шинэ тогтолцоог турших, боловсронгуй болгох лаборатори сургуулиудиар томилж, Кембрижийн хөтөлбөртэй төрийн өмчит 3 олон улсын сургууль байгуулагдав. == Сургалт == Монгол Тэмүүлэл сургууль нь 9 дүгээр ангидаа үндэсний хөтөлбөрийн '''13''' хичээлийг судлан суурь боловсрол эзэмшдэг бөгөөд 10 дугаар ангиас эхлэн үндэсний хөтөлбөрөөр судлах хичээлийн тоо багасаж, ирээдүйд эзэмших мэргэжил, сурагч бүрийн сонирхол, хэрэгцээнд нь нийцүүлэн англи хэлээр судлах хичээлийн агуулга нэмэгддэг. Одоогоор [[Кембрижийн Их Сургууль]]-аас албан ёсны зөвшөөрөлтэйгөөр IGCSE, AS болон А түвшний хөтөлбөрийн хүрээнд ''Mathematics, Mandarin Chinese, German, First Language English, English as Second Language, Physics, Chemistry, Biology, History, Environmental Management, Geography, Business Studies, Art and Design, ICT, Physical Education, Computer Science, Global Perspective, Economics, Design and Technology'' болон ''Music'' гэсэн '''19''' хичээлийг явуулж байна. Кембриджийн олон улсын дунд боловсролын хөтөлбөр нь дэлхийн '''195''' орны '''1400''' гаруй сургуульд хүлээн зөвшөөрөгдсөн, '''14-16''' насныханд хамгийн түгээмэл хэрэгждэг ба сурагчдад өөрийн мэдлэг чадвар, хүсэл сонирхолдоо уялдуулан цөөн тооны хичээлийг сонгон судалж, дараагийн шатны сургуульд элсэх бэлтгэлээ хангаж илүү өндөр түвшинд хөгжих боломжийг олгодгоороо онцлогтой. Мөн тус сургуульд хүүхдийг олон талаас нь хөгжих боломжийг байнга дэмжин тогтмол төсөлт ажил, клубийн үйл ажиллагаа явуулдаг. == Элсэлт == Тус сургууль нь тухайн жил 8-р ангиа төгсөөд, 9-р ангидаа элсэн орох гэж байгаа сурагчдыг элсүүлдэг ба жил бүрийн 6 дугаар сарын сүүлээр ''Боловсролын Үнэлгээний Төв''-өөс математик, англи хэл болон байгалийн ухааны(2023 оноос хойш) хичээлүүдээр шалгалт аван, хяналтын тоонд багтсан 96 хүртэлх сурагчдыг элсүүлдэг. == Байршил == Өмнө нь Чингэлтэй дүүрэгт ХҮИС-ын байранд байрлаж байсан ба 2023 онд Баянзүрх дүүрэгт Дүнжингараваас 2.5 километрийн цаана байрладаг шинэ байрандаа нүүж орсон. == Эх сурвалж == <references /> [[Ангилал:Улаанбаатарын дунд сургууль]] cnvnhz948amwctwo7fcrzoi0vj8yfjx 857462 857461 2026-05-30T11:02:15Z Bataa0927 90933 857462 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс сургууль|sister_school=Шинэ Эрин<br/>Шинэ Эхлэл|schooltype=Төрийн өмчит олон улсын лаборатори сургууль|city/town=Улаанбаатар|principal=Дүгэррагчаагийн Төмөрчөдөр|age_range=14-18|average_class_size=20-24|name=Монгол Тэмүүлэл|established=2011|motto=Чанартай давхар хөтөлбөрийн боловсрол олгож, тасралтгүй хөгжлийн төлөө хүсэл мөрөөдөлтэй хариуцлагатай Монгол иргэдийг бэлтгэх|website=https://www.mongolaspiration.com/ https://mongolaspiration.edu.mn/|headmistress=Аюурзанийн Оюунчимэг|imagewikilink=https://mn.linkedin.com/in/mongol-aspiration-2bb4a1308|logo=[[File:Mongol Aspirition International School.png|thumb|Logo of the Mongol Aspiration International School]]}} '''Монгол Тэмүүлэл сургууль''' бол төрийн өмчит олон улсын Кембрижийн хөтөлбөрийн сургалттай 3 сургуулийн нэг юм.<ref>{{Cite web |url=http://mongolaspiration.edu.mn/nodes/index/type:faq/target:faq9 |title=Archive copy |access-date=2016-12-30 |archive-date=2017-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170720232750/http://mongolaspiration.edu.mn/nodes/index/type:faq/target:faq9 |url-status=dead }}</ref> == Түүх == [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал]]-ын дараа Монгол Улс олон улсын буяны байгууллага, байгууллагуудын тусламжтайгаар боловсролын салбарт олон шинэчлэл хийсэн. Гэсэн хэдий ч тууштай байдал, хөрөнгө оруулалт дутмаг байсан нь боловсролын тогтолцоонд ноцтой хохирол учруулсан ба 2000-аад оны дунд үеэс эхлэн олон дээд боловсролын байгууллагуудын сурлагын амжилтууд мэдэгдэхүйц буурж, засгийн газраас одоогийн боловсролын бодлогоо яаралтай шинэчлэхийг шаардаж эхэлсэн. Түүгээр ч зогсохгүй гадаадын их, дээд сургуулиудад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүйн улмаас янз бүрийн бэрхшээлтэй тулгарсан нь урт хугацаанд улс орны хөгжилд ноцтой үр дагаварт хүргэж болзошгүй юм. Тиймээс Монгол Улсын Засгийн газар боловсролын салбарт томоохон шинэчлэл хийнэ гэж амласан. 2011 онд Боловсролын яам олон улсын боловсролын шинэ тогтолцоог хэрэгжүүлэхийн тулд [[Кембрижийн Их Сургууль|Кембрижийн их сургууль]]-тай хамтран ажиллахаа зарлав. Хэлэлцээрийн үр дүнд яамнаас ерөнхий боловсролын 44 сургуулийг шинэ тогтолцоог турших, боловсронгуй болгох лаборатори сургуулиудиар томилж, Кембрижийн хөтөлбөртэй төрийн өмчит 3 олон улсын сургууль байгуулагдав. == Сургалт == Монгол Тэмүүлэл сургууль нь 9 дүгээр ангидаа үндэсний хөтөлбөрийн '''13''' хичээлийг судлан суурь боловсрол эзэмшдэг бөгөөд 10 дугаар ангиас эхлэн үндэсний хөтөлбөрөөр судлах хичээлийн тоо багасаж, ирээдүйд эзэмших мэргэжил, сурагч бүрийн сонирхол, хэрэгцээнд нь нийцүүлэн англи хэлээр судлах хичээлийн агуулга нэмэгддэг. Одоогоор [[Кембрижийн Их Сургууль]]-аас албан ёсны зөвшөөрөлтэйгөөр IGCSE, AS болон А түвшний хөтөлбөрийн хүрээнд ''Mathematics, Mandarin Chinese, German, First Language English, English as Second Language, Physics, Chemistry, Biology, History, Environmental Management, Geography, Business Studies, Art and Design, ICT, Physical Education, Computer Science, Global Perspective, Economics, Design and Technology'' болон ''Music'' гэсэн '''19''' хичээлийг явуулж байна. Кембриджийн олон улсын дунд боловсролын хөтөлбөр нь дэлхийн '''195''' орны '''1400''' гаруй сургуульд хүлээн зөвшөөрөгдсөн, '''14-16''' насныханд хамгийн түгээмэл хэрэгждэг ба сурагчдад өөрийн мэдлэг чадвар, хүсэл сонирхолдоо уялдуулан цөөн тооны хичээлийг сонгон судалж, дараагийн шатны сургуульд элсэх бэлтгэлээ хангаж илүү өндөр түвшинд хөгжих боломжийг олгодгоороо онцлогтой. Мөн тус сургуульд хүүхдийг олон талаас нь хөгжих боломжийг байнга дэмжин тогтмол төсөлт ажил, клубийн үйл ажиллагаа явуулдаг. == Элсэлт == Тус сургууль нь тухайн жил 8-р ангиа төгсөөд, 9-р ангидаа элсэн орох гэж байгаа сурагчдыг элсүүлдэг ба жил бүрийн 6 дугаар сарын сүүлээр ''Боловсролын Үнэлгээний Төв''-өөс математик, англи хэл болон байгалийн ухааны(2023 оноос хойш) хичээлүүдээр шалгалт аван, хяналтын тоонд багтсан 96 хүртэлх сурагчдыг элсүүлдэг. == Байршил == Өмнө нь Чингэлтэй дүүрэгт ХҮИС-ын байранд байрлаж байсан ба 2023 онд Баянзүрх дүүрэгт Дүнжингараваас 2.5 километрийн цаана байрладаг шинэ байрандаа нүүж орсон. == Эх сурвалж == <references /> [[Ангилал:Улаанбаатарын дунд сургууль]] t0us2m1mrzew6kv6iuzvaeaxb2gbl0l 0 66085 857399 857136 2026-05-30T00:38:31Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857399 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=10–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2³¹ and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''² + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] bfcwl41esvwez5vv0sj8x0qqw6h65uc 0 98086 857455 847108 2026-05-30T08:07:00Z ~2026-32125-74 105000 /* Уран бүтээлүүд */ 857455 wikitext text/x-wiki '''Мөнхбаатарын Төгөлдөр''' (2000 оны 3-р сарын 28-нд төрж, 2025 оны 12-р сарын 4-нд нас барсан) нь '''290''' нэрээр танигдсан, Монголын дуучин, дууны үг бичигч, "NOITON" брэндийг үүсгэн байгуулагч, мөн "YASHA" бүлгийн үүсгэн байгуулагч уран бүтээлч юм. Мөн тэрээр "HAR MAF HARGIS HUCHIRHIILEL RECORDS"-н артист бөгөөд "MOTR" болон Bodikhuu-гийн 1vs100 бүлэгт багтдаг. YASHA нь 290, Tuug18, 168, Khandgai, COZYSLASHCLOT, TSE, BLOND, KLE TNGS, KOF CAESAR зэрэг уран бүтээлчид багтдаг. ран бүтээлчийн хувиар 290 нь ЯАША хувцасны брэндийг бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэгч, видео эдит, продюсер ба зураг зурж, mix mastering хийдэг талаараа ярьж байсан. == Хувийн амьдрал == Мөнхбаатарын Төгөлдөр нь 2000 оны 3-р сарын 28-д [[Их Британи арал|Их Британи]] улсын [[Лондон]] хотод төрсөн. Гурван настайдаа [[Монгол]]доо ирсэн учраас бага насны дурсамж Англи улсад байдаггүй гэж ярьж байсан. Өндөр 198 см. 16 настайгаасаа үг бичиж эхэлсэн бөгөөд сургууль дээрээ rhyme book буюу үг бичдэг байсан нандин дэвтрээ алдаж байсан гэнэ. Тэрээр 2017 онд Физик Математикийн гүнзгийрүүлсэн сургалттай 11 дүгээр сургуулийг төгссөн. Санхүү Эдийн Засгийн Их Сургуулийг 2023 онд төгсжээ. Тэрээр хэлэхдээ ”Би их сургуульдаа 6 жилийг өнгөрөөсөн, учир нь 2 жил сураад, 2 жил өөрийн дуучны карьераа хөөж, 2 жил сурч төгссөн” гэжээ. == Карьер == === 2017–2018: Bodikhuu 1vs100 === DJ Bodikhuu-н 1vs100-д дуугаа бичүүлж Playtime фестиваль зэрэгт дуулдаг байсан. '''<big>Triple X HIT Awards</big>''' 2023 оны 2-р сарын 12нд TRIPLE X HIT AWARDS RISING STAR Болсон '''<big>2023:"0" бүрэн хэмжээний цомог</big>''' 3-р сарын 20нд 29 дуутай [https://open.spotify.com/album/1zBqxBBPrAIzXUkgDkB0Th?si=F6OS2wlfQRi5fLfpmpyBvA "0"] цомогоо удаан хугацаанд бэлдэн цацсан байдаг. == Уран бүтээлүүд == *Be my summer *Back in the business *Chihriin baglaa *Ulaanbaatar gunigtai *Road w/o u *Hungun *Bogoond *Aaa Aaa Aaa Aaa *Daraa taariy *y u Lie? *Dursamj *Agsam tavina, *Nohooksping *Ulaanbaatar hugjiltei *Tsenher *Manan hot *Bi bayn bolood *Bi chamd zurkh *Chatsarganan ayngatai tal *Ginjin erguuleg *flowershop *ulaan, ulaan *10/10 *Cuz of i luv u *Destinymetorphan *Crytil6am *Uranhai sarnai *Hodolguur *HMM *Random bars *Game *Zuud *marmalade (davaidasha, cts, TUUG18, fruitybaachka нарын хамт) *Huuheldei *Tumaranuma *rmmbr mi? *Bingo *urhi *tonog *3nzohin *shijgiin batsaanuudiin suld duu *chihmeltsetseg *3SET *Goodnight city *huduuniitsetseg *teneg duu *rokit bay *narantsetseg *easy money *Valentine-ii margaash *HINDITGHV *Intro *BEMR *Gudamj *40K50K220K *HOVORHON *ZUNJINTWERK *THOUGHTS/TSETSEG *BACHT ONNA YACHT [[Ангилал:Монголын рэп дуучин]] [[Ангилал:2000 онд төрсөн]] [[Ангилал:2025 онд өнгөрсөн]] be2q83e0ejs254a9kqkst3hnzoebxqf 2 124921 857395 857235 2026-05-29T22:42:30Z Dostojewskij 30144 29 Тавдугаар сар 2026 857395 wikitext text/x-wiki {| align="center" border="0" cellpadding="5" cellspacing="2" style="border: 1px solid #A4FFA4; background-color: #F3FFF3; border: 5px solid #F3FFF3" |- | * User ID: 30,144 * Registration date: 2014-09-14 |- |} [[Файл:Карта распространения монгольского языка.png|thumb|right|200px]] [[Файл:Flag of Mongolia.svg|thumb|right|200px]] {| class="wikitable" |- ! Date !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Main !! Pages edited (total) |- | 25 Арваннэгдүгээр сар 2014 || 1 || 0 || 1 || 1 || 1 |- | 13 Арванхоёрдугаар сар 2022 || 44 || 0 || 44 || 38 || 39 |- | 16 Гуравдугаар сар 2023 || 48 || 0 || 48 || 40 || 42 |- | 13 Нэгдүгээр сар 2024 || 56 || 2 || 58 || 46 || 50 |- | 2 Хоёрдугаар сар 2025 || 65 || 2 || 67 || 54 || 58 |- | 9 Нэгдүгээр сар 2026 || 85 || 2 || 87 || 73 || 75 |- | 15 Дөрөвдүгээр сар 2026 || 91 || 2 || 93 || 77 || 80 |- | 25 Дөрөвдүгээр сар 2026 || '''100''' || 2 || '''102''' || 85 || 88 |- | 27 Тавдугаар сар 2026 || 115 || 2 || 117 || 99 || '''102''' |- | 29 Тавдугаар сар 2026 || 118 || 2 || 120 || '''101''' || 104 |- ! Date !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Main !! Pages edited (total) |- |} == Year counts == [[Файл:Wikipedia-logo-v2-mn.svg|thumb|WɪᴋɪᴘᴇᴅɪA]] {| class="wikitable" |- ! Year !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Namespace Main |- | 2014 || 2 || 0 || 2 || 1 |- | 2015 || 5 || 0 || 5 || 5 |- | 2016 || 0 || 0 || 0 || 0 |- | 2017 || 2 || 0 || 2 || 1 |- | 2018 || 1 || 0 || 1 || 0 |- | 2019 || 2 || 0 || 2 || 1 |- | 2020 || 5 || 0 || 5 || 5 |- | 2021 || 12 || 0 || 12 || 12 |-style='background:#DDAA77' | 2022 || 15 || '''2''' || 17 || 11 |- | 2023 || 9 || 0 || 9 || 8 |- | 2024 || 11 || 0 || 11 || 9 |-style='background:#C0C0C0' | 2025 || 19 || 0 || 19 || 18 |-style='background:#FFEE77' | 2026<br/><small><small>(29.05.2026)</small></small> || '''35''' || 0 || '''35''' || '''30''' |- |} * [https://xtools.wmflabs.org/ec/mn.wikipedia.org/Dostojewskij xtools.wmflabs] * [https://mn.wikiscan.org/?menu=userstats&user=Dostojewskij mn.wikiscan] <div style="border: 3px solid green; margin: 2px; background-color: white;"><div style="margin: 10px;"> * <span style="color:#990000">❙❚❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span><span style="font-variant:small-caps;color:#000"></span><span style="color:#006699">❚❙❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span> [[wikidata:User:Dostojewskij/Contributions]] * {{0}}{{0}}{{0}}{{0}}[[Файл:Commons-logo.svg|20px]] [[commons:User:Dostojewskij/Contributions]] </div></div> == Ангилал == * 🖫 [[:Ангилал:2024 онд өнгөрсөн]] (13 Нэгдүгээр сар 2024‎) * 🖫 [[:Ангилал:2026 онд өнгөрсөн]] (15 Дөрөвдүгээр сар 2026) [[de:Benutzer:Dostojewskij/Bearbeitungen]] [[ca:Usuari:Dostojewskij/Contribucions]] [[oc:Utilizaire:Dostojewskij/Contribucions]] [[ru:Участник:Dostojewskij/Мои правки]] [[pl:Wikipedysta:Dostojewskij/Wkład]] [[nl:Gebruiker:Dostojewskij/Gebruikersbijdragen]] [[fr:Utilisateur:Dostojewskij/Contributions]] [[scn:Utenti:Dostojewskij/Cuntribbuti]] [[pt:Usuário(a):Dostojewskij/Contribuições]] [[en:User:Dostojewskij/Contributions]] [[es:Usuario:Dostojewskij/Contribuciones]] [[uk:Користувач:Dostojewskij/Внесок]] [[no:Bruker:Dostojewskij/Bidrag]] [[wuu:User:Dostojewskij/我个贡献]] [[sv:Användare:Dostojewskij/Bidrag]] [[zh-min-nan:Iōng-chiá:Dostojewskij/Kòng-hiàn]] [[cs:Wikipedista:Dostojewskij/Příspěvky]] [[ht:Itilizatè:Dostojewskij/Kontribisyon]] [[bg:Потребител:Dostojewskij/Приноси]] [[ro:Utilizator:Dostojewskij/Contribuții]] [[tr:Kullanıcı:Dostojewskij/Katkılarım]] [[lv:Dalībnieks:Dostojewskij/Devums]] [[mai:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/योगदान]] [[id:Pengguna:Dostojewskij/Kontribusi]] [[ast:Usuariu:Dostojewskij/Collaboraciones]] [[mg:Mpikambana:Dostojewskij/Fandraisan'anjara]] [[da:Bruger:Dostojewskij/Bidrag]] [[ml:ഉപയോക്താവ്:Dostojewskij/സംഭാവനകൾ]] [[bn:ব্যবহারকারী:Dostojewskij/অবদান]] [[lmo:Utent:Dostojewskij/Contribuzzion]] [[szl:Używacz:Dostojewskij/Edycyje]] [[crh:Qullanıcı:Dostojewskij/İsseler]] [[kn:ಸದಸ್ಯ:Dostojewskij/ನನ್ನ ಕಾಣಿಕೆಗಳು]] [[mk:Корисник:Dostojewskij/Придонеси]] [[ky:Колдонуучу:Dostojewskij/Салымдарым]] [[sk:Redaktor:Dostojewskij/Príspevky]] [[ne:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/मेरो योगदानहरू]] [[ko:사용자:Dostojewskij/기여]] [[zh:User:Dostojewskij/贡献]] [[ja:利用者:Dostojewskij/投稿記録]] [[kk:Қатысушы:Dostojewskij/Үлесім]] [[it:Utente:Dostojewskij/Contributi]] [[be:Удзельнік:Dostojewskij/Уклад]] [[pa:ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Dostojewskij/ਯੋਗਦਾਨ]] [[ceb:Gumagamit:Dostojewskij/Mga tampo]] [[fi:Käyttäjä:Dostojewskij/Muokkaukset]] [[hi:सदस्य:Dostojewskij/योगदान]] [[uz:Foydalanuvchi:Dostojewskij/Hissam]] [[ms:Pengguna:Dostojewskij/Sumbangan]] [[la:Usor:Dostojewskij/Conlationes]] [[sat:ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ:Dostojewskij/ᱮᱱᱮᱢᱠᱩ]] [[bcl:Paragamit:Dostojewskij/Mga ambag]] [[pam:User:Dostojewskij/Deng ambag]] [[nn:Brukar:Dostojewskij/Bidrag]] [[fa:کاربر:Dostojewskij/مشارکت‌ها]] [[sh:Korisnik:Dostojewskij/Doprinos]] [[bs:Korisnik:Dostojewskij/Doprinosi]] [[vi:Thành viên:Dostojewskij/Đóng góp]] [[tg:Корбар:Dostojewskij/Ҳисса]] [[sq:Përdoruesi:Dostojewskij/Kontributet]] [[cv:Хутшăнакан:Dostojewskij/Хывнӑ тӳпе]] [[tl:Tagagamit:Dostojewskij/Mga ambag ko]] [[te:వాడుకరి:Dostojewskij/నా మార్పులు]] [[mr:सदस्य:Dostojewskij/माझे योगदान]] [[simple:User:Dostojewskij/My changes]] [[af:Gebruiker:Dostojewskij/Bydraes]] [[so:User:Dostojewskij/Ku darsashooyinka]] [[yo:Oníṣe:Dostojewskij/Àwọn àfikún]] [[et:Kasutaja:Dostojewskij/Kaastöö]] [[war:Gumaramit:Dostojewskij/Akon mga ámot]] [[nds:Bruker:Dostojewskij/Mien Arbeid]] [[az:İstifadəçi:Dostojewskij/Töhfələrim]] [[sco:Uiser:Dostojewskij/Contreibutions]] [[sl:Uporabnik:Dostojewskij/Prispevki]] [[se:Geavaheaddji:Dostojewskij/Mu rievdadusat]] [[vec:Utensa:Dostojewskij/Contribusion]] [[eu:Lankide:Dostojewskij/Nire ekarpenak]] [[bar:Nutza:Dostojewskij/Mei Gschriebnas]] [[dty:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/मेरो योगदानहरू]] [[be-tarask:Удзельнік:Dostojewskij/Унёсак]] [[gl:Usuario:Dostojewskij/Contribucións]] [[hr:Suradnik:Dostojewskij/Doprinosi]] [[jv:Naraguna:Dostojewskij/Pasumbang]] [[th:ผู้ใช้:Dostojewskij/ส่วนร่วม]] [[ka:მომხმარებელი:Dostojewskij/წვლილი]] [[sc:Usuàriu:Dostojewskij/Contributos mios]] [[sah:Кыттааччы:Dostojewskij/Суруйуу тиһилигэ]] [[si:පරිශීලක:Dostojewskij/මගේ දායකත්වය]] [[kw:Devnydhyer:Dostojewskij/Kevrohow]] [[ln:Utilisateur:Dostojewskij/Nkásá nakomí]] [[ku:Bikarhêner:Dostojewskij/Beşdariyên min]] [[eo:Uzanto:Dostojewskij/Kontribuoj]] [[kaa:Paydalanıwshı:Dostojewskij/Úlesim]] [[sw:Mtumiaji:Dostojewskij/Michango]] [[ta:பயனர்:Dostojewskij/பங்களிப்புக்கள்]] [[sr:Корисник:Dostojewskij/Доприноси]] [[cy:Defnyddiwr:Dostojewskij/Fy nghyfraniadau]] [[lt:Naudotojas:Dostojewskij/Mano indėlis]] [[ga:Úsáideoir:Dostojewskij/Iarrachtaí]] [[el:Χρήστης:Dostojewskij/Η συνεισφορά μου]] [[hy:Մասնակից:Dostojewskij/Ներդրում]] [[hu:Szerkesztő:Dostojewskij/Közreműködések]] [[li:Gebroeker:Dostojewskij/Mien biedrages]] [[rue:Хоснователь:Dostojewskij/Приспівкы]] [[mhr:Пайдаланыше:Dostojewskij/Мыйын надырем]] [[an:Usuario:Dostojewskij/Contribucions]] [[qu:Ruraq:Dostojewskij/Llamk'apusqaykuna]] [[vep:Kävutai:Dostojewskij/Tehtud rad]] [[lo:ຜູ້ໃຊ້:Dostojewskij/ປະກອບສ່ວນ]] [[olo:Käyttäi:Dostojewskij/Kohendukset]] [[co:Utente:Dostojewskij/E mo cuntribuzioni]] [[gan:用戶:Dostojewskij/貢獻]] [[lb:Benotzer:Dostojewskij/Kontributiounen]] [[bh:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/योगदान]] [[ha:User:Dostojewskij/Gudummawa]] [[is:Notandi:Dostojewskij/Framlög]] [[io:Uzanto:Dostojewskij/Mea adportado]] [[os:Архайæг:Dostojewskij/Бавæрд]] [[su:Pamaké:Dostojewskij/Kontribusi kuring]] [[or:ବ୍ୟବହାରକାରୀ:Dostojewskij/ଅବଦାନ]] [[pdc:Yuuser:Dostojewskij/Mei Ardickele]] [[haw:Mea hoʻohana:Dostojewskij/He aha ka'u i lūlū ai]] [[hsb:Wužiwar:Dostojewskij/Přinoški]] 2wz6oqc7rzdcigr0tttrev79ghgb06z 0 125503 857397 845193 2026-05-30T00:18:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857397 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = HYBE Co., Ltd. | native_name = 하이브 | native_name_lang = ko | romanized_name = ''Haibeu'' | trading_name = | logo = Hybe Corporation logo.svg | logo_caption = | type = Олон нийтийн компани | traded_as = | founder = [[Bang Si-hyuk]] | area_served = | key_people = Bang Si-hyuk (тэргүүн) <br /> Jason Jaesang Lee (захирал) | industry = Энтертайнмент <br /> Технологи | genre = {{hlist|K-pop|Pop|dance|R&B|hip hop}} | products = | services = {{bulleted list|Хөгжим үйлдвэрлэл, хэвлэн нийтлэх, шинэ уран бүтээлч хөгжүүлэх, уран бүтээлчдийн менежмент|Арга хэмжээ зохион байгуулах, IP, технологийн платформ }} | revenue = {{increase}} ₩2.1 их наяд (2024)<ref name="FY2023">{{Cite web |date=February 26, 2024 |title=HYBE SOARS TO NEW HEIGHTS, ACHIEVING RECORD-BREAKING KRW 2 TRILLION IN REVENUE AND HISTORIC OPERATING PROFIT OF 2023 |url=https://hybecorp.com/eng/news/news/4767?companyCode=&page=0 |website=HYBE Corporation Official Website |access-date=Аравдугаар сар 14, 2024 |archive-date=Есдүгээр сар 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921210412/https://hybecorp.com/eng/news/news/4767?companyCode=&page=0 |url-status=dead }}</ref> | net_income = {{increase}} ₩9.38 тэрбум (2024) | owner = {{ublist | [[Bang Si-hyuk]] (31.57%) | Netmarble Games (9.44%) | Солонгосын Үндэсний тэтгэврийн алба (7.80%) | Dunamu Inc. (5.53%) | Бусад (45.66%)<ref>{{cite web|url=https://www.hybecorp.com/eng/ir/structure/stock|title=Hybe: Corporate Governance|website=Hybe Corporation|url-status=live|access-date=January 12, 2023|archive-date=January 12, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230112223805/https://www.hybecorp.com/eng/ir/structure/stock}}</ref> }} | num_employees = Ойролцоогоор 1000 (2020 оны 12 сарын байдлаар)<ref>{{cite web|url=https://www.bighitcorp.com/eng/|title=Big Hit Entertainment ''{{small|("Who We Are" section)}}''|archive-url=https://web.archive.org/web/20210211183306/https://www.bighitcorp.com/eng/|archive-date=February 11, 2021|url-status=live|access-date=February 11, 2021}}</ref> | subsid = {{bulleted list|Hybe HQ|[[Big Hit Music]]|Belift Lab (with CJ E&M)|[[Source Music]]|ADOR|[[Pledis Entertainment]]|KOZ Entertainment }} | footnotes = | homepage = [https://hybecorp.com/eng/main/ Албан ёсны вэбсайт] | foundation = {{Start date|2005|2|1}} (Big hit Entertainment нэрээр) <br /> {{Start date|2021|3|31}} (HYBE Corporation нэрээр) | location_city = Yongsan Trade Center, Yongsan-gu, [[Сөүл]] | location_country = Өмнөд Солонгос | dissolved = }} '''Hybe Co., Ltd.''' (буюу '''HYBE Corporation''') нь [[Өмнөд Солонгос]]ын үндэстэн дамнасан энтертайнмент компани бөгөөд 2005 онд [[Bang Si-hyuk]] '''Big Hit Entertainment''' нэрээр үүсгэн байгуулсан. Тус корпораци нь дуу хөгжмийн агентлаг, хөгжмийн продакшн, арга хэмжээний менежмент, тоглолтын продакшн зэрэг чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг. Дотроо олон охин компанитай - [[Big Hit Music]], Belift Lab, Source Music, Pledis Entertainment, KOZ Entertainment, ADOR - эдгээрийг хамтад нь ''Hybe Labels'' гэж нэрлэдэг. 2021 онд тус компаний жилийн орлого 1 их наяд вон (838 сая доллар)-ыг давж, 1 их наяд вон давсан Өмнөд Солонгосын анхны хөгжмийн агентлаг болсон бөгөөд үйл ажиллагааны ашиг ₩190.3 тэрбум, цэвэр орлого ₩141 тэрбум (118 сая доллар) давжээ.<ref>{{cite web|url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20220222009851320|title=(LEAD) Hybe tops 1 tln won in annual sales, first in K-pop industry|last=Shim|first=S.|date=February 22, 2022|work=Yonhap News Agency |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222100649/https://en.yna.co.kr/view/AEN20220222009851320|archive-date=February 22, 2022|url-status=live|access-date=February 23, 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2022/02/22/business/industry/HYBE-revenue-profit/20220222180939646.html|title=HYBE had a great 2021 despite fewer concerts|last=Soon|first=So-yeon|date=February 22, 2022|work=Korea JoongAng Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222093422/https://koreajoongangdaily.joins.com/2022/02/22/business/industry/HYBE-revenue-profit/20220222180939646.html|archive-date=February 22, 2022|url-status=live|access-date=February 23, 2022}}</ref> 2023 оны жилийн орлого нь ₩2.1 их наяд, цэвэр орлого нь ₩187 тэрбум байсан байна.<ref name="FY2023">{{Cite web |date=February 26, 2024 |title=HYBE SOARS TO NEW HEIGHTS, ACHIEVING RECORD-BREAKING KRW 2 TRILLION IN REVENUE AND HISTORIC OPERATING PROFIT OF 2023 |url=https://hybecorp.com/eng/news/news/4767?companyCode=&page=0 |website=HYBE Corporation Official Website |access-date=Аравдугаар сар 14, 2024 |archive-date=Есдүгээр сар 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921210412/https://hybecorp.com/eng/news/news/4767?companyCode=&page=0 |url-status=dead }}</ref> ==Хандив== 2023 оны 2 сарын 13нд Hybe-аас Турк-Сирийн газар хөдлөлтөд нэрвэгдсэн хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх зорилгоор 500 сая вон хандивласан.<ref>{{cite web|script-title=ko:하이브 5억원·SM 2억원·타이거JK까지...튀르키예 강진에 기부|trans-title=Hive 500 million won, SM 200 million won, Tiger JK... Donation to Turkiye Earthquake|url=https://entertain.naver.com/read?oid=016&aid=0002103395|via=Naver|work=Herald Economy|language=ko|last=Ko|first=Seung-hee|date=February 13, 2023|access-date=February 14, 2023|archive-date=February 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230214002042/https://entertain.naver.com/read?oid=016&aid=0002103395|url-status=live}}</ref> 2025 оны 4 сарын 2нд Үлсан, Gyeongbuk, Gyeongnam мужуудад гарсан түймрийн улмаас сүйдсэн үндэсний өвийг сэргээн засварлахад туслах зорилгоор Үндэсний Соёлын өвийн санд 1 тэрбум вон хандивласан.<ref>{{cite news|script-title=ko:하이브, 10억 기부..."산불 피해 국가유산 복구 위해"|url=https://m.entertain.naver.com/article/003/0013159220|via=Naver|work=[[Newsis]]|language=ko|last=Lee|first=Jae-hoon|date=April 2, 2025|access-date=April 5, 2025|archive-date=April 2, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250402070023/https://m.entertain.naver.com/article/003/0013159220|url-status=live}}</ref> ==Охин компаниуд== ===Hybe HQ=== {{Anchor|HYBE HQ}}Hybe HQ нь Hybe корпорацийн 100% эзэмшдэг охин компани юм. Тус компани нь 3 хэлтэстэй: Hybe Labels, Hybe Solutions, Hybe Platforms. <ref name="MBW Hybe presentation">{{cite web|url=https://www.musicbusinessworldwide.com/bts-label-big-hit-entertainment-officially-rebrands-as-hybe/|title=BTS' agency changes name to HYBE|last=Stassen|first=Murray|date=March 19, 2021|work=Music Business Worldwide|archive-url=https://archive.today/20210402211256/https://www.musicbusinessworldwide.com/bts-label-big-hit-entertainment-officially-rebrands-as-hybe/|archive-date=April 2, 2021|url-status=live|access-date=April 4, 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2021/03/398_305775.html|title=BTS' agency changes name to HYBE|last=Park|first=Ji-won|date=March 21, 2021|work=The Korea Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20210319102101/https://m.koreatimes.co.kr/pages/article.asp?newsIdx=305775|archive-date=March 19, 2021|url-status=live|access-date=April 3, 2021}}</ref> ====Hybe Labels==== {{Anchor|HYBE Labels}} Энэ нь энтертайнмент болон хөгжим үйлдвэрлэлийн хэлтэс юм. Тус хэлтэсийн охин компаниуд Hybe корпорациас хараат бусаар үйл ажиллагаагаа явуулж, зөвхөн хөгжүүлэлтийн тал дээр дэмжлэг авдаг. * [[Big Hit Music]] ** Lee Hyun ** [[BTS]] ** [[Tomorrow X Together]] ** [[Cortis]] * Belift Lab ** [[Enhypen]] ** Illit *[[Source Music]]<ref>{{cite web |last=Hwang |first=Hye-jin |date=July 28, 2019 |script-title=ko:빅히트 측 "쏘스뮤직 인수 계약→자회사 편입, 독립성 유지"(공식) |trans-title=(Official) Big Hit's "Source Music Acquisition Agreement → Incorporates Subsidiaries, Maintains Independence" |url=https://entertain.naver.com/read?oid=609&aid=0000146684 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218034610/https://entertain.naver.com/read?oid=609&aid=0000146684 |archive-date=February 18, 2021 |access-date=February 17, 2021 |work=Newsen |via=Naver}}</ref><ref>{{cite web |last=Kyung |first=Ji-min |date=July 28, 2019 |script-title=ko:빅히트엔터테인먼트, 쏘스뮤직 인수..멀티 레이블 구조 강화 [공식입장] |trans-title=Big Hit Entertainment, Source Music Acquisition.. Strengthens Multi-label Structure [Official Position] |url=https://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0004058075 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218034250/https://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0004058075 |archive-date=February 18, 2021 |access-date=July 12, 2020 |work=Osen |language=ko |via=Naver}}</ref> ** [[Le Sserafim]] * [[Pledis Entertainment]]<ref>{{cite web|url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=112&aid=0003301605|script-title=ko:빅히트, 플레디스 최대주주 지위 확보..뉴이스트·세븐틴으로 최고 라인업[공식]|trans-title=[Official] Big Hit secures the position of the largest shareholder in Pledis.. Top lineup with Nu'est and Seventeen|last=Kim|first=Na-yul|date=May 25, 2020|work=The Korea Herald|language=ko|archive-url=https://archive.today/20210218031106/https://entertain.naver.com/now/read?oid=112&aid=0003301605|archive-date=February 18, 2021|url-status=live|access-date=February 17, 2021|via=Naver}}</ref><ref>{{Cite web|last=Hwang|first=Su-yeon|title="더 이상 논쟁은 싫어" 주결경, 플레디스 계약해지 통보 후 SNS 심경글 게재 [종합]|url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=311&aid=0001127505|access-date=2022-02-02|website=entertain.naver.com|language=ko|archive-date=May 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514090521/https://entertain.naver.com/now/read?oid=311&aid=0001127505|url-status=live}}</ref> ** [[Seventeen]] ***BSS ***JxW ***HxW ** Hwang Min-hyun ** Bumzu ** TWS *KOZ Entertainment ** Zico ** BoyNextDoor<ref>{{cite web|last=Kim|first=Jin-seok|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/437/0000339551|title='지코 아이돌' 보이넥스트도어, 5월 30일 6인조 데뷔|work=JTBC|language=ko|date=April 17, 2023|access-date=April 18, 2023|archive-date=April 17, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230417190042/https://n.news.naver.com/entertain/article/437/0000339551|url-status=live}}</ref> *ADOR ** NewJeans *Hybe x Geffen Records ** Katseye ==Уран бүтээл== ===Баримтат кино=== * ''Pop Star Academy: Katseye'' (2024)<ref>{{Cite web|title=Pop Star Academy: KATSEYE Will Follow the Making of a Global Girl Group|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/hybe-geffen-girl-group-kpop-documentary|website=[[Netflix]]|last=Morin|first=Natalie|date=August 5, 2024|archive-date=August 31, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230831134407/https://www.netflix.com/tudum/articles/hybe-geffen-girl-group-kpop-documentary|url-status=live}}</ref> ===Драм=== * ''Begins Youth'' (2024) (& Chorokbaem Media) ===Үзэсгэлэн=== * "Hybe Insight" (2021–2023)<ref>{{cite web|title=HYBE INSIGHT: 'BTS museum' opens to public|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2021/05/398_308734.html|website=The Korea Times|last=Dong|first=Sun-hwa|date=May 14, 2021|access-date=October 29, 2021|archive-date=October 28, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028190009/https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2021/05/398_308734.html|url-status=live}}</ref> ===Шоу нэвтрүүлэг=== * ''I-Land'' (2020, Mnet) (CJ ENM & Studio Take One)<ref>{{Cite web|title=BTS' label launch talent show to find next K-pop superstar|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/bts-label-big-hit-i-land-k-pop-star-a9531611.html|website=The Independent|date=May 25, 2020|access-date=June 29, 2020|archive-date=May 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200526040515/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/bts-label-big-hit-i-land-k-pop-star-a9531611.html|url-status=live}}</ref> * ''&Audition – The Howling'' (2022, Hulu Japan & Hybe Labels YouTube Channel)<ref>{{Cite news|title=HYBE Labels Japan to begin boy band project show '&Audition - The Howling-' on July 9|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2022/06/03/entertainment/kpop/korea-HYBE-Labels-Japan-Audition--The-Howling/20220603122306662.html|work=Korea JoongAng Daily|date=June 3, 2022|archive-date=June 3, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220603033630/https://koreajoongangdaily.joins.com/2022/06/03/entertainment/kpop/korea-HYBE-Labels-Japan-Audition--The-Howling/20220603122306662.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=「&AUDITION」デビューグループ名は「&TEAM（エンティーム）」 - モデルプレス|url=https://mdpr.jp/news/detail/3335905|website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース|language=ja|date=September 3, 2022|access-date=September 4, 2025|archive-date=September 3, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220903082112/https://mdpr.jp/news/detail/3335905|url-status=live}}</ref> * ''R U Next?'' (2023, JTBC) (Belift Lab, Studio JAMM & Mushroom Company)<ref>{{Cite web|script-title=ko:하이브, JTBC 손잡고 새 걸그룹 론칭 'R U Next' 30일 첫방[공식]|trans-title=Hybe, JTBC join hands to launch a new girl group 'RU Next' First broadcast on the 30th [Official]|url=https://www.starnewskorea.com/stview.php?no=2023060110284358524|website=Star News|language=ko|date=June 1, 2023|access-date=June 19, 2023|archive-date=June 19, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230619021851/https://www.starnewskorea.com/stview.php?no=2023060110284358524|url-status=live}}</ref> * ''World Scout: The Final Piece'' (2025)<ref>{{Cite web|title=Everything You Need to Know About HYBE x Geffen's New Global Girl Group|url=https://www.teenvogue.com/story/world-scout-the-final-piece-hybe-geffen-global-girl-group|website=Teen Vogue|language=en-US|last=Nesvig|first=Kara|date=September 11, 2025|access-date=September 13, 2025|archive-date=September 15, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250915033003/https://www.teenvogue.com/story/world-scout-the-final-piece-hybe-geffen-global-girl-group|url-status=live}}</ref> ==Weverse тоглолтууд== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |- ! Огноо ! Нэр ! Байршил ! scope="col" class="unsortable" | Холбоос |- ! scope="row" | 2020.12.31 | 2021 New Year's Eve Live presented by Weverse | Weverse (онлайн) | <ref>{{cite magazine|title=How to Watch BTS, Halsey, Lauv & More on Big Hit Labels' 2021 New Year's Eve Live|url=https://www.billboard.com/articles/news/international/9505818/bts-new-years-eve-big-hit-labels-2021-halsey-lauv-steve-aoki|magazine=Billboard|last=Mamo|first=Heran|date=December 30, 2020|access-date=February 18, 2021|archive-date=December 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201230234442/https://www.billboard.com/articles/news/international/9505818/bts-new-years-eve-big-hit-labels-2021-halsey-lauv-steve-aoki/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2021.12.31 | 2022 Weverse Con [New Era] | KINTEX Hall (офлайн)<br />Weverse (онлайн) | <ref name="Gong">{{Cite web|script-title=ko:하이브, 31일 합동 공연 개최..세븐틴→저스틴 비버 합류[공식]|trans-title=Hybe, joint concert held on the 31st..Seventeen → Joining Justin Bieber [Official]|url=https://entertain.naver.com/read?oid=108&aid=0003011084|work=Star News|publisher=Naver|language=ko|last=Gong|first=Mi-na|access-date=December 7, 2021|archive-date=December 7, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207085930/https://entertain.naver.com/read?oid=108&aid=0003011084|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=2022 Weverse Con [New Era]|url=https://venewlive.com/concerts/2022weversecon/#/|work=Venewlive|language=en|access-date=December 13, 2021|archive-date=December 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213001406/https://venewlive.com/concerts/2022weversecon/#/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2023.06.10-11 | 2023 Weverse Con Festival | KSPO Dome & 88 Lawn Field (офлайн) | style="text-align:center" | <ref name="Gong" /><ref>{{Cite web|title=2022 Weverse Con [New Era]|url=https://venewlive.com/concerts/2022weversecon/#/|work=Venewlive|language=en|access-date=December 13, 2021|archive-date=December 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213001406/https://venewlive.com/concerts/2022weversecon/#/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2024.06.15-16 | 2024 Weverse Con Festival | Inspire Entertainment Resort (офлайн) | style="text-align: center" | <ref>{{Cite web|title=Weverse Con Festival kicks off this weekend, and other events to check out|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2024-06-13/entertainment/ticket/Weverse-Con-Festival-kicks-off-this-weekend-and-other-events-to-check-out/2067923|website=Korea JoongAng Daily|language=en|date=June 13, 2024|access-date=September 13, 2025|archive-date=June 14, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614064843/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2024-06-13/entertainment/ticket/Weverse-Con-Festival-kicks-off-this-weekend-and-other-events-to-check-out/2067923|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2025.05.31-06.01 | 2025 Weverse Con Festival | Inspire Entertainment Resort (офлайн) | style="text-align: center" | <ref>{{Cite web|title=2025 Weverse Con Festival final lineup announced|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-04-17/entertainment/kpop/2025-Weverse-Con-Festival-final-lineup-announced/2287576|website=Korea JoongAng Daily|language=en|date=April 17, 2025|access-date=September 13, 2025|archive-date=April 17, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250417070047/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-04-17/entertainment/kpop/2025-Weverse-Con-Festival-final-lineup-announced/2287576|url-status=live}}</ref> |} ==Эх сурвалж== {{Reflist}} [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хөгжмийн лэйбел]] [[Ангилал:Сөүлийн аж ахуйн нэгж]] lkg39jme1k05b0a130libdb8fkng688 0 137035 857398 845300 2026-05-30T00:36:29Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857398 wikitext text/x-wiki {{short description|Өмнөд Солонгосын энтертайнмент менежментийн компани}} {{Инфобокс компани | name = Pledis Entertainment | native_name = 플레디스 엔터테인먼트 | native_name_lang = ko | logo = Pledis_Entertainment_2025.svg | type = Хувийн өмчит компани (2007–2020)<br>Охин компани (2020 оноос) | founder = Han Sung-soo | industry = Энтертайнмент | genre = {{hlist|К-поп|R&B|Хип хоп]|EDM}} | divisions = Pledis Japan (2018 оноос)<br>XCSS Entertainment (Хятад) (2018 оноос)<ref>{{Cite web|title=PLEDIS Entertainment Divisions|url=https://www.hybecorp.com/eng/company/business|website=Hybe Corp.|access-date=2022-01-16|archive-date=2022-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109234958/https://www.hybecorp.com/eng/company/business|url-status=dead}}</ref> | parent = [[Hybe Corporation]] (2020 оны 5 сараас) | owner = [[Hybe Corporation]] (90%)<ref>{{cite web|title=Big Hit Entertainment: Company Profile Information for the Repository of Korea's Corporate Fillings (DART)|url=http://dart.fss.or.kr/dsaf001/main.do?rcpNo=20200902000244|website=DART.fss.or.kr|publisher=Financial Supervisory Service|language=ko|access-date=2020-09-22|archive-date=2020-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128040605/http://dart.fss.or.kr/dsaf001/main.do?rcpNo=20200902000244|url-status=live}}</ref><br />Han Sung-soo (5%) <ref>{{cite web|title=2022.12.31 Pledis Entertainment Financial statements(DART)|url=https://dart.fss.or.kr/dsaf001/main.do?rcpNo=20230331003730|website=DART.fss.or.kr|publisher=Financial Supervisory Service|language=ko|date=2023-03-31|access-date=2023-05-04}}</ref><br />Sony Music Solutions (5%) | founded = 2007 | location_city = Yongsan Trade Center, Yongsan, [[Сөүл]] | location_country = [[Өмнөд Солонгос]] | homepage = {{Official URL}} }} '''Pledis Entertainment''' ([[Солонгосоор|Сол:]] 플레디스 엔터테인먼트) нь 2007 онд Han Sung-Soo-ын үүсгэн байгуулсан Өмнөд Солонгосын энтертайнмент компани юм. Тус компанид Bumzu, Hwang Min-hyun зэрэг дуучид болон [[Seventeen]], TWS гэсэн хамтлагууд харьяалагддаг.<ref>{{Cite web|url=http://www.pledis.co.kr/html/dh/artist/1|title=Pledis Artists|website=www.pledis.co.kr|access-date=January 13, 2020|archive-date=January 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200117165444/http://pledis.co.kr/html/dh/artist/1|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.bighitcorp.com/|date=2020-05-11|website=Big Hit Entertainment|language=ko|access-date=2020-05-25|archive-date=2020-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527222817/https://www.bighitcorp.com/|url-status=live}}</ref> 2020 оны 5 сарын 25нд [[Hybe корпораци]] гол хувьцаа эзэмшигч нь болсон хэдий ч, Pledis нь бие даасан агентлаг хэвээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна. ==Уран бүтээлчид== ===Дуучид=== ;Хамтлаг<ref name="tws">{{cite web |author=Jaehwa Bernardo |title=WATCH: Seventeen's label introduces new K-pop boy group TWS |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/01/02/24/watch-seventeens-label-reveals-new-k-pop-group-tws |access-date=January 2, 2024 |publisher=ABS-CBN News}}</ref> <!--Please do NOT add After School; the group hasn't released anything since decade ago. With Nana leaving Pledis, the group is officially disbanded. --> * [[Seventeen]] * TWS ;Соло * Hwang Min-hyun ;Продюсер<ref name="singer">{{cite web |title=SINGER - PLEDIS Entertainment |url=http://www.pledis.co.kr/html/eng/artist/1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131073802/http://www.pledis.co.kr/html/eng/artist/1 |archive-date=January 31, 2020 |access-date=January 31, 2020 |publisher=Pledis Entertainment}}</ref> * Bumzu ;Жүжигчин<ref name="actor">{{cite web |title=ACTOR - PLEDIS Entertainment |url=http://www.pledis.co.kr/html/eng/artist/2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131073836/http://www.pledis.co.kr/html/eng/artist/2 |archive-date=January 31, 2020 |access-date=January 31, 2020 |publisher=Pledis Entertainment}}</ref> * Hwang Min-hyun ==Хуучин уран бүтээлчид== {{Div col|colwidth=}} *After School (2009–2015) **Soyoung (2009) ** Bekah (2009–2011) ** Jooyeon<ref>{{cite news|url=https://www.billboard.com/music/music-news/juyeon-after-school-leaving-6422429/|title=Juyeon Announces Graduation From After School|date=December 31, 2014|work=Billboard K-Town|last1=Benjamin|first1=Jeff|access-date=January 2, 2015|archive-date=August 4, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804202638/https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/6422429/juyeon-after-school-leaving|url-status=live}}</ref> (2009–2014) ** Kahi (2009–2015) ** Jungah<ref>{{cite news|url=http://star.mbn.co.kr/view.php?no=81376&year=2016&refer=portal|title=[단독] 애프터스쿨 리더 정아, 계약 만료…팀에서 졸업한다 – 열린세상 열린방송 MBN|date=January 28, 2016|work=Star News|language=ko|access-date=January 28, 2016|archive-date=July 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703001133/http://star.mbn.co.kr/view.php?no=81376&year=2016&refer=portal|url-status=live}}</ref> (2009–2016) ** Uee (2009–2017) ** Lizzy (2010–2018) ** Kaeun (2012–2019) ** Raina (2009–2019) **E-Young (2011–2020) ** Nana (2009–2024) *Hello Venus (2012–2014) ** Ara (2011–2014) ** Yoonjo (2012–2014) * [[Son Dam-bi]] (2007–2015) *NU'EST (2012–2022) ** NU'EST-M (2013–2014) ***Jason (2013–2014) ** NU'EST W (2017–2018) ***JR (2012–2022) ***Aron (2012–2022) ***Ren (2012–2022) ***Baekho (2012–2025) * [[Pristin]] (2016–2019) ** Pristin V (2018–2019) *** Nayoung (2016–2019) *** Roa (2016–2019) *** Eunwoo (2016–2019) *** Rena (2016–2019) *** Kyulkyung (2016–2019)<ref>{{cite news|url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=112&aid=0003281811|title=플레디스 측 "주결경, 독자적 中 활동으로 전속계약 위반"..손해배상청구 소송 제기[공식]|work=Naver|date=March 25, 2020|language=ko|access-date=November 2, 2020|archive-date=May 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514090510/https://entertain.naver.com/now/read?oid=112&aid=0003281811|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=311&aid=0001127505|title="더 이상 논쟁은 싫어" 주결경, 플레디스 계약해지 통보 후 SNS 심경글 게재 [종합]|work=Naver|date=March 25, 2020|language=ko|access-date=November 2, 2020|archive-date=May 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514090521/https://entertain.naver.com/now/read?oid=311&aid=0001127505|url-status=live}}</ref> ** Yuha (2016–2019) ** Xiyeon (2016–2019) ** Kyla (2016–2019) ** Yehana (2016–2024) ** Sungyeon (2016–2024) *Han Dong-geun (2013–2019) *Fromis 9 ** Jang Gyu-ri (2021–2022) ** Baek Ji-heon (2021–2024) ** Park Ji-won (2021–2024) ** Lee Chae-young (2021–2024) ** Lee Na-gyung (2021–2024) ** Lee Sae-rom (2021–2024) ** Lee Seo-yeon (2021–2024) ** Roh Ji-sun (2021–2024) ** Song Ha-young (2021–2024) {{div col end}} ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хөгжмийн лэйбел]] fkdkirz0hndp9fzz89elrdf4fx57p07 0 141789 857413 827792 2026-05-30T03:40:42Z Tseegii tsek 104998 /* */ 857413 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын урлагийн галерей}} {{Инфобокс Музей | name = Эрдэнэсийн Хүрээ | native_name = | native_name_lang = | image = Erdenesiin Khuree.jpg | imagesize = 220 | caption = | alt = | map_type = Mongolia | map_caption = | map_alt = | latitude = | longitude = | coordinates_type = | established = 2021 он | dissolved = | location = [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Монгол]] | type = урлагийн галерей | collection = | visitors = | director = | president = | curator = | publictransit = | network = | website = {{Official|1=https://www.erdenesiin-khuree.com/}} {{In lang|en}} }} '''Эрдэнэсийн Хүрээ''' ТББ нь [[Монгол|Монгол Улсын]] [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Хархорин сум]] дахь урлагийн галерей, [[Монгол уран бичлэг]]ийн төв бөгөөд Монгол улс дахь анхны Монгол уран бичгийг сурталчлан таниулах чиглэлээр дагнасан тогтмол үйл ажиллагаа явуулдаг Урлаг Солилцооны төв гэдгээрээ онцлогтой. Уг төрийн бус байгууллага нь Монгол уран бичлэгийн гайхамшгийг монголчууддаа, цаашлаад дэлхий дахинд таниулж, түүх соёлоо түгээн дэлгэрүүлэх зорилгын дор ажиллаж байна. ==Түүх== Анх үүсгэн байгуулах бэлтгэл ажлыг уран бүтээлч Тамир (П.Самандбадраа) 2018 онд эхлүүлсэн нь үргэлжилсээр 2021 оны 7-р сард албан ёсоор үүд хаалгаа нээжээ. Нээгдсэн цагаасаа хойш жил бүрийн 5-10 дугаар сарын хооронд үйл ажиллагаагаа явуулсаар байна.<ref>{{cite news|last=Б.|first=Батчимэг|date=2013-04-14|title=ВӨРХАНГАЙ: Үндэсний бичгийг урлагийн бүтээл болгон олон улсад түгээж байна|url=https://montsame.mn/mn/read/316871|work=МОНЦАМЭ|access-date=2025-08-16}}</ref> ==Үйл ажиллагаа== Төвд Монгол уран бичлэг (Каллиграф) -ийн үзэсгэлэнгүүд тогтмол дэлгэгддэг бөгөөд гадаад дотоодын олон олон жуулчдын хүртээл болсоор байна. Мөн уг төв нь монгол каллиграфын сургалтуудыг зохион байгуулдаг.<ref>{{cite news|last=Ю.|first=Дэлгэрмаа|date=2023-04-24|title=Центр старомонгольского письменного искусства “Эрдэнэсийн хурээ”|url=https://montsame.mn/mn/read/317413|work=МОНЦАМЭ|access-date=2025-08-17}}</ref> ==Мөн үзэх== * [[Монгол ардын үлгэр]] ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} ==Цахим холбоос== {{commonscat}} * {{Official|1=https://www.erdenesiin-khuree.com/}} {{In lang|en}} [[Ангилал:2021 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Өвөрхангайн соёл]] [[Ангилал:Хархорин сум]] {{Mongolia-stub}} 7u9gsb6nangafgmpn24bomkwbbp6ds6 857415 857413 2026-05-30T03:51:57Z Tseegii tsek 104998 /* Үйл ажиллагаа */ 857415 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын урлагийн галерей}} {{Инфобокс Музей | name = Эрдэнэсийн Хүрээ | native_name = | native_name_lang = | image = Erdenesiin Khuree.jpg | imagesize = 220 | caption = | alt = | map_type = Mongolia | map_caption = | map_alt = | latitude = | longitude = | coordinates_type = | established = 2021 он | dissolved = | location = [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Монгол]] | type = урлагийн галерей | collection = | visitors = | director = | president = | curator = | publictransit = | network = | website = {{Official|1=https://www.erdenesiin-khuree.com/}} {{In lang|en}} }} '''Эрдэнэсийн Хүрээ''' ТББ нь [[Монгол|Монгол Улсын]] [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Хархорин сум]] дахь урлагийн галерей, [[Монгол уран бичлэг]]ийн төв бөгөөд Монгол улс дахь анхны Монгол уран бичгийг сурталчлан таниулах чиглэлээр дагнасан тогтмол үйл ажиллагаа явуулдаг Урлаг Солилцооны төв гэдгээрээ онцлогтой. Уг төрийн бус байгууллага нь Монгол уран бичлэгийн гайхамшгийг монголчууддаа, цаашлаад дэлхий дахинд таниулж, түүх соёлоо түгээн дэлгэрүүлэх зорилгын дор ажиллаж байна. ==Түүх== Анх үүсгэн байгуулах бэлтгэл ажлыг уран бүтээлч Тамир (П.Самандбадраа) 2018 онд эхлүүлсэн нь үргэлжилсээр 2021 оны 7-р сард албан ёсоор үүд хаалгаа нээжээ. Нээгдсэн цагаасаа хойш жил бүрийн 5-10 дугаар сарын хооронд үйл ажиллагаагаа явуулсаар байна.<ref>{{cite news|last=Б.|first=Батчимэг|date=2013-04-14|title=ВӨРХАНГАЙ: Үндэсний бичгийг урлагийн бүтээл болгон олон улсад түгээж байна|url=https://montsame.mn/mn/read/316871|work=МОНЦАМЭ|access-date=2025-08-16}}</ref> ==Үйл ажиллагаа== Төвд Монгол уран бичлэг (Каллиграф) -ийн үзэсгэлэнгүүд тогтмол дэлгэгддэг бөгөөд гадаад дотоодын олон олон жуулчдын хүртээл болсоор байна. Мөн уг төв нь Орон нутгийн хүүхдүүд, болон албан байгууллагуудад үнэ төлбөргүй сургалт болон Уран бичлэг заах арга хэмжээнүүдийг тогтмол зохион байгуулдаг.<ref>{{cite news|last=Ю.|first=Дэлгэрмаа|date=2023-04-24|title=Центр старомонгольского письменного искусства “Эрдэнэсийн хурээ”|url=https://montsame.mn/mn/read/317413|work=МОНЦАМЭ|access-date=2025-08-17}}</ref>Хүүхэд насанд хүрэгчдэд зориулсан дугуйлан тогтмол хичээллүүлдэг. ==Мөн үзэх== * [[Монгол ардын үлгэр]] ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} ==Цахим холбоос== {{commonscat}} * {{Official|1=https://www.erdenesiin-khuree.com/}} {{In lang|en}} [[Ангилал:2021 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Өвөрхангайн соёл]] [[Ангилал:Хархорин сум]] {{Mongolia-stub}} 6rflip49k4buz41a0p43pjtbpr2phm9 857416 857415 2026-05-30T03:55:58Z Tseegii tsek 104998 /* Үйл ажиллагаа */ 857416 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын урлагийн галерей}} {{Инфобокс Музей | name = Эрдэнэсийн Хүрээ | native_name = | native_name_lang = | image = Erdenesiin Khuree.jpg | imagesize = 220 | caption = | alt = | map_type = Mongolia | map_caption = | map_alt = | latitude = | longitude = | coordinates_type = | established = 2021 он | dissolved = | location = [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Монгол]] | type = урлагийн галерей | collection = | visitors = | director = | president = | curator = | publictransit = | network = | website = {{Official|1=https://www.erdenesiin-khuree.com/}} {{In lang|en}} }} '''Эрдэнэсийн Хүрээ''' ТББ нь [[Монгол|Монгол Улсын]] [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Хархорин сум]] дахь урлагийн галерей, [[Монгол уран бичлэг]]ийн төв бөгөөд Монгол улс дахь анхны Монгол уран бичгийг сурталчлан таниулах чиглэлээр дагнасан тогтмол үйл ажиллагаа явуулдаг Урлаг Солилцооны төв гэдгээрээ онцлогтой. Уг төрийн бус байгууллага нь Монгол уран бичлэгийн гайхамшгийг монголчууддаа, цаашлаад дэлхий дахинд таниулж, түүх соёлоо түгээн дэлгэрүүлэх зорилгын дор ажиллаж байна. ==Түүх== Анх үүсгэн байгуулах бэлтгэл ажлыг уран бүтээлч Тамир (П.Самандбадраа) 2018 онд эхлүүлсэн нь үргэлжилсээр 2021 оны 7-р сард албан ёсоор үүд хаалгаа нээжээ. Нээгдсэн цагаасаа хойш жил бүрийн 5-10 дугаар сарын хооронд үйл ажиллагаагаа явуулсаар байна.<ref>{{cite news|last=Б.|first=Батчимэг|date=2013-04-14|title=ВӨРХАНГАЙ: Үндэсний бичгийг урлагийн бүтээл болгон олон улсад түгээж байна|url=https://montsame.mn/mn/read/316871|work=МОНЦАМЭ|access-date=2025-08-16}}</ref> ==Үйл ажиллагаа== Төвд Монгол уран бичлэг (Каллиграф) -ийн үзэсгэлэнгүүд тогтмол дэлгэгддэг бөгөөд гадаад дотоодын олон олон жуулчдын хүртээл болсоор байна. Мөн уг төв нь жуулчдад зориулсан төлбөрт сургалтууд болон орон нутгийн хүүхдүүд, албан байгууллагуудад үнэ төлбөргүй сургалт болон Уран бичлэг заах арга хэмжээ өдөрлөгүүдийг тогтмол зохион байгуулдаг.<ref>{{cite news|last=Ю.|first=Дэлгэрмаа|date=2023-04-24|title=Центр старомонгольского письменного искусства “Эрдэнэсийн хурээ”|url=https://montsame.mn/mn/read/317413|work=МОНЦАМЭ|access-date=2025-08-17}}</ref> Мөн бүх насныхан хамрагдах боломжтой дугуйлан тогтмол хичээллүүлдэг. ==Мөн үзэх== * [[Монгол ардын үлгэр]] ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} ==Цахим холбоос== {{commonscat}} * {{Official|1=https://www.erdenesiin-khuree.com/}} {{In lang|en}} [[Ангилал:2021 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Өвөрхангайн соёл]] [[Ангилал:Хархорин сум]] {{Mongolia-stub}} 0r188xulzceibt6fs1qzv4c7c77iyn2 857419 857416 2026-05-30T04:01:17Z Tseegii tsek 104998 /* Түүх */ 857419 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын урлагийн галерей}} {{Инфобокс Музей | name = Эрдэнэсийн Хүрээ | native_name = | native_name_lang = | image = Erdenesiin Khuree.jpg | imagesize = 220 | caption = | alt = | map_type = Mongolia | map_caption = | map_alt = | latitude = | longitude = | coordinates_type = | established = 2021 он | dissolved = | location = [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Монгол]] | type = урлагийн галерей | collection = | visitors = | director = | president = | curator = | publictransit = | network = | website = {{Official|1=https://www.erdenesiin-khuree.com/}} {{In lang|en}} }} '''Эрдэнэсийн Хүрээ''' ТББ нь [[Монгол|Монгол Улсын]] [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Хархорин сум]] дахь урлагийн галерей, [[Монгол уран бичлэг]]ийн төв бөгөөд Монгол улс дахь анхны Монгол уран бичгийг сурталчлан таниулах чиглэлээр дагнасан тогтмол үйл ажиллагаа явуулдаг Урлаг Солилцооны төв гэдгээрээ онцлогтой. Уг төрийн бус байгууллага нь Монгол уран бичлэгийн гайхамшгийг монголчууддаа, цаашлаад дэлхий дахинд таниулж, түүх соёлоо түгээн дэлгэрүүлэх зорилгын дор ажиллаж байна. ==Түүх== Анх үүсгэн байгуулах бэлтгэл ажлыг уран бүтээлч Тамир (П.Самандбадраа) 2018 онд эхлүүлсэн нь үргэлжилсээр 2021 оны 7-р сард албан ёсоор үүд хаалгаа нээжээ. Нээгдсэн цагаасаа хойш 5/1-нээс 10/ 31 хүртэл 9:00-19:00 хүртэл тогтмол цагийн хувиараар ажиллаж, бусад үед нь урьдчилан холбогдож цаг авч үйлчлүүлэх зарчмаар үйл ажиллагаагаа явуулсаар байна.<ref>{{cite news|last=Б.|first=Батчимэг|date=2013-04-14|title=ВӨРХАНГАЙ: Үндэсний бичгийг урлагийн бүтээл болгон олон улсад түгээж байна|url=https://montsame.mn/mn/read/316871|work=МОНЦАМЭ|access-date=2025-08-16}}</ref> ==Үйл ажиллагаа== Төвд Монгол уран бичлэг (Каллиграф) -ийн үзэсгэлэнгүүд тогтмол дэлгэгддэг бөгөөд гадаад дотоодын олон олон жуулчдын хүртээл болсоор байна. Мөн уг төв нь жуулчдад зориулсан төлбөрт сургалтууд болон орон нутгийн хүүхдүүд, албан байгууллагуудад үнэ төлбөргүй сургалт болон Уран бичлэг заах арга хэмжээ өдөрлөгүүдийг тогтмол зохион байгуулдаг.<ref>{{cite news|last=Ю.|first=Дэлгэрмаа|date=2023-04-24|title=Центр старомонгольского письменного искусства “Эрдэнэсийн хурээ”|url=https://montsame.mn/mn/read/317413|work=МОНЦАМЭ|access-date=2025-08-17}}</ref> Мөн бүх насныхан хамрагдах боломжтой дугуйлан тогтмол хичээллүүлдэг. ==Мөн үзэх== * [[Монгол ардын үлгэр]] ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} ==Цахим холбоос== {{commonscat}} * {{Official|1=https://www.erdenesiin-khuree.com/}} {{In lang|en}} [[Ангилал:2021 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Өвөрхангайн соёл]] [[Ангилал:Хархорин сум]] {{Mongolia-stub}} 207wve94u1eu6l1kia7x4j5pa8d6bcf 857421 857419 2026-05-30T04:33:37Z Tseegii tsek 104998 /* Үйл ажиллагаа */ 857421 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын урлагийн галерей}} {{Инфобокс Музей | name = Эрдэнэсийн Хүрээ | native_name = | native_name_lang = | image = Erdenesiin Khuree.jpg | imagesize = 220 | caption = | alt = | map_type = Mongolia | map_caption = | map_alt = | latitude = | longitude = | coordinates_type = | established = 2021 он | dissolved = | location = [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Монгол]] | type = урлагийн галерей | collection = | visitors = | director = | president = | curator = | publictransit = | network = | website = {{Official|1=https://www.erdenesiin-khuree.com/}} {{In lang|en}} }} '''Эрдэнэсийн Хүрээ''' ТББ нь [[Монгол|Монгол Улсын]] [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Хархорин сум]] дахь урлагийн галерей, [[Монгол уран бичлэг]]ийн төв бөгөөд Монгол улс дахь анхны Монгол уран бичгийг сурталчлан таниулах чиглэлээр дагнасан тогтмол үйл ажиллагаа явуулдаг Урлаг Солилцооны төв гэдгээрээ онцлогтой. Уг төрийн бус байгууллага нь Монгол уран бичлэгийн гайхамшгийг монголчууддаа, цаашлаад дэлхий дахинд таниулж, түүх соёлоо түгээн дэлгэрүүлэх зорилгын дор ажиллаж байна. ==Түүх== Анх үүсгэн байгуулах бэлтгэл ажлыг уран бүтээлч Тамир (П.Самандбадраа) 2018 онд эхлүүлсэн нь үргэлжилсээр 2021 оны 7-р сард албан ёсоор үүд хаалгаа нээжээ. Нээгдсэн цагаасаа хойш 5/1-нээс 10/ 31 хүртэл 9:00-19:00 хүртэл тогтмол цагийн хувиараар ажиллаж, бусад үед нь урьдчилан холбогдож цаг авч үйлчлүүлэх зарчмаар үйл ажиллагаагаа явуулсаар байна.<ref>{{cite news|last=Б.|first=Батчимэг|date=2013-04-14|title=ВӨРХАНГАЙ: Үндэсний бичгийг урлагийн бүтээл болгон олон улсад түгээж байна|url=https://montsame.mn/mn/read/316871|work=МОНЦАМЭ|access-date=2025-08-16}}</ref> ==Үйл ажиллагаа== Төвд Монгол уран бичлэг (Каллиграф) -ийн үзэсгэлэнгүүд тогтмол дэлгэгддэг бөгөөд гадаад дотоодын олон олон жуулчдын хүртээл болсоор байна. Мөн уг төв нь жуулчдад зориулсан төлбөрт сургалтууд болон орон нутгийн хүүхдүүд, албан байгууллагуудад үнэ төлбөргүй сургалт болон Уран бичлэг заах арга хэмжээ өдөрлөгүүдийг тогтмол зохион байгуулдаг.<ref>{{cite news|last=Ю.|first=Дэлгэрмаа|date=2023-04-24|title=Центр старомонгольского письменного искусства “Эрдэнэсийн хурээ”|url=https://montsame.mn/mn/read/317413|work=МОНЦАМЭ|access-date=2025-08-17}}</ref> Мөн бүх насныхан хамрагдах боломжтой дугуйлан тогтмол хичээллүүлдэг. ==Мөн үзэх== * [[Монгол ардын үлгэр]] ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} ==Цахим холбоос== {{commonscat}} * {{Official|1=https://www.erdenesiin-khuree.com/}} {{In lang|en}} [[Ангилал:2021 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Өвөрхангайн соёл]] [[Ангилал:Хархорин сум]] {{Mongolia-stub}} b9c6wzf7g5lno23c29c84i383alrlzq 857422 857421 2026-05-30T04:34:03Z Πλανητις 104997 More information on the center's activities 857422 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын урлагийн галерей}} {{Инфобокс Музей | name = Эрдэнэсийн Хүрээ | native_name = | native_name_lang = | image = Erdenesiin Khuree.jpg | imagesize = 220 | caption = | alt = | map_type = Mongolia | map_caption = | map_alt = | latitude = | longitude = | coordinates_type = | established = 2021 он | dissolved = | location = [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Монгол]] | type = урлагийн галерей | collection = | visitors = | director = | president = | curator = | publictransit = | network = | website = {{Official|1=https://www.erdenesiin-khuree.com/}} {{In lang|en}} }} '''Эрдэнэсийн Хүрээ''' ТББ нь [[Монгол|Монгол Улсын]] [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Хархорин сум]] дахь урлагийн галерей, [[Монгол уран бичлэг]]ийн төв бөгөөд Монгол улс дахь анхны Монгол уран бичгийг сурталчлан таниулах чиглэлээр дагнасан тогтмол үйл ажиллагаа явуулдаг Урлаг Солилцооны төв гэдгээрээ онцлогтой. Уг төрийн бус байгууллага нь Монгол уран бичлэгийн гайхамшгийг монголчууддаа, цаашлаад дэлхий дахинд таниулж, түүх соёлоо түгээн дэлгэрүүлэх зорилгын дор ажиллаж байна. ==Түүх== Анх үүсгэн байгуулах бэлтгэл ажлыг уран бүтээлч Тамир (П.Самандбадраа) 2018 онд эхлүүлсэн нь үргэлжилсээр 2021 оны 7-р сард албан ёсоор үүд хаалгаа нээжээ. Нээгдсэн цагаасаа хойш 5/1-нээс 10/ 31 хүртэл 9:00-19:00 хүртэл тогтмол цагийн хувиараар ажиллаж, бусад үед нь урьдчилан холбогдож цаг авч үйлчлүүлэх зарчмаар үйл ажиллагаагаа явуулсаар байна.<ref>{{cite news|last=Б.|first=Батчимэг|date=2013-04-14|title=ӨВӨРХАНГАЙ: Үндэсний бичгийг урлагийн бүтээл болгон олон улсад түгээж байна|url=https://montsame.mn/mn/read/316871|work=МОНЦАМЭ|access-date=2025-08-16}}</ref> ==Үйл ажиллагаа== Төвд Монгол уран бичлэг (Каллиграф) -ийн үзэсгэлэнгүүд тогтмол дэлгэгддэг бөгөөд гадаад дотоодын олон олон жуулчдын хүртээл болсоор байна. Мөн уг төв нь жуулчдад зориулсан төлбөрт сургалтууд болон орон нутгийн хүүхдүүд, албан байгууллагуудад үнэ төлбөргүй сургалт болон Уран бичлэг заах арга хэмжээ өдөрлөгүүдийг тогтмол зохион байгуулдаг.<ref>{{cite news|last=Ю.|first=Дэлгэрмаа|date=2023-04-24|title=Центр старомонгольского письменного искусства “Эрдэнэсийн хурээ”|url=https://montsame.mn/mn/read/317413|work=МОНЦАМЭ|access-date=2025-08-17}}</ref> Мөн бүх насныхан хамрагдах боломжтой дугуйлан тогтмол хичээллүүлдэг. === Үйл ажиллагааны чиглэлүүд: === # Уран бүтээлчдийн үзэсгэлэнгүүд дэлгэн үзүүлдэг. # Жуулчдад зориулсан уран бичлэгийн сургалтууд зохион байгуулдаг. # Төлбөртэй уран бичлэг бичиж үйлчилдэг.(Жуулчид болон Монголчуудад) # Дугуйлан хичээллүүлдэг.(Бүх насныханд зориулсан) # Орон нутгийн хүүхдүүд болон албан байгууллагуудад үнэ төлбөргүй уран бичлэгийн сургалтууд зохион байгуулдаг. Энд зорин ирсэн зочид гийчид Монгол бичиг болон Монгол уран бичлэгийн үүх түүхтэй танилцахаас гадна өөрөө уран бичлэгээр хичээллэж бичих дадлага хийх, ==Мөн үзэх== * [[Монгол ардын үлгэр]] ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} ==Цахим холбоос== {{commonscat}} * {{Official|1=https://www.erdenesiin-khuree.com/}} {{In lang|en}} [[Ангилал:2021 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Өвөрхангайн соёл]] [[Ангилал:Хархорин сум]] {{Mongolia-stub}} 026h46dkjkqe9yh7ae4fxrv1qx78q1q 857424 857422 2026-05-30T04:54:13Z Tseegii tsek 104998 /* Үйл ажиллагааны чиглэлүүд: */ 857424 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын урлагийн галерей}} {{Инфобокс Музей | name = Эрдэнэсийн Хүрээ | native_name = | native_name_lang = | image = Erdenesiin Khuree.jpg | imagesize = 220 | caption = | alt = | map_type = Mongolia | map_caption = | map_alt = | latitude = | longitude = | coordinates_type = | established = 2021 он | dissolved = | location = [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Монгол]] | type = урлагийн галерей | collection = | visitors = | director = | president = | curator = | publictransit = | network = | website = {{Official|1=https://www.erdenesiin-khuree.com/}} {{In lang|en}} }} '''Эрдэнэсийн Хүрээ''' ТББ нь [[Монгол|Монгол Улсын]] [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Хархорин сум]] дахь урлагийн галерей, [[Монгол уран бичлэг]]ийн төв бөгөөд Монгол улс дахь анхны Монгол уран бичгийг сурталчлан таниулах чиглэлээр дагнасан тогтмол үйл ажиллагаа явуулдаг Урлаг Солилцооны төв гэдгээрээ онцлогтой. Уг төрийн бус байгууллага нь Монгол уран бичлэгийн гайхамшгийг монголчууддаа, цаашлаад дэлхий дахинд таниулж, түүх соёлоо түгээн дэлгэрүүлэх зорилгын дор ажиллаж байна. ==Түүх== Анх үүсгэн байгуулах бэлтгэл ажлыг уран бүтээлч Тамир (П.Самандбадраа) 2018 онд эхлүүлсэн нь үргэлжилсээр 2021 оны 7-р сард албан ёсоор үүд хаалгаа нээжээ. Нээгдсэн цагаасаа хойш 5/1-нээс 10/ 31 хүртэл 9:00-19:00 хүртэл тогтмол цагийн хувиараар ажиллаж, бусад үед нь урьдчилан холбогдож цаг авч үйлчлүүлэх зарчмаар үйл ажиллагаагаа явуулсаар байна.<ref>{{cite news|last=Б.|first=Батчимэг|date=2013-04-14|title=ӨВӨРХАНГАЙ: Үндэсний бичгийг урлагийн бүтээл болгон олон улсад түгээж байна|url=https://montsame.mn/mn/read/316871|work=МОНЦАМЭ|access-date=2025-08-16}}</ref> ==Үйл ажиллагаа== Төвд Монгол уран бичлэг (Каллиграф) -ийн үзэсгэлэнгүүд тогтмол дэлгэгддэг бөгөөд гадаад дотоодын олон олон жуулчдын хүртээл болсоор байна. Мөн уг төв нь жуулчдад зориулсан төлбөрт сургалтууд болон орон нутгийн хүүхдүүд, албан байгууллагуудад үнэ төлбөргүй сургалт болон Уран бичлэг заах арга хэмжээ өдөрлөгүүдийг тогтмол зохион байгуулдаг.<ref>{{cite news|last=Ю.|first=Дэлгэрмаа|date=2023-04-24|title=Центр старомонгольского письменного искусства “Эрдэнэсийн хурээ”|url=https://montsame.mn/mn/read/317413|work=МОНЦАМЭ|access-date=2025-08-17}}</ref> Мөн бүх насныхан хамрагдах боломжтой дугуйлан тогтмол хичээллүүлдэг. === Үйл ажиллагааны чиглэлүүд: === # Уран бүтээлчдийн үзэсгэлэнгүүд дэлгэн үзүүлдэг. # Жуулчдад зориулсан уран бичлэгийн сургалтууд зохион байгуулдаг. # Төлбөртэй уран бичлэг бичиж үйлчилдэг.(Жуулчид болон Монголчуудад) # Дугуйлан хичээллүүлдэг.(Бүх насныханд зориулсан) # Орон нутгийн хүүхдүүд болон албан байгууллагуудад үнэ төлбөргүй уран бичлэгийн сургалтууд зохион байгуулдаг. Монгол бичиг бол Монгол соёл сэтгэлгээний цөмийг хадгалж байдаг, Монгол соёлын амин сүнс нь юм. Зорин ирсэн зочид гийчид Монгол бичиг болон Монгол уран бичлэгийн үүх түүх, уран бүтээлчдийн өвөрмөц олон төрлийн уран бичлэгийн бүтээлүүдийг үзэж танилцаж , Монгол үндэстний өвөрмөц соёл урлагийн ертөнцийг мэдрэхээс гадна өөрөө(нэмэлт төлбөргүйгээр) уран бичлэгээр бичих дадлага хийж, нэрээ бичиж үзэх боломжтой. Энэ нь Монголын соёлыг өөрийн биеэр гүнд нь орж мэдрэх боломжийг зочид гийчдэд бүрдүүлж өгдөг юм. ==Мөн үзэх== * [[Монгол ардын үлгэр]] ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} ==Цахим холбоос== {{commonscat}} * {{Official|1=https://www.erdenesiin-khuree.com/}} {{In lang|en}} [[Ангилал:2021 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Өвөрхангайн соёл]] [[Ангилал:Хархорин сум]] {{Mongolia-stub}} 0phqyak0uw2z7zalrkvic4hpx1w6n22 857426 857424 2026-05-30T05:06:47Z Tseegii tsek 104998 /* Үйл ажиллагааны чиглэлүүд: */ 857426 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын урлагийн галерей}} {{Инфобокс Музей | name = Эрдэнэсийн Хүрээ | native_name = | native_name_lang = | image = Erdenesiin Khuree.jpg | imagesize = 220 | caption = | alt = | map_type = Mongolia | map_caption = | map_alt = | latitude = | longitude = | coordinates_type = | established = 2021 он | dissolved = | location = [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Монгол]] | type = урлагийн галерей | collection = | visitors = | director = | president = | curator = | publictransit = | network = | website = {{Official|1=https://www.erdenesiin-khuree.com/}} {{In lang|en}} }} '''Эрдэнэсийн Хүрээ''' ТББ нь [[Монгол|Монгол Улсын]] [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Хархорин сум]] дахь урлагийн галерей, [[Монгол уран бичлэг]]ийн төв бөгөөд Монгол улс дахь анхны Монгол уран бичгийг сурталчлан таниулах чиглэлээр дагнасан тогтмол үйл ажиллагаа явуулдаг Урлаг Солилцооны төв гэдгээрээ онцлогтой. Уг төрийн бус байгууллага нь Монгол уран бичлэгийн гайхамшгийг монголчууддаа, цаашлаад дэлхий дахинд таниулж, түүх соёлоо түгээн дэлгэрүүлэх зорилгын дор ажиллаж байна. ==Түүх== Анх үүсгэн байгуулах бэлтгэл ажлыг уран бүтээлч Тамир (П.Самандбадраа) 2018 онд эхлүүлсэн нь үргэлжилсээр 2021 оны 7-р сард албан ёсоор үүд хаалгаа нээжээ. Нээгдсэн цагаасаа хойш 5/1-нээс 10/ 31 хүртэл 9:00-19:00 хүртэл тогтмол цагийн хувиараар ажиллаж, бусад үед нь урьдчилан холбогдож цаг авч үйлчлүүлэх зарчмаар үйл ажиллагаагаа явуулсаар байна.<ref>{{cite news|last=Б.|first=Батчимэг|date=2013-04-14|title=ӨВӨРХАНГАЙ: Үндэсний бичгийг урлагийн бүтээл болгон олон улсад түгээж байна|url=https://montsame.mn/mn/read/316871|work=МОНЦАМЭ|access-date=2025-08-16}}</ref> ==Үйл ажиллагаа== Төвд Монгол уран бичлэг (Каллиграф) -ийн үзэсгэлэнгүүд тогтмол дэлгэгддэг бөгөөд гадаад дотоодын олон олон жуулчдын хүртээл болсоор байна. Мөн уг төв нь жуулчдад зориулсан төлбөрт сургалтууд болон орон нутгийн хүүхдүүд, албан байгууллагуудад үнэ төлбөргүй сургалт болон Уран бичлэг заах арга хэмжээ өдөрлөгүүдийг тогтмол зохион байгуулдаг.<ref>{{cite news|last=Ю.|first=Дэлгэрмаа|date=2023-04-24|title=Центр старомонгольского письменного искусства “Эрдэнэсийн хурээ”|url=https://montsame.mn/mn/read/317413|work=МОНЦАМЭ|access-date=2025-08-17}}</ref> Мөн бүх насныхан хамрагдах боломжтой дугуйлан тогтмол хичээллүүлдэг. === Үйл ажиллагааны чиглэлүүд: === # Уран бүтээлчдийн үзэсгэлэнгүүд дэлгэн үзүүлдэг. # Жуулчдад зориулсан уран бичлэгийн сургалтууд зохион байгуулдаг. # Төлбөртэй уран бичлэг бичиж үйлчилдэг.(Жуулчид болон Монголчуудад) # Дугуйлан хичээллүүлдэг.(Бүх насныханд зориулсан) # Орон нутгийн хүүхдүүд болон албан байгууллагуудад үнэ төлбөргүй уран бичлэгийн сургалтууд зохион байгуулдаг. Монгол бичиг бол Монгол соёл сэтгэлгээний цөмийг хадгалж байдаг, Монгол соёлын амин сүнс нь юм. Зорин ирсэн зочид гийчид Монгол бичиг болон Монгол уран бичлэгийн үүх түүх, уран бүтээлчдийн өвөрмөц олон төрлийн уран бичлэгийн бүтээлүүдийг үзэж танилцаж , Монгол үндэстний өвөрмөц соёл урлагийн ертөнцийг мэдрэхээс гадна өөрөө(нэмэлт төлбөргүйгээр) уран бичлэгээр бичих дадлага хийж, нэрээ бичиж үзэх боломжтой. Энэ нь өөрийн биеэр Монгол соёлын гүнд нь орж мөн чанарыг нь мэдрэх боломжийг зочид гийчдэд бүрдүүлж өгдөг юм. ==Мөн үзэх== * [[Монгол ардын үлгэр]] ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} ==Цахим холбоос== {{commonscat}} * {{Official|1=https://www.erdenesiin-khuree.com/}} {{In lang|en}} [[Ангилал:2021 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Өвөрхангайн соёл]] [[Ангилал:Хархорин сум]] {{Mongolia-stub}} gb7e9cm6ckzm47r3ym1ib3zoniz7hqd 857454 857426 2026-05-30T08:01:01Z Tseegii tsek 104998 /* Үйл ажиллагаа */ 857454 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын урлагийн галерей}} {{Инфобокс Музей | name = Эрдэнэсийн Хүрээ | native_name = | native_name_lang = | image = Erdenesiin Khuree.jpg | imagesize = 220 | caption = | alt = | map_type = Mongolia | map_caption = | map_alt = | latitude = | longitude = | coordinates_type = | established = 2021 он | dissolved = | location = [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Монгол]] | type = урлагийн галерей | collection = | visitors = | director = | president = | curator = | publictransit = | network = | website = {{Official|1=https://www.erdenesiin-khuree.com/}} {{In lang|en}} }} '''Эрдэнэсийн Хүрээ''' ТББ нь [[Монгол|Монгол Улсын]] [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Хархорин сум]] дахь урлагийн галерей, [[Монгол уран бичлэг]]ийн төв бөгөөд Монгол улс дахь анхны Монгол уран бичгийг сурталчлан таниулах чиглэлээр дагнасан тогтмол үйл ажиллагаа явуулдаг Урлаг Солилцооны төв гэдгээрээ онцлогтой. Уг төрийн бус байгууллага нь Монгол уран бичлэгийн гайхамшгийг монголчууддаа, цаашлаад дэлхий дахинд таниулж, түүх соёлоо түгээн дэлгэрүүлэх зорилгын дор ажиллаж байна. ==Түүх== Анх үүсгэн байгуулах бэлтгэл ажлыг уран бүтээлч Тамир (П.Самандбадраа) 2018 онд эхлүүлсэн нь үргэлжилсээр 2021 оны 7-р сард албан ёсоор үүд хаалгаа нээжээ. Нээгдсэн цагаасаа хойш 5/1-нээс 10/ 31 хүртэл 9:00-19:00 хүртэл тогтмол цагийн хувиараар ажиллаж, бусад үед нь урьдчилан холбогдож цаг авч үйлчлүүлэх зарчмаар үйл ажиллагаагаа явуулсаар байна.<ref>{{cite news|last=Б.|first=Батчимэг|date=2013-04-14|title=ӨВӨРХАНГАЙ: Үндэсний бичгийг урлагийн бүтээл болгон олон улсад түгээж байна|url=https://montsame.mn/mn/read/316871|work=МОНЦАМЭ|access-date=2025-08-16}}</ref> ==Үйл ажиллагаа== Төвд Монгол уран бичлэг (Каллиграф) -ийн үзэсгэлэнгүүд тогтмол дэлгэгддэг бөгөөд гадаад дотоодын олон олон жуулчдын хүртээл болсоор байна. Мөн уг төв нь жуулчдад зориулсан төлбөрт сургалтууд , орон нутгийн хүүхдүүд, албан байгууллагуудад үнэ төлбөргүй сургалт болон Уран бичлэг заах арга хэмжээ өдөрлөгүүдийг тогтмол зохион байгуулдаг.<ref>{{cite news|last=Ю.|first=Дэлгэрмаа|date=2023-04-24|title=Центр старомонгольского письменного искусства “Эрдэнэсийн хурээ”|url=https://montsame.mn/mn/read/317413|work=МОНЦАМЭ|access-date=2025-08-17}}</ref> Мөн бүх насныхан хамрагдах боломжтой дугуйлан тогтмол хичээллүүлдэг. === Үйл ажиллагааны чиглэлүүд: === # Уран бүтээлчдийн үзэсгэлэнгүүд дэлгэн үзүүлдэг. # Жуулчдад зориулсан уран бичлэгийн сургалтууд зохион байгуулдаг. # Төлбөртэй уран бичлэг бичиж үйлчилдэг.(Жуулчид болон Монголчуудад) # Дугуйлан хичээллүүлдэг.(Бүх насныханд зориулсан) # Орон нутгийн хүүхдүүд болон албан байгууллагуудад үнэ төлбөргүй уран бичлэгийн сургалтууд зохион байгуулдаг. Монгол бичиг бол Монгол соёл сэтгэлгээний цөмийг хадгалж байдаг, Монгол соёлын амин сүнс нь юм. Зорин ирсэн зочид гийчид Монгол бичиг болон Монгол уран бичлэгийн үүх түүх, уран бүтээлчдийн өвөрмөц олон төрлийн уран бичлэгийн бүтээлүүдийг үзэж танилцаж , Монгол үндэстний өвөрмөц соёл урлагийн ертөнцийг мэдрэхээс гадна өөрөө(нэмэлт төлбөргүйгээр) уран бичлэгээр бичих дадлага хийж, нэрээ бичиж үзэх боломжтой. Энэ нь өөрийн биеэр Монгол соёлын гүнд нь орж мөн чанарыг нь мэдрэх боломжийг зочид гийчдэд бүрдүүлж өгдөг юм. ==Мөн үзэх== * [[Монгол ардын үлгэр]] ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} ==Цахим холбоос== {{commonscat}} * {{Official|1=https://www.erdenesiin-khuree.com/}} {{In lang|en}} [[Ангилал:2021 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Өвөрхангайн соёл]] [[Ангилал:Хархорин сум]] {{Mongolia-stub}} fi1sjjeovlqwq6tfhfx7rhmjmk0xpnt 0 145527 857360 850961 2026-05-29T14:11:50Z Asaaa18 98448 857360 wikitext text/x-wiki '''Чин сэтгэлээсээ байхын ач холбогдол''' жүжгийг Оскар Вайлд бичсэн хөнгөн, хошин төрлийн 🎭 жүжиг юм. Энэхүү жүжиг 1895 оны 2-р сарын 14-нд [[Лондон]]ы ''St. James'' театрт анх тайзнаа тавигдсан. Жүжигт гардаг гол дүрүүд нь өөрсдийн амьдралыг илүү амар болгохын тулд өөр хүн болж жүжиглэхийг оролддог хүмүүс юм. Жүжгийн гол сэдэв нь гэрлэлт зэрэг ноцтой асуудлуудыг хөнгөн, инээдэмтэй байдлаар шоглон харуулсанд оршдог. Тухайн үед уг жүжгийг шүүмжлэгчид өндөр үнэлсэн. Гэхдээ зарим хүмүүс илүү гүн гүнзгий нийгмийн утга санаа агуулсан байх ёстой гэж үзсэн бол, бусад нь энэ бүтээлийг Уайлдын бичсэн хамгийн шилдэг жүжиг гэж үнэлжээ. Өнөөдөр энэ нь түүний хамгийн алдартай бүтээлүүдийн нэг юм. Зохиолын үйл явдал нь өөрсдийгөө “Эрнест” нэртэй гэж итгүүлэх замаар хайр дурлалд хүрэхийг оролддог хоёр залуугийн тухай өгүүлдэг. Жүжигт үгийн наадам (pun) их ашиглагддаг. Учир нь “Ernest” гэдэг нь хүний нэр байхаас гадна “шударга, үнэнч” гэсэн утгатай үг юм. Энэхүү жүжиг нь ёс суртахуун, нийгмийн дүр эсгэлт (хуурамч зан), хэв маяг зэрэг сэдвийг хөнддөг ч, хошин байдлаар хөнгөнөөр илэрхийлсэн нь онцлог юм. Жүжгийн анхны тоглолт маш амжилттай болсон боловч дараа нь Уайлдын амьдралд гарсан асуудлуудын улмаас (түүний хайртай хүнтэй холбоотой дуулиан) уран бүтээлийн замнал нь саатсан. Түүний хайртай хүний эцэг болох Лорд Альфред Дугласын аав маркез Уайлдад муудсан ногооны баглаа илгээж, жүжгийг тасалдуулахыг оролдож байжээ. [[Ангилал:Драмын жүжиг]] 9sndz5xbp8dw3y03r12v3uyum3u8edt 0 145745 857359 852154 2026-05-29T14:11:20Z Asaaa18 98448 857359 wikitext text/x-wiki ==Хүүхэлдэйн байшин (Жүжиг)== Хүүхэлдэйн байшин бол Норвегийн жүжгийн зохиолч Хенрик Ибсен бичсэн гурван үзэгдэлт жүжиг 🎭 юм. Эхний тоглолт нь 1879 оны 12-р сарын 21нд, Дани улсын Копенхаген хот дахь Рояал Дани театрт, тухайн сарын эхээр нийтлэгдэж байсан. 1879 оны орчим Норвегийн нэгэн хотод өрнөсөн. Энэхүү жүжиг нь тухайн үед Норвегид эрчүүдийн ноёрхсон ертөнцөд өөрийгөө ухамсарлах боломж хомс байсан гэрлэсэн эмэгтэйн хувь тавилангийн тухай өгүүлдэг. Гэсэн хэдий ч Ибсен феминист жүжиг бичих гэсэн санааг үгүйсгэсэн ч, тухайн үед энэ нь маш том сенсаци болсон бөгөөд шалтгаан нь театраас хальж, сонин нийгмийн ертөнцөд хүрсэн “уур хилэнгийн шуурга” үүсгэсэн. Ибсений нас барсны зуун жилийн ой болох 2006 онд Хүүхэлдэйн байшин тухайн жилдээ дэлхийд хамгийн их тоглогдсон жүжгийн нэгээр шалгарч байв. ЮНЕСКО нь Ибсений өөрийн гарын үсэгтэй Хүүхэлдэйн байшин жүжгийн гар бичмэлүүдийг түүхэн үнэ цэнийг нь хүлээн зөвшөөрч 2001 онд Дэлхийн дурсгалын бүртгэлд оруулсан. Жүжгийн нэрийг ихэвчлэн Хүүхэлдэйн байшин гэж орчуулдаг боловч зарим судлаачид Хүүхэлдэй байшин гэж хэрэглэдэг. John Simon-ы хэлснээр A Doll’s House гэдэг нь “Британичуудын хэрэглэдэг нэр томьё бөгөөд Америкчууд үүнийг ‘dollhouse’ гэж нэрлэдэг байна”. i1p2k5hngird7lok1yiez5qp05im6j0 0 145776 857358 852412 2026-05-29T14:10:36Z Asaaa18 98448 857358 wikitext text/x-wiki Халуун дээвэр дээрх муур нь Теннесси Уильямс-ын бичсэн гурван бүлэгт жүжиг 🎭 бөгөөд 1955 онд Пулитцерийн шагнал (жүжгийн төрөл) хүртсэн бүтээл юм. Энэхүү жүжиг нь Миссисиппи мужийн дельта бүс дэх тариалангийн эдлэнд өрнөдөг бөгөөд Биг Дэдди Поллитын гэр бүлийн гишүүдийн харилцааг, ялангуяа түүний хүү Брик болон Брикийн эхнэр Мэгги (муур) хоёрын хоорондох харилцааг голлон харуулдаг. Гэр бүлийнхэн нь Биг Дэддигийн 65 насны төрсөн өдрийг тэмдэглэхээр цугларсан ч, тэрний хорт хавдар үхлийн ирмэгт ирсэн гэдгээ мэдэхгүй байдаг, энэ нууцыг гэр бүлийнхэн нь түүнээс нууж байдаг. Брик нь өмнө нь алдартай америк хөлбөмбөгийн тамирчин байсан ч архинд орж, эхнэрийнхээ хайрыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалздаг. Үүний улмаас тэдний хооронд маш хурц, сэтгэлзүйн зөрчилтэй харилцаа үүсдэг. Жүжиг нь “худал хуурмаг байдал” (mendacity), нийгмийн хоёр нүүрт зан, шунал, мөн дарагдсан бэлгийн мэдрэмж зэрэг сэдвүүдийг хөнддөг. Уильямс анх Бродвейн тайзнаа тавихдаа найруулагч Элиа Казан-ы зөвлөснөөр гуравдугаар бүлгийг өөрчилсөн ч, дараагийн хувилбарууддаа өөрийн анхны санааг шингээсэн байдаг. Өнөөдөр энэ жүжиг нь бодит, хурц яриа болон гүнзгий сэтгэлзүйн дүрслэлээрээ Уильямсын хамгийн их дахин тайзнаа тавигддаг бүтээлүүдийн нэг хэвээр байна. 6mbfsfnxa8dy7s9fn7vgooyqpdock4b 0 146488 857353 857345 2026-05-29T13:46:14Z Asaaa18 98448 857353 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 Марафонд уралдах зөвлөмж 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 / 🍯 🍝 / 🍜 🍌 🍳 / 🍗 / 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 / 🍗 / 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ / 🧪 (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 / 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * *Сонголт:* **Neutral** ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * *Сонголт:* Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй **Stability** (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * *Сонголт:* Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай **Cushioned** ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== > ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал хүний хөлийн хэлбэрт орж дасахын тулд багадаа ''50-80 км'' бэлтгэлийн гүйлт хийсэн байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ. ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 927dc8j3divhbha77jb4c85oc3wgvxy 857354 857353 2026-05-29T13:52:29Z Asaaa18 98448 857354 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 Марафонд уралдах зөвлөмж 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 🍯 🍝 🍜 🍌 🍳 🍗 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 🍗 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️ Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ 🧪 (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: 🏁 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * *Сонголт:* **Neutral** ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * *Сонголт:* Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй **Stability** (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * *Сонголт:* Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай **Cushioned** ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал хүний хөлийн хэлбэрт орж дасахын тулд багадаа '''50-80 км''' бэлтгэлийн гүйлт хийсэн байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ. ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 9ncwnhk4a050ks459s6dhjk9hl4ycr5 857355 857354 2026-05-29T13:55:06Z Asaaa18 98448 857355 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 Марафонд уралдах зөвлөмж 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 🍯 🍝 🍜 🍌 🍳 🍗 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 🍗 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө== * Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️ Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ 🧪 (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: 🏁 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * ''Сонголт:'' '''Neutral''' ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * ''Сонголт:'' Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй '''Stability''' (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * ''Сонголт:'' Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай '''Cushioned''' ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал хүний хөлийн хэлбэрт орж дасахын тулд багадаа '''50-80 км''' бэлтгэлийн гүйлт хийсэн байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ. ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] o9jiqkbv36r1ds7dq2jlygqm9ak95rz 857356 857355 2026-05-29T13:58:51Z Asaaa18 98448 857356 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 Марафонд уралдах зөвлөмж 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 🍯 🍝 🍜 🍌 🍳 🍗 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 🍗 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө 💪❤️== * 😴 Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * 🧘‍♀️ Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️ Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ 🧪 (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: 🏁 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * ''Сонголт:'' '''Neutral''' ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * ''Сонголт:'' Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй '''Stability''' (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * ''Сонголт:'' Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай '''Cushioned''' ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал хүний хөлийн хэлбэрт орж дасахын тулд багадаа '''50-80 км''' бэлтгэлийн гүйлт хийсэн байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ. ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] dc4ggclq7177qod1swdfsq3qbwog8hq 857357 857356 2026-05-29T14:08:24Z Asaaa18 98448 857357 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 Марафонд уралдах зөвлөмж 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 🍯 🍝 🍜 🍌 🍳 🍗 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 🍗 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө 💪❤️== * 😴 Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * 🧘‍♀️ Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️ Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ 🧪 🔥(Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: 🏁 🔥 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * ''Сонголт:'' '''Neutral''' ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * ''Сонголт:'' Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй '''Stability''' (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * ''Сонголт:'' Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай '''Cushioned''' ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал хүний хөлийн хэлбэрт орж дасахын тулд багадаа '''50-80 км''' бэлтгэлийн гүйлт хийсэн байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ. ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] occ2to7pd6za2obaxr8yvs0h9leejmr 857362 857357 2026-05-29T14:18:33Z Asaaa18 98448 857362 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 Марафонд уралдах зөвлөмж 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 🍯 🍝 🍜 🍌 🍳 🍗 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 🍗 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө 💪❤️== * 😴 Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * 🧘‍♀️ Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️ Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ 🧪 🔥(Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: 🏁 🔥 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * ''Сонголт:'' '''Neutral''' ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * ''Сонголт:'' Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй '''Stability''' (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * ''Сонголт:'' Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай '''Cushioned''' ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал нь холын урт гүйлтэнд эвтэйхэн байхын тулд багадаа '''50-80 км''' зайд өмсч эдэлгээнд орсон байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ. ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 7q5ffafr9kd7boxfm81emx9bm4c628a 857364 857362 2026-05-29T14:22:31Z Asaaa18 98448 857364 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 Марафонд уралдах зөвлөмж 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 🍯 🍝 🍜 🍌 🍳 🍗 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 🍗 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө 💪❤️== * 😴 Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * 🧘‍♀️ Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️ Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ 🧪 🔥(Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: 🏁 🔥 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * ''Сонголт:'' '''Neutral''' (Энгийн) ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * ''Сонголт:'' Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй '''Stability''' (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * ''Сонголт:'' Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай '''Cushioned''' ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал нь холын урт гүйлтэнд эвтэйхэн байхын тулд багадаа '''50-80 км''' зайд өмсч эдэлгээнд орсон байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ. ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] tdnfwunaxpy2mwj4q9lmotk0ji4n66n 857367 857364 2026-05-29T14:23:55Z Asaaa18 98448 857367 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 Марафонд уралдах зөвлөмж 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 🍯 🍝 🍜 🍌 🍳 🍗 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 🍗 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө 💪❤️== * 😴 Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * 🧘‍♀️ Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️ Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ 🧪 🔥(Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: 🏁 🔥 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * ''Сонголт:'' '''Neutral''' (Энгийн) ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * ''Сонголт:'' Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй '''Stability''' (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * ''Сонголт:'' Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай '''Cushioned''' ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) ултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал нь холын урт гүйлтэнд эвтэйхэн байхын тулд багадаа '''50-80 км''' зайд өмсч эдэлгээнд орсон байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ. ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] hgzn7ll6l5ailqgfzlkzqlj7pwt1uq0 857429 857367 2026-05-30T06:11:49Z Orgio89 4242 857429 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 11.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа орж медалиа авав]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 12.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа оров]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 13.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 14.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] Хөнгөн Атлетикийн холбоо, Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 Марафонд уралдах зөвлөмж 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 🍯 🍝 🍜 🍌 🍳 🍗 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 🍗 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө 💪❤️== * 😴 Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * 🧘‍♀️ Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️ Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ 🧪 🔥(Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: 🏁 🔥 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * ''Сонголт:'' '''Neutral''' (Энгийн) ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * ''Сонголт:'' Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй '''Stability''' (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * ''Сонголт:'' Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай '''Cushioned''' ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) ултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал нь холын урт гүйлтэнд эвтэйхэн байхын тулд багадаа '''50-80 км''' зайд өмсч эдэлгээнд орсон байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ. ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] mgpq1mla4y95j5qfu3d6ng6kaves9am 6 146492 857363 2026-05-29T14:20:14Z Enkhsaihan2005 64429 857363 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 828 146493 857381 2026-05-29T21:47:03Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Төв Америк', top = 20, bottom = 5, left = -95, right = -75, image = 'Outline map of Central America with borders.svg', image1='Relief map of Central America.jpg' }" 857381 Scribunto text/plain return { name = 'Төв Америк', top = 20, bottom = 5, left = -95, right = -75, image = 'Outline map of Central America with borders.svg', image1='Relief map of Central America.jpg' } i3zifx1sjzfruzshd6s4vvzvgy01tbh 6 146494 857386 2026-05-29T22:03:24Z Enkhsaihan2005 64429 857386 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 146495 857405 2026-05-30T01:26:56Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Kyahta-museum1.JPG|thumb]] '''В.Обручевын нэрэмжит Хиагтын орон нутгийн түүхийн музей''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Кя́хтинский краеве́дческий музе́й и́мени акаде́мика В. А. О́бручева) -'' ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын [[Хиагт]] хот дахь орон нутгийн түүхийн музей. ОХУ..." 857405 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kyahta-museum1.JPG|thumb]] '''В.Обручевын нэрэмжит Хиагтын орон нутгийн түүхийн музей''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Кя́хтинский краеве́дческий музе́й и́мени акаде́мика В. А. О́бручева) -'' ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын [[Хиагт]] хот дахь орон нутгийн түүхийн музей. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Буриад улсын өнөө хүртэл үйл ажиллагаагаа явуулж хамгийн ууган музей юм. 19-р зууны хотын сургуулийн хуучин байранд, Ленин гудамжны 49 тоотод байрладаг юм. == Түүх == Хиагтын музей нь 1890 оны 1-р сарын 1-нд байгуулагдсан. Үүсгэн байгуулагчид нь [[Пётр Михно]], нутгийн худалдаачид, цөллөгдөгчид, Хиагтын сэхээтнүүд байжээ. 1890 онд [[Григорий Потанин|Григорий Потанины]] гэр бүл Хиагтад ирсэний дараа музейн засвар үйлчилгээний хөрөнгө босгох түр хороог сонгосон. Тухайн үед анхны үзмэрүүд гарч эхэлсэн. П.Михно музейн анхны зохицуулагч болжээ. 1892 онд Хиагтын худалдаачин И.Д.Синицын хөрөнгөөр ​​40 хавтгай дөрвөлжин метр талбайтай орон сууц (одоогийн Ленин гудамжны 25 тоот) түрээслэж, музейн тоног төхөөрөмж худалдан авчээ. 1893 он гэхэд цуглуулга 2000-аас давсан байна. Худалдаачин А.Д.Старцев музейд чулуун байшин хандивласан. Тухайн үед музейн зохицуулагч нь багш Е.Н.Соколова байжээ. Улс төрийн цөллөгт байсан [[Николай Чарушин]], Попов, Моллесон, Левин нар музейг байгуулахад мөн гар бие оролцсон юм. Орон нутгийн удирдлагуудын эсэргүүцлээс болж музей батлагдсан дүрэмгүй байсан бөгөөд албан ёсны байгууллага гэж тооцогддоггүй байв. 1893 онд Дмитрий Клеменц Хиагт хотод "Орон нутгийн музейн гүйцэтгэх үүргийн тухай" лекц уншиж, хотод [[Оросын газар зүйн нийгэмлэг|Оросын Эзэн хааны газар]] [[Оросын газар зүйн нийгэмлэг|зүйн нийгэмлэгийн]] салбар нээхийг санал болгож байжээ. 1894 оны 7-р сарын 13-нд тус нийгэмлэгийн салбар Хиагт хотод нээгдэж, музей нь түүний нэг хэсэг болсон түүхтэй. 1904 он гэхэд музейн цуглуулга 14,000 үзмэр болж өссөн байв. 1911 он гэхэд музейн ажилтнууд 185 эрдэм шинжилгээний өгүүлэл хэвлүүлжээ. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] үед музейн шинжлэх ухааны үйл ажиллагаа бараг зогссон. Оросын Иргэний дайны үед музей оршин тогтнохоо больсон ажээ. ЗХУ-ын Буриад-Монголын Автономит Бүгд Найрамдах Улс байгуулагдсаны дараа музейг 1923 оны 10-р сарын 1-нд Буриадын Боловсролын Ардын Комиссариатын мэдэлд шилжүүлсэн юм. 1924 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар уг цуглуулгад 19,989 үзмэр байсан. 1923 онд музейг 4,190 хүн үзэж, сургуулийн хүххдийн 27 аялал зохион байгуулжээ. Музей энэ үед 5 хүний бүрэлдэхүүнтэй байжээ. 1931 он гэхэд музейн цуглуулга 50,000 үзмэр болж өссөн байв. 1940 онд музейн 50 жилийн ойг тохиолдуулан Бүгд найрамдах улсын статустай болж, академич В.Обручевын нэрэмжит болжээ. 1964 онд ажилтнууд Монголын Сүхбаатар хотод орон нутгийн түүхийн музей байгуулах ажилд оролцсон. 1970-аад онд ажилтнууд Алтанбулаг дахь Монголын Ардын Хувьсгалын музейг байгуулах ажилд ажилласан. 1975 онд Новоселенгинск хотод Хиагтын музейн салбар болох Декабристуудын музей нээгдсэн. 2015 оныг Хиагтын Орон нутгийн түүхийн музейн жил болгон зарласан. Жилийн турш Академич В.А. Обручевын нэрэмжит Хиагтын Орон нутгийн түүхийн музей 125 жилийн ойдоо зориулсан цуврал арга хэмжээ зохион байгуулсан байна. '''Музейн цуглуулгад''' 120,000 үзмэр багтдаг. * Хүннү үеийн археологийн цуглуулга. * Жигүүртэн судлалын цуглуулга. * Шимэгч судлалын цуглуулга. * Ургамлын судлалын цуглуулга. * 30 мянга гаруй номны цуглуулга. * Буддын шашны цуглуулга—хүрэл баримал, хэрэгсэл. * Нумизматик цуглуулга. * Чимэглэлийн урлагийн цуглуулга. dfobic2ffvmhjrsm0oq8gt16d7romz2 857406 857405 2026-05-30T01:28:18Z Avirmed Batsaikhan 53733 857406 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kyahta-museum1.JPG|thumb]] '''В.Обручевын нэрэмжит Хиагтын орон нутгийн түүхийн музей''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Кя́хтинский краеве́дческий музе́й и́мени акаде́мика В. А. О́бручева) -'' ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын [[Хиагт]] хот дахь орон нутгийн түүхийн музей. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Буриад улсын өнөө хүртэл үйл ажиллагаагаа явуулж хамгийн ууган музей юм. 19-р зууны хотын сургуулийн хуучин байранд, Ленин гудамжны 49 тоотод байрладаг юм. 1940 онд [[Владимир Обручев|Владимир Обручевын]] нэрэмжит болсон. == Түүх == Хиагтын музей нь 1890 оны 1-р сарын 1-нд байгуулагдсан. Үүсгэн байгуулагчид нь [[Пётр Михно]], нутгийн худалдаачид, цөллөгдөгчид, Хиагтын сэхээтнүүд байжээ. 1890 онд [[Григорий Потанин|Григорий Потанины]] гэр бүл Хиагтад ирсэний дараа музейн засвар үйлчилгээний хөрөнгө босгох түр хороог сонгосон. Тухайн үед анхны үзмэрүүд гарч эхэлсэн. П.Михно музейн анхны зохицуулагч болжээ. 1892 онд Хиагтын худалдаачин И.Д.Синицын хөрөнгөөр ​​40 хавтгай дөрвөлжин метр талбайтай орон сууц (одоогийн Ленин гудамжны 25 тоот) түрээслэж, музейн тоног төхөөрөмж худалдан авчээ. 1893 он гэхэд цуглуулга 2000-аас давсан байна. Худалдаачин А.Д.Старцев музейд чулуун байшин хандивласан. Тухайн үед музейн зохицуулагч нь багш Е.Н.Соколова байжээ. Улс төрийн цөллөгт байсан [[Николай Чарушин]], Попов, Моллесон, Левин нар музейг байгуулахад мөн гар бие оролцсон юм. Орон нутгийн удирдлагуудын эсэргүүцлээс болж музей батлагдсан дүрэмгүй байсан бөгөөд албан ёсны байгууллага гэж тооцогддоггүй байв. 1893 онд Дмитрий Клеменц Хиагт хотод "Орон нутгийн музейн гүйцэтгэх үүргийн тухай" лекц уншиж, хотод [[Оросын газар зүйн нийгэмлэг|Оросын Эзэн хааны газар]] [[Оросын газар зүйн нийгэмлэг|зүйн нийгэмлэгийн]] салбар нээхийг санал болгож байжээ. 1894 оны 7-р сарын 13-нд тус нийгэмлэгийн салбар Хиагт хотод нээгдэж, музей нь түүний нэг хэсэг болсон түүхтэй. 1904 он гэхэд музейн цуглуулга 14,000 үзмэр болж өссөн байв. 1911 он гэхэд музейн ажилтнууд 185 эрдэм шинжилгээний өгүүлэл хэвлүүлжээ. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] үед музейн шинжлэх ухааны үйл ажиллагаа бараг зогссон. Оросын Иргэний дайны үед музей оршин тогтнохоо больсон ажээ. ЗХУ-ын Буриад-Монголын Автономит Бүгд Найрамдах Улс байгуулагдсаны дараа музейг 1923 оны 10-р сарын 1-нд Буриадын Боловсролын Ардын Комиссариатын мэдэлд шилжүүлсэн юм. 1924 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар уг цуглуулгад 19,989 үзмэр байсан. 1923 онд музейг 4,190 хүн үзэж, сургуулийн хүххдийн 27 аялал зохион байгуулжээ. Музей энэ үед 5 хүний бүрэлдэхүүнтэй байжээ. 1931 он гэхэд музейн цуглуулга 50,000 үзмэр болж өссөн байв. 1940 онд музейн 50 жилийн ойг тохиолдуулан Бүгд найрамдах улсын статустай болж, академич В.Обручевын нэрэмжит болжээ. 1964 онд ажилтнууд Монголын Сүхбаатар хотод орон нутгийн түүхийн музей байгуулах ажилд оролцсон. 1970-аад онд ажилтнууд Алтанбулаг дахь Монголын Ардын Хувьсгалын музейг байгуулах ажилд ажилласан. 1975 онд Новоселенгинск хотод Хиагтын музейн салбар болох Декабристуудын музей нээгдсэн. 2015 оныг Хиагтын Орон нутгийн түүхийн музейн жил болгон зарласан. Жилийн турш Академич В.А. Обручевын нэрэмжит Хиагтын Орон нутгийн түүхийн музей 125 жилийн ойдоо зориулсан цуврал арга хэмжээ зохион байгуулсан байна. '''Музейн цуглуулгад''' 120,000 үзмэр багтдаг. * Хүннү үеийн археологийн цуглуулга. * Жигүүртэн судлалын цуглуулга. * Шимэгч судлалын цуглуулга. * Ургамлын судлалын цуглуулга. * 30 мянга гаруй номны цуглуулга. * Буддын шашны цуглуулга—хүрэл баримал, хэрэгсэл. * Нумизматик цуглуулга. * Чимэглэлийн урлагийн цуглуулга. h8c9z2uydkqw4klqml1hp6em0nbc5b9 0 146496 857407 2026-05-30T01:44:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:1886-ObruchevVA.jpg|thumb]] [[Файл:The Soviet Union 1963 CPA 2833 stamp (Members of the Russian Academy of Science. Vladimir Obruchev (1863–1956), a Russian and Soviet geologist) cancelled.jpg|thumb]] '''Владимир Обручев''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Влади́мир Афана́сьевич О́бручев,'' 1863 оны 10-р сарын 10-нд Хаант Оросын [[Тверь муж|Тверь мужийн]] Рже..." 857407 wikitext text/x-wiki [[Файл:1886-ObruchevVA.jpg|thumb]] [[Файл:The Soviet Union 1963 CPA 2833 stamp (Members of the Russian Academy of Science. Vladimir Obruchev (1863–1956), a Russian and Soviet geologist) cancelled.jpg|thumb]] '''Владимир Обручев''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Влади́мир Афана́сьевич О́бручев,'' 1863 оны 10-р сарын 10-нд Хаант Оросын [[Тверь муж|Тверь мужийн]] Ржев хотод төрсөн- 1956 оны 6-р сарын 19-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Москва муж|Москва мужийн]] Звенигород хотод нас барсан) — оросын болон зөвлөлтийн эрдэмтэн, шинжлэх ухаан дэлгэрүүлэгч, зөгнөлт зохиолч. Тэрээр Төв Ази болон Сибирь судлалын геологийн түүхч, газар зүйч бөгөөд аялагч гэдгээрээ илүү алдартай. == Намтар == Владимир Обручев 1886 онд Петербургийн Уул уурхайн дээд сургуулийг төгссөн. Түүний эхэн үеийн ажил нь алт олборлолтыг судлахтай холбоотой байсан бөгөөд энэ нь түүнийг Сибирьт алтны ордуудын гарал үүслийг тайлбарласан онол гаргахад хүргэсэн юм. Тэрээр мөн Төв Ази болон Транссибирийн төмөр замын барилгын ажилд зөвлөгөө өгч, Сибирь рүү хийх аяллын төлөвлөгөөнийхөө талаар Свен Хединтэй зөвлөлдөж байжээ. Обручев төмөр замд ажиллаж байхдаа Каракум цөл, Амударья мөрний эрэг, Узбойсын хуучин голын сайрыг судалж байжээ. Тэрээр мөн [[Байгал нуур]], [[Лена мөрөн|Лена гол]], Витимийн ойролцоох алтны ордуудад геологичоор ажиллаж байжээ. 1892-1894 оны хооронд В.Обручев [[Григорий Потанин|Григорий Потанины]] Монгол руу хийсэн экспедицийн гишүүн байсан бөгөөд Хойд Хятадын уулс руу явсан юм. Тэрээр мөн Ар байгал, Зүүнгар, Алтайн нурууг судалсан. Энэхүү экспедицид оролцсоны үр дүнд тэрээр шаварлаг хөрсөнд сонирхолтой болж, шаварлаг хөрсний ордуудыг судлахад ихээхэн хувь нэмэр оруулсан юм. Тэрээр [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] Шинжлэх Ухааны Академийн Геологийн хүрээлэн (1930-1933) болон Мөнх цэвдэгийн хүрээлэн (1939-1956)-ийн захирал байсан. 9n5dtjpf81p6r4upjufy4voe49aaug9 857408 857407 2026-05-30T01:49:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 857408 wikitext text/x-wiki [[Файл:1886-ObruchevVA.jpg|thumb]] [[Файл:The Soviet Union 1963 CPA 2833 stamp (Members of the Russian Academy of Science. Vladimir Obruchev (1863–1956), a Russian and Soviet geologist) cancelled.jpg|thumb]] '''Владимир Обручев''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Влади́мир Афана́сьевич О́бручев,'' 1863 оны 10-р сарын 10-нд Хаант Оросын [[Тверь муж|Тверь мужийн]] Ржев хотод төрсөн- 1956 оны 6-р сарын 19-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Москва муж|Москва мужийн]] Звенигород хотод нас барсан) — оросын болон зөвлөлтийн эрдэмтэн, шинжлэх ухаан дэлгэрүүлэгч, зөгнөлт зохиолч. Тэрээр Төв Ази болон Сибирь судлалын геологийн түүхч, газар зүйч бөгөөд аялагч гэдгээрээ илүү алдартай. == Намтар == Владимир Обручевын эцэг ажлын шаардлагаар байнга нүүж, 3-аас 17 нас хүртлээ тэрээр Польшийн янз бүрийн хотуудад амьдарч байсан нь түүнд Польш хэлээр сайн ярьдаг болгосон байна. Тэрээр бага боловсролоо гэртээ авсан. Эх нь герман, франц хэлээр ярьдаг байсан бөгөөд түүнд аяллын тухай номуудыг танилцуулсан. Тэрээр боловсролоо Брестийн гимнази, дараа нь Радомын Гимнази, 1876-1881 онд Вильнюс хотын Реалшульд суралцжээ. 1886 онд Петербургийн Уул уурхайн дээд сургуулийг төгссөн. Түүний эхэн үеийн ажил нь алт олборлолтыг судлахтай холбоотой байсан бөгөөд энэ нь түүнийг Сибирьт алтны ордуудын гарал үүслийг тайлбарласан онол гаргахад хүргэсэн юм. В.Обручев мөн Төв Ази болон Транссибирийн төмөр замын барилгын ажилд зөвлөгөө өгч, Сибирь рүү хийх аяллын төлөвлөгөөнийхөө талаар Свен Хединтэй зөвлөлдөж байжээ. Обручев төмөр замд ажиллаж байхдаа Каракум цөл, Амударья мөрний эрэг, Узбойсын хуучин голын сайрыг судалж байжээ. Тэрээр мөн [[Байгал нуур]], [[Лена мөрөн|Лена гол]], Витимийн ойролцоох алтны ордуудад геологичоор ажиллаж байжээ. 1892-1894 оны хооронд В.Обручев [[Григорий Потанин|Григорий Потанины]] Монгол руу хийсэн экспедицийн гишүүн байсан бөгөөд Хойд Хятадын уулс руу явсан юм. Тэрээр мөн Ар байгал, Зүүнгар, Алтайн нурууг судалсан. Энэхүү экспедицид оролцсоны үр дүнд тэрээр шаварлаг хөрсөнд сонирхолтой болж, шаварлаг хөрсний ордуудыг судлахад ихээхэн хувь нэмэр оруулсан юм. Тэрээр [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] Шинжлэх Ухааны Академийн Геологийн хүрээлэн (1930-1933) болон Мөнх цэвдэгийн хүрээлэн (1939-1956)-ийн захирал байсан. bptpq5nzf0fzdzx24zbmh0uav8qgt0i 0 146497 857432 2026-05-30T06:39:18Z Orgio89 4242 Хуудас үүсгэв: "Жил бүр Дархан хотын Захиргаанаас зохион байгуулдаг Дархан Марафоныг энэ жил 2026 оны 5-р сарын 30-нд 5км, 10км, 21км, 42км ангилаллаар амжилттай зохион байгууллаа. Тэмцээнд Дархан хотын иргэдээс гадна Улаанбаатар, Эрдэнэт хот, Булган аймаг гээд олон газраас ний..." 857432 wikitext text/x-wiki Жил бүр Дархан хотын Захиргаанаас зохион байгуулдаг Дархан Марафоныг энэ жил 2026 оны 5-р сарын 30-нд 5км, 10км, 21км, 42км ангилаллаар амжилттай зохион байгууллаа. Тэмцээнд Дархан хотын иргэдээс гадна Улаанбаатар, Эрдэнэт хот, Булган аймаг гээд олон газраас нийт 6500 гаруй мэргэжлийн ба сонирхогч гүйгчид хамгийн олон тоотойгоор оролцсоноороо онцлог боллоо. ==Тэмээний дүн== 02:22:30 секундын амжилттайгаар ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Гансүхийн Бат-Эрдэнэ "Дархан марафон-2026" 42 км бүтэн марафоны эрэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. 8dcd4nh8jbtksssudyysb0k9vrqoxf4 857433 857432 2026-05-30T06:40:15Z Orgio89 4242 857433 wikitext text/x-wiki Жил бүр Дархан хотын Захиргаанаас зохион байгуулдаг Дархан Марафоныг энэ жил 2026 оны 5-р сарын 30-нд 5км, 10км, 21км, 42км ангилаллаар амжилттай зохион байгууллаа. Тэмцээнд Дархан хотын иргэдээс гадна Улаанбаатар, Эрдэнэт хот, Булган аймаг гээд олон газраас нийт 6500 гаруй мэргэжлийн ба сонирхогч гүйгчид хамгийн олон тоотойгоор оролцсоноороо онцлог боллоо. ==Тэмээний дүн== 02:22:30 секундын амжилттайгаар ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Гансүхийн Бат-Эрдэнэ "Дархан марафон-2026" 42 км бүтэн марафоны эрэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. [[Ангилал:Дархан Марафон]] 4fjh8g6liiq8yvpfy27ia2m8hjs48ho 857435 857433 2026-05-30T06:42:11Z Orgio89 4242 857435 wikitext text/x-wiki Жил бүр Дархан хотын Захиргаанаас зохион байгуулдаг Дархан Марафоныг энэ жил 2026 оны 5-р сарын 30-нд 5км, 10км, 21км, 42км ангилаллаар амжилттай зохион байгууллаа. Тэмцээнд Дархан хотын иргэдээс гадна Улаанбаатар, Эрдэнэт хот, Булган аймаг гээд олон газраас нийт 6500 гаруй мэргэжлийн ба сонирхогч гүйгчид хамгийн олон тоотойгоор оролцсоноороо онцлог боллоо. ==Тэмээний дүн== 02:22:30 секундын амжилттайгаар ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Гансүхийн Бат-Эрдэнэ "Дархан марафон-2026" 42 км бүтэн марафоны эрэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. [[Ангилал:Дархан Марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] ocraexy3f5bz0qip1o0jo515undr4jk 857436 857435 2026-05-30T06:44:03Z Orgio89 4242 857436 wikitext text/x-wiki Жил бүр Дархан хотын Захиргаанаас зохион байгуулдаг Дархан Марафоныг энэ жил 2026 оны 5-р сарын 30-нд 5км, 10км, 21км, 42км ангилаллаар амжилттай зохион байгууллаа. Тэмцээнд Дархан хотын иргэдээс гадна Улаанбаатар, Эрдэнэт хот, Булган аймаг гээд олон газраас нийт 6500 гаруй мэргэжлийн ба сонирхогч гүйгчид хамгийн олон тоотойгоор оролцсоноороо онцлог боллоо. ==Тэмээний дүн== 02:22:30 секундын амжилттайгаар ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Гансүхийн Бат-Эрдэнэ "Дархан марафон-2026" 42 км бүтэн марафоны эрэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Дархан нутгийн унаган тамирчин, ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Б.Номин-Эрдэнэ "ДАРХАН МАРАФОН 2026" 42 км-ийн эмэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. [[Ангилал:Дархан Марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] rtm8iidd13yiwfgozizynweunmjdy4u 857437 857436 2026-05-30T06:44:33Z Orgio89 4242 857437 wikitext text/x-wiki Жил бүр Дархан хотын Захиргаанаас зохион байгуулдаг Дархан Марафоныг энэ жил 2026 оны 5-р сарын 30-нд 5км, 10км, 21км, 42км ангилаллаар амжилттай зохион байгууллаа. Тэмцээнд Дархан хотын иргэдээс гадна Улаанбаатар, Эрдэнэт хот, Булган аймаг гээд олон газраас нийт 6500 гаруй мэргэжлийн ба сонирхогч гүйгчид хамгийн олон тоотойгоор оролцсоноороо онцлог боллоо. ==Тэмцээний дүн== 02:22:30 секундын амжилттайгаар ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Гансүхийн Бат-Эрдэнэ "Дархан марафон-2026" 42 км бүтэн марафоны эрэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Дархан нутгийн унаган тамирчин, ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Б.Номин-Эрдэнэ "ДАРХАН МАРАФОН 2026" 42 км-ийн эмэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. [[Ангилал:Дархан Марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 448asofcidwlgixj9rg8vz9tzwece64 857441 857437 2026-05-30T07:06:21Z Orgio89 4242 857441 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Darhan Marathon 2026 1.jpg|thumb|Дархан Марафон 2026]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 2.jpg|thumb|Дархан Марафон 2026]] Жил бүр Дархан хотын Захиргаанаас зохион байгуулдаг Дархан Марафоныг энэ жил 2026 оны 5-р сарын 30-нд 5км, 10км, 21км, 42км ангилаллаар амжилттай зохион байгууллаа. Тэмцээнд Дархан хотын иргэдээс гадна Улаанбаатар, Эрдэнэт хот, Булган аймаг гээд олон газраас нийт 6500 гаруй мэргэжлийн ба сонирхогч гүйгчид хамгийн олон тоотойгоор оролцсоноороо онцлог боллоо. ==Тэмцээний дүн== 02:22:30 секундын амжилттайгаар ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Гансүхийн Бат-Эрдэнэ "Дархан марафон-2026" 42 км бүтэн марафоны эрэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Дархан нутгийн унаган тамирчин, ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Б.Номин-Эрдэнэ "ДАРХАН МАРАФОН 2026" 42 км-ийн эмэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. [[Ангилал:Дархан Марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 3opzvpufawakg9hrepm6b499i8in4ik 857443 857441 2026-05-30T07:09:45Z Orgio89 4242 857443 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Darhan Marathon 2026 1.jpg|thumb|Дархан Марафон 2026]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 2.jpg|thumb|Дархан Марафон 2026]] Жил бүр Дархан хотын Захиргаанаас зохион байгуулдаг Дархан Марафоныг энэ жил 2026 оны 5-р сарын 30-нд 5км, 10км, 21км, 42км ангилаллаар амжилттай зохион байгууллаа. Тэмцээнд Дархан хотын иргэдээс гадна Улаанбаатар, Эрдэнэт хот, Булган аймаг гээд олон газраас нийт 6500 гаруй мэргэжлийн ба сонирхогч гүйгчид хамгийн олон тоотойгоор оролцсоноороо онцлог боллоо. ==Тэмцээний дүн== 02:22:30 секундын амжилттайгаар ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Гансүхийн Бат-Эрдэнэ "Дархан марафон-2026" 42 км бүтэн марафоны эрэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Дархан нутгийн унаган тамирчин, ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Б.Номин-Эрдэнэ "ДАРХАН МАРАФОН 2026" 42 км-ийн эмэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Алдар спорт хорооны тамирчин, Спортын мастер Д.Мягмарсүрэн 10км төрөлд түрүүллээ. [[Ангилал:Дархан Марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 4g9fr5map80thv0mfgvheyuc3jkl612 857444 857443 2026-05-30T07:15:43Z Orgio89 4242 857444 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Darhan Marathon 2026 1.jpg|thumb|Дархан Марафон 2026]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 2.jpg|thumb|Дархан Марафон 2026]] Жил бүр Дархан хотын Захиргаанаас зохион байгуулдаг '''Дархан Марафоныг''' энэ жил 2026 оны 5-р сарын 30-нд 5км, 10км, 21км, 42км ангилаллаар амжилттай зохион байгууллаа. Тэмцээнд Дархан хотын иргэдээс гадна Улаанбаатар, Эрдэнэт хот, Булган аймаг гээд олон газраас нийт 6500 гаруй мэргэжлийн ба сонирхогч гүйгчид хамгийн олон тоотойгоор оролцсоноороо онцлог боллоо. ==Тэмцээний дүн== 02:22:30 секундын амжилттайгаар ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Гансүхийн Бат-Эрдэнэ "Дархан марафон-2026" 42 км бүтэн марафоны эрэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Дархан нутгийн унаган тамирчин, ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Б.Номин-Эрдэнэ "ДАРХАН МАРАФОН 2026" 42 км-ийн эмэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Алдар спорт хорооны тамирчин, Спортын мастер Д.Мягмарсүрэн 10км төрөлд түрүүллээ. [[Ангилал:Дархан Марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 4cv6hk26qdwju4gntscpkv86nbuxhf2 857445 857444 2026-05-30T07:16:26Z Orgio89 4242 857445 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Darhan Marathon 2026 1.jpg|thumb|Дархан Марафон 2026]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 2.jpg|thumb|Дархан Марафон 2026]] Жил бүр Дархан хотын Захиргаанаас зохион байгуулдаг '''Дархан Марафоныг''' энэ жил 2026 оны 5-р сарын 30-нд 5км, 10км, 21км, 42км ангилаллаар амжилттай зохион байгууллаа. Тэмцээнд [[Дархан]] хотын иргэдээс гадна [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]] хот, [[Булган]] аймаг гээд олон газраас нийт 6500 гаруй мэргэжлийн ба сонирхогч гүйгчид хамгийн олон тоотойгоор оролцсоноороо онцлог боллоо. ==Тэмцээний дүн== 02:22:30 секундын амжилттайгаар ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Гансүхийн Бат-Эрдэнэ "Дархан марафон-2026" 42 км бүтэн марафоны эрэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Дархан нутгийн унаган тамирчин, ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Б.Номин-Эрдэнэ "ДАРХАН МАРАФОН 2026" 42 км-ийн эмэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Алдар спорт хорооны тамирчин, Спортын мастер Д.Мягмарсүрэн 10км төрөлд түрүүллээ. [[Ангилал:Дархан Марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] f0d86pef24gfuj7qenr7np4yk5wfxae 857446 857445 2026-05-30T07:16:51Z Orgio89 4242 857446 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Darhan Marathon 2026 1.jpg|thumb|Дархан Марафон 2026]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 2.jpg|thumb|Дархан Марафон 2026]] Жил бүр [[Дархан]] хотын Захиргаанаас зохион байгуулдаг '''Дархан Марафоныг''' энэ жил 2026 оны 5-р сарын 30-нд 5км, 10км, 21км, 42км ангилаллаар амжилттай зохион байгууллаа. Тэмцээнд [[Дархан]] хотын иргэдээс гадна [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]] хот, [[Булган]] аймаг гээд олон газраас нийт 6500 гаруй мэргэжлийн ба сонирхогч гүйгчид хамгийн олон тоотойгоор оролцсоноороо онцлог боллоо. ==Тэмцээний дүн== 02:22:30 секундын амжилттайгаар ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Гансүхийн Бат-Эрдэнэ "Дархан марафон-2026" 42 км бүтэн марафоны эрэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Дархан нутгийн унаган тамирчин, ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Б.Номин-Эрдэнэ "ДАРХАН МАРАФОН 2026" 42 км-ийн эмэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Алдар спорт хорооны тамирчин, Спортын мастер Д.Мягмарсүрэн 10км төрөлд түрүүллээ. [[Ангилал:Дархан Марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 1h8ct59qd6qtljq952c4507t4lxw9aa 857448 857446 2026-05-30T07:32:59Z Orgio89 4242 857448 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Darhan Marathon 2026 1.jpg|thumb|Дархан Марафон 2026]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 2.jpg|thumb|Дархан Марафон 2026]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 3.jpg|thumb|Дархан Марафоны эмэгтэй 42км-ийн түрүүлэгсэд]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 4.jpg|thumb|Дархан Марафоны эрэгтэй 42км-ийн түрүүлэгсэд]] Жил бүр [[Дархан]] хотын Захиргаанаас зохион байгуулдаг '''Дархан Марафоныг''' энэ жил 2026 оны 5-р сарын 30-нд 5км, 10км, 21км, 42км ангилаллаар амжилттай зохион байгууллаа. Тэмцээнд [[Дархан]] хотын иргэдээс гадна [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]] хот, [[Булган]] аймаг гээд олон газраас нийт 6500 гаруй мэргэжлийн ба сонирхогч гүйгчид хамгийн олон тоотойгоор оролцсоноороо онцлог боллоо. ==Тэмцээний дүн== 02:22:30 секундын амжилттайгаар ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Гансүхийн Бат-Эрдэнэ "Дархан марафон-2026" 42 км бүтэн марафоны эрэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Дархан нутгийн унаган тамирчин, ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Б.Номин-Эрдэнэ "ДАРХАН МАРАФОН 2026" 42 км-ийн эмэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Алдар спорт хорооны тамирчин, Спортын мастер Д.Мягмарсүрэн 10км төрөлд түрүүллээ. [[Ангилал:Дархан Марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 4vctcltto9nfmbg7lu4iw1bbygqx87h 857449 857448 2026-05-30T07:38:49Z Orgio89 4242 857449 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Darhan Marathon 2026 1.jpg|thumb|Дархан Марафон 2026]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 2.jpg|thumb|Дархан Марафон 2026]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 3a.jpg|thumb|Дархан Марафоны эмэгтэй 42км-ийн түрүүлэгсэд]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 4.jpg|thumb|Дархан Марафоны эрэгтэй 42км-ийн түрүүлэгсэд]] Жил бүр [[Дархан]] хотын Захиргаанаас зохион байгуулдаг '''Дархан Марафоныг''' энэ жил 2026 оны 5-р сарын 30-нд 5км, 10км, 21км, 42км ангилаллаар амжилттай зохион байгууллаа. Тэмцээнд [[Дархан]] хотын иргэдээс гадна [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]] хот, [[Булган]] аймаг гээд олон газраас нийт 6500 гаруй мэргэжлийн ба сонирхогч гүйгчид хамгийн олон тоотойгоор оролцсоноороо онцлог боллоо. ==Тэмцээний дүн== 02:22:30 секундын амжилттайгаар ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Гансүхийн Бат-Эрдэнэ "Дархан марафон-2026" 42 км бүтэн марафоны эрэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Дархан нутгийн унаган тамирчин, ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Б.Номин-Эрдэнэ "ДАРХАН МАРАФОН 2026" 42 км-ийн эмэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Алдар спорт хорооны тамирчин, Спортын мастер Д.Мягмарсүрэн 10км төрөлд түрүүллээ. [[Ангилал:Дархан Марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] s1qe2uenxxx40tczfv1nnn4n2ukb0wq 857451 857449 2026-05-30T07:42:33Z Orgio89 4242 857451 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Darhan Marathon 2026 1.jpg|thumb|Дархан Марафон 2026]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 2.jpg|thumb|Дархан Марафон 2026]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 3a.jpg|thumb|Дархан Марафоны эмэгтэй 42км-ийн түрүүлэгсэд]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 4.jpg|thumb|Дархан Марафоны эрэгтэй 42км-ийн түрүүлэгсэд]] Жил бүр [[Дархан]] хотын Захиргаанаас зохион байгуулдаг '''Дархан Марафоныг''' энэ жил 2026 оны 5-р сарын 30-нд 5км, 10км, 21км, 42км ангилаллаар амжилттай зохион байгууллаа. Тэмцээнд [[Дархан]] хотын иргэдээс гадна [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]] хот, [[Булган]] аймаг гээд олон газраас нийт 6500 гаруй мэргэжлийн ба сонирхогч гүйгчид хамгийн олон тоотойгоор оролцсоноороо онцлог боллоо. ==Тэмцээний дүн== 02:22:30 секундын амжилттайгаар ОУХМ, [[Монгол]] Улсын ЭЛИТ тамирчин Гансүхийн Бат-Эрдэнэ "Дархан марафон-2026" 42 км бүтэн марафоны эрэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Дархан нутгийн унаган тамирчин, ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Б.Номин-Эрдэнэ "ДАРХАН МАРАФОН 2026" 42 км-ийн эмэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Алдар спорт хорооны тамирчин, Спортын мастер Д.Мягмарсүрэн 10км төрөлд түрүүллээ. [[Ангилал:Дархан Марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 461bfoq3k6dcwecq4zqonojg8133zhw 857453 857451 2026-05-30T07:59:08Z Orgio89 4242 857453 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Darhan Marathon 2026 1.jpg|thumb|Дархан Марафон 2026]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 2.jpg|thumb|Дархан Марафон 2026]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 3a.jpg|thumb|Дархан Марафоны эмэгтэй 42км-ийн түрүүлэгсэд]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 4.jpg|thumb|Дархан Марафоны эрэгтэй 42км-ийн түрүүлэгсэд]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 5.jpg|thumb|Дархан Марафоны эмэгтэй 21км-ийн түрүүлэгсэд]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 6.jpg|thumb|Дархан Марафоны эрэгтэй 21км-ийн түрүүлэгсэд]] Жил бүр [[Дархан]] хотын Захиргаанаас зохион байгуулдаг '''Дархан Марафоныг''' энэ жил 2026 оны 5-р сарын 30-нд 5км, 10км, 21км, 42км ангилаллаар амжилттай зохион байгууллаа. Тэмцээнд [[Дархан]] хотын иргэдээс гадна [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]] хот, [[Булган]] аймаг гээд олон газраас нийт 6500 гаруй мэргэжлийн ба сонирхогч гүйгчид хамгийн олон тоотойгоор оролцсоноороо онцлог боллоо. ==Тэмцээний дүн== 02:22:30 секундын амжилттайгаар ОУХМ, [[Монгол]] Улсын ЭЛИТ тамирчин Гансүхийн Бат-Эрдэнэ "Дархан марафон-2026" 42 км бүтэн марафоны эрэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Дархан нутгийн унаган тамирчин, ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Б.Номин-Эрдэнэ "ДАРХАН МАРАФОН 2026" 42 км-ийн эмэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Алдар спорт хорооны тамирчин, Спортын мастер Д.Мягмарсүрэн 10км төрөлд түрүүллээ. [[Ангилал:Дархан Марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 7rshjtvs3rn7yej0gkk3z8adzzlspo0 857457 857453 2026-05-30T09:12:42Z Orgio89 4242 857457 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Darhan Marathon 2026 1.jpg|thumb|Дархан Марафон 2026]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 2.jpg|thumb|Дархан Марафон 2026]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 3a.jpg|thumb|Дархан Марафоны эмэгтэй 42км-ийн түрүүлэгсэд]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 4.jpg|thumb|Дархан Марафоны эрэгтэй 42км-ийн түрүүлэгсэд]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 5.jpg|thumb|Дархан Марафоны эмэгтэй 21км-ийн түрүүлэгсэд]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 6.jpg|thumb|Дархан Марафоны эрэгтэй 21км-ийн түрүүлэгсэд]] [[Дархан]] хотын Захиргаанаас зохион байгуулдаг '''Дархан Марафоныг''' энэ жил 2026 оны 5-р сарын 30-нд 5км, 10км, 21км, 42км ангилаллаар амжилттай зохион байгууллаа. Тэмцээнд [[Дархан]] хотын иргэдээс гадна [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]] хот, [[Булган]] аймаг гээд олон газраас нийт 6500 гаруй мэргэжлийн ба сонирхогч гүйгчид хамгийн олон тоотойгоор оролцсоноороо онцлог боллоо. ==Тэмцээний дүн== 02:22:30 секундын амжилттайгаар ОУХМ, [[Монгол]] Улсын ЭЛИТ тамирчин Гансүхийн Бат-Эрдэнэ "Дархан марафон-2026" 42 км бүтэн марафоны эрэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Дархан нутгийн унаган тамирчин, ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Б.Номин-Эрдэнэ "ДАРХАН МАРАФОН 2026" 42 км-ийн эмэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Алдар спорт хорооны тамирчин, Спортын мастер Д.Мягмарсүрэн 10км төрөлд түрүүллээ. [[Ангилал:Дархан Марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 3z98f00t5qlx0meub6b2osb414f4lxj 14 146498 857434 2026-05-30T06:40:40Z Orgio89 4242 Хуудас үүсгэв: "{{/category}}" 857434 wikitext text/x-wiki {{/category}} 4k2qx2utv978gey32wmupqrarz6gmte 828 146499 857458 2026-05-30T09:25:57Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Антарктид', x = '50 + 5/3 * (90+$1) * sin( pi / 180 *$2)', y = '50 - 5/3 * (90+$1) * cos( pi / 180 *$2)', image = 'Antarctica location map.svg', image1 = 'Antarctica relief location map.jpg' }" 857458 Scribunto text/plain return { name = 'Антарктид', x = '50 + 5/3 * (90+$1) * sin( pi / 180 *$2)', y = '50 - 5/3 * (90+$1) * cos( pi / 180 *$2)', image = 'Antarctica location map.svg', image1 = 'Antarctica relief location map.jpg' } na070p8309fx137hwccl6bklhoj8p5d