Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2943 857471 845985 2026-05-30T12:08:30Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857471 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |conflict=Солонгосын дайн |partof= [[Хүйтэн дайн]] |image=[[Зураг:Koreanwarmontage.jpg|300px]] |caption=Дээрээсээ цагийн зүүний дагуу: Америкийн ачааны машин 38-р өргөргийг өнгөрлөө; F-86 байлдааны онгоц Солонгосын тэнгэрт; Инчонийн боомт, Инчонийн тулалдааны дараа; Дайнаас буцаж ирсэн Хятадын цэргүүдэд баяр хүргэж байна; АНУ-ын армийн дэслэгч Инчонийн далайн хаалт руу авирч байгаа нь. |date= 1950 оны 6 сарын 25 - одоо хүртэл.<br />1953 оны 7 сарын 27-нд гал зогсоосон |place=[[Солонгосын хойг]] |terrtory= |result=Галаа түр зогсоосон; Хоёр Солонгосын газар нутаг 38-р өргөргийн дагуу бага зэрэг өөрчлөгдсөн. |combatant1='''[[Файл:Flag of the United Nations.svg|20px]] [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]''':<br /> {{KOR}}<br /> {{AUS}}<br /> {{BEL}}<br /> {{CAN}}<br /> {{COL}}<br /> {{ETH}}<br /> {{FRA}}<br /> {{GRC}}<br /> {{LUX}}<br /> {{NLD}}<br /> {{NZL}}<br /> {{PHL}}<br /> {{ZAF}}<br /> {{THA}}<br /> {{TUR}}<br /> {{GBR}}<br /> {{USA}}<br /> ---- '''Цэргийн үйлчилгээ/засвар''':<br /> {{JPN}} ---- '''Эмнэлгийн''':<br /> {{DNK}}<br /> {{ITA}}<br /> {{NOR}}<br /> {{IND}}<br /> {{SWE}} |combatant2='''[[Файл:Hammer and sickle.svg|15px]] [[Коммунизм|Коммунист]] хүчнийхэн''': [[Файл:Flag of North Korea.svg|20px]] [[Умард Солонгос]] <br /> {{template:CHN}} <br /> {{template:SSR}} |commander1={{template:KOR}} Ли Синман {{KOR}} Чон Ил Квон<br /> {{KOR}} Пэк Сон Ёп<br /> {{USA}} Дуглас МакАртур<br /> {{USA}} Маттью Ридвэй<br /> {{USA}} Марк Кларк<br /> {{USA}} Харри Труман<br /> {{USA}} Дэвид Эйзенхуар<br /> |commander2=[[Файл:Flag of North Korea.svg|20px]] [[Умард Солонгос]] Ким Ир Сен [[Файл:Flag of North Korea.svg|20px]] [[Умард Солонгос]] Чой Ён Кон<br /> [[Файл:Flag of North Korea.svg|20px]] [[Умард Солонгос]] Ким Чак<br /> {{CHN}} [[Мао Зе Дун]]<br /> {{CHN}} Пэн Дэхуа<br /> {{SSR}} [[Иосиф Сталин]] |strength1= {{KOR}} 590,911<br /> {{USA}} 480,000<br /> {{GBR}} 63,000<ref>{{cite web | title =On This Day 29 August 1950 | publisher =[[BBC]] | url =http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/29/newsid_3053000/3053107.stm | accessdate =2007-08-15 }}</ref><br /> {{CAN}} 26,791<ref>{{cite web | title =Veterans Affairs Canada&nbsp;— The Korean War | publisher =Veterans Affairs Canada | url =http://www.vac-acc.gc.ca/general/sub.cfm?source=history/koreawar | accessdate =2007-08-15 | archive-date =2007-05-05 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070505080638/http://www.vac-acc.gc.ca/general/sub.cfm?source=history%2FKoreaWar | url-status =dead }}</ref><br /> {{AUS}} 17,000<br /> {{PHL}} 7,430<ref>{{cite web | title =Filipino Soldiers in the Korean War (video documentary) | url =http://www.youtube.com/watch?v=9SBmEl3Gv60 | accessdate =2008-03-24 }}</ref><br /> {{TUR}} 5,455<ref>{{cite web | last =Walker | first =Jack D | title =A brief account of the Korean War | url =http://www.koreanwar-educator.org/topics/brief/brief_account_of_the_korean_war.htm | accessdate =2007-08-15 }}</ref><br /> {{NLD}}3,972<br /> {{FRA}} 3,421<ref name="frinvolvement">{{cite web | title =French Participation in the Korean War | publisher =Embassy of France | url =http://www.info-france-usa.org/atoz/koreawar.asp | accessdate =2007-08-15 | archive-date =2007-09-27 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070927195348/http://www.info-france-usa.org/atoz/koreawar.asp | url-status =dead }}</ref><br /> {{NZL}} 1,389<br /> {{THA}} 1,294<br /> {{ETH}} 1,271<br /> {{GRE}} 1,263<br /> {{COL}} 1,068<br /> {{BEL}} 900<br /> {{ZAF}} 826<br /> {{LUX}} 44 '''Нийт: 941,356–1,139,518''' |strength2= [[Файл:Flag of North Korea.svg|20px]] [[Умард Солонгос]] 260,000<br /> {{template:CHN}} 1,350,000<ref name=zhang257>{{harvnb|Zhang|1995|p=257}}.</ref> <br /> {{template:SSR}} 26,000 '''Нийт: 1,066,000''' <small>Note: All figures may vary according to source. This measures peak strength as sizes changed during the war.</small> |casualties1='''Өмнөд Солонгос:'''<br />58,127 тулалдаанд амь үрэгдсэн<br />175,743 шархадсан<br />80,000 бууж өгсөн, сураггүй болсон<ref>{{cite web | title =South Korean POWs | url =http://www.aiipowmia.com/inter27/in250107skoreapw.html | accessdate =2007-08-15 | archive-date =2007-10-07 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071007105009/http://www.aiipowmia.com/inter27/in250107skoreapw.html | url-status =dead }}</ref><br /> '''АНУ:'''<br />36,516-54130 амь үрэгдсэн (2,830 нь байлдаанд бус)<br />92,134 шархадсан<br />8,176 сураггүй<br />7,245 бууж өгсөн<ref>{{cite web | title =All POW-MIA Korean War Casualties | url =http://www.aiipowmia.com/koreacw/kwkia_menu.html | accessdate =2007-08-15 | archive-date =2007-07-06 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070706113727/http://www.aiipowmia.com/koreacw/kwkia_menu.html | url-status =dead }}</ref><br /> '''Англи:'''<br />1,109 амь үрэгдсэн<ref>{{cite web | title =The UK & Korea, Defence Relations | publisher =Office of the Defence Attache, British Embassy, Seoul | url =http://www.britishembassy.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1101397831756 | accessdate =2007-08-15 | archive-date =2007-09-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070929084025/http://www.britishembassy.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage&c=Page&cid=1101397831756 | url-status =dead }}</ref><br />2,674 шархадсан<br />1,060 сураггүй эсвэл бууж өгсөн<ref name="Hickey">{{cite web | last =Hickey | first =Michael | title =The Korean War: An Overview | url =http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/coldwar/korea_hickey_04.shtml | accessdate =2007-08-16 }}</ref><br /> '''Турк:'''<br />721 амь үрэгдсэн<ref>{{cite web | title =The Turks in the Korean War | url =http://www.korean-war.com/turkey.html | accessdate =2007-08-15 | archive-date =2011-06-28 | archive-url =https://web.archive.org/web/20110628062801/http://www.korean-war.com/turkey.html | url-status =dead }}</ref><br />2,111 шархадсан<br />168 сурагүй<br />216 бууж өгсөн<br /> '''Канад'''<br />516 амь үрэгдсэн<ref>{{cite web | title =Canadians in Korea: Epilogue| publisher =Veterans Affairs Canada |date=1998-10-6 | url =http://www.vac-acc.gc.ca/remembers/sub.cfm?source=history/koreawar/valour/epilogue| accessdate =2007-10-27}}</ref><br /> 1,042 шархадсан<br /> '''Австрали'''<br />339 амь үрэгдсэн<ref>{{cite web | title =Korean War 1950–53: Epilogue| publisher =Australian War Memorial |date=2007-10-16 | url =http://www.awm.gov.au/atwar/korea.htm| accessdate =2007-11-12}}</ref><br /> 1,200 шархадсан<br /> '''Франц:'''<br />300 амь үрэгдсэн эсвэл сураггүй<ref>{{cite web | title =''Departure of the French batallion'' | publisher =French newsreels archives (Les Actualités Françaises) | date =[[2003-11-05]] | url =http://www.dailymotion.com/video/x2eo52_depart-du-bataillon-francais-051119 | accessdate =2007-08-16 }}</ref><br /> '''Филиппин:'''<br />амь үрэгдсэн үхсэн<ref>{{cite web | title =Filipino Soldiers in the Korean War (video documentary) | url =http://www.youtube.com/watch?v=9SBmEl3Gv60 | accessdate =2008-03-24 }}</ref><br /> '''Өмнөд Африк'''<br />28 амь үрэгдсэн, 8 сураггүй<ref>{{cite web |publisher= korean-war.com |date= November 20, 2006 |title= South Africa in the Korean War |url= http://www.korean-war.com/soafrica.html |access-date= Зургадугаар сар 22, 2008 |archive-date= Арван нэгдүгээр сар 1, 2006 |archive-url= https://web.archive.org/web/20061101080222/http://www.korean-war.com/soafrica.html |url-status= dead }}</ref><br /> '''Нийт: 474,000 гаруй''' |casualties2='''Умард Солонгос:'''<br />215,000 амь үрэгдсэн,<br /> 303,000 шархадсан,<br />120,000 сураггүй эсвэл бууж өгсөн<ref name="Hickey"/><br /> '''Хятад<br />''(Хятадын тооцоо)'':'''<br />114,000 тулалдаанд амь үрэгдсэн<br />34,000 нас барсан (тулалдаанд бус)<br />380,000 шархадсан<br />21,400 бууж өгсөн<ref name="Xu">{{cite web | last =Xu | first =Yan | title =Korean War: In the View of Cost-effectiveness | publisher =Consulate-General of the People's Republic of China in New York | url =http://www.nyconsulate.prchina.org/eng/xw/t31430.htm | accessdate =2007-08-16 }}</ref><br />'''''(АНУ-ын тооцоо)'':'''<ref name="Hickey"/><br />400,000+ амь үрэгдсэн<br />486,000 шархадсан<br />21,000 бууж өгсөн<br /> '''ЗХУ:'''<br />315 амь үрэгдсэн<br /> '''Нийт: 1,190,000-1,577,000+''' |casualties3='''амь үрэгдсэн болон шархадсан энгийн солонгос иргэд (Нийт)''' = хэдэн сая |notes= }} '''Солонгосын дайн''' нь [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд]] ба [[Умард Солонгос]]ын хооронд 1950 оны 6-р сарын 25-наас 1953 оны 7-р сарын 27-ны хооронд болсон дайн юм. Хоёр Солонгосын аль аль нь нийт Солонгосыг өөрийн удирдлага доор нэгтгэх зорилготой байв. Өмнөд Солонгосыг [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ба барууныхан Умард Солонгосыг [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Хятад|БНХАУ]] зэрэг коммунист орнууд дэмжиж байв. Энэ дайн [[хүйтэн дайн]]ы үед болсон хамгийн том дайн гэж үздэг. == Түүхэн угтвар == Солонгос нь 1910-1945 оны хооронд [[Япон]]ы эрхшээлд байв<ref>{{cite web | title =Treaty of Annexation (Annexation of Korea by Japan) | publisher =USC-UCLA Joint East Asian Studies Center | url =http://www.isop.ucla.edu/eas/documents/kore1910.htm | accessdate =2007-08-19 | archive-date =2007-02-11 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070211234114/http://www.isop.ucla.edu/eas/documents/kore1910.htm | url-status =dead }}</ref>. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы сүүлээр байгуулагдсан АНУ ба ЗХУ-ын гэрээгээр Солонгосын хойгийг 38-р өргөргөөр хоёр хуваах асуудлыг тохиролцсон<ref name="McCullough">{{cite book | last =McCullough | first =David | title =Truman | publisher =Simon & Schuster Paperbacks |year=1992 | pages =p. 785, 786 | isbn =0671869205 }}</ref> бөгөөд уг гэрээний дагуу Зөвлөлт Холбоот Улсын арми 8-р сарын 10-нд уг өргөрөгөөс хойш нутагт, хэдэн долоо хоногийн дараа буюу 1945 оны 9-р сарын 9-нд Америкийн Нэгдсэн Улсын арми 38-р өргөргөөс өмнөх нутагт хяналтаа тогтоов. Хоёр тал хяналтын нутаг дээрхи олзлогдсон япон цэргүүдийг тус бүрдээ хүлээн авахаар тохиролцсон байна. Ийнхүү Солонгос нь Зөвлөлтийн мэдлийн хойд, Америкийн мэдлийн өмнөд гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдсан түүхтэй. 1945 оны 12-р сард АНУ ба ЗХУ нь Солонгосыг түр хугацаагаар удирдах гэрээ байгуулав. Энэ үеэс Өмнөдөд АНУ-ын цэргийн хяналтыг эсэргүүцэх хөдөлгөөн эхэллээ. Учир нь Америкууд Японы түрэмгийлэлийн үеийн засаг захиргааны нэгж, удирдлагуудын ихэнхийг хэвээр авч үлдсэн ба, солонгос хүмүүсийн байгуулсан аливаа эвсэл, хөдөлгөөныг хориглож байв. 1946 оны 9-р сард эхэлсэн төмөр замчдын эсэргүүцэл эрчимжин өмнөдийн ихэнх хотод үймээн дэгдэн, хэдэн арван цагдаагийн ажилтан, Японы газрын эзэд амь үрэгдэв. Солонгос дахь АНУ-ын цэргийн удирдлага дайны байдал тогтоон, солонгосын иргэдийн эсрэг галт зэвсэг хэрэглэжээ.<ref>[https://archive.is/20120731154252/www.greenleft.org.au/2000/412/23267 Green Left - Features: HISTORICAL FEATURE: The Korean War - a war of counter-revolution<!-- Bot generated title -->]</ref>. Өмнөдөд коммунист үзэл баримтлалыг дэмжиж эхлэв. Америкийн Нэгдсэн Улс Солонгост бүх нийтийн сонгуулиар шинэ засгийн газар байгуулах санаачлага гаргасан байна. Өмнөдийн хүн ам хойд нутгийнхаас хоёр дахин илүү тул бүх нийтийн сонгуулиар коммунист [[Ким Ир Сен]] олонхын санал авч чадахгүйг мэдэж байлаа. Өмнөд нутагт АНУ-д боловсрол эзэмшсэн, коммунизмыг эсэргүүцэгч Ли Сын Ман шинэ засгийн газрыг тэргүүлэх болов<ref name="MacroHistory">{{cite web | title =The Korean War, The U.S. and Soviet Union in Korea | publisher =MacroHistory | url =http://www.fsmitha.com/h2/ch24kor.html | accessdate =2007-08-19 }}</ref>. Энэ засгийн газар нь албан ёсоор нийт солонгосын засгийн газар байсан байна.АНУ анти-коммунист үзэлтэй Лы Син ман ийг Өмнөд Солонгосыг удирдуулахаар томилов. 1948 оны тавдугаар сард Өмнөд Солонгос өөрийн улсыг зарлажээ. Наймдугаар сард нь анхны ерөнхийлөгч болсон Ли шууд Өмнөд Солонгос дахь коммунист болон зүүний чиг хандлагатай хүмүүсийн эсрэг дайн зарлав. Харин хойд нутагт Зєвлєлтийн дэмжлэгтэйгээр коммунист үзэл суртал улам бэхжин, Ким Ир Сенээр толгойлуулсан коммунист засгийн газар 1947 оны зун байгуулагдав<ref name="AMH">{{cite web | title =The Korean War, 1950-1953, (an extract from American Military History, Volume 2 - revised 2005) | url =http://www.army.mil/cmh-pg/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter8.htm | accessdate =2007-08-20 }}</ref>.Гэхдээ Ким ир сен шууд умардын тэргүүн болчихоогүй юм байна. Түүнтэй өрсөлдөж мэдэх илүү нөлөө бүхий Москвад танил олонтой Пак Чон Хён гэгч байлаа. Энэ коммунист засгийн газар нь ууланд партизанчлан, АНУ-ын дэмжлэгтэй засгийн газрын эсрэг дайнд бэлтгэж эхэлжээ. 1948 оны есдүгээр сарын 9-нд тэр албан ёсоор засгийн эрхийг авав. Ким тэр дороо өөрийн тойрон хүрээлэгчдийг бүрдүүлж, барууны үзэлтэй хүмүүсийг улс төрөөс зайлуулж эхэлжээ. Шинээр байгуулагдсан хоёр засгийн газар аль аль нь нийт солонгосыг өөрийн удирдлагад нэгтгэх зорилготой байлаа. Энэ нь нэг талаар тэдний ивээгч болох АНУ бүх хойгийг капиталист засаглалтай болгохыг сонирхож байсан бол ЗХУ бүхэлд нь коммунист улс болгохыг хүсч байсанд хэргийн гол зангилаа оршин байв. [[Файл:Korean war 1950-1953.gif|thumb|left|Дайны эхэн үед хоёр талын эзэлж байсан газар нутаг]] 1949 онд ЗХУ ба АНУ нь өөрсдийн мэдлийн бүсээс анги нэтгэлүүдээ бүрэн гаргасан ба Кимын удирдсан коммунист засгийн газар өмнөдийг цэргийн хүчээр нэгтгэхийг санаархаж эхэлсэн боловч Сталин энэ дайнд АНУ-ыг оролцож болзошгүй гэж болгоомжилж байв. 1950 оны 1 сард АНУ, [[Номхон далай]] дахь АНУ-ын хамгаалалтын бүсийг Алеутийн арал, [[Япон]], [[Филиппин]] гээд, Солонгосын хойгийн хамгаалалтыг НҮБ хариуцах ёстой гэж мэдэгдлээ<ref>{{cite book | last =Acheson | first =Dean | authorlink =Dean Acheson | title =Present at the Creation: My Years at the State Department | publisher =W.W. Norton, Inc. | year =1969 | pages =355-358 | url =http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/acheson4.htm | isbn = | access-date =2008-09-09 | archive-date =2006-06-23 | archive-url =https://web.archive.org/web/20060623174442/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/acheson4.htm | url-status =dead }}</ref>. Энэ үеэс Умард Солонгосын арми Хятадын чөлөөлөх армид 1930-д оноос хойш байлдаж байсан солонгос цэргүүдээр хүчээ зузаатган, зөвлөлтийн зэвсгээр зэвсэглэж эхлэв. 1950 оны 3 ба 4 сард Ким [[Москва]]д [[Иосиф Сталин|Сталин]]тай уулзаж, дайн эхлүүлэх зөвшөөрөл авчээ<ref name="MacroHistory" /><ref>{{cite web | last = | first = | authorlink = | coauthors = | title = Message from Stalin to Kim Il Sung, via Shtykov, Affirmative response to Kim Il Sung's previous requests of lead and ammunitions from the Soviet Union | publisher = Woodrow Wilson International Center for Scholars, Cold War International History Project | date = 1950-03-18 | url = http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.document&identifier=5034BEF8-96B6-175C-9958BCAD1B5350E6&sort=Subject&item=Korea,%20DPRK,%20Soviet%20Economic%20and%20Military%20Aid | accessdate = 2008-02-15 | archive-date = 2007-10-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071005084134/http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.document&identifier=5034BEF8-96B6-175C-9958BCAD1B5350E6&sort=Subject&item=Korea,%20DPRK,%20Soviet%20Economic%20and%20Military%20Aid | url-status = dead }}</ref>. 1950 оны 3 сард Хойдууд Зөвлөлтүүдэд 9 тонн [[алт]], 40 [[килограмм|тонн]] [[мөнгө (химийн элемент)|мөнгө]], 15,000 тонн [[фосфор]], газрын ховор элементийн баяжмалыг худалдаж авсан зэр зэвсгийн төлбөрт шилжүүлсэн байна<ref>{{cite web | last = | first = | authorlink = | coauthors = | title = Telegram from Shtykov to Vyshinsky, Receipt of goods and payments expected of North Korea from the Soviet Union | publisher = Woodrow Wilson International Center for Scholars, Cold War International History Project | date = 1950-03-09 | url = http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.document&identifier=5034BECA-96B6-175C-9358D5205FA9A9F8&sort=Subject&item=Korea,%20DPRK,%20Soviet%20Economic%20and%20Military%20Aid | accessdate = 2008-02-15 | archive-date = 2008-10-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081026105820/http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.document&identifier=5034BECA-96B6-175C-9358D5205FA9A9F8&sort=Subject&item=Korea,%20DPRK,%20Soviet%20Economic%20and%20Military%20Aid | url-status = dead }}</ref> == Дайны эхлэл == 1950 оны 6-р сарын 25-ны өдөр Умард Солонгосын арми нь их бууны галын дэмжлэгтэйгээр 38-р өргөргийг 6 дивиз, 150 Т-34 танкийн хүчээр давснаар дайн эхэлжээ. Умард Солонгосын тал "урвагч Ли Сын Ман итгэл эвдэн хил давж, цөмрөн ирсний хариуд цохилт өгч байна" гэж мэдэгджээ<ref name="Appleman" />. Умард Солонгосын арми нь 415,000 хүний бие бүрэлдэхүүнтэй, 150 Т-34 танк, 40 орчим сөнөөгч, 70 бөмбөгдөгч, 10 тагнуулын онгоцтой байв<ref name="Appleman" />. Өмнөдийн арми амьд хүчний хувьд 150,000 цэрэгтэй байсан нь хувцас хангамж, зэвсэг муутай (Японы [[Квантуны Арми]]ас үлдсэн хөнгөн зэвсэг, дүрэмт хувцсаар нийт бие бүрэлдхүүний ердөө 1/3 нь хангагдсан), техникийн парк гэхэд мөн л Японы армиас үлдсэн, АНУ-ын тусламжаар орж ирсэн 40 гаруй танк, хуягт машин, сургалт дадлагын 14 нисэх онгоцтой байсан хийгээд дайн эхлэх үед өмнөдийн нутаг дээр гадаадын цэргийн томоохон нэгтгэл байгаагүй ажээ. Хамгийн ойрхон нь Японы ойролцоо байсан Америкийн цэргийн ангиуд байжээ<ref name="Appleman" />. Дайны эхний өдрүүдэд [[Умард Солонгос]]ын арми маш амжилттай урагшлаж, 6-р сарын 28 гэхэд [[Сөүл]] хотыг эзлэв. Хойдууд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] удирдлага доор гадаадын цэргийн хүч ирж амжихаас өмнө [[Солонгосын хойг]]ийг нэгтгэж амжина гэж итгэж байсан байна. Уг оны 8 сарын дунд үе гэхэд хойгийн 90%-ийг Хойдууд эзэлж, зөвхөн Бусан хот орчим өмнөдүүдийн мэдэлд үлджээ. Умард Солонгосчууд Өмнөд рүү дайрсан нь АНУ болон өрнөдийн бусад орнуудын хувьд гэнэтийн зүйл болов. Учир нь дайн эхлэхээс хэдхэн өдрийн өмнө АНУ-ын Төрийн департаментаас Конгресст тавьсан илтгэлдээ хоёр Солонгосын хооронд дайн гарах магадлал тун бага гэж мэдэгдэж байсан юм. АНУ нь Дэлхийн хоёрдугаар дайн дууссантай холбоотойгоор армийнхаа бие бүрэлдэхүүнийг цөөлж, дайн дэгдсэн бүс нутагт хангалттай цэргийн хүчгүй болсон байв. Японд байрлаж байсан Дуглас МакАртур генералаар удирдуулсан нэгтгэл нь бүс нутагтаа хамгийн том нь байлаа. Дайны эхэнд ерөнхийлөгч Трумен [[Өмнөд Солонгос]]ын армийг зэвсэг, техникээр хангах, цэргийн нисэх хүчнээр хамгаалуулан Америкийн иргэдийг Солонгосоос гаргах үүргийг Макартурт өгснөөр дэмжлэгээ хязгаарлав. Хэдийгээр Америкийн цэргийнхэн [[Умард Солонгос]]ын эсрэг цэргийн нисэх хүчнийг идэвхтэй ашиглахыг санал болгож байсан ч Трумэн зөвшөөрөөгүй бөгөөд харин Долдугаар флотод [[Тайвань|Тайванийг]] хамгаалах тушаал өгснөөр Хятадын коммунистууд болон гоминданыхны хоорондын тэмцэлд хөндлөнгөөс үл оролцох бодлогыг эцэс болгов. Солонгосын дайн эхэлсэн өдөр [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага#Аюулгүйн Зөвлөл|НYБ-ын Аюулгүйн зөвлөл]] хуралдсан бөгөөд Зөвлөлтийн төлөөлөгч хуралдаанд суухаас татгалзаж, Югославын төлөөлөгч түдгэлзсэн санал өгсөн тул АНУ-ын санал болгосон тогтоолыг хүлээн авчээ. Энэ явдал нь ЗХУ-д маш том сургамж өгсөн юм. Хэрэв энэхүү тогтоол дээр байнгын гишүүн болох ЗХУ хориг тавьсан бол НYБ-ын цэрэг [[Өмнөд Солонгос]]т цэрэг оруулж чадахгүй байх байсан гэдэг. [[Файл:U.S. Army machine gun team near the Chongchon River in North Korea (November 1950).jpg|thumb|left|АНУ-ын цэргүүд Солонгост]] НYБ-ын тогтоолын дагуу АНУ нь Өмнөд Солонгост туслуулахаар цэргээ явуулж, өрнөдийн орнууд зэвсэг, хүн хүчээр тусламж үзүүлж эхлэв. Гадаадын цэргийнхэн оролцсон анхны томоохон тулалдаан 7 сарын 5-нд Осаны орчим болсон байна. Үүнд АНУ-ын 24-р дивиз оролцов. Өмнөд ба АНУ-ын тал асар их хохирол амсан Тэжон хүртэл ухарсан ба дивизийн захирагч, хошууч генерал Виллиам Ф.Дийн олзлогдов. Энэ ажиллагааны явцад Америкын тал 32 мянган цэрэг, офицер, 220 их буу, миномет, 20 танк, 540 пулемёт, 1300 автомашинаа алдав. Үүний дараа Нактонган голын орчим болсон тулалдаанд Америкийн явган цэргийн 25-р дивиз болон хуягт танкийн дивиз ихээхэн хэмжээний хохирол амссанаас гадна баруун урд чиглэлд нь Умард Солонгосын явган цэргийн 6-р дивиз, мотоциклийн 1-р ангиуд нь Өмнөд Солонгосын ухарч байсан нэгтгэлүүдийг бут ниргэж, Солонгосын баруун өмнөд болон, өмнөд бүс нутгийг бүхэлд нь эзлэн, Масан хотод ойртосноор Америкийн тэнгисийн явган цэргийн 1-р дивиз Бусан хот руу ухрахаас өөр аргагүй болов. 8 сарын дунд үед Өмнөд Солонгос ба АНУ-ын 8-р арми Солонгосын хойгийн зүүн өмнөд хэсэг болох Бусан хот орчимд бүслэгдэн, нийт хойгийн дөнгөж 10%-тай тэнцэх, 100-120 км гүнтэй, 120 км-ийн урттай Бусаны мөргөцгийг л хянаж байлаа. Энэ хооронд АНУ цэргийн хүчээ зузаатгасан ба 8 сарын сүүлээр гэхэд 500 танктай, цэргийн бие бүрэлдэхүүний тоогоор Умард Солонгосынхоос 180,000 аар илүү болж, сөрөг давшилтанд орлоо<ref name="Appleman">{{cite book | last =Appleman | first =Roy E | title =South to the Naktong, North to the Yalu | publisher =Dept. of the Army |year=1998 | pages =p. 3, p. 15, pp 381, 545, 771, 719 | url =http://www.army.mil/cmh/books/korea/20-2-1/toc.htm | isbn =0160019184 }}</ref>.Энэ үед байдал маш хүндэрснийг мэдэрсэн Зөвлөлтийн засгийн газар Солонгос, Хятадтай хиллэх хилийн бүсэд V танкийн дивиз, Порт-Артур дахь Номхон далайн флотын анги нэгтгэлүүдийг татан байрлуулав. Маршал Р.Малиновскийн командалсан энэ цэргийн бүлэглэл нь Умардынхны хувьд нэг ёсны ар талын бааз нь болж байлаа. == Агаарын тулалдаан == Солонгосын дайн нь цэрэг дайны тэр дундаа нисэх хүчний түүхэнд анх удаа тийрэлтэт онгоцуудын хооронд тулалдаан болсноороо онцлог юм. Анхлан өмнөд эвслийн зүгээс [[P-51]], [[F4U]], [[A-1]] зэрэг поршент хөдөлгүүрт онгоц ашиглаж байлаа. Үүний эсрэг Умард Солонгос, Хятадын тал нь [[Як-9]], [[Ла-9]] загварын сөнөөгч, [[Ил-2]], [[Ил-10]], [[ТУ-2]], [[Пе-2]] маягийн дайрагч, бөмбөгдөгч онгоцтой байв. Гэвч удалгүй Өмнөдийн эвсэл нь агаарт ноёрхохын тулд [[F-80]],[[F9F]], [[F2H]] зэрэг тийрэлтэт хөдөлгүүр бүхий онгоцуудыг татан ирүүлэв. Дайны эхэнд Өмнөдийн эвслийн тийрэлтэт онгоцууд нь Умард Солонгос, Хятадын поршент хөдөлгүүртэй онгоцуудаас илт давуурхаж, агаарт ноёлж байсан ч Зөвлөлтийн тал хамгийн сүүлийн үеийн [[МиГ-15]] сөнөөгч онгоцыг Умард Солонгос, Хятадын талд өгснөөр байдал дээрдэв. Yvний хариуд америкчууд «МиГ-15»-ийн эсрэг тусгайлан зохион бvтээсэн [[F-84]], [[F-86]] угтан сөнөөгч онгоцыг Солонгос руу илгээсний дараа зөвлөлтийн сөнөөгчдийн хаанчлал дуусч, хоёр тал агаарт харилцан тэнцвэртэй болсон байна. Агаарын тулалдаанд туршлага илүү өмнөд эвслийн нисэгч нар ялах нь их байлаа. Агаарт ноёлж чадахгүй байгаагийн улмаас газрын байлдааны ажиллагаанд муугаар нөлөөлөх болсон нь Умард Солонгос, Хятадын таних тэмдэгтэй нисэх онгоц, мөн тэдний дүрэмт хувцас, бичиг баримттай зөвлөлтийн туршлагатай нисгэгчдийг тулалдаанд оруулахад хүрэв. Америкийн тал нь 78–н F-86 сөнөөгчөө алдаж 792 МиГ, 108 бусад онгоц сөнөөсөн гэсэн мэдээ өгдөг ч 335 удаагийн ялалт нь л баримтаар нотлогддог. {Энэ нь нэг талаар туршлага муутай Солонгос, Хятадын нисгэгч нарын жолоодсон онгоцыг оруулан тооцсонтой холбоотой бололтой} Зөвлөлтийн талаас 335 МиГ сөнөөгчөө алдаж 1300 онгоц сөнөөсөн гэсэн мэдээ өгдөг. Солонгосын дайны явцад Америкийн агаарын цэргийн хүчин нь гол төлөв шатаагч бөмбөг ашигласан ихээхэн хэмжээний бөмбөгдөлт явуулж байжээ. Дайн нь гурван жил гаруй үргэлжилсэн ч Америкчууд [[Вьетнамын дайн]]ы 13 жилийн дотор хаяснаас илүү хэмжээний напалмын бөмбөгийг Умард Солонгосын нутагт хаясан байдаг. == Холбоотнуудын сөрөг давшилт == 1950 оны 9 сарын 15-нд холбоотнууд сөрөг давшилтаа эхлэв. Холбоотнууд Өмнөд Солонгосын 5, Америкийн 5 дивиз, Их Британий бригад болон 500 танк, 1,634 их буу, миномет, 1,120 нисэх онгоц, 230 байлдааны хөлөг онгоц ашиглан сөрөг давшилтанд орсон бол тэдний эсрэг Умард Солонгосын армийн 40,000 цэрэг, 40 танк, 811 их буу сөрөн зогсож байв. Ийнхүү эхний өдрийн давшилтаар өмнө талаасаа баттай хамгаалалттай болсноор мөн сарын 16-ны өдөр "Хромит" гэж нэрлэсэн ажиллагаагааг эхлүүлэв. Энэ ажиллагааны үеэр холбоотнууд [[Сөүл]] орчимд орших Инчон хотод 70,000 орчим цэргээс бүрдсэн далайн десант буулгалаа. Уг десантад АНУ-ын тэнгисийн явган цэргийн 1-р дивиз, явган цэргийн 7-р дивиз, [[Их Британи]]йн армийн тусгай отряд, Өмнөд Солонгосын нэгтгэл багтаж байв. [[Файл:KoreanWar recover Seoul.jpg|thumb|left|Сөүл хот дахь тулалдаан, 1950 он]] Десант нь буусан өдөртөө Инчонийг эзлэн, Сөүлийн зүг давшилтаа үргэлжлүүлжээ. Харин өмнөд чиглэлд Тэгүгийн бүсээс Өмнөд Солонгосын хоёр нэгтгэл, америкийн явган цэргийн 7-р дивиз, их бууны 36-р дивизионы хүчээр сөрөг давшилтанд орсон бөгөөд энэхүү хоёр бүлэглэл нь 9-р сарын 27-нд Есан нэртэй газар нэгдэн, Умард Солонгосын армийн 1-р бүлэглэлийг бүслэв. Холбоотнууд Сөүлийг 9 сарын 25-нд эзлэж<ref name="Schnabel">{{cite book | last =Schnabel | first =James F | title =United States Army In The Korean War: Policy And Direction: The First Year | publisher =Center of Military History |year=1992 | pages =155-192, 212, 283-284, 288-289, 304 | url =http://www.army.mil/cmh/books/P&D.HTM | isbn =0-16-035955-4 }}</ref><ref name="KIMH">{{cite book | last =Korea Institute of Military History | first = | title =The Korean War: Korea Institute of Military History 3 Volume Set | publisher =Bison Books, University of Nebraska Press | pages =512-529|volume= 2 | isbn =0803277946 }}</ref>, 10 сарын 8-ны өдөр 38-р өргөрөгт хүрэв. Хоёр улсын хуучин хилийн орчим болсон хэд хэдэн удаагийн цуврал тулалдааны дараагаар 10 сарын 11-ний өдөр холбоотнууд [[Пёньян]]ы зүг давшилтанд орсон бөгөөд дэмжлэг болгож, 10 сарын 19-ны өдөр Пёньянаас хойш 40 км-т 5,000 хүнтэй агаарын десант буулган, тэр өдөртөө Умард Солонгосын нийслэлийг эзлэн авав. Умард Солонгосын 135,000 цэрэг олзлогдов. == Хятадын арми == Хятадууд эхэндээ Солонгост цэргийн тойргуудын арми, корпус,анги нэгтэлүүдээр өргөдөл, санал цуглуулах ажлыг явуулсан боловч хүсэлт гаргасан нэг ч хүн гарсангүй тул дээд командлалын тушаалаар Пэн дэ хуайд командлуулан бэлтгэл ажлыг өрнүүлжээ. Хятад нь 38-р өргөргийг солонгосын бус цэргийн хүч давсан тохиолдолд дайнд орно гэж мэдэгдэж байсан ч АНУ үүнийг нь "Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагыг сүрдүүлэх гэсэн оролдлого" гэж үзэж байв. Гэвч 1950 оны 10 сарын 8-нд Америкийн цэргийн нэгтгэлүүд Умард Солонгосын хилийг давахад [[Мао Зэдун]] Хятадын армийг Ялузянь голын эрэгт ойртон, гатлахад бэлэн байх тушаал өгөв. Мао [[Иосиф Сталин|Сталин]]д "Хэрэв АНУ Солонгосын хойгийг бүхэлд нь эзэлвэл, удалгүй Хятадад дайн зарлана гэдэгт бэлэн байхаас өөр аргагүй" гэж хэлж байв. Тэрээр Зөвлөлтүүдээс дэмжлэг авахын тулд ерөнхий сайд [[Жоу Эньлай]]г Москва руу явуулаад, хариу хүлээн дайнд орох өдрийг 10 сарын 13-аас 19-ний өдөр болгон хойшлуулав. Гэвч ЗХУ нь агаарын болон тэнгисийн цэргийн дэмжлэгээр туслахаас татгалзсан төдийгүй өөрийн сөнөөгч [[МиГ-15]]-ыг фронтын шугаманд 100 км-ээс илүү ойртохыг нь хориглож зөвхөн Умард Солонгос, Хятадын нисэх хүчний бие бүрэлдэхүүнийг бэлтгэх, ар талын агаарын хамгаалалтыг хариуцах, зэр зэвсэг, галт хэрэгсэл нийлүүлэхээс хэтэрсэнгүй. Энэ нь Сталины хувьд "Уулан дээрээс 2 барсын хоорондох зодооныг тайван ажиглаж, аятай тохиол хүлээх сармагчны хаан" Мао-ЗеДуны бодлогоос болгоомжилсноос үүдэлтэй байлаа. == Өвлийн сөрөг давшилт == [[Файл:105-mm-howitzer-Korea-19500824.jpg|thumb|left|АНУ-ын цэргүүд. 1950 оны 8 сар]] Байдал тун ээдрээтэй болж ирсэн тул Хятадын тал Зөвлөлтийн хариуг хүлээлгүй 1950 оны 10 сарын 25-ны өдөр Пэн Дэхуй генералаар удирдуулсан 270,000 хүнтэй армиа Ялузян голыг гатлан дайнд орох тушаал өгчээ. Гэнэтийн дайралтын хүчээр Хятадын арми Өмнөдийн эвсэл буюу НYБ-ын цэргийн хүчний хамгаалалтыг устгасан ч өөрсдөө уулархаг нутаг руу ухарсан байна. Энэ тулааны явцад Хятадын тал 10,000 хүнээ алдсан бол Өмнөд Солонгос 6,000, АНУ 2,000 мянган хүнээ алджээ. НYБ-ын цэрэг ихээхэн хохирол амссан ч Ялузян голыг чиглэсэн дайралтаа үргэлжлүүлсээр байв. 1950 оны 11 сарын сүүлээр Хятадын тал хоёр дахь давшилтаа эхлэв. Америкийн цэргийг Ханган ба Пёньяны хоорон дахь сайтар бэхлэгдсэн хамгаалалтаас нь холдуулахын тулд Пэн Дэхуй өөрийн нэгтгэлүүддээ эмх замбараагүй ухарч байгаа байдал үзүүлэхийг тушаав. Генерал МакАртур үүнд хууртан 11 сарын 24-ний өдөр өөрийн дивизүүдээ Хятадын бэлдсэн занга руу явуулж ноцтой алдаа гаргав. Yр дүнд нь 420,000 хүнтэй Хятадын арми НYБ-ын цэргийг баруун талаас нь тойрч бүслээд Америкийн 8-р дивизийн эзлэж байсан байрлалд хүчтэй цохилт өгөв. Зүүн чиглэлд 11 сарын 26 - 12 сарын 13-ны хооронд Чхосиний усан сангийн орчим болсон тулаанаар америкийн явган цэргийн 3,000 хүнтэй корпус бут ниргүүллээ. Харин Америкийн тэнгисийн явган цэргийнхэн өмнө зүгт ухарсан ч гэлээ Хятадын давшилтыг амжилттай эсэргүүцэн, тэдний зургаан дивизийг устгажээ<ref>{{cite book | last =Hopkins | first =William | title =One Bugle No Drums: The Marines at Chosin Reservoir | publisher =Algonquin |year=1986 | location = | pages = | url = | isbn = }}</ref>. Энэ ухралт Америкийн цэргийн түүхэн дэх хамгийн хол ухралт гэж тооцогддог байна<ref>{{cite book | last =Cohen | first =Eliot A | coauthors =Gooch, John | title =Military Misfortunes: The Anatomy of Failure in War | publisher =Free Press |year=2005 | pages =165-195 | url = | isbn =0743280822 }}</ref>. НYБ-ын хүчин Хуннам хот хүртэл ухарч, бэхлэлтийн шугам байгуулаад 1950 оны 12-р сард хүн амыг нүүлгэн шилжүүлэх ажиллагаа эхлүүлжээ. Энэ ажиллагааны явцад 105,000 цэрэг, 98,000 Умард Солонгосын энгийн иргэдийг Өмнөд Солонгос руу хөлөг онгоцоор тээвэрлэн хүргэсэн байна<ref name="Schnabel" /><ref>{{Citation | last =Rear Admiral Doyle | first =James H | last2 =Mayer | first2 =Arthur J | title =December 1950 at Hungnam | journal =U.S. Naval Institute Proceedings | volume = 105 | issue = 4 | pages = 44-65 |date=April 1979 | year =1979 }}</ref>. [[Файл:Korean War bombing Wonsan.jpg|thumb|B-26 бөмбөгдөгч Умард Солонгосын Вонсаныг бөмбөгдөж байна. 1951 он]] 1951 оны 1 сарын 4-ий өдөр Умард Солонгос, Хятадын хамтарсан Умардын эвслийнхэн Сөүл хотыг эзлэв. Тулааны явцад алагдсан генерал Уокерийн оронд албан тушаалыг нь авсан дэслэгч генерал М.Рижуэй Америкийн армийн сэтгэл санааг өргөх, ёс суртахууныг бэхжүүлэх арга хэмжээ авч "Чонын ав", "Аянга", "Бүслэлт" зэрэг сөрөг дайралт явуулсан ч олигтой үр дүнд хүрч чадсангүй. Өмнөдийн эвслийнхэн 1951 оны 2 сарын 21-нд эхлүүлсэн ажиллагаагаар Хятадын армийг хойд зүгт нэлээд ухраав. Yүний дараа 3 сарын 7-нд "Цөлмөгч" ажиллагааг эхлүүллээ. Энэ ажиллагааны хүрээнд фронтын төв хэсэгт хоёр чиглэлээр цохилт өгсөн нь амжилттай болж 3 сарын дундуур эвслийнхэн Ханган голын гатлан Сөүлийг дахин эзэллээ. Сөүл хот дайнд нэрвэгдэн балгас болж, хүн ам нь 1.5 саяас 200,000 хүртэл багасав<ref name="KIMH" />. 4 сарын 22-нд Умардын эвслийнхэн сөрөг давшилтанд орж, фронтын баруун хэсэгт гол, төв болон зүүн чиглэлд хоёр туслах цохилт хийн, Өмнөдийн эвслийн хамгаалалтыг сэтлэн Америкийн анги нэгтгэлүүдийг хоорондоо холбоогүй жижиг бүлэглэлүүд болгон бутаргаад, Сөүлийн чиглэлд давшив. Давшилтын гол чиглэлд Имжинган голын орчим байрлаж байсан [[Их Британи]]йн 29-р бригад өртөж, тулалдааны явцад бие бүрэлдэхүүнийхээ 25%-ийг алдан ухарсан байна. 1951 оны 4 сарын 22-29 хооронд болсон энэ дайралтаар Өмнөдийн эвслийн 20,000 орчим хүн шархадаж, олзлогджээ. 1951 оны 4 сарын 11-нд Трумэний тушаалаар генерал Макартурыг цэргийн удирдлагаас авч, оронд нь дэслэгч Генерал Ван Флитийг томилов. 1951 оны 5 сарын 16-нд Умардын эвсэл ээлжит давшилтаа эхэлсэн ч Өмнөдийн эвсэл амжилттай хамгаалж, тэр сарынхаа 21-нд сөрөг давшилтанд орон, 38-р өргөрөг хүрсэн ба байлдааны ажиллагааг цааш үргэлжүүлэлгүй зогсоосон байна. == Мухардал == [[Файл:DeadchinesesoldierEdit.jpg|thumb|Алагдсан хятад цэрэг, 1951 он]] 1951 оны 6 сард дайны эрч дээд цэгтээ хүрэв. Хоёр тал ихээхэн хохирол амссан ч тус бүрд нь байлдах чадвар сайтай сая гаруй хүнтэй арми байв. 1951 оны 10 сард АНУ-ын армийнхан цөмийн бөмбөг хэрэглэн цохилт өгөх боломжийг судалж эхлэв. Цөмийн бөмбөг бүхий бөмбөгдөгч B-29 онгоцыг Японы Окинава арлаас хөөргөхөөр төлөвлөж байсан байна. Гэвч "цөмийн бөмбөгөөр цохилт өгөхүйц ихээхэн хэмжээний дайсны цэргийн бөөгнөрөл байхгүй" байсан тул уг ажиллагааг зогсоов<ref>{{Citation | last =Hasbrouck | first =S. V | title =memo to file (November 7, 1951), G-3 Operations file, box 38-A | publisher =Library of Congress | year =1951 }}</ref><ref>{{Citation | last =Army Chief of Staff | title =memo to file (November 20, 1951), G-3 Operations file, box 38-A | publisher =Library of Congress | year =1951 }}</ref><ref>{{cite book | last =Watson | first =Robert J | coauthors =Schnabel, James F. | title =The Joint Chiefs of Staff and National Policy, 1950-1951, The Korean War and 1951-1953, The Korean War (History of the Joint Chiefs of Staff, Volume III, Parts I and II) | publisher =Office of Joint History, Office of the Chairman of the Joint Chiefs of Staff |year=1998 | pages =part 1, p. v; part 2, p. 614 }}</ref><ref>{{Citation | last =Commanding General, Far East Air Force | title =Memo to 98th Bomb Wing Commander, Okinawa | year =1951 }}</ref><ref>{{Citation | last =Far East Command G-2 Theater Intelligence | title =Resumé of Operation, Record Group 349, box 752 | year =1951 }}</ref>. Энэ үеэс хойш дайны явцад эрс өөрчлөлт гараагүй бөгөөд талууд хэлэлцээр хийж эхлэв. Хэдий хэлэлцээр явагдаж байсан ч байлдааны ажиллагаа зогссонгүй. Тухайлбал, 1951 оны 8-р сарын 31-ээс 12-р сарын 12-ны хооронд Өмнөдийн Эвслийнхэн давшилтын ажиллагаа явуулж Америкийн тал 22,000, Өмнөд Солонгосын тал 38,000 хүнээ, 11 сарын сүүлээр Умардын эвсэл сөрөг дайралтанд орж 100,000 гаруй хүнээ алдаж байв. Америкийн шинээр сонгогдсон ерөнхийлєгч [[Дуайт Эйзенхауэр]] дайныг зогсоохын тулд авч болох арга хэмжээг хайж 1953 онд Солонгост ирж байдалтай газар дээр нь танилцжээ. Гэвч сөргөлдөгч талуудын энхийн хэлэлцээр дорвитой урагшласангүй. 1953 онд Сталиныг нас барсны дараа байдал эрс өөрчлөгдсөн байна. Зөвлөлтийн Н.Хрущёв тэргүүтэй шинэ удирдлага Солонгосын дайныг зогсоох нь зүйтэй гэсэн шийдвэр гаргав. Зөвлөлтөөс дэмжлэггүй болсон Хятадын тал олзны хүмүүсийг суллан явуулахыг зөвшөөрч, 1953 оны 4-р сарын 20-ноос эхлэн талууд цэргийн олзлогдогсдоо солилцож эхэлсэн байна. 5 сард Хятадын арми энэ дайны сүүлчийн давших ажиллагааг Кымсоны орчим явуулснаас хойш, дайн намжих тийшээ хандаж 1953 оны 7-р сарын 27-ны өдөр гал зогсоох тухай гэрээнд талууд гарын үсэг зурсан байна. Гэвч уг гэрээнд Өмнөд Солонгос гарын үсэг зурахаас татгалзсан<ref>{{cite web | title =Syngman Rhee Biography: Rhee Attacks Peace Proceedings | publisher =Korean War Commemoration Biographies | url =http://korea50.army.mil/history/biographies/rhee.shtml | accessdate =2007-08-22 | archive-date =2007-07-16 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070716121057/http://korea50.army.mil/history/biographies/rhee.shtml | url-status =dead }}</ref> тул Өмнөдийн эвслийн өмнөөс Америкийн генерал Кларк гарын үсэг зурсан юм. Гэрээнд гарын үсэг зурах үед фронтын шугам [[38-р өргөрг]]<nowiki/>ийн орчимд байсан тул фронтын шугамаар "Зэвсэггүй бүс" байгуулав. Энэ бүсийг одоо умард талаас нь [[Умард Солонгос]]ын арми, өмнөд талаас нь АНУ, [[Өмнөд Солонгос]]ын хамтарсан хүч хамгаалж байдаг байна. Гал зогсоох хэлэлцээр явагдсан солонгосын хуучин нийслэл Кэсон нь дайнаас өмнө Өмнөд Солонгосын мэдэлд байсан ч одоо [[Умард Солонгос]]ын тусгай эрхтэй хот болсон байна. Дайныг эцэслэсэн энхийн хэлэлцээр өнөөдрийг хүртэл Хойд ба Өмнөд Солонгосын талуудын хооронд хийгдээгүй байгаа болно. == Цэргийн гэмт хэрэг == Солонгосын дайн үеэр талууд хүний эрхийг бүдүүлгээр зөрчиж байсныг олон тооны баримт харуулдаг. Тухайлбал, Умард Солонгос, Хятадын армийн илтгэлд олзны хүмүүсийг тамлаж, цаазлах, шархтай цэргүүдийг буудаж алах явдал гарч байгаа талаар нэг бус удаа дурдагдаж байсан. Америкийн цэргүүдэд фронтын шугам дээрх байрлалд нь дөхөж ирсэн хэнийг ч болов, энгийн хувцастай байсан ч буудан алах тушаал өгсөн байна. Хэдий Умард Солонгосын тал нь энгийн хувцастай тагнуул илгээх нь байсан ч, гол төлөв энгийн иргэд алагддаг байжээ<ref name="wash">{{cite news | first =Charles J. | last =Hanley | coauthors =Martha Mendoza | date = [[2006-05-29]] | title =U.S. Policy Was to Shoot Korean Refugees | url =http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/05/29/AR2006052900485.html | work = [[The Washington Post]] | publisher = [[Associated Press]] | accessdate = 2007-04-15 }} </ref><ref name="Letter_reveals" > {{cite news | first = Charles J. | last = Hanley | coauthors = Martha Mendoza | title = Letter reveals U.S. intent at No Gun Ri | url = http://www.nola.com/newsflash/topstories/index.ssf?/base/international-21/1176512119139600.xml&storylist=topstories | work = [[New Orleans Times-Picayune]] | publisher = [[Associated Press]] | date = [[2007-04-13]] | accessdate = 2007-04-14 }}</ref>. Байлдагч талууд булаан эзэлсэн хот, суурин газраа энгийн номхон иргэдийг хомроглон цаазалдаг байсан байна. Ялангуяа эсрэг талынхны давшилт эхэсний дараа энэ нь улам ихэссэн байна<ref name="SOD">{{cite book | last =Rummel | first =R.J | title =Statistics of Democide | pages =Chapter 10, Statistics Of North Korean Democide Estimates, Calculations, And Sources | url =http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP10.HTM | isbn = }}</ref>. Өмнөд Солонгост олон арван мянган хүнийг коммунист үзэлтэй гэж буруутган мөрдөн байцаалт, шүүхийн шийдвэргүйгээр цаазаар авсан байна<ref>{{Cite web |url=http://news.yahoo.com/s/ap/20080519/ap_on_re_as/korea_mass_executions |title=AP IMPACT: Thousands killed in 1950 by US's Korean ally - Yahoo! News<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-05-19 |archive-date=2008-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519234526/http://news.yahoo.com/s/ap/20080519/ap_on_re_as/korea_mass_executions |url-status=live }}</ref>. Өмнөдийн эвслийнхэн [[тарваган тахал]], булчин задраах тахал зэрэг өвчний нянгаар халдварлагдсан шавьж бүхий бөмбөг шидэх зэргээр Умардын эвслийнхний эсрэг бактериологийн зэвсэг хэрэглэж байв. Тухайн үед эсрэг талынхаа энгийн номхон иргэдийг санаатай болон санаандгүйгээр алахыг хориглосон гэрээ, хэлэлцээр байгаагүй бөгөөд энэ дайны дараа буюу 1977 онд дайны үеэр энгийн иргэдийн эсрэг хийсэн гэмт хэргийн талаарх нэмэлт Протоколыг баталсан байдаг юм. == ЗХУ-ын нисгэгчдийн оролцоо == АНУ-ын нисэх хүчний гол хүч 5-р агаарын арми Японд төвлөрсөн байжээ. Америкийн 5-р агаарын армийн бүрэлдхүүн нь :тактикийн бөмбөгдөгч, сөнөөгч онгоц тагнуулын онгоцноос 6үрдсэн байлаа. Мөн Алс Дорнодод байлдааны ажиллагаанд оролцож байсан тээврийн, агаарын, агаарын тээврийн, агаарын довтолгооноос хамгаалах агаарын тээврийн холбооны бүрэлдэхүүн, нэгжүүд байв. Өмнөд Солонгосын агаарын цэргийн хүчин хэдийгээр сайн зохион байгуулалттай байсан боловч цөөн тооны сөнөөгч болон сургалт, тээврийн онгоцтой байв. Дайны төгсгөл гэхэд БНСУ дахь АНУ-ын агаарын флот 2,400 байлдааны онгоцтой болж нэмэгджээ. 1950 оны 6-р сарын өдрүүдэд Хойд Солонгосын агаарын цэргийн хүчний идэвхгүй байдлаас үүдэн байлдааны ажиллагаанд орсон Америкийн нисэх хүчин бүрэн агаарын давуу байдлыг олж авчээ. Агаарын довтолгооны үеэр АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчин БНАСАУ дахь стратегийн байгууламжуудыг идэвхгүй болгож, олон тооны техник эд материал хүн хүчийг жагсаалаас гаргасан байна. Гэсэн хэдий ч 9-р сарын дунд үе хүртэл Эвслийн хүчны газар болон тэнгисийн цэргийн үйл ажиллагаа амжилтанд хүрч чадаагүй юм. Хариуд нь Хойд Солонгосын Зэвсэгт хүчин (75 мянга хүртэл хүн) дайралтыг дахин өргөжүүлж өмнөд Солонгосын нутаг дэвсгэрийн 90 хүртэлх хувийг хяналтандаа авч чаджээ. Мөн НҮБ--ын цэргүүд БНАСАУ-ын нутаг дэвсгэр рүү дайрч, 10-р сарын 19-нд нийслэл Пхеньяныг эзлэн авав. Америкийн нисэх хүчин, Хойд Солонгос дахь цэргийн болон үйлдвэрлэлийн байгууламжууд, мөн БНХАУ-ын цэргийн байгууламжинд олон тооны бөмбөг дэлбэлсэн байна. Энэ үед БНАСАУ-ЗСБНХУ-хоёрын хооронд 1950 оны 10-р сарын 8-нд БНАСАУ-д Зөвлөлтийн цэргийн зөвлөхүүдийг оруулах гэрээ байгуулжээ. 1950 оны эцэс гэхэд тэдний ажилтнууд 246 ажилтан болон өргөжжээ. 1950 онд дайн эхэлснээс хойш НҮБ-ын хүчнүүдын үйл ажиллагаа явуулж байгаа 1100 нисэх онгоцны эсрэг Хойд Солонгос 172 байлдааны нисэх онгоцоор зогсож байв. Хойд Солонгосын тал Өмнөд Солонгосын Инчон боомтыг эзэлсэн боловч хамгаалахын тулд цаг хугацаанд нь бэлтгэх цаг зав байсангүй. Энэ үед Америкийн нисэх хүчин довтолгоо хийлээ. Ажиллагаанд оролцсон тэнгисийн цэргийн хүчинд 500 гаруй байлдааны болон тээврийн нисэх онгоц, нисдэг тэрэг өгчээ. Хоёр өдрийн дараа Инчон хотын боомт АНУ-ын тэнгисийн цэргийн хүчний мэдэлд шилжжээ. Хойд Солонгос нутаг дэвсгэрээсээ дайсныг гаргахын тулд Зөвлөлтийн тусламж авахаас өөр аргаггүй болсон байлаа. Өмнөд Солонгосын армийн байлдааны бүрэлдэхүүнийг агаарт ялахын тулд "Зөвлөлтийн хязгаарлагдмал нисэх бие бүрэлдхүүн" илгээх хүсэлт тавьжээ. Мөн БНХАУ сөнөөгч агаарын корпусаа Хойд Солонгос руу татсан байна. Эхний ээлжинд хятадын корпус нь Америкийн агаарын довтолгооноос Хойд Солонгос дахь БНХАУ-ын стратегийн объектуудыг хамгаалж байлаа. Үүний дараа ЗСБНХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 1951 оны 8-р сарын 28-ны өдрийн тушаалын дагуу Зөвөлөлтийн нисэх 64-р корпусын нэг хэсгийг Хойд Солонгосын нутаг дэвсгэрт нүүлгэн шилжүүлж, корпусын нисгэгчид байлдааны ажиллагаа явуулж эхлэжээ. 1952 оны 11-р сарын 1-гэхэд Зөвлөлтийн корпус 441 нисгэгчийн бие бүрэлдхүүнтэй байсан бөгөөд онгоцны тоо 321 онгоцонд хүрчээ. Ихэвчлэн МиГ-15бис ,МиГ-15 сөнөөгч онгоцуудаар зэвсэглэжээ Эхний агаарын тулалдааны үр дүнгээс үзэхэд МиГ-15 сөнөөгч онгоцны хувьд нислэгийн өндөр үзүүлэлт гаргаж Агаарын цэргийн командлагч, хурандаа генерал П.Ф Жигарев, ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Сталин руу. “МИГ-15 онгоц Америкийн арван B-29 онгоц, нэг F-80 онгоц буудаж унагалаа.Агаарын тулаанд МИГ-15 онгоц хохирол амссангүй” гэсэн мэдээ явуулжээ. БНАСАУ дахь Зөвлөлтийн агаарын хүчний корпусын даргаар хурандаа генерал С. А Красовский ажиллаж байжээ. 1952 оны 12-р сард Хойд Солонгосын агаарын хүчин Зөвлөлтийн 4 Хятадын 1 болон өөрийн 5 агаарын дивизээс бүрдсэн байв. Үүнээс гадна Хятад улсын өөр 4 агаарын дивизийг байгуулж, нисэх онгоцны буудлуудад байрлуулсан байлаа.. Зөвлөлтийн нисгэгчид хятадын дүрэмт хувцастай, хятад тусгай хуурамч нэртэй,хятад бичиг баримттай Korean Реорle,s Air Force-БНАСАУ-ын Ардын нисэх хүчин гэсэн тэмдэгтэй онгоцтой байжээ. Нийтдээ 1950 оны 11-р сараас 1952 оны 1-р сар хүртэл агаарын тулалдаанд дайсны 564 нисэх онгоцыг унагаажээ. Үүний зэрэгцээ Зөвлөлтийн тал 34 онгоцоо алдсан байна. Зөвлөлтийн МиГ-15 сөнөөгч онгоц түүний маневрлах чадвар галын хүч зэрэг идэвхтэй ажиллагаа нь дайсны агаарын цохилтыг эрс тасалж, дайсны байлдааны бүрэлдэхүүнээ оновчтой тараахад саад болж бөмбөгдөлтийн нарийвчлалыг бууруулж чадсан байв. 1950 оны 10-р сард Хятад сайн дурынхан БНАСАУ-д ирсэний дараа Зөвлөлтийн цэргийн зөвлөхүүдийн нэг хэсэг хамтарсан (Солонгос-Хятад) командлалын төв байранд ажиллаж байжээ. 1953 оны 7 сарын хугацаанд агаарын тулалдаанд дайсны 139 онгоц сөнөөсөн байна. Зөвлөлтийн 64-р корпусын хохирол 25 МиГ-15бис МиГ-15 78 сөнөөгч онгоцоо алдсан байна. 1951 оны 9-р сараас 12-р саруудад Зөвлөлтийн нисгэгчид дайсны зенитийн 1,093 батерейг устгаж, Америкийн 50 онгоцыг унагаажээ. Дайны явцад Зөвлөлтийн нисгэгчид 63229 байлдааны нислэг үйлдэж, 1790 агаарын тулалдаанд оролцож, дайсны 1,309 нисэх онгоц, түүний дотор 1097 сөнөөгч онгоц, 21221 зенитийн их бууны батарейг устгажээ. Зөвлөлтийн тал агаарын тулалдаанд онгоц нь сөнөж шүхрээр буусан Америкийн 262 нисгэгчийг олзолж, Хятад, Солонгосын цэргийн мэдэлд шилжүүлсэн байдаг . Зөвлөлт засгийн газрын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн зарлигаар "Засгийн газрын даалгаврыг амжилттай биелүүлсний төлөө" 3504 албан хаагчийг, одон медалиар шагнасан бол 22 нисгэгч нь ЗХУ-ын баатар цолыг хүртжээ. Зөвлөлтийн хамгийн алдартай нисгэгчид болох : Э.Г. Пепеляев, Н.В. Сутягин, Д.П. Оскин, Л.К. Шукин, S.M. Крамаренко, A.P. Сморчков, С.П. Субботин ба бусад нарыг ЗХУ-ын Баатар цолоор шагнажээ. Мөн Эх орны дайны баатар ЗХУ-ын Баатар Иван Кожедуб өөрийнхөө хороотойгоо Солонгосын тэнгэрт Америкчуудтай тулалдсан юм. 1950 оны 6-р сарын 25-наас 1953 оны 7-р сарын 27-ны хооронд Зөвлөлтийн нисэх хүчний хохирол 125 нисгэгч, 335 нисэх онгоц болсон байлаа. Зарим эх сурвалжид Зөвлөлтийн талын Солонгосын дайны нийт хохирол 1000 давсан МиГ-15 сөнөөгч онгоцоо алдсан бол Америкийн тал 2300 хол давсан F-86 сөнөөгч онгоцоо алдсан гэж бичсэн байдаг. Энэ нь туршлага муутай МиГ-15 сөнөөгч онгоцон дээр дадлагажаагүй Хойд Солонгос Хятадын нисгэгчидыг оруулан тооцсонтой холбоотой аж. == Yр дагавар == [[Файл:WarKorea B-29-korea.jpg|thumb|Дайны хугацаанд хамгийн багадаа 16 B-29 бөмбөгдөгч онгоц устгагдсан байна]] Солонгосын дайн нь [[Хүйтэн дайн]]ы үеийн хамгийн анхны зэвсэгт мөргөлдөөн болж, хоёр их гүрэн хязгаарлагдмал орон зайд, [[цөмийн зэвсэг]] хэрэглэлгүйгээр дайтах бүс нутгийн дайны загварыг гаргаж өгсөн байна. === Солонгос === Дайны уршгаар Өмнөд Солонгосын сая орчим, Умард Солонгосын сая гаруй хүн, нийтдээ 2,500,000 гаруй солонгос хүн алагдсан байна. Хоёр улсын үйлдвэрлэл, дэд бүтцийн 80% гаруй нь бүрэн устаж, орон сууцны фондын 50%, засаг захиргааны барилга байгууламжийн гуравны хоёр нь бүрэн устжээ. Умард Солонгосын тухайд түүний удирдагч [[Ким Ил Сон|Ким Ир Сен]] солонгосын дайн дуусав уу үгүй юу Сталины зөвлөлт, [[Мао Зэдун]]<nowiki/>ы хятад нөхдөөсөө сурсан муу аргаараа Манжуурт япончуудын эсрэг партизанчилж зовлон, жаргалаа хуваалцаж, хэцүү бэрхийг хамтдаа туулж нам төрөө үүсгэн байгуулалцсан журмын нөхдөө хүртэл бүгдийг нь хоморголон баривчилж шүүхийн шийдвэр, мөрдөн байцаалтгүйгээр хилс зохиомол хэрэг тулган гэр бүлээр нь хүйс тэмтэрсэн цэвэрлэгээг гардан явуулж ганцаар нам,төр, цэргийн эрх мэдлийг авч үлдсэн. Энэ нь дээр дурьдсан өөрийн өрсөлдөгч байж мэдэх Пак Чон Хён болон түүний тойрон хүрээллээс эхлэн 1953 онд их баривчилгаа ,цэвэрлэгээ явагдсаны дараа 1956 онд тэднийг америкийн тагнуул хэмээн нийтэд зарлан буудан хороох тушаал өгснөөр нам, төр, цэргийн удирдах өндөр албан тушаалаас эхлээд бүх шатны салаа мөчир, салбар даяар найз нөхдөө, гэр бүлээ, эцэг эхээ, ах дүүгээ, хамт олноо тагнан матдаг компанит цэвэрлэгээг улс орон даяар явагддаг жигшүүрт жишиг тогтсон ажээ. Хамгийн оргил үе нь хятадын соёлын хувьсгалтай нэгэн зэрэг явагдсан 70 аад он байсан гэдэг юм.ийнхүү Умард Солонгост нэг хүнийг тахин дангаар дарангуйлан захирах дэглэм тогтсон түүхтэй. Өмнөд Солонгос гал зогсоох гэрээ байгуулсны дараа Өмнөд солонгосын дайны дараах сэргээн босгох ажилд АНУ туслан, Солонгосын ард түмнийг тэжээж байжээ. Тэжээж хэмээн онцолж буй шалтгаан нь жил бүр АНУ-с өгөх тусламжийн мөнгөөр Солонгосчууд хүнс, нефть, эм, барилгын материал, тоног төхөөрөмж зэрэг амин шаардлагатай бүхнээ гаднаас импортлодог байжээ. Жишээ нь: 1960 оны Өмнөд Солонгосын эдийн засгийг авч үзвэл 32 сая долларын бүтээгдэхүүн экспортолж, 343 сая долларын бүтээгдэхүүн импортолсон байдгийг харьцуулбал худалдааны алдагдал 10:1 хэмжээнд хүрэн эдийн засгийн хувьд дампуурсан орон болсныг харуулж байна. Харамсалтай нь жил бүр АНУ-ын өгөх тусламж буурсанаар Өмнөд Солонгосын эдийн засаг улам бүр доройтож, улс орны хэмжээний хямрал сүйрэл болох нь гэсэн түгшүүр тархан байлаа. 1961 онд Японы Засгийн газраас Өмнөд Солонгосын эдийн засгийн тухай дараах дүгнэлтийг гаргажээ. Үүнд: "Өмнөд Солонгосын эдийн засаг # Хүн амын хэт өсөлт # Байгалийн баялагийн хомсдол # Аж үйлдвэр хөгжөөгүй # Цэргийн зардлын хүнд дарамт # Улс төрийн ядмаг хөгжил # Хөрөнгийн дутагдал # Төрийн захиргааны чадавх сул зэрэг хүнд асуудлууд тээж буй бөгөөд эдийн засаг нь өсч хөгжих, бие даах найдваргүй" гэсэн байв. Солонгос орон тийнхүү ирээдүйгүй орон байсан ажээ. Эдүгээ БНСУ ямар хөгжлийн оргилд явааг та бид мэдэх бүлгээ === Америкийн Нэгдсэн Улс === Америкийн Нэгдсэн Улс нь энэ дайнд 54,246 хүнээ алджээ. Энэ нь Вьетнамын дайны хохирлоос бага байгаа ч, Вьетнамын дайн нь 13 жил, харин Солонгосын дайн 3 жил үргэлжилсэн. Америкууд Дэлхийн 2-р дайн, [[Вьетнамын дайн]]ы сэдвээр их ярьдаг ч Солонгосын дайны талаар бараг дурддаггүй тул Америкт энэ дайныг "[[Мартагдсан дайн]]" гэж нэрлэдэг. Солонгосын дайны дараа мэргэжилтнүүд Америкийн арми байлдааны ажиллагаа явуулахад хангалттай бэлэн биш байсан гэсэн дүгнэлт хийсэн тул дайны дараанаас АНУ батлан хамгаалахын төсвөө 50 тэрбум доллар болгон өсгөж, явган цэрэг, агаарын цэргийн хүчний бие бүрэлдэхүүнийг тоог хоёр дахин нэмснээс гадна [[Европ]], [[Ойрх Дорнод]], [[Ази]]д олон тооны цэргийн бааз байгуулсан байна. Мөн орчин үеийн шинэ зэвсгээр хангах асуудал гарч М16 винтов, 40 мм миномет, F-4 сөнөөгч зэрэг шинэ зэвсэгүүд армийн зэвсэглэлд орж ирсэн байна. [[Файл:Sherman-korea.jpg|thumb|left|Америкийн Шерман танк, 1952 оны 5 сар]] === Хятад === Хятадын талын албан ёсны мэдээгээр энэ дайнд Хятадын ардын чөлөөлөх арми 390,000 хүнээ алджээ. Гэвч өрнөдийн зарим эх сурвалжууд хятадын хохирлын тоог сая хүн давсан гэж үздэг. Дайны явцад Хятад болон ЗХУ-ын харилцаа эрс мууджээ. Хятадууд энэ дайнд зөвхөн өөрийн хүчинд найдан оролцох шийдвэр гаргаж, үнэндээ АНУ-тай сөргөлдөн тулалдсанаар улсынхаа хүчийг Дэлхий дахинаа харуулж, хожим улс төрийн тавцан дээр нөлөөтэй тоглогч байх болно гэдгээ бодит жишээгээр харуулсан хэрэг байв. === Тайвань === [[Файл:Sikorsky HRS-1 of HMR-161 in flight over USS Sicily (CVE-118) off Inchon on 1 September 1952 (80-G-477573).jpg|thumb|right|150px|Солонгосын дайны үед АНУ-ын армийн зэвсэглэлд H-19-тэй төстэй нисдэг тэрэг хэрэглэгдэж байв<ref>http://www.historynet.com/the-rise-of-the-helicopter-during-the-korean-war.htm</ref><ref>http://tri.army.mil/LC/CS/csa/aahist.htm</ref>]] Солонгосын дайн дууссаны дараа Өмнөдийн эвсэлд олзлогдсон Хятадын ардын чөлөөлөх армийн 14,000 байлдагч эх орондоо буцахаас татгалзан Тайваньд ирж суурьшсан юм. Тэд 1954 оны 1 сарын 23-ны өдөр Тайванд ирсэн бөгөөд өөрсдийгөө "коммунизмыг эсэргүүцэгч сайн дурынхан" гэж нэрлэх болсон билээ. Түүнээс хойш энэ өдрийг Тайваньд "Дэлхийн эрх чөлөөний өдөр" гэж нэрлэн тэмдэглэдэг болсон. Солонгосын дайн нь Тайваньд маш ашигтайгаар туссан байна. Солонгосын дайнаас өмнө АНУ нь Тайвань болон эх газрын Хятад хоёрын мөргөлдөөнд ямар нэг байдлаар оролцохоос эрс татгалзан, Тайваньд дэмжлэг үзүүлэхээ зогсоогоод байсан билээ. Харин дайны дараанаас бүс нутагт өөрийн нөлөөллийг авч үлдэхийн тулд Тайванийн эрх баригчдыг бүх талаар дэмжих хэрэгтэй гэж үзсэн байна. Улмаар Тайвань руу өөрийн зэвсэгт хүчний ангиудыг илгээж, [[Гоминдан]]<nowiki/>ы засгийн газрыг гарцаагүй ялагдлаас аварчээ. Улмаар Солонгосын дайны дараа давамгайлах болсон үзлийн нөлөөгөөр Өрнөдийн дийлэнх орнууд БНХАУ-ыг 1970-аад он хүртэл хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж байсан юм. === Япон === Олон зуун мянган хүний аминд хүрсэн энэ дайнаар эдийн засгийн хувьд хожсон цорын ганц улс нь Япон гэж болно. Дайны эхэнд Өмнөдийн эвсэл ялагдсан, мөн Японд зүүний үзэл баримтлалтай хөдөлгөөн хүчээ авсан тул АНУ-ын удирдлаган дор эхлээд дотоодын цэрэг, цагдаагийн албыг байгуулсан нь одоогийн Японы өөрийгөө хамгаалах хүч болон хувирсан юм. Мөн АНУ дайны дундуур Сан-Франциско хотод Японтой энхийн гэрээ байгуулан, тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн байна. Америкийн цэргийн хангалтын гол баазууд Японд байрлаж байсан нь эдийн засгийн хувьд маш чухал ач холбогдолтой байв. Солонгосын дайны явцад АНУ 3.5 тэрбум долларын өртөг бүхий Японы бараа, бүтээгдэхүүн худалдан авсан байна. Энэ үед хөл дээрээ тогтсон компаниудын дотор "Мицүи", "Мицүбиши", "Сүмитомо" зэрэг багтана. 1950-1951 онд Японы үйлдвэрлэлийн өсөлт 50%-д хүрсэн ба 1952 онд [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы өмнөх түвшиндээ хүрсэн нь ганцхан жилийн дотор гурав дахин нэмэгдсэн хэрэг байлаа. === Зөвлөлт Холбоот Улс === 1950 оны зургадугаар сарын 25-нд ЗХУ-ын шууд дэмжлэг, оролцоотойгоор Солонгосын дайн эхэлжээ. Энэ дайн нь улс төрийн хувьд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ад (ЗХУ) алдагдалтай байлаа. Солонгосын хойгийг [[Ким Ир Сен]]ий дэглэмийн дор нэгтгэх гэсэн зорилгодоо хүрээгүйгээр зогсохгүй хөрш коммунист Хятадтай харилцаа муудлаа. Гэтэл Өрнөдийн эвсэлийн гишүүн орнуудын харилцаа хоорондоо болон Баруун Герман, Япон зэрэгтэй орнуудтай сайжирсан байна. Нөгөө талаас ЗХУ нь гуравдагч ертөнцийн хөгжиж байгаа орнуудад туслалцаа үзүүлэхэд бэлэн гэдгээ харуулсан тул Солонгосын дайны дараа маш олон орнууд ЗХУ-ыг даган социалист чиг баримталж эхлэв. Эдийн засгийн хувьд Солонгосын дайн нь ЗХУ-д хүндээр туссан ч, дайны явцад шинэ зэвсгийг бодит байдал дээр турших боломжтой болж, өрсөлдөгч талын олон тооны шинэ зэвсгийг олзолж авснаар цаашид өөрийн зэвсэг техникийг улам боловсронгуй болгох боломжтой болсон төдийгүй дайнд тодорхой хэмжээгээр оролцсон зэвсэгт хүчний бие бүрэлдэхүүний 30,000 гаруй албан хаагчид асар их туршлага хуримтлуулсныг олон арван жилийн туршид дараа дараагийн бүс нутгийн олон дайнд амжилттай хэрэгжүүлсэн байна. == Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын хувьд == БНМАУ хэдийгээр энэ дайнд шууд оролцоогүй боловч улс төр-үзэл суртлын [[холбоотон]] улс болохын хувьд [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед ЗХУ-д тусалж байсны нэгэн адил дайны үеийн болон дайны дараах сэргээн босголтын үед Солонгосын ард түмэнд туслах хөдөлгөөн өрнөжээ.1950 онд [[Умард Солонгос]]т [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын (БНМАУ) Элчин Сайдын Яам (ЭСЯ) нээгдэж, 1950-1952 онд Элчин сайдаар [[Жамсрангийн Самбуу|Ж.Самбуу]], 1952-1955 онд генерал [[Сандивын Равдан]] нар томилогдож, дайны үед монголчууд тэнд ажиллаж байсан юм. Манай дипломатууд Америкийн нисэх хүчний бөмбөгдөлтөнд нэг бус удаа өртөж, элчин сайд С.Равдан дэлбэрэлтийн улмаас бэртэж, өрөөсөн чих нь сонсголгүй болжээ. Азаар хүний амь үрэгдээгүй байна.1948 оны аравдугаар сарын 8-нд Умард Солонгосын ГЯЯ-ны сайд Пак Хон-ёнгоос хоёр орны хооронд дипломат болон эдийн засгийн харилцаа тогтоох санал дэвшүүлсэн байдаг. Монгол Улсын Засгийн газар хүлээн авч “Тусгаар тогтносон Солонгос Улс болон түүний Засгийн газар байгуулагдсан явдалд БНМАУ-ын Засгийн газар Солонгосын бүх ард түмэнд баяр талархлаа хүргэж, манай хоёр улсын хооронд дипломат харилцаа, эдийн засгийн хэлхээ холбоо тогтоох гэсэн Умард Солонгосын Засгийн газрын саналыг ханамжтай хүлээн авч байгаагаа нотлон, ноот бичиг солилцсоноор ''1948 оны аравдугаар сарын 15-нд'' хоёр орны хооронд дипломат харилцаа тогтжээ. 1950 оны зун Монгол Улсын ЭСЯ Пёнъян хотноо байгуулагдан үйл ажиллагаа эхэлж, элчин сайд Ж.Самбуу 1950 оны наймдугаар сарын 11-нд Умард Солонгосын Ардын Дээд Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга Ким Ду бон Итгэмжлэх жуух бичигээ барьжээ. Өөрөөр хэлбэл Солонгосын дайн эхэлсэн тэр зун байв. ЭСЯ-нд зөвлөх бөгөөд нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга Х.Санжмятав, хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга Л.Пүрэв нар ГЯЯ-наас томилогдсон байна. БНМАУ-д суух Умард Солонгосын анхны элчин сайд КУТВ-т суралцсан [[Ким Ён-жин]] (Kim Yong-jin), ЭСЯ-ны бүрэлдэхүүн III нарийн бичгийн дарга болон хоёр атташег ГЯЯ-ны Ёслолын хэлтсийн эрхлэгч [[Баянбаатарын Очирбат|Б.Очирбат]], Дорнод хэлтсийн эрхлэгч Б.Дөрвөлжин нар Монгол, Зөвлөлтийн хилийн Алтанбулаг боомтод угтан авчээ. Умард Солонгосын дипломат төлөөлөгчид Зөвлөлтийн цэргийн ангийн зочид буудалд нэг хонож, маргааш нь хамтдаа галт тэргээр Улаанбаатар луу мордсон байна. 1951 оны дөрөвдүгээр сарын 19-нд Улаанбаатарт ГЯЯ-ны сайд [[Номтайширын Лхамсүрэн|Намтайширын Лхамсүрэн]], орлогч сайд Г.Пунцаг, ГЯЯ-ны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Бадамын Лхамсүрэн, Дорнод хэлт­сийн эрхлэгч Д.Цэрэндорж, Ёслолын хэлтсийн орлогч Г.Минжүүр болон ЗХУ-ын элчин сайд [[Юрий Приходов|Юрий К.Приходов]], БНХАУ-ын элчин сайд Цзы Яа-тай угтаж авч харилцан ярилцжээ. 1951 оны дөрөвдүгээр сарын 24-нд элчин сайд Ким Ён-жин БНМАУ-ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга [[Гончигийн Бумцэнд|Г.Бумцэнд]]<nowiki/>эд Итгэмжлэх жуух бичигээ өр­гөн барьжээ. Эдгээр бүх үйл явц Солонгосын дайны эхний хамгийн хүнд өдрүүдэд болж өнгөрчээ. Солонгосын дайны талаарх ЗХУКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны “маш нууц” зэрэглэлтэй архивын багц материалууд (эдүгээ ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн архив болж өөрчлөгдсөн) 1990-ээд оны дундаас нээлттэй болж эрдэм шинжилгээний эргэлтэд орсноор пост-коммунист орнуудад энэ дайны гол зохион байгуулагчид нь тодорхой болсон билээ. Энэ дайны талаар тухайн үедээ Монгол Улс болон бусад социалист орнууд ерөнхий ойлголттой байсан ба УМАРД СОЛОНГОС нь өөрийгөө хамгаалах, эх орноо нэгтгэх үйлсийн төлөө эх орны дайн явуулж байна гэж үзэж байжээ. АНУ болон НҮБ-ын энхийг сахиулах хүчин энэ дайнд оролцсоноор ЗХУ, Умард Солонгосоос бусад социалист орнуудад тарааж байсан мэдээллээр “Америкийн түрэмгийлэгчдийн эсрэг явуулж буй эх орны дайн” болон өөрчлөгдсөн байна. Монголын Засгийн газар ч ийм л ойлголттой байжээ. БНМАУ дэлхийн II дайны сүүлчийн улиралд Японы милитаризмын эсрэг чөлөөлөх дайнд ЗХУ-ын улс төр, цэргийн холбоотны хувиар оролцсон, Умард Солонгосыг хүлээн зөвшөөрсөн хоёрдахь социалист орны хувьд энэ дайнд Умард Солонгосын талд баттай зогсч, эд материалын болон санаа сэтгэлийн үлэмж хэмжээний тусламж үзүүлжээ. Солонгосын дайн эхлээд удаагүй байхад БНМАУ-ын Ерөнхий сайд бөгөөд ГЯЯ-ны сайд, маршал Х.Чойбалсан Умард Солонгосын удирдагч [[Ким Ил Сон|Ким Ил-сон]]<nowiki/>д 1950 оны долдугаар сарын 12-нд илгээсэн цахилгаандаа: “Эрх чөлөөг эрмэлзэгч солонгосын ард түмний эсрэг зэвсгээр халдан түрэмгийлсэн [[Ли Сын-ман]]<nowiki/>ы (Rhee Syng-man Д.У) урвагч бүлэг ба америкийн импе­риалистуудаас өөрийн орныг бүрэн чөлөөлөхийн төлөө эрэлхэгээр тэмцэж байгаа солонгосын ард түмний баатарлаг тэмцлийг монголын ард түмэн гүнээ талархан ширтэн харж байна. УМАРД СОЛОНГОС-ын бүрэн чөлөөлөгдөх өдөр айсуй гэдэгт монголын ард түмэн гүнээ итгэж, солонгосын ард түмний баатарлаг тэмцэлд цаашдын амжилт ба түргэн ялалтыг хүснэ” гэсэн байна. Энхтайвныг Хамгаалах Монголын Хорооноос (ЭТХМХ) Солонгосын Энхтайвныг хамгаалах Хороонд 1950 оны долдугаар сарын 19-нд илгээсэн захидалд Монголын олон нийт олон тооны цуглаан хийж, Аме­рикаас Умард Солонгосын эсрэг түрэмгийлж байгаа явдлыг нэн даруй зогсоохыг шаардсан тогтоолуудыг гаргасныг дурдаад “ЭТХМХ нь америкийн империалистуудаас солонгосын ард түмний до­тоодын хэрэгт зэвсэгл­эн оролцож байгаа явдлыг эсэргүүцэн, Солон­госоос Америкийн зэвсэгт хүчнийг нэн даруй гар­гахыг шаардаж, бүх ард түмний санал зори­гийг илэрхийлж байна” гэжээ. БНМАУ Солонгосын дайн эхэлсэн даруйд Умард Солонгост тусламж үзүүлэх шийдвэр гаргаагүй гэдгийг онцлон тэмдэглэмээр байна. Харин АНУ тэргүүтэй холбоотны цэргийн хүчин 1950 оны есдүгээр сарын 25-нд Сөүлийг чөлөөлж, аравдугаар сарын 8-нд 38 өргөргийг давж, 1950 оны аравдугаар сарын 19-нд нийслэл [[Пёньян]] хот эзлэгдэж, АНУ-ын агаарын хүчин В-29 онгоцноос Умард Солонгосын хот тосгодыг бөмбөгдөж, түүнд энгийн иргэд олноор хэлмэгдэж эхэлсэн, түүнчлэн аравдугаар сарын 25-нд “сайн дурынхан” нэртэй Пэн Дэнхуайн удирдсан БНХАУ-ын Ардын чөлөөлөх армийн цэргүүд Солонгосын дайнд хөндлөнгөөс оролцож, дайн ноцтой өргөжих болсон тэр үед л МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо хуралдаж, 1950 оны аравхоёрдугаар сарын 1-ний өдөр “Солонгосын ард түмнээс америкийн империализмын эсрэг явуулж буй баатарлаг тэмцэлд нь тусламж үзүүлэх” тухай тогтоол батлан гаргажээ. 1950-1953 оны Солонгосын дайны үед болон дайны дараах сэргээн босголтын жилүүдэд МАХН-ын Төв Хороо, Сайд нарын Зөвлөлийн хурлаар Солонгосын ард түмэнд туслах тухай асуудлыг удаа дараа хэлэлцэн, Солонгосын ардын армид агт морьд, үржлийн мал, дулаан хувцас, хүнсний зүйлээр туслах, дайн дууссанаас хойш УААА-гаа сэргээн босгоход нь зориулж тусламж үзүүлэх тухай шийдвэр гаргаж байжээ. Ерөнхий сайдын орлогч Б.Ламжав, ГЯЯ-ны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Б.Лхамсүрэн ахалсан “Солонгосын ард түмэнд туслах хөдөлгөөнийг зохион байгуулах тусгай комисс”-ыг байгуулж, энэ хугацаанд 43924 адуу, 9094 үхэр, хонь, ямаа 79965 толгой (үүний 30 хувь нь эр, 70 хувь нь үржлийн мал), дулаан хувцас, үстэй дээл 17462 ширхэг, эсгий гутал 10000, хөвөнтэй өмд цамц 20030 хос, шинель 4500 ширхэг, хонины элдсэн нэхий 50000 ширхэг, савхин гутал 10000 хос зэрэг олон нэрийн үнэ бүхий зүйл бэлэглэжээ. Хүнсний зүйлд мах 2248,7 тонн, цөцгийн тос 30 тонн, өөхөн тос 65 тонн, хиам 99,1 тонн, нарийн боов 97,3 тонн, улаан буудай 1209, долоон тонн, цагаан будаа 160,8 тонн, гурил 200 тонн, спирт 26,5 мянган литрийг тус тус тусламжаар үзүүлжээ. 1951 оны намар Монголын төлөөлөгчид Умард Солонгост айлчлан хоёр улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 3 жилийн ойн арга хэмжээнд оролцон 3 дахь удаагийн тусламжийн цувааг гардуулан өгчээ. СХН-ын Төв Хороо, Засгийн газар, ард түмэн төлөөлөгчдийг халуун дотно хүлээн авч, Монголын ард түмний тусламжийг өндөр үнэлж фронтын шугам дээр байлдаж байсан цэргийн анги нэгтгэлүүдээр явж, Монголын төлөөлөгчдийг танилцуулж байжээ. Тэнд “БНМАУ-аас үзүүлсэн дэмжлэг, тусламж” гэсэн нэртэй олон самбаруудтай булан гаргаж байжээ. Монгол агт, морьдыг “Монголын сайн дурынхан” гэж нэрлэж байснаас гадна фронтын зурвас нутгуудын зам муутай, шавар намаг ихтэй нуга, хөндий, гол горхи, уул даваануудад их буу, миномёт, байлдааны бусад техник хэрэгслэлийг тээвэрлэхэд чухал хувь нэмэр оруулсан монгол морьдод хувийн нэр өгч, зургийг нь самбар дээр тавьж, “баатар морь” гэж цол өгч байжээ. Зохион байгуулах комиссын гишүүд аймаг, орон нутагт явж, агт морьд, хонь, мал сонгон авч, сүрэг болгон зохион байгуулж, тууврын замд гаргаж улсын хил давуулан БНХАУ-ын Манжуур өртөөн дээр хүргэж галт тэргэнд ачиж цуваа болгон явуулдаг байжээ. Цаашид Солонгост нутагшуулан үржүүлэх зориулалтаар унагатай гүү, азарга, үхрийн үржлийн хэсгийг илгээж байжээ. Фронтын дайчдад монголын ард түмнээс олон мянган захидал, цахилгаан утас бичдэг байсан байна. Гэвч тэр бүгдийг солонгос хэл дээр орчуулах бололцоогүйгээс шууд хүргүүлдэг байжээ. “Америкийн империалистууд Солонгосоос бузар савраа тат!”,“Солонгосын ард түмэн ялна” зэрэг өгүүлбэрийг захидлуудаас иш татан олон мянган хувь хэвлүүлэн Солонгост явуулах тусламжийн барааны хайрцаг, сав баглаа, түүнийг тээвэрлэсэн машин, галт тэргэн дээр нааж явуулж байжээ. Тусламжийн эдгээр зүйлийг Монголын төлөөлөгчид 3 удаа явж Ардчилсан Солонгосын Засгийн газрын төлөөлөгчдөд гардуулан өгчээ. 1950-1953 онд үзүүлсэн тусламжийн зүйлийн нийт үнэ 23 сая 365 мянган төгрөг болж байжээ. Тэгвэл 1950 онд Монгол Улсын нийгмийн нийт бүтээгдэхүүн 1.327 тэрбум төгрөг, үндэсний орлого 879.3 сая төгрөгөөр хэмжэгдэж байжээ. Тус­ламжийн нийт үнийн дүнг тухайн үеийн төгрөг-рубль-долларын ханшны тооцоогоор авч үзвэл 1.298.000 сая ам. доллартай дүйцэж байсан байна. Үүнээс гадна Монгол Улс 1952-1959 онуудад эцэг, эх нь амь үрэгдэж, өнчин хоцорсон '''197''' хүүхдийг (115 эрэгтэй, 82 эмэгтэй) найман багшийн хамт Улаанбаатарт авчран асран хүмүүжүүлж '''30''' гаруй оюутныг өөрийн их, дээд сургуульд сургаж нутагт нь буцаажээ. Эд­гээр хүүхдүүд Монгол Улсад найман жил сурч хүмүүжихдээ Шарга морьтын аманд зус­лангийн байртай, Зайсан толгойн аманд өвлийн байртай байсан ба дурьдсан хугацаанд Монгол Улсаас найман сая 544 мянга 400 төгрөгийн зардал гарчээ. Мөн 1959 онд Японд суурьшиж байсан Умард Солонгосын иргэдэд 15 мянган төгрөгийн тусламж үзүүлж байжээ. Монголын ард түм­нээс үзүүлсэн тус­ламжийг өндөр үнэлж Солонгост туслах ажлыг зохион байгуулахад идэвх чармайлттай оролцсон БНМАУ-ын хэдэн арван иргэдийг Умард Солонгосын одон медалиар шагнасан байна. Умард Солонгосын Сайд нарын танхимын дарга Ким Ил-сон 1953 оны нэгдүгээр сарын 10-нд Монголын Засгийн газарт явуулсан илгээлтдээ: “Америкийн түрэмгийлэгчдийн эсрэг, эх орныхоо эрх чөлөө, тусгаар тогтнол, нэр төрийн төлөө бүх дэлхийн улс түмний энхтайван, жаргалант амьдралыг хамгаалахын төлөө Солонгосын ард түмний шударга дайн эхэлсэн өдрөөс аваад ах дүү Монголын ард түмнээс чин зүрхний тусламжийг бүх хүчээрээ үзүүлсэн, үзүүлсээр байна. Ах дүү Монголын ард түмнээс бидэнд үзүүлж байгаа эд материал, санаа сэтгэлийн асар их тусламж бол тэмцэж байгаа Солонгосын ард түмэнд хайр талархалтай эв санааны нэгдэлтэй байдгийнх нь илрэл мөн” гэж бичжээ. Солонгосын ард түмний тусгаар тогтнолын төлөө тууштай тэмцсэнийг нь үнэлэн Ардчилсан Солонгосын 288 хүнийг одон медалиар, түүний дотор арван хүнийг Сүхбаатарын одонгоор 1953 оны нэгдүгээр сард шагнажээ. Дэлхийн II дайнд германы фашизмыг ялсан ЗХУ, ялангуяа И.В.Сталин өөрийнхөө асар их нэр хүндийг ашиглан Солонгосын дайны жинхэнэ учир шалтгааны талаар дэлхий нийтийг асар их төөрөгдүүлж байсан ажээ. Тиймээс Европ, Америкт Солонгосын дайныг эсэргүүцсэн хөдөлгөөн ч эрчимтэй өрнөж байжээ. Дайнд оролцогч талууд 1953 оны дөрөвдүгээр сарын 26-нд хэлэлцээг Паньмүньжомд сэргээжээ. Мэдээж Сталин 1953 оны гуравдугаар сарын 5-нд таалал төгссөн нь гал зогсоох хамгийн гол учир шалтгаан байжээ. Цэргийн олзлогдогсдыг нутагт нь буцаах тухай хэлэлцээрт Энэтхэгийн зуучлалаар долдугаар сарын 8-нд гарын үсэг зурав. Асуудлыг энхтайвнаар төгс зохицуулах хүртэл “Солонгос дахь дайн болон дайсагнасан аливаа явдлыг бүрэн зогсоохоор” заасан Солонгосын хойгт гал зогсоох тухай хэлэлцээрт 1953 оны долдугаар сарын 27-нд УМАРД СОЛОНГОС-ын Солонгосын Ардын армийн дээд Ерөнхий командлагч, маршал Ким Ил-сон, Хятадын сайн дурынхны командлагч Пэн Дэнхуай, НҮБ-ын хүчний командлагч АНУ-ын Армийн генерал Марк В.Кларк, Солонгосын ардын арми, Хятадын сайн дурынхныг төлөөлж, Солонгосын Ардын армийн ахлах төлөөлөгч Нам-Иль, НҮБ-ын хүчнийг төлөөлж, АНУ-ын Армийн ахлах төлөөлөгч, дэслэгч генерал [[Уилльям К.Харрисон]] нар гарын үсэг зуржээ. Өмнөд Солонгос гал зогсоох хэлэлцээрт гарын үсэг зурахаас татгалзсан нь Умард Солонгосыг бүрэн чөлөөлөх бодолтой байсантай нь холбоотой байжээ. Солонгосын дайны гал зогсоох Панмүньжомын хэлэлцээрт гарын үсэг зурах ёслолын олон улсын хэмжээний томоохон түүхэн үйл явдалд Монголын төлөөлөгчид ажиглагчаар оролцжээ. Монгол Улсаас анх удаа “Үнэн” сонины тусгай сурвалжлагч Ц.Намсрай (тухайн үед Намын түүхийн институтийн орлогч захирал байсан Д.У), Бээжин дэх БНМАУ-ын ЭСЯ-ны I нарийн бичгийн дарга Т.Пүрэвжал нар 1953 оны долдугаар сарын 22-ноос наймдугаар сарын 4-ны өдрүүдэд оролцсон байна. Хятадын ГЯЯ-ны хэвлэл мэдээллийн хэлтсээс зохион байгуулсны дагуу ЗХУ, БНМАУ, Польш, Австри, Итали, Чехословак, Румын, Болгар, Унгар, Ардчилсан Германы хэвлэлийн төлөөлөгчид ажиглагчаар оролцжээ. 1953 оны долдугаар сарын 28-нд БНМАУ-ын Ерөнхий сайдаас Умард Солонгосын Сайд нарын танхимын даргад явуулсан илгээлтэд өгүүлэхдээ: “Солонгост дайныг зогсоох тухай хэлэлцээрт гарын үсэг зурагдаж, Солонгосын баатарлаг ард түмэн ба эрх чөлөөг эрмэлзэгч бүх хүн төрөлхтөн, агуу их ялалт байгуулсныг тохиолдуулан Монголын ард түмний өмнөөс …. халуун баяр хүргэе. Солонгосын ард түмний эрх чөлөөний тэмцэлд хэзээ ямагт маш их талархаж ирсэн Монголын ард түмэн ба БНМАУ-ын Засгийн газар Солонгост дайн зогсч, Солонгосын баатарлаг ард түмэн, Хятадын ардын эрэлхэг сайн дурынхан ба энхтайван, ардчиллын бүх лагерийн алдарт ялалт болсон явдалд гүн их баясгалантай бөгөөд сэтгэл хангамжтайгаар баяр хүргэж байна” гэжээ. == Мөн үзэх == * [[Дайн]] * [[Хүйтэн дайн]] * [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20131102121134/http://www.kdvamerica.org/About.html Korea Defense Veterans of America] * [https://web.archive.org/web/20080422040026/http://www.koreanwarexpow.org/info/jpac.html Korean War Ex-POW Association] * [http://www.kwva.org/pow_mia/index.htm Korean War Veterans Associtaion] * [https://web.archive.org/web/20061217210901/http://www.koreanwarcenter.org/index.html The Center for the Study of the Korean War] * [https://web.archive.org/web/20100121022554/http://www.rt66.com/~korteng/smallarms/ Korean War Documentary] * [http://www.koreanchildren.org Korean Children's War Memorial] * [https://web.archive.org/web/20071001023403/http://www.calvin.edu/news/releases/2001_02/korea.htm Calvin College on the Impact of the War on the Korean People] * [http://www.paulnoll.com/Korea/War/index.html Facts and texts on the War] * [http://www.bbc.co.uk/history/war/coldwar/korea_usa_01.shtml BBC: American Military Conduct in the Korean War] * [http://www.koreanwar-educator.org/topics/atrocities.htm#types Atrocities against Americans in the Korean War] * [http://www.hartford-hwp.com/archives/55a/099.html Atrocities by Americans in the Korean War] * [https://web.archive.org/web/20130909162831/http://www.cotf.edu/ete/images/modules/korea/koreanw.mov Quicktime sequence of 27 maps adapted from the West Point Atlas of American Wars] showing the dynamics of the front. * [http://www.geocities.jp/whis_shosin/koreanwar1950english.html Animation for operations in 1950] * [http://www.geocities.jp/whis_shosin/koreanwar1951english.html Animation for operations in 1951] * [http://fornits.com/anonanon/articles/200103/20010330-258.htm POW films, brainwashing and the Korean War] * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-71-112/conflict_war/korea/ CBC Digital Archives - Forgotten Heroes: Canada and the Korean War] * [http://www.china.org.cn/e-America/index.htm Chinese 50th Anniversary Korean War Memorial] * [https://web.archive.org/web/20080516222205/http://www.wilsoncenter.org/nkidp North Korea International Documentation Project] * [http://qindex.info/Q_incld/drctry.php?id=movie&ctgry=938 Collection of videos on Korean War]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Эшлэл == {{reflist|2}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Солонгосын дайн| ]] [[Ангилал:Хятадын дайн]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын түүх]] [[Ангилал:Нэгдсэн Улсын дайн]] [[Ангилал:Австралийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Шинэ Зеландын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Бельгийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Канадын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Францын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Грекийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Нидерландын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Өмнөд Африкийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Туркийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Британийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Данийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Энэтхэгийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Италийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Шведийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Хятадын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Польшийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:20-р зууны дайн]] [[Ангилал:Төлөөллийн дайн]] [[Ангилал:1950 оны зөрчилдөөн‎]] [[Ангилал:1951 оны зөрчилдөөн‎]] [[Ангилал:1952 оны зөрчилдөөн‎]] [[Ангилал:1953 оны зөрчилдөөн‎]] 9vgci7amxig5twqoqztbsahk4y09ovv 0 4280 857475 855849 2026-05-30T12:43:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857475 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}} {{Инфобокс суурин | name = Тариат сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠲᠠᠷᠢᠶ᠋ᠠᠲᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = Тариат сумын төвийн байдал хойд талаасаа | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Архангайн Тариат.png | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = 150px | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag arkhangai aimag 2014.svg}} [[Архангай аймаг|Архангай]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Хорго | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3477.3 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 5,064 | population_density_km2 = 1.4 | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} [[Зураг:Tariat.JPG|right|thumb|Тариат сумын төв, [[Хорго]] галт уулын лааваар бүрхэгдсэн тал]] '''Тариат сум''' нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] баруун хойд хэсэгт оршдог, байгалийн өвөрмөц тогтоцтой, [[Хорго]] галт уул болон [[Тэрхийн цагаан нуур]]ын бүс нутгийг хамарсан сум юм. Сумын төв нь '''Хорго''' багт байрладаг бөгөөд аймгийн төв Цэцэрлэг хотоос 166 км зайтай оршино. Тус сумын газар нутаг, нөөц, үйлдвэрлэлийн хэмжээ нэмэгдсэн төдийгүй төрийн үйлчилгээний цар хүрээ ч ихээхэн тэлсэн билээ. Тариат сум нь эдүгээ аймагтаа хүн ам, эдийн засгийн баазаараа томоохонд тооцогдох засаг захиргааны нэгж болон өргөжин хөгжсөөр байна<ref name=":0">{{Cite web|title=ТАНИЛЦУУЛГА – Архангай аймгийн Тариат сумын ЗДТГ|url=https://tariat.ar.gov.mn/2024/03/21/%d1%82%d0%b0%d0%bd%d0%b8%d0%bb%d1%86%d1%83%d1%83%d0%bb%d0%b3%d0%b0/|date=2024-03-21|access-date=2026-01-30|language=en-US|archive-date=2026-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20260310220447/https://tariat.ar.gov.mn/2024/03/21/%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D1%86%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0/|url-status=dead}}</ref>. == Түүх == Тариат сум нь 1923 оны 5 дугаар сард анх байгуулагдсан<ref>{{Cite web|title=Архангай аймгийн Тариат сум|url=https://www.gov.mn/mn/organization/Tariat_sum|website=Монгол Улсын Засгийн Газар|access-date=2026-01-30|language=mn}}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1962 онд Мөрөн сум татан буугдаж, Тариат сумтай нэгтгэгдэн сумын төвийг '''Хорго''' руу нүүлгэн төвлөрүүлжээ. Ийнхүү сумын газар нутаг болон нөөц, төрийн үйлчилгээний цар хүрээ тэлсэн байна<ref name=":0" />. == Газар зүй == Архангай аймгийн баруун хэсэгт : * Архангай аймгийн төвөөс 166 км, * Улаанбаатар хотоос 650 км –т оршдог. Тус сум нь Архангай аймгийн Өндөр-Улаан, Чулуут, Хангай, Цахир, Хөвсгөл аймгийн Галт, Жаргалант сумуудтай хиллэдэг<ref name=":0" />. Сумын хойд хэсгийг Тарвагатайн нуруу, өмнөд болон зүүн хэсгийг Тэрх, Чулуут голын хөндий эзэлдэг. Тус сумын нутаг дэвсгэрт Тэрх, Чулуут, Суман, Хөнжил зэрэг голууд болон [[Тэрхийн цагаан нуур]], Хөдөө нуур зэрэг нуурууд оршино. Тариат нь Хангайн нурууны галт уулын бүсэд байрладаг бөгөөд байгалийн өвөрмөц тогтоц бүхий хүрмэн чулуу, ангал, лавын урсгалын тогтоц элбэгтэй<ref name=":0" />. == Цаг уур == Тариат сум нь өндөр уулын бүсэд оршдог учир цаг уурын эрс тэс уур амьсгалтай. Энд удаан үргэлжлэх хүйтэн өвөл, үе үе цочир хүйтрэл болтлоо сэрүүсдэг богино зун, өдөр нь нилээд халж, шөнө нь их хөрөх, салхины хүч өдөр ширүүсэн шөнө намдах, хур, чийг ихэнхдээ дутмаг байх зэрэг эх газрын уур амьсгалын эрс тэс үндсэн шинж тодорхой илрэхээс гадна уул, нуруу, тал хөндий зэрэг газрын гадаргын хэлбэрээс шалтгаалан уур амьсгал газар бүр харилцан адилгүй байдаг<ref name=":0" />. Зундаа 25-38 хэм хүртэл халж, өвөлдөө 32-41 хэм хүртэл хүйтэрдэг. Жилийн дундаж температур 6,7 сард 24 хэм дулаан, 1,2 сард -26 хэм хүйтэн байх ба жилд дунджаар 280-300мм орчим хур тунадас ордог. Хамгийн их хур тунадас 1 ба 7 сард ордог. Баруун хойд зүгийн салхи зонхилдог. Салхины дундаж хурд 3-5м/сек, хамгийн их салхитай сарууд 4, 5 сар юм. Салхины хамгийн их хурд нь 17м/сек хүрдэг. Сүүлийн жилүүдэд зундаа үе үе халуун болж бороо хур бага богино зун, урт хавар намар болох болсон нь байгалийн экологийн өөрчлөлттэй шууд холбоотой юм<ref name=":0" />. == Хүн ам == Үндэсний статистикийн хорооны мэдээлэлд тулгуурласан хүн амын тоо (оршин суугаа хүн ам)<ref>{{Cite web|title=Archangaj (Province, Mongolia) - Population Statistics, Charts, Map and Location|url=https://www.citypopulation.de/en/mongolia/admin/265__archangaj/|website=www.citypopulation.de|access-date=2026-01-30|language=en}}</ref>: {| class="wikitable" ! Он !! Хүн ам |- | 2020 || 4960 |- | 2021 || 4980 |- |2024 |5085<ref>{{Cite web|title=ЗАСАГ ЗАХИРГАА, ХҮН АМ – Архангай аймгийн Тариат сумын ЗДТГ|url=https://tariat.ar.gov.mn/2024/03/21/%d0%b7%d0%b0%d1%81%d0%b0%d0%b3-%d0%b7%d0%b0%d1%85%d0%b8%d1%80%d0%b3%d0%b0%d0%b0-%d1%85%d2%af%d0%bd-%d0%b0%d0%bc/|date=2024-03-21|access-date=2026-01-30|language=en-US}}</ref> |} === Алдартай хүмүүс === *[[Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж]] - [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] төрийн зүтгэлтэн, Монгол Улсын Шадар сайд (1990-1996). Сумын дунд сургууль 1924 онд байгуулагдаж, 2004 онд Монгол улсын Шадар сайд Ч.Пүрэвдоржийн нэрэмжит болсон. *Баатарын Чадраа - Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академийн Ерөнхийлөгч, эрдэмтэн академич. Мөрөн багийн дунд сургуулийг Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академийн Ерөнхийлөгч, эрдэмтэн академич асан Б.Чадраагийн нэрэмжит болгосон.<ref>{{Cite web|title=Мөрөн багийн ЕБС-ийг нэрэмжит болгох тухай|url=http://tariat.arkhangai.khural.mn/t/3863|website=tariat.arkhangai.khural.mn|access-date=2026-01-30|first=Онлайнсолюшнс|last=ХХК}}</ref> *[[Цэгмидийн Намсрайжав]] - [[Төрийн шагнал|Төрийн шагналт]], [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]], Монголын хөгжмийн театрыг үндэслэгчдийн нэг, удирдаач, хөгжмийн зохиолч. == Захиргааны нэгж == Тариат сум нь дараах 7 багтай<ref>{{Cite web|title=Архангай - Тариат сум :: www.touristinfocenter.mn|url=https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=75|website=www.touristinfocenter.mn|access-date=2026-01-30|language=en|first=Аяллын андууд|last=ХХК}}</ref>: * Тэрх * Цагааннуур * Хорго * Суман * Бөөрөлжүүт * Мөрөн * Алтаад == Эдийн засаг == Тариат сумын эдийн засаг нь уламжлалт мал аж ахуй давамгайлдаг боловч сүүлийн жилүүдэд аялал жуулчлал, жижиг дунд үйлдвэрлэл, орон нутгийн төсөл хөтөлбөрүүдийн нөлөөгөөр салбарын бүтцийг өргөжүүлэх хандлагатай болж байна. ===Мал аж ахуй === Тус сумын эдийн засгийн үндсэн тулгуур нь мал аж ахуй бөгөөд 2025 оны байдлаар 189,900 тоо толгой мал сүрэг бүртгэгдсэн нь сумын орлого, өрхийн үндсэн амьжиргааны эх үүсвэрийг бүрдүүлдэг. {| class="wikitable" | colspan="5" |Мал сүргийн тоо жилээр(мянга)<ref>{{Cite web|title=ҮСХ - Үндэсний статистикийн хороо|url=https://www.1212.mn/mn|website=ҮСХ|access-date=2026-02-02|language=mn-MN|last=ҮСХ}}</ref> |- |Бүс |2022 |2023 |2024 |2025 |- |Тариат | align="right" |286.8 | align="right" |203 | align="right" |167.2 | align="right" |189.9 |- |1-р баг, Тэрх | align="right" |50.9 | align="right" |33.9 | align="right" |27.3 | align="right" |30.5 |- |2-р баг, Цагааннуур | align="right" |43 | align="right" |30.4 | align="right" |25.4 | align="right" |27.8 |- |3-р баг, Хорго | align="right" |46.5 | align="right" |31.9 | align="right" |27.8 | align="right" |35.1 |- |4-р баг, Суман | align="right" |9.2 | align="right" |6.9 | align="right" |6.9 | align="right" |7.6 |- |5-р баг, Бөөрөлжүүт | align="right" |37.9 | align="right" |24.7 | align="right" |20.8 | align="right" |23.9 |- |6-р баг, Мөрөн | align="right" |64.9 | align="right" |51.3 | align="right" |42 | align="right" |44.3 |- |7-р баг, Алтайд | align="right" |34.3 | align="right" |24 | align="right" |17.1 | align="right" |20.7 |} ===Аялал жуулчлал === Тариат сум нь Хорго галт уул, Тэрхийн цагаан нуур зэрэг Монголын хамгийн олон жуулчин татдаг газруудыг хамардаг тул улирлын аялал жуулчлал эдийн засгийн чухал хэсэг болж өссөөр байна. Аялал жуулчлалын үйлчилгээний хүрээнд жуулчны бааз, гэр буудал, тээвэрлэлтийн үйлчилгээ, гар урлал, орон нутгийн бүтээгдэхүүний худалдаа зэрэг дэмжих салбарууд хөгжиж байна. == Эрүүл мэнд == Тус сумын эмнэлэг нь Архангай аймгийн арын таван сумын эрүүл мэндийн үйлчилгээний төв болдог. 20 ортой эрхлэгч эмч 1, их эмч 7 мөн эмнэлгийн тусгай мэргэжилтнүүд ажиллаж байна<ref name=":0" />. ==Эшлэл== {{Reflist}} {{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}} [[Ангилал:Тариат сум| ]] [[Ангилал:Монголын сум]] [[Ангилал:Архангай аймгийн сум]] {{geo-stub}} {{Mongolia-stub}} crqbm3t8uu25leje80iojcoea03ycj7 0 4444 857466 850878 2026-05-30T12:02:32Z ~2026-32228-49 105005 /* */ 857466 wikitext text/x-wiki '''Нумын орд''' нь нумын оддын бүлэгтэй холбоотой өрнөдийн [[зурхайн орд]] бөгөөд уг ордод нар 11-р сарын 22-аас 12 сарын 21-ийг хүртэл хугацаанд тохионо. Нумын эсрэг орд нь [[Ихэр (орд)|Ихрийн орд]] болно. Нумын орд нь зурхайн ес дахь орд бөгөөд уг ордыг аялан жуулчлах, өргөжин тэлэхтэй холбож үздэг. Уг ордод төрсөн хүмүүс шулуун шударга, хөдөлгөөнтэй, маш оюунлаг, ухаалаг, сэргэлэн, өндөр ёс суртахуунтай, шог хошин, өгөөмөр, нээлттэй, шинийг санаачлагч, өрөвч, хүч чадалтай хүмүүс байдаг боловч тэд тайван бус, огцом ууртай, тэвчээргүй, анхааралгүй мөн хүүхэд маягийн зан байдалтай байх нь элбэг. Анатомийн хувьд нум нь гуя ташаатай холбоотой. [[Газарзүй]]н хувьд нумын орд нь [[Австрали]], [[Мадейра]], [[Юннан муж]], [[Мексик]], [[Туркменистан]] гэсэн газруудтай холбоотой. Нумтнуудыг аялал жуулчлалд дуртай төдийгүй юмс үзэгдэл, эрх чөлөө, хууль ёс зэрэг олон зүйлсийн учрыг олж мэдэхэд дуртай гэдэг. Бусад ордныхонтой харьцуулахад нумынхныг хамгийн өөдрөг хүмүүс гэдэг. Нумтаны алиалагч маягийн дүрийн цаана маш оюунлаг, шинийг сэтгэгч хурц ухаан нуугдаж байдаг. Тэдний хэл нь хөдөлгөөнгүй байвч ухаан нь аянгын хурдаар ажиллаж байдаг ба амьдарлынхаа төгсгөл хүртэл энэ чадвараа хутганы ир мэт хурц байлгадаг. Тэд эерэг, өөдрөг, хошин шогч зан чанарыхаа ачаар урт наслах нь элбэг.Хамгийн гол нь нумын орд матарын ордтой тааламжгүй харилцаатай байдаг. Бие махбодийн хувьд нумын ордод төрсөн хүмүүс том хэмжээний, зөв хэлбэрийн гавлын яс, өргөн өндөр дух, зөв хэлбэрийн бие махбодь, улаавтар үстэй байх нь элбэг. Нумтнууд нэг бол өндөр, сайн хөгжсөн биетэй эсвэл дунджаас намхан байдаг. Өнгөрсөн үед нумын ордыг өндөр түвшний судалгаа, гүн ухаан, шашин, энэ насны дараахь амьдрал зэрэгтэй холбож үздэг байжээ. Домог үлгэрт нумын ордыг грек үлгэрийн баатруудыг зааж сургаж байсан Хирон хэмээх кентавртай холбож үздэг. == Алдартай нумтнууд == * [[Вүүди Аллен]], америкийн кино найруулагч, жүжигчин, хошин шогч (12-р сарын 1). * [[Людвиг ван Бетховен]], германы хөгжмийн зохиолч (12-р сарын 16 эсвэл 17). * [[Волт Дисней]], америкийн зураач, кино продюсер (12-р сарын 5). * [[Бетте Мидлер]], америкийн жүжигчин, дуучин (12-р сарын 1). * [[Френк Синатра]], америкийн дуучин, жүжигчин (12-р сарын 12). * [[Стивен Спилберг]], америкийн кино найруулагч (12-р сарын 18). * [[Иосиф Сталин]], зөвлөлтийн удирдагч (12-р сарын 18). == Гадаад холбоосууд == * [http://www.elore.com/Astrology/Study/sagittarius.htm complete information on sagittarius ] * [https://web.archive.org/web/20070928145344/http://www.punjablinks.com/addons/astro/character/sagitarius.shtml sagittarius short description] * [http://www.tomorrowsedge.net/sagittarius-child.html sagittarian children]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.daykeeperjournal.com/aarch00/0012/sunmonth.shtml sagittarius the noble soul] * [http://www.lisashea.com/lisabase/astrology/art6613.html sagittarius the versatile] * [https://web.archive.org/web/20070703042437/http://www.astrology-online.com/sagittarius.htm Information on Sagittarius] * [https://web.archive.org/web/20070611104750/http://mizian.com.ne.kr/englishwiz/library/names/zodiac/sagittarius.htm Sagittarius Profile] [[Ангилал:Зурхайн орд]] em2w8nzr5iw2vij7hr9o07i27qcxf4g 0 5579 857515 773165 2026-05-30T16:37:45Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857515 wikitext text/x-wiki [[Файл:ENSO - normal.svg|thumb|Номхон далайн хэвийн нөхцөл. Экваторын дагуух салхиар харьцангуй халуун далайн ус баруун зүг рүү шилжинэ. Өмнөд Америкийн эргийн дагуу хүйтэн ус дээш (босоо урсгал) шилжинэ.]] [[Файл:ENSO - El Niño.svg|thumb|Эль-Нино нөхцөл. Харьцангуй халуун ус Өмнөд Америкийн эрэгт хүрэх бөгөөд хүйтэн усны босоо ургал байхгүйгээс агаарын температур нэмэгдэнэ.]] [[Файл:ENSO - La Niña.svg|thumb|Ла-Нина нөхцөл. Харьцангуй халуун ус жирийн үеийнхээс илүү хол баруун зүг рүү шилжинэ.]] '''ЭНСО''' буюу '''ENSO''' нь "''El Niño-Southern Oscillation''" гэсэн үгний товчлол бөгөөд [[далай]]-[[агаар мандал|агаар мандлыг]] хамарсан [[цаг уур]]ын үзэгдэл юм. ЭНСО нь [[далай]]н гадаргуугийн усны температур хэлбэлзэх үзэгдэл ([[тропик]] орчмын зүүн [[Номхон далай]]д тохиолдоно) бөгөөд үүнийг Эль-Нино (El Niño) болон Ла-Нина (La Niña) гэж нэрлэнэ. Эль-Нино гэдэг нь "Жаал хүү" (Христын бага нас гэсэн утгатай) гэсэн [[испани]] үг бөгөөд уг үзэгдэл зул сарын баярын үеэр [[өмнөд Америк]]ийн баруун эрэгт тохиолддог тул ингэж нэрлэсэн байна<ref>{{Cite web |url=http://www.dfg.ca.gov/mrd/elnino.html |title=California Department of Fish and Game, Marine Region: El Niño Information |access-date=2007-09-04 |archive-date=2007-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070621215045/http://www.dfg.ca.gov/mrd/elnino.html |url-status=dead }}</ref>. [[Ла нина]] нь "Бяцхан охин" гэсэн утгатай үг юм<ref>{{Cite web |url=http://library.advanced.org/20901/la_nina.htm |title=El Ni?'s angry little sister |access-date=2007-09-04 |archive-date=2007-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071016145421/http://library.advanced.org/20901/la_nina.htm |url-status=dead }}</ref>. Эль Нино нь бөмбөрцөгийн өмнөд хагасын цаг уурт үлэмж нөлөөтэй болно. Энэ үзэгдлүүдийг анх 1923 онд Гильберт Валкер тодорхойлсон ба ''Southern Oscillation'' буюу ''Өмнөдийн хэлбэлзэл'' гэж нэрлэдэг нь уг үзэгдэл сар эсвэл улирал бүрд давтагддагаас үүдэлтэй байна. Эль-Нино ба Ла-Нина гэдэг нь далайн гадаргуугийн усны температур, [[тропик]] орчмын төв [[Номхон далай]]н гадаргуун усны температураас 0.5&nbsp;°C-аас илүү хэмжээгээр халах хэвийн бус нөхцлийг хэлнэ. Энэ үзэгдэл 5 сараас бага хугацаагаар үргэлжилбэл Эль-Нино, Ла-Нина "нөхцөл", 5 сараас илүү хугацаагаар үргэлжилбэл "үзэгдэл" гэж нэрлэнэ. == Ишлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20070821132549/http://www.pmel.noaa.gov/tao/elnino/nino-home-low.html The El Niño Theme Page] Explains El Niño and La Niña, provides real time data, forecasts, animations, FAQ, impacts and more. * [http://www.elnino.noaa.gov NOAA El Niño Page] * [http://www.pmel.noaa.gov/tao/elnino/el-nino-story.html The El Niño Story] * [http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/ensostuff/ensoyears.shtml ENSO events 1951 - present] * [http://www.noaanews.noaa.gov/stories2004/s2317.htm NOAA announces 2004 El Niño] * [http://www.ericjlyman.com/elnino.html El Niño and La Niña from the 1999 International Red Cross World Disasters Report] by Eric J. Lyman * [https://web.archive.org/web/20120304095831/http://www.limaperunet.com/climate/climateall.html The Climate of Peru] * [http://www.bom.gov.au/lam/glossary/soid.htm Southern Oscillation Index (SOI)] [[Ангилал:Уур амьсгал]] cdzgouiy0juxbetkxex8m4w6dlxfy3g 0 5897 857590 857452 2026-05-31T08:35:30Z HorseBro the hemionus 100126 857590 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]] | reign = 1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678 ([[Хунтайж]])<br>1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation = | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = [[Сэнгэ хунтайж]] | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч [[Мияваки Жүнко|Мияваки Жүнкогийн]] хэлснээр тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байгуулагч байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2003|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] 3a8cf8317iwed2vo0ka7ah84a28wv20 857595 857590 2026-05-31T09:02:57Z HorseBro the hemionus 100126 857595 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]] | reign = 1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678 ([[Хунтайж]])<br>1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation = | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = [[Сэнгэ хунтайж]] | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч [[Мияваки Жүнко|Мияваки Жүнкогийн]] хэлснээр тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байгуулагч байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2003|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] bfcyesmwmlxvjnggkmw53o2uym6dtfr 857599 857595 2026-05-31T09:18:02Z HorseBro the hemionus 100126 857599 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]] | reign = 1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678 ([[Хунтайж]])<br>1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation = | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = [[Сэнгэ хунтайж]] | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч [[Мияваки Жүнко|Мияваки Жүнкогийн]] хэлснээр тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байгуулагч байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, Чин гүрний эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2003|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Дипломат ажиллагаа === == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] onvqlmk7sgk0fkdud0i3m0im0lkpuiv 857604 857599 2026-05-31T09:31:33Z HorseBro the hemionus 100126 857604 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]] | reign = 1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678 ([[Хунтайж]])<br>1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation = | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = [[Сэнгэ хунтайж]] | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч [[Мияваки Жүнко|Мияваки Жүнкогийн]] хэлснээр тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байгуулагч байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, Чин гүрний эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2003|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Дипломат ажиллагаа === Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] liwmswt90tnvadyecpwadm4vx2jreuh 857611 857604 2026-05-31T11:12:13Z HorseBro the hemionus 100126 857611 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]] | reign = 1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678 ([[Хунтайж]])<br>1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation = | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = [[Сэнгэ хунтайж]] | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч [[Мияваки Жүнко|Мияваки Жүнкогийн]] хэлснээр тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байгуулагч байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, Чин гүрний эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2003|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Дипломат ажиллагаа === Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] rabwl35svjcr9icok9vd3kv3r6fiptr 857612 857611 2026-05-31T11:17:42Z HorseBro the hemionus 100126 857612 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]] | reign = 1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678 ([[Хунтайж]])<br>1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation = | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = [[Сэнгэ хунтайж]] | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч [[Мияваки Жүнко|Мияваки Жүнкогийн]] хэлснээр тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байгуулагч байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, Чин гүрний эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Дипломат ажиллагаа === Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] 74o9p9pr5uphlqsoxct484s88g8jgei 857615 857612 2026-05-31T11:22:59Z HorseBro the hemionus 100126 857615 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]] | reign = 1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678 ([[Хунтайж]])<br>1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation = | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = [[Сэнгэ хунтайж]] | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч [[Мияваки Жүнко|Мияваки Жүнкогийн]] хэлснээр тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байгуулагч байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, Чин гүрний эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Дипломат ажиллагаа === Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] ou3eqh5hyy0ketbqipgc07trv2hpgse 857616 857615 2026-05-31T11:30:16Z HorseBro the hemionus 100126 857616 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]] | reign = 1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678 ([[Хунтайж]])<br>1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation = | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = [[Сэнгэ хунтайж]] | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч [[Мияваки Жүнко|Мияваки Жүнкогийн]] хэлснээр тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байгуулагч байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, Чин гүрний эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Дипломат ажиллагаа === Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] 2sue4dh93rzyohfvhrsz4sol2990xhp 0 6090 857617 840935 2026-05-31T11:32:22Z ~2026-32385-12 105024 857617 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Жаргалан сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠵᠢᠷᠭᠠᠯᠠᠩ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Jargalan, Govi-Altai.png | mapsize = 220px | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag govi-altai aimag 2011.svg}} [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1924 он | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3,683 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 1839 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''Жаргалан''' нь [[Говь-Алтай]] аймгийн [[сум]] юм. Сумын төв нь аймгийн төв [[Алтай хот]]оос хойш 90 км орчим зайд байдаг. Сумын баруун талд нь [[Хасагт хайрхан]] уул, хойд хэсгээр нь Жаргалан уул байдаг бөгөөд говь, хангай хосолсон нутаг юм. [[Улаанбаатар]] хотоос 1130 км зайд орших Жаргалан сум нь 368 ам км газар нутагтай сум юм. 2023 оны байдлаар энэ суманд 2785 хүн оршин сууж байгаа ажээ. == Түүх == Хуучнаар Засагт хан аймгийн Үйзэн гүний хошуу бөгөөд 1924 оны 6-р сарын 5–ны өдрийн Хантайшир-Уулын аймгийн Мөнх–Өлзий дэлгэр Уулын хошууны иргэдийн анхдугаар хурлаар байгуулагджээ. Энэ хурлаар тус хошуунд Батбуянт-Уулын сум, Жаргалан-Уулын сум гэсэн 2 суманд өрх 249, гэр – 10, баг 6 харгалзуулан зохион байгуулжээ. Хожим нь дээрх 2 сум нэгдэн 1924 оны сүүлээр Жаргалан сумыг байгуулсан түүхтэй. Социализмын үед Батнайрамдал нэгдэл үйл ажиллагаа явуулдаг байсан. == Байршил == Сумын газар нутгийн баруун захаас зүүн захын цэг хүртэл шулуун шугамаар 85 км, хойноос өмнөд цэг хүртэл 83 км байдаг ажээ. Тус сум нь баруун хойд талаараа Говь-Алтай аймгийн Шарга, Баян-Уул, зүүн талаараа Завхан аймгийн Алдархаан, Цагаан хайрхан, Цагаан чулуут, Говь-Алтай аймгийн Тайшир сумтай хиллэдэг. Засаг захиргааны хувьд 3 багт хуваагдана. Нэгдүгээр баг нь Бүрэн. Сумын төвөөс зүүн хойшоо 28 километрийн зайд байдаг. Хоёрдугаар баг нь Тээл. Сумын төвөөс баруун тийш. Гуравдугаар баг нь Завхан гол орчим сумын төвөөс урагш 10 километрийн зайд байдаг. Далайн түвшнээс дээш 1000-1500 м өргөгдсөн уулын хэв шинжид хамаарагдах, Хасагт хайрхан уул нь далайн түвшнээс 3000-3400 т орчим өндөр өргөгдсөн. Жаргалан сумын нутгийн уур амьсгал нь [[Их нууруудын хотгор]]ын уур амьсгалтай салшгүй холбоотой эрс тэс юм. Уур амьсгалын үндсэн шинж нь гандуу дулаан зун, хахир хүйтэн өвөлтэй. МУГЖ,Аккордионч,Хөгжмийн зохиолч Гончигийн Тэрбиш 4f55z7bf0l8098sodtdiahdwm1e03ik 0 7045 857512 857221 2026-05-30T16:09:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857512 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oilshale.jpg|thumb|Шатдаг занараар гал түлж буй нь]] [[Файл:OilShaleEstonia.jpg|thumb]] [[Файл:OilShaleFossilsEstonia.jpg|thumb]] '''Шатдаг занар''' нь органик бодисын ([[кероген]]) өндөр агуулга бүхий нарийн ширхэгтэй [[чулуу|тунамал чулуулаг]] юм. Шатдаг занараас [[газрын тос|түүхий газрын тостой]] төстэй найрлага бүхий шингэн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авч болно. Шатдаг занар нь геологийн нэр томъёоны хувьд [[занар]]аас өөр чулуулаг бөгөөд, шатдаг занараас гарган авсан тос нь газрын тосноос бага зэрэг ялгаатай байна<ref name=wec74>WEC (2004), p. 74</ref>. Шатдаг занар нь харьцангуй өргөн тархалттай [[ашигт малтмал]] бөгөөд томоохон ордууд [[АНУ]], [[Бразил]], [[БНХАУ]], [[Эстони]]д байдаг. Дэлхийн шатдаг занарын нөөц (газрын тосонд шилжүүлсэн нөөц) 2.8–3.3 трилион (2.8–3.3&nbsp;x&nbsp;10¹²) [[баррель]] байна<ref name=wec101>WEC (2007), p. 101-102</ref><ref name=aeo2006>{{cite paper | title = Annual Energy Outlook 2006 | publisher = [[Energy Information Administration]] | date = February 2006 | url = http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/pdf/0383(2006).pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-22}} </ref><ref name=andrews>{{cite paper | last = Andrews | first = Anthony | title = Oil Shale: History, Incentives, and Policy | publisher = Congressional Research Service | date = [[2006-04-13]] | url = http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-25 }} {{Webarchiv|url=http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf |wayback=20191212111028 |text=Oil Shale: History, Incentives, and Policy |archiv-bot=2026-05-30 16:09:04 InternetArchiveBot }}</ref><ref name=unconventional> {{cite paper | title = NPR's National Strategic Unconventional Resource Model | publisher = [[United States Department of Energy]] | date = April 2006 | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NSURM_Documentation.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-07-09}}</ref>. Шатдаг занарыг нэрж (химийн аргаар боловсруулан) синтетик газрын тос, хий гарган авч болно. Энэ шингэн бүтээгдэхүүнийг "шатдаг занарын тос", "хий" гэж нэрлэнэ. Мөн шатдаг занарыг шууд түлш болгон хэрэглэж (шатааж) болохоос гадна химийн болон барилгын материалын түүхий эд болгон хэрэглэж болно<ref name=dyni> {{Cite paper | last =Dyni | first =John R. | title =Geology and resources of some world oil-shale deposits. Scientific Investigations Report 2005–5294 | publisher = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey | year = 2006 | url = http://pubs.usgs.gov/sir/2005/5294/pdf/sir5294_508.pdf | format=PDF | accessdate =2007-07-09}} </ref>. Газрын тосны нөөц шавхагдаж, үнэ ихээр нэмэгдэж буй өнөө үед шатдаг занар нь газрын тосыг орлох эрчим хүчний эх үүсвэр гэж тооцогдож байгаа болно<ref name=evi>{{Cite paper | title = Energy Security of Estonia | publisher = Estonian Foreign Policy Institute | date = September 2006 | url = http://www.evi.ee/lib/Security.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-10-20 }}</ref><ref name=doe>{{Cite web | title = Oil Shale Activities | publisher = [[United States Department of Energy]] | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070813012953/http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | url-status = dead }}</ref>. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Oil shale}} *[http://www.kirj.ee/oilshale/ Oil Shale. A Scientific-Technical Journal]. Estonian Academy Publishers. ISSN 0208-189X *[https://web.archive.org/web/20060925211118/http://energy.cr.usgs.gov/other/oil_shale/pubs_data.html Selected online oil shale publications by the U.S. Geological Survey] *[http://www.mrw.interscience.wiley.com/emrw/9783527306732/ueic/article/a18_101/current/html Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry article on oil shale]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (requires registration). Retrieved on [[2007-08-04]] * {{cite book |name = Andersson |first = Astrid |name2 = Dahlman |first2 = Bertil |name3 = Gee |first3 = Sven |name4 = Snäll |title = The Scandinavian Alum Shales |year = 1985 |pages = 49 |url = http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |isbn = 9171583343 |accessdate = 2007-10-20 |archive-date = 2007-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070928003624/http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |url-status = dead }} *{{cite web |url=http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |title=Estonian oil shale |author=Mihkel Koel |date=1999 |accessdate=2007-10-20 |archive-date=2007-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029040633/http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |url-status=dead }} *[https://web.archive.org/web/20080512001727/http://www.mines.edu/outreach/cont_ed/oilshale/index.html 27th Oil Shale Symposium] * {{cite web | author = Daniel Fine | Publisher = Heritage Foundation | title = Oil Shale: Toward a Strategic Unconventional Fuels Supply Policy | date = [[2007-03-08]] | url = http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071020200615/http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | url-status = dead }} * {{cite web | title = Statement Of Thomas Lonnie Assistant Director for Minerals, Realty & Resource Protection, Bureau of Land Management, U.S. Department of the Interior before the Senate Energy and Natural Resources Committee. Oversight Hearing on Oil Shale Development Efforts | date = [[2005-04-12]] | url = http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071025141852/http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | url-status = dead }} [[Ангилал:Шатдаг занар| ]] [[Ангилал:Тунамал чулуулаг]] {{Energy-stub}} {{Geology-stub}} {{Geologic-formation-stub}} rvo2xzkw12vjgk1rstchkwv6cdiizb2 0 7583 857472 857464 2026-05-30T12:10:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 857472 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын эзэнт гүрний тэргүүлэх төрийн эмэгтэй}} {{Инфобокс хатан |name = Сорхагтани |image = TuluiWithQueenSorgaqtani.jpg |caption = Сорхагтани Бэхи нөхөр [[Тулуй]]н хамт. [[Рашид ад-Дин]], 14-р зуун. |coronation = |spouse = [[Тулуй]] |issue = [[Мөнх хаан]]<br />[[Хубилай хаан]]<br />[[Хүлэгү]]<br />[[Аригбуха хаан|Аригбуха]] |house = [[Хэрэйд]] |father = [[Жаха Хамбу]], [[Тоорил хан]]ы дүү |mother = Васай |religion = [[Дорнодын сүм]] |birth_date = {{circa|1199}}<ref>{{Cite journal|author=[[許正弘]]|url=https://www.his.ntnu.edu.tw/publish01/downloadfile.php?periodicalsPage=2&issue_id=16&paper_id=87|title=〈唆魯禾帖尼生卒年壽及其相涉史〉|journal=《臺灣師大歷史學報》|location=[[Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]|publisher=[[國立臺灣師範大學|國立臺灣師範大學歷史學系]]|year=2015|volume=|issue=第53期|pages=第70頁|quote=對讀前揭《元史·許國禎傳》，兩條材料所記無疑為一事，下筆著墨濃淡有別，治病功勞則各執一詞，甚至不及彼此名諱。〈顏天翼神道碑〉的敘述顯得更為詳瞻與生動，最重要的是，《元史・許國禎傳》不詳的醫治時間，在此明確被繫於蒙哥即位（1251）之後。唆魯禾帖尼在1252年正月逝世，接受治療當在1251年，時年五十三歲，據以推算應生於1199年。}}</ref> |birth_place = [[Хэрэйдийн ханлиг]] |death_date = 1252 оны 3 сарын 1<ref name="Sorghaghtani death day 1">{{Cite journal|author=[[Hung Chin-fu]]|url=https://www2.ihp.sinica.edu.tw/file/2904qEiyTWA.pdf|title=〈唐妃娘娘阿吉剌考〉|journal=《中央研究院歷史語言研究所集刊》|location=[[Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]|publisher=[[Academia Sinica|Institute of History and Philology, Academia Sinica]]|date=2008|volume=79|issue=1|pages=41－62|language=zh|quote=拖雷忌日在九月，玉華宮影堂有祭；唐妃忌日在正月，玉華宮影堂亦有祭。《元史·文宗紀三》載，至順元年（1330）十二月「乙丑（十九日），遣集賢侍讀學士珠遘詣真定，以明年正月二十日祀睿宗及后于玉華宮之神御殿」睿宗皇后忌日為正月二十日，這是又一旁證。同書〈文宗紀四〉載，至順二年十二月「庚申（十九日），遣集賢直學士答失蠻詣真定玉華宮，祀睿宗及顯懿莊聖皇后神御殿」。如同至順元年那次一樣，這次也是十二月十九日決定人選，遣赴真定，估計祭祀日期應當也是一個月後的正月二十日。至順三年以後，玉華宮神御殿正月之祭可能有變。或者日期更動或者不再舉行。重紀至元三年（1337），羊歸建議「每年宜於正月二十日致祭」，真正原因，我們不清楚，但正月二十日為唐妃忌日，應當沒有問題。|access-date=2023-03-08|archive-date=2023-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230308173652/https://www2.ihp.sinica.edu.tw/file/2904qEiyTWA.pdf}}</ref><ref name="Sorghaghtani death day 2">{{Cite book|author1=[[Кэ Шаоминь]]|editor=|title=《新元史‧卷六‧本紀第六‧憲宗》|location=[[Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]|publisher=|date=|pages=|isbn=|accessdate=|url=|language=zh|quote=二年春正月，帝幸失灰之地。命皇弟旭烈兀討木剌夷，以乃蠻人怯的不花爲前鋒。皇太后客烈亦氏崩。置經略司於汴。以忙哥、史天澤、楊惟中、趙壁等爲經略使，屯田唐、鄧諸州。}}</ref> (62 орчим насалсан) |death_place = [[Монголын эзэнт гүрэн]] |burial_date = |burial_place = [[Ганьсү]] (сүмд) }} '''Сорхугтани Бэхи''' ({{MongolUnicode|ᠰᠤᠷᠬᠠᠭᠳᠠᠨᠢ ᠪᠡᠬᠢ|v}}1199 орчим төрсөн- 1252 оны 3-р сарын 1-нд нас барсан) - [[Чингис хаан]]ы бага хүү [[Тулуй]]н хатан байсан бөгөөд [[Мөнх хаан|Мөнх]], [[Аригбөх]], [[Хубилай хаан|Хубилай]], [[Хүлэгү]] хаадыг төрүүлсэн эх, Чингис хааны дархан бэр юм. Тэрээр [[Тоорил хан|Тоорил ван хаан]]ы дүү [[Жаха Хамбу]]гийн бага охин бөгөөд Чингис хааны Жүрчидэйд эхнэр болгосон [[Ибага бэхи]] хатны дүү юм. ==Амьдрал== Сорхугтани нь [[Хэрэйд]]ийн [[Тоорил хан]]ы бага дүү [[Жаха Хамбу]]гийн охин юм. [[Монголын нууц товчоо]]нд бичсэнээр 1203 оны үед Тоорил хан [[Тэмүжин]]ээс хүчирхэг байхад Тэмүжин [[Тоорил хан]] том хүү [[Зүчи]]йг хүргэн болгохоор санал болгож, 2 овог аймгаа нэгтгэе гэх санал тавив. Гэвч [[Тоорил хан]] энэ саналыг эсэргүүцэн энэ тухай ярих үеэр Тэмүжинг алахыг завдсан. Гэвч Тэмүжин энэ төлөвлөгөөг мэдээд яг эгзэгтэй үед нь зугтсан байдаг юм. [[Хэрэйд|Хэрэйдүүд]] дайнд явах замдаа өөр аймагтай тулгаран Тоорил хан [[Найман]]- уудад алуулжээ. Харин түүний дүү Жаха Хамбу нь Тэмүүжинг дэмждэг байсан ба өөрийн 2 охиныг түүнд өгчээ. Чингис хаан том охинтой гэрлээд (сүүлд нь [[Жорчидай|Жүрчидэй]]- д өгсөн), харин бага охиныг нь өөрийн хүү [[Тулуй]]д өгчээ. Сорхугтанийн эцэг Жаха Хамбу нь 1204 онд [[Хэрэйд|Хэрэйдүүд]] Чингис хааны эсрэг босоход амь үрэгдсэн. 1232 онд Сорхугтани бэхийн авааль нөхөр [[Тулуй]] 40 настайдаа нас баржээ. [[Өгэдэй хаан]] нь бэлэвсэн бэр дүү Сорхагтанийг ихээхэн хүндэлж, ивээлдээ байлгажээ. Тухайн үед нэр хүнд бүхий бэлэвсэн эмэгтэйг ганц бие байлгалгүй, өөрийн цусан төрлийн хүний халамжинд үлдээдэг байсны дагуу Өгэдэй Сорхагтани бэхийг өөрийн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг]]т эхнэрээр өгөхөөр зэхсэн тухай Монголын нууц товчоонд гардаг. Дөрвөн хүүгээ халамжлах хүнгүйгээр орхихгүй гэсэн нэрийдлээр Сорхагтани Гүюгийн гэргий болох саналыг хүлээж аваагүй. 1241 онд Өгэдэй хаан нас барсанаас хойш 1246 он хүртэл түүний эхнэр [[Дөргөнэ]] хатан хаан ширээг барьж их хуралдайн шийдвэрээр Гүюг төрийн эрхийг залгамжлан авчээ. Энэ зуур Сорхугтани Гүюгийн дүү Боржигины толгойлогч Алтан ургийн хамгийн ахмад нь болох [[Бат хаан]]тай нэгдэв. 1248 онд Гүюг Бат хааны газрыг эзлэхээр дайтаж яваад нууцлаг шалтгаанаар өөд болжээ. Үүнд Сорхугтани хамаатай байж болох таамаг эдүгэ судлаачдын дунд байдаг. Гүюг нас барсны дараа Сорхагтани өөрийн том хүү Мөнхийг Бат хаан руу явуулж, Бат хаан түүнийг олон тулаанд хамт тулалдсан гээд цэргийн ахлагч болгон томилжээ. Сорхугтани бэхи нь 1252 оны гуравдугаар сард насан өөд болсон бөгөөд түүнийг Хятадын [[Ганьсу|Ганьсу муж]]ид байдаг христийн сүмд оршуулсан байна. ==Нөлөө== Сорхагтани бэхи нь Монголын төдийгүй дэлхийн түүхэнд гүн ул мөр үлдээсэн аугаа хатад, төрийн зүтгэлтэн эмэгтэйчүүдийн нэг мөн. Дэлхийн олон орны түүх соелд жинтэй хувь нэмэр оруулсан Мөнх, Хубилай, Хүлэгү, Аригбөх хаадыг төрүүлсэн эх Соргагтани бэхийн тухай түүхэн эх сурвалжуудад ийн үлдсэн байдаг: хүүхдүүд нь хаан болохоос өмнө Монголд ирсэн Италийн [[Плано Карпини]] "энэ хатан татаруудын дунд маш нэр хүндтэй", Персийн түүхч [[Рашид ад-Дин]] "тэрээр маш ухаантай, дэлхийн бүх дээдсийн эмэгтэйчүүдээс онцгой ялгарах хүн", Ойрох Дорнодод амьдарч байсан жүд (еврей) эмч [[Бар Хэбрэүс]] гэгч түүнийг "бүх хүүхдээ төрийг гайхамшигтайгаар барихад сургаж хүмүүжүүлсэн аугаа хатан" гэжээ. Авга ах [[Тоорил хан]]ы нэгэн адил Соргагтани бэхи нь [[христийн шашин]]ны несторын урсгалыг шүтдэг байжээ, үүнийг нас барснаас нь 20 жилийн дараа Монголд ирсэн [[Марко Поло]] давхар баталдаг. Гэвч тэрээр бүх шашинд хүлээцтэй ханддаг ухаалаг хүн байсныг түүний амьдралын замнал харуулдаг. Хубилай хожим [[Ромын пап|Ромын Пап-д]] захидал бичиж католикийн олон зуун номлогч өөр рүүгээ ирүүлэхийг хүссэн нь биелэж, тэрээр 1289 онд зарлиг буулган Хятадад анхны [[католик]] сүм байгуулсан нь эхийнх нь шууд нөлөө байжээ. Сорхагтани Бэхи Хубилайн эрдэм номд анхаарч, Толочу гэдэг уйгар багшаар монгол бичиг заалгасан гэдэг. ==Үр хүүхэд== Сорхагтани бэхийн 6 хүүхэд: # [[Мөнх хаан]]: [[Их Монгол Улс]]ын [[Хаан|Их хаан]] (1251-1259) # [[Есүбух гүнж|Есүбуха]], [[Хонгирад|Хонгирадын]] Ожин хүргэнд өгсөн # [[Думуган]], [[Онгуд|Онгудын]] Нэгүдэй хүргэнд өгсөн # [[Хубилай хаан]]: Их Монгол болон [[Юань]] гүрний [[Хаан|Их хаан]] (1260–1294) # [[Хүлэгү|Хүлэгү хаан]]: Персийн [[Ил Хаант Улс]]ын хаан (1256–1264) # [[Аригбөх]] түүний 4 дэх хүү бөгөөд [[Хаан|Их хаан]]д өргөмжлөгдсөн боловч богино хугацаанд буюу 1260 он хүртэл төрийн эрхийг барьжээ. Тулуй, Сорхагтани хоёрын удмын хаад олон зууны турш (1251-1691 онуудад) Монгол улсын төрийн эрхийг барьж, захирчээ. ==Ашигласан номын жагсаалт== * [[Жанин Дэвис-Кимбалл]], Дайчин бүсгүй, Архелогийн олдвороор олдсон түүхийн дурсгалууд. (2002) Хуудас 223-226. ISBN 0-446-52546-4 * [[Питер Жэксон]], Монголчууд ба өрнийн ертөнц, 1221-1410 (2005) * [[Игорь де Рачевильц]], Их хаад (1971). * Жак Уэтерфорд Монгол хатдын нууц (2010) [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:Монгол хатан]] [[Ангилал:12-р эсвэл 13-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн]] bq2ksxmjunk312xjvhyznnegqpd3if8 0 8627 857470 857185 2026-05-30T12:04:15Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857470 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-05-30 12:04:15 InternetArchiveBot }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] dcboet4dgsk8fc9d8rsisnop3pf3g6p 0 8885 857465 857404 2026-05-30T11:59:13Z Avirmed Batsaikhan 53733 857465 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Capital punishment in the world purple-green.svg|thumb|300px| Цаазаар авах ялын системийг харуулсан дэлхийн газрын зураг<br /> '''Тайлбар:''' {{legend|#1b7939|Цаазаар авах ялыг халсан, эсвэл хэрэглэхээ больсон улсууд}} {{legend|#add4a0|Дайны байдал зэрэг тусгай нөхцөл байдлаас бусад үед цаазаар авах ялыг халсан улсууд}} {{legend|#c3a4cf|Сүүлийн 10 жилд цаазаар авах ял оноогоогүй улсууд}} {{legend|#742881|Цаазаар авах ял хэрэглэдэг улсууд}} ]] '''Цаазаар авах ял''' бол гэмт хэрэг үйлдсэн хүнд төрөөс хуулийн дагуу ногдуулж буй ялын дээд хэмжээ юм. 2015 онд гэхэд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын гишүүн 193 орноос 169 улсад цаазын ялыг зогсоосон байна. 2022 оны байдлаар цаазын ялыг халсан орны тоо 108 болж өссөн байна. Эдгээр улсын олон нийт цаазаар авах ялыг хуульчилсан аллага гэж үзжээ. 28 орон хуулийн заалттай боловч цаазлах ял оноохгүй болжээ. 8 улс тун онцгой тохиолдолд хэрэглэж байна. Хэдийгээр дэлхийн улсуудын олонх нь цаазаар авах ялыг халсан ч дэлхийн хүн амын 60 гаруй хувь нь цаазаар авах ялыг хэрэглэдэг 56 улс оронд амьдарч байна: [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Умард Солонгос]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Индонез]], [[Пакистан]], [[Бангладеш]], Нигери, [[Этиоп]], [[Египет]], [[Иран]], [[Саудын Араб]], [[Япон]], Өмнөд Солонгос, [[Тайвань]], [[Шри Ланка|Шри-Ланка]] зэрэг улсуудад цаазаар авах ялыг гүйцэтгэдэг. [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей]] 2007-оос 2018 оны хооронд цаазаар авах ялыг ирээдүйд бүрмөсөн халахыг зорьж, хэрэглэхээс түдгэлзэхийг уриалсан тогтоолыг 7 удаа гаргажээ. == Цаазаар авах төрлүүд == [[File:Beccaria - Dei delitti e delle pene - 6043967 A.jpg|thumb|[[Cesare Beccaria]], ''Dei delitti e delle pene'']] Хүн төрөлхтний түүхэнд цаазлан хороох тоогүй олон арга бодож олсон гэдэг. Түүнээс өдий болтол хэрэглэж байгаа нь [[Галт зэвсэг|галт зэвсгээр]] буудах, цахилгаан сандалд суулгах, хортой тариа хийх, хорт хийгээр утах, толгойг нь цавчих, цулуугаар шидэх, ангал руу нисгэх зэрэг аргууд түгээмэл хэрэглэгддэг гэнэ. ;Дүүжлэх Зориулалтын тавцан, модны мөчир төдийгүй, салан дээр зоосон шонд дүүжилдэг уламжлал зарим оронд эртнээс нааш байжээ. Үхдэл тээсэн сал голоор урсаж явахыг эрэг дээр байсан хүмүүс харж "хүмүүжнэ" хэмээн эрх баригчид үздэг байж. Өнөөдөр дэлхийн 50 гаруй орон дүүжлэн хороох ял оноож байна. ;Буудах Хамгийн түгээмэл арга. Ихэнх оронд буудан хороох ялыг үнэ төлбөргүй хийдэг. Үүнийг тодруулдгийн учир нь [[Нацист Герман|Нацист Германд]] цаазлуулсан хүний гэр бүлээр цаазын зардлыг нөхөн төлүүлдэг байсантай холбоотой ажээ. Иракийн эрх баригчид самуун дэгдээсэн [[Курдүүд|курдүүдыг]] цаазласны дараа гэр бүлээс нь 300 динар авдаг байсан ажээ. Сумны болон бууны элэгдэл хорогдлын төлбөр хийгээгүй хятадууд хамаатан садныхаа хүний цогцсыг авч чаддаггүй гэнэ. ;Толгой цавчих Энэхүү хуульчилсан аллагыг гүйцэтгэхэд гүйцэтгэгчийн ур чадвар маш их үүрэгтэй. Хоёр зууны тэртээ Францын агуу их хувьсгалын үед нэг ээлжинд нэг хүн 60 гаруй толгой цавчиж ихээхэн цуцдаг байсан ажээ. Иймд доктор Ж.Гийотин гэгч зориулалтын [[гийотин]] машин бүтээж хувьсгалчдад тусалсан байна. 160 кг-ын жинтэй хурц хутга бүхий энэ төхөөрөмжийг зохиогчийнх нь нэрээр нэрлэжээ. 21-р зууны эхэнд хүний толгой цавчиж цаазлах ялыг зөвхөн [[Саудын Араб]]т хэрэглэж иржээ. Хар тамхины хууль бус наймаачдыг цаазлах хууль 1980-аад онд гарсанаас хойш энэ улсад 100 гаруй хүний толгойг цавчжээ. ;Хорт тариа [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын ихэнх мужид энэ аргыг хэрэглэдэг. Хүний судсанд хийсэн тариа ухаан алдуулж булчинг сулруулж, уушиг зүрхний ажиллагааг зогсоодог байна. ;Хорт хий Тусгай өрөөнд хорт хийгээр утах аргыг [[Нацист Герман|Нацист Германд]] бус [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗСБНХУ]]-д санаачилжээ. Дотоодыг хамгаалахын ажилтан И.Д.Берг гэгч автомашины утааг тэвш рүү оруулан хэрэгтнүүдийг хордуулж хороох арга бодож олсон байна. Хорт хийн аргыг 1956 оноос АНУ-д хэрэглэж эхэлжээ. Цианит калийг хүчилд хийхэд ялгарах хийгээр хэрэгтнийг хордуулдаг байна. ;Цахилгаан сандал Үүнийг агуу их зохион бүтээгч [[Томас Эдисон]] бүтээжээ. Түшлэгт сандалд суулгаж хөдөлгөөнгүй болгож хүлсэн хүний толгой ба хөлд нь зэс электрод холбодог байна. 1900 вольтын хүчдэл өгөхөд хүний зүрх тэсдэггүй байна. АНУ-д цахилгаан сандал дээр суулгаж хороох ялыг гүйцэтгэдэг. ;Чулуугаар шидэх Хүн төрөлхтний эртний үед хүн болгон чөлөөтэй оролцох боломжтой "ардын цааз" байжээ. Одоо энэ аргыг зургаан улс хэрэглэдэг аж. Хэрэгтэнг шонд дүүжилж байгаад чулуу нүүлгэнэ. Эндээс хэрэгтний тархины гэмтэл нь үхэлд хүргэх гол шалтгаан болно. ;Хүчилд уусгах Иракт энэ цаазыг хэрэглэдэг байжээ. Хүчлээр дүүргэсэн цементэн онгоцонд эхлээд хэрэгтний гар, хөлийг дүрнэ. Энэ аргаар Ливаны коммунист намын Төв хорооны нарийн бичгийн дарга Ф.Хелүг цаазалжээ. ;Хаднаас шидэх Манай эриний өмнөх үеэс уламжлагдсан энэ аргыг дэлхийн 2-р дайны үед фашист германыхан хэрэглэж байжээ. Дараа нь улаан хамгаалагчдын үед Хятадууд хэрэглэж байсан бөгөөд 770-аад жилийн өмнө [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] [[Юньнань муж|Юньнань мужид]] илгээсэн монголчуудыг ингэж цаазалсан түүх байдаг. Харин одоо Исламын зарим орнууд энэ аргыг хэрэглэж байна. == Цаазаар авах ял оноох == Дэлхийн 13 оронд хэрэгтнийг нас харгалзахгүй цаазаар авдаг байна. Үүнийг эрх чөлөөт АНУ-д хийдэг, тухайлбал [[Луизиана]], [[Арканзас]] мужид 15 настай, [[Миссисипи|Миссисипид]] 14-тэй, [[Флорида|Флоридад]] 13-тай хүүхдийг цаазлан хороосон бол Иранд 10 настай хүүхдийг жирэмсэн эмэгтэйн хамт цаазалжээ. Сүүлийн 10 гаруй жилд Ираны 13 хүүхэд хуульчилсан аллагад өртсөн байна. Ихэнх улсад эх орноосоо урвасан тохиолдолд ялын дээд хэмжээ оноодог. Зарим улс орон өөрийн зан заншлын өвөрмөц онцлогоо хадгалах зорилгоор цаазлах ялыг хэрэгжүүлдэг байна. * Бусадтай энгэр зөрүүлсэн эхнэр хүн - БНАСАУ, Иран * Янханчлах - Иран * Хүн нэрээ гутааж арчаагүй амьдрах - Иран * Tамхи татах явдал дөрөв дэх удаагаа давтагдвал - Иран * Эрийг эмлэх - Иран, Мавритани * Нэг бус удаа архи уух - Иран * Садар самуун сурталчлах, янхны газар байгуулах, зуучлах, тамхи хулгайгаар хил давуулах, үхэр хулгайлах - Хятад * Галдан шатаах - Марокко, Баруун Сахар * Хар зах дээр наймаа хийх - Мозамбик * Хүндрүүлэх нөхцөлд агаар, ус бохирдуулсан - Йемен * [[Мухаммед]] бурхны нэрийг бузарлах - Пакистан * Хар дом, хараал хийж хүний амь бүрэлгэх - Руанда == Цаазаар авах ял ба Монгол Улс == Монгол Улс 2012 онд Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсын пактын Цаазаар авах ялыг халах тухай нэмэлт хоёрдугаар Протоколд нэгдэн орсноор Монгол Улс цаазын ялыг хэрэглэхгүй байх үүргийг олон улсын өмнө хүлээх болсон. Улмаар 2015 оны 12-р сард батлагдаж, 2017 оны 7 сарын 1-нээс хэрэгжүүлж эхэлсэн Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулгад цаазаар авах ялыг ялын төрлөөс албан ёсоор хассан байна. 1988-2005 хүртэл 800 гаруй хүнд Монгол Улсад цаазын ял оноосон байдаг юм. == Гадаад холбоос == {{commonscat|Capital punishment|Цаазаар авах ял}} [[Ангилал:Цаазаар авах ял| ]] [[Ангилал:Хүний эрх]] 6cw5jtzqhmtvlffzo7zvpd984o633hx 0 9223 857490 857199 2026-05-30T14:06:17Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857490 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км² | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 7zjyywzj72fsg99ezytx6zspgl9nxtn 0 9820 857576 856414 2026-05-31T03:48:48Z ~2026-29269-46 104596 /* Алдартнууд */ 857576 wikitext text/x-wiki {{Ялгах5|ястанг|Дөрвөд (салаа утга)}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Дөрвөд <br />{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил | pop = 130,000–150,000 | region1 = {{flagcountry|Монгол}} | pop1 = 83,719 | ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 54,000 | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Дөрвөд'''<ref>''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл "н"-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.</ref> - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]</ref>. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий<ref>ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.</ref>. [[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна. ==Түүх== [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 11-р зүйлд [[Дува сохор]]ын 4 хөвүүнийг Добу мэргэн ахаас салж "дөрвөн овогтон" болов гэж бичсэн байдаг. ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав</ref>) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9 дүгээр зууны эцэс, 10 дугаар зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ " [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов"{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8 дугаар зууны эцэс, 9 дүгээр зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос [[Хиад]] гаралтай язгуурын монгол овог гэдгийг баталдаг. 12 дугаар зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж XIII зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв. 10 дугаар зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], Эрчис мөрний хавиар, 12 дугаар зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин Цэцэйхэнийг Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ. Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутаглаж, Цагаадай хааны захиргаанд оржээ. Ойрадууд тэр дундаа дөрвөдүүд их хааныхаа нэрийг хэлэхгүй хэмээн "цагаан" гэдгийг "гялаан" гэж хэлсээр ирсэн уламжлал одоо ч байсаар байна. Дөрвөдүүд нүүдэллэн ирсэн нутгийнхаа уугуул уйгар, түрэг иргэдийг өөртөө уусган нэгтгэжээ. Өгөөдэйн хүү Гүег хааныг нас барсны дараа Их монгол улсын дараагийн хааныг сонгоход Өгөөдэй, Цагаадайн үр хойчис нэг тал, Зүчи, Тулуйн хойчис нэг тал болон зөрчилдөж, улмаар Тулуйн хүү Мөнх хаан болсноор Өгөөдэйн талыг дэмжсэн овог аймгууд (торгууд, хошууд гэхчилэн) Цагаадайн хаант улс руу нүүдэллэн, нэгдсэнээр Ойрадууд улам хүчирхэгжсэн. Энэ үеэр Монголын нууц товчоонд дурдагддаг таргад, тайчууд овог дөрвөдөд нэгджээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14 дугаар зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч, засаг захиргааны бүтцийн хувьд дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 17 дугаар зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг болох зүүн дөрвөдүүд нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу дээд монголчууд гэдэг. Цогт хунтайж шарын шашны улааны урсгалыг хамгаалан Түшээт ханаас урван Хөх нуурын газар албатуудаа аван одсон учир Түшээт хан Гомбодорж хадам аав Дөрвөдийн Далай тайшаас туслалцаа эрснээр ийнхүү хошууд, дөрвөдүүд шарын урсгалыг хамгаалан Цогт тайжтай тулалдан устгаж, улмаар Төрбайх гүүш Хошуудын хаант улсыг байгуулан Төвдийн хаанаар олон жил суусан. Мөн их, бага дөрвөдүүд [[Далай тайш|Далай тайшийн]] удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, Урал мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, бусад аймгуудад нь ч бас дөрвөдийн хойчис тархан амьдарч байна. Ижил мөрөнд очсон их дөрвөд аймаг нь Донын козакуудтай нэгдэж, шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсноор бузаав халимаг гэгдэх болсон нь Халимагийн хүн амын 15 хувийг эзэлдэг. Түүхчид бузаав халимаг гэдгийг (1) Донын козакуудтай нэгдсэнээр буу хэрэглэх болсноор буутай халимаг гэж нэршсэн, (2) шашнаа сольсон учир бусад халимагууд нь тэднийг бузар халимаг гэсний сунжирсан нэршил гэж хоёр янзаар тайлбарлаж иржээ. Үлдсэн баруун дөрвөдүүд нь баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}</ref> Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. Зүүнгарын хаант улс мөхсний дараа 1759 оноос<ref name=":0" /> эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ. Хойдын Амарсанаа 1757 онд Манжид ялагдаад Оросын нутаг руу зугатахдаа ойрын шадар албатуудаа дөрвөдүүдийн дунд үлдээсэн нь 1925 он хүртэл Дөрвөдийн Зоригт хан аймгийн Сүжигт засгийн хошуу нэртэй явж ирсэн бөгөөд тэд дөрвөдүүдийн дунд нэгдэн уусжээ. Мөн БНХАУ-ын Хар мөрөн муж (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14 дүгээр зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг. Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна. Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна. 17 дугаар зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлд, урианхай ястнуудаас сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ дөрвөн ястнаас үүссэн. Захчин хүмүүсийг "Тойроод харахаар Торгууд шиг, Дөхөөд харахаар Дөрвөд шиг, Ойртоод харахаар Өөлд шиг, Урдаас нь харахаар Урайнхай шиг" гэдэг хэлц яриа үүнээс үүдэлтэй. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай. ==Алдартнууд== '''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах|Ө.Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид|Б.Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), Ц.Молом (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), Ж.Амарсанаа (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), С.Амарсайхан (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн). '''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил). '''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал Б.Дэжид (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), Өлзийн Цагаанбилэг (Ховд аймгийн Дөргөн сум) '''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. Цагаанбилэгийн Цэдэн (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил). '''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Б.Батжаргал (Бөхмөрөн), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд). '''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) '''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) '''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн) '''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан). '’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, '''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': О.Балжинням (Ардын багш, Наранбулаг), Самбуугийн Сарантуяа (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), С.Жавхлан (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил). '''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан, багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн), Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн), А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), Магсаржав (Давст, Тэс), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил). '''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил) '''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Л.Энхсаруул (Ховд), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил). '''УРЛАГ, УРАН БҮТЭЭЛИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), хөгжмийн зохиолч, МУ-ын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Магсаржав (Давст, Тэс), алдарт фото зурагчин, Гамма агентлагийн Ц.Батзориг (Сагил), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин Цэрэнболд (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ Б.Дашдондог (Сагил), Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий). '''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь). '''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд) '''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал Басан Бадьминович Городовиков. Алдарт туульч, дуучин О.Цагаанзам. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова. '''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''': '''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил). == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] * [[Халимаг]] * [[Ойрад]] * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] == Зүүлт, иш баримт == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] nf43su8a1h8lr7czkz5owem3dm81k1t 857578 857576 2026-05-31T05:19:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 857578 wikitext text/x-wiki {{Ялгах5|ястанг|Дөрвөд (салаа утга)}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Дөрвөд <br />{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил | pop = 130,000–150,000 | region1 = {{flagcountry|Монгол}} | pop1 = 83,719 | ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 54,000 | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Дөрвөд'''<ref>''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл "н"-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.</ref> - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]</ref>. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий<ref>ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.</ref>. [[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна. ==Түүх== [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 11-р зүйлд [[Дува сохор]]ын 4 хөвүүнийг Добу мэргэн ахаас салж "дөрвөн овогтон" болов гэж бичсэн байдаг. ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав</ref>) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9-р зууны эцэс, 10-р зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ " [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов"{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8-р зууны эцэс, 9-р зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос [[Хиад]] гаралтай язгуурын монгол овог гэдгийг баталдаг. 12-р зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж 13-р зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв. 10-р зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] мөрний хавиар, 12-р зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин [[Цэцэйхэн|Цэцэйхэнийг]] Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ. Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутаглаж, Цагаадай хааны захиргаанд оржээ. Ойрадууд тэр дундаа дөрвөдүүд их хааныхаа нэрийг хэлэхгүй хэмээн "цагаан" гэдгийг "гялаан" гэж хэлсээр ирсэн уламжлал одоо ч байсаар байна. Дөрвөдүүд нүүдэллэн ирсэн нутгийнхаа уугуул уйгар, түрэг иргэдийг өөртөө уусган нэгтгэжээ. Өгөөдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг хааныг]] нас барсны дараа Их Монгол улсын дараагийн хааныг сонгоход Өгөөдэй, Цагаадайн үр хойчис нэг тал, Зүчи, Тулуйн хойчис нэг тал болон зөрчилдөж, улмаар Тулуйн хүү Мөнх хаан болсноор Өгөөдэйн талыг дэмжсэн овог аймгууд (торгууд, хошууд гэхчилэн) Цагаадайн хаант улс руу нүүдэллэн, нэгдсэнээр Ойрадууд улам хүчирхэгжсэн. Энэ үеэр [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоонд]] дурдагддаг таргад, тайчууд овог дөрвөдөд нэгджээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14-р зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч, засаг захиргааны бүтцийн хувьд дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 17-р зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг болох зүүн дөрвөдүүд нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу [[дээд монголчууд]] гэдэг. Цогт хунтайж шарын шашны улааны урсгалыг хамгаалан Түшээт ханаас урван Хөх нуурын газар албатуудаа аван одсон учир Түшээт хан Гомбодорж хадам аав Дөрвөдийн Далай тайшаас туслалцаа эрснээр ийнхүү хошууд, дөрвөдүүд шарын урсгалыг хамгаалан Цогт тайжтай тулалдан устгаж, улмаар Төрбайх гүүш Хошуудын хаант улсыг байгуулан Төвдийн хаанаар олон жил суусан. Мөн их, бага дөрвөдүүд [[Далай тайш|Далай тайшийн]] удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, [[Урал гол|Урал]] мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Хаант Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, бусад аймгуудад нь ч бас дөрвөдийн хойчис тархан амьдарч байна. Ижил мөрөнд очсон их дөрвөд аймаг нь Донын козакуудтай нэгдэж, шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсноор бузаав халимаг гэгдэх болсон нь Халимагийн хүн амын 15 хувийг эзэлдэг. Түүхчид бузаав халимаг гэдгийг (1) Донын козакуудтай нэгдсэнээр галт буу хэрэглэх болсноор буутай халимаг гэж нэршсэн, (2) шашнаа сольсон учир бусад халимагууд нь тэднийг бузар халимаг гэсний сунжирсан нэршил гэж хоёр янзаар тайлбарлаж иржээ. Үлдсэн баруун дөрвөдүүд нь баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}</ref> Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] мөхсний дараа 1759 оноос<ref name=":0" /> эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ. Хойдын [[Амарсанаа]] 1757 онд Манжид ялагдаад Оросын нутаг руу зугатахдаа ойрын шадар албатуудаа дөрвөдүүдийн дунд үлдээсэн нь 1925 он хүртэл Дөрвөдийн Зоригт хан аймгийн Сүжигт засгийн хошуу нэртэй явж ирсэн бөгөөд тэд дөрвөдүүдийн дунд нэгдэн уусжээ. Мөн өнөөгийн БНХАУ-ын [[Хармөрөн муж]] (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14-р зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг. Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна. Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна. 17-р зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлд, урианхай ястнуудаас сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ дөрвөн ястнаас үүссэн. Захчин хүмүүсийг "Тойроод харахаар Торгууд шиг, Дөхөөд харахаар Дөрвөд шиг, Ойртоод харахаар Өөлд шиг, Урдаас нь харахаар Урайнхай шиг" гэдэг хэлц яриа үүнээс үүдэлтэй. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай. ==Алдартнууд== '''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), [[Цэндийн Молом]] (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), [[Жүгнээгийн Амарсанаа]] (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн). '''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил). '''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал [[Бугын Дэжид]] (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), [[Өлзийн Цагаанбилэг]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум) '''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. [[Цагаанбилэгийн Цэдэн]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил). '''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Б.Батжаргал (Бөхмөрөн), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд). '''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) '''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) '''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн) '''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан). '’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, '''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Ардын багш, Наранбулаг), [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), [[Самандын Жавхлан|С.Жавхлан]] (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил). '''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан, багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн), Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн), А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), Магсаржав (Давст, Тэс), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил). '''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил) '''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Л.Энхсаруул (Ховд), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил). '''УРЛАГ, УРАН БҮТЭЭЛИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), хөгжмийн зохиолч, МУ-ын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Магсаржав (Давст, Тэс), алдарт фото зурагчин, Гамма агентлагийн [[Цэвэгмидийн Батзориг|Ц.Батзориг]] (Сагил), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин [[Цэгмидийн Цэрэнболд|Ц.Цэрэнболд]] (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ [[Баярмагнайгийн Дашдондог]] (Сагил), Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий). '''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь). '''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд) '''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал [[Басан Городовиков|Басан Бадьминович Городовиков]]. Алдарт туульч, дуучин [[Охийн Цагаанзам|О.Цагаанзам]]. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова. '''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''': '''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил). == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] * [[Халимаг]] * [[Ойрад]] * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] == Зүүлт, иш баримт == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] 0u148ye381r7zpg94q6qmsq1iwust4k 0 10824 857608 718695 2026-05-31T10:28:47Z Avirmed Batsaikhan 53733 857608 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн| |conflict=Калка голын тулалдаан |partof= | image=[[File:MongolCavalrymen.jpg|300px]] |date=[[1223]] оны 5 сарын 31 |place=Калка гол |result=[[Монгол]]ын ялалт |combatant1=[[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрэн]] |combatant2=[[Русь|Орос]]ын ханлигууд , [[Куман]], [[Кипчак]] |commander1=[[Зэв|Зэв ноён]], [[Сүбээдэй|Сүбээдэй баатар]] |commander2=Мстислав Удатный, Мстислав Романович, Мстислав Святославич, Даниил Романович, Котян, Ярун |strength1=20,000-30,000 |strength2=30,000-80,000 |casualties1=тодорхой бус, бага |casualties2=75000, оросын зарим сурвалж бичигт нийт цэргийн 9/10 |}} '''Калка голын тулалдаан''' нь 1223 оны 5-р сарын 31-нд [[Зэв|Зэв ноён]], [[Сүбээдэй|Сүбээдэй баатар]] нараар удирдуулсан [[монгол]]ын хүч, "Зоригт" Мстислав, Киевийн III Мстислав нараар удирдуулсан [[Киевийн Русь]] болон [[Кипчак|Кипчакууд]] (латин эх сурвалжуудад "Команууд" гэж нэрлэж байсан) хамтарсан хүчний хооронд тулалдаан болж, монголчуудын илт давуу ялалтаар дуусчээ. Дэлхийн түүхэнд Калка голын тулаан гэж алдаршсан энэ тулаан нь 1223 оны 5-р сарын 31-нд тухайн үед Калка гэж нэрлэгддэг байсан голын дэргэд болсон юм. Тулааны дараа оросууд энэ гутамшигтай ялагдалаа нуухын тулд голын нэрийг сольсон. Одоо энэ Калка гэдэг гол нь яг ямар нэртэй болсоныг баттай мэдэхгүй ч ихэнх эрдэмтэд Азовын тэнгист цутгадаг [[Кальчик гол]] гэж үздэг. [[Зэв]], [[Сүбээдэй|Сүбээдэйгээр]] удирдуулсан 20,000 орчим монгол цэрэг Хорезмийн [[Муххамед]] султаныг хөөж устгах зорилгоор цахилгаан дайныг дэлхийн түүхэнд анх удаа хийсэн гэдэг. Мориор 8,851 км газрыг гурван жилийн дотор эзэлсэн энэ байлдан дагуулалын нууцыг одоо болтол эрдэмтэд маш ихээр сонирхдог. Монголчууд энэ байлдаанд дайсны хүчийг таслан хувааж сарниулах, бүсэлж байлдаж айлгах, зугтах боломж олгож араас нь хөөх зэргээр их олон тактикийг хослуулан ашгласан ба тулааны үр дүн нь гайхалтай байсан юм. Тулааны дараа түүхийн сурвалж бичгүүдэд өгүүлснээр монголчууд маш бага хохирол амссан (яг тоо хэмжээ нь тодорхойгүй бөгөөд байлдааны эхэнд байсан цэргийн тоотой харьцуулахад маш бага цэрэг алдсан гэсэн байдаг) бол Орос болон Кипчакууд 50,000 орчим хүнээ алдсан гэгддэг. ===Дайны шалтгаан=== Зэв, Сүбэдэй нарын Кавказын уулсыг давж хийсэн аян дайн амжилт олж тэндээс [[Орос]]-ын хилрүү зулбан зугтсан кипчакууд Днепр мөрөнд гатлан зугтан явжээ. Тэдний удирдагч [[Котян Сутоевич]] [[Киев|Киевт]] хүрч ирэн Мстислав-аас тусламж эрсэн байдаг. Оросын вангууд Киевт цуглаж олон зууны турш дайсагнаж байсан команчуудад туслах, аюул нөмөрсөн үед хүчээ нэгтгэх зөв гэсэн шийдвэр гаргажээ. ==Тулаан== ===Оросуудын дайралт=== [[File:Dnieper Nasa 2004-05-06.jpg|175px|right|thumb|A view of the Dnieper River and the surrounding area]] Оросын Вангуудын нэгдсэн арми монголын туршуулын толгой хэсэгтэй тулгаран тэднийг хялбархан ялаад толгойлж явсан хүнийг нь цаазаар авсан. Энэ жижиг тулаанаар Оросууд монголчуудыг ихэд басамжилж нум сум, хөнгөн хувцастай, жирийн нэг зэрлэг нүүдэлчид гэж боджээ. Үнэндээ энэ үед монголын хүнд морин цэрэг ихэд хөгжсөн байсан ба Оросууд энэ талаар огт мэдээгүй байсан юм. Үүний дараагаар Зэв жанжин монголын 10 элчийг Киевийн ван Мстислав Романович Старый-руу илгээж та нартай байлдахыг хүсэхгүй байна, зөвхөн Кипчакуудтай байлдана гэж хэлүүлсэн боловч Оросууд элчийг дор нь барьж цаазаар авжээ. Монголчууд үүнийг мэдээд ихэд уурлан Оросуудтай өршөөлгүй байлдахаар болсон. Тэгээд Оросуудтай туршуулын хөнгөн армиар тулж ялагдсан дүр үзүүлэн ухарч 9 хоног зугтсан юм. Монголчууд Калка гол хүртэл зугтсан ба тэнд Оросуудтай жинхэнэ тулаан хийхээр бэлдсэн байна. ===Оросуудын ялагдал=== Монголчууд 12 өдрийн турш зугтахад холбоотнууд тэднийг яллаа хэмээн омогшиж зам зуур дайсныхаа хаяж гээгдүүлсэн эд зүйл, үхэр малыг талан дээрэмдэж, омтгойрон шунаж явсаар байлдааны журмаа алдаж эхэлжээ. Дайтах тулалдах ид хав нь оргилсон оросуудаас зугтаж явсаар Зэв, Сүбээдэй нар 1223 оны 5-р сарын 31-нд Калка голын цаад талд морьдоо сэлгэж унаад байлдааны байрлалаа эзлээд тосон зогсжээ. Хөндийд Монголын дайчид шигүү эгнээгээр бүрхэн жагсаж хүлээж байжээ. Энэ тулалдаанд дайсны цэргийн байрлалыг зориуд сунгаж сульдуулсны эцэст шийдвэрлэх цохолтыг суут жанжин Сүбээдэй гарамгай хийжээ. Галицын Мстислав энэ удаад тун шаламгай зугтаж Днепр мөрнийг хамгийн түрүүнд гаталж, айж эмээсэндээ бүх завийг устгаснаар араас ирж буй нутаг нэгтнүүдээ гар мухардуулжээ. Ийнхүү Монголчууд Калка голын тулаанд ялалт байгуулах нь тодорхой болсон юм. == Мөн үзэх == * [[Бродникууд]] [[Ангилал:1223 он]] [[Ангилал:13-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:13-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын тэлэлтийн тулалдаан]] [[Ангилал:Оросын түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Украины зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Их Монгол Улсын оролцсон дайн тулаан]] q7uk8wi17r17orrmfrt523xwi7vsrdl 0 16357 857479 609995 2026-05-30T13:34:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 857479 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|5 сарын}} '''5 сарын 31''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 151 дахь ([[өндөр жил]] бол 152 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 214 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 455 - Ромын хаан Петрониус Максимус зугтаж байхдаа уурссан бүлэглэлийнхэнд чулуугаар шидүүлэн нас барав. * 1223 - Монголын эзэнт гүрний Чингис хаан, өөрийн итгэлт жанжин [[Сүбэдэй баатар|Сүбэдэй баатарын]] хамтраар Киевийн Оросын цэргийг Куманы хойгт буулган авчээ. * 1293 - Сингхасари улсын хаан Кертанегара Юань гүрний их цэрэгт хүндэтгэл үзүүлэхээс татгалзсаны дараа Ява арал руу довтолхоор болов. Эцэст нь Юань гүрэн эзлэн авч чадаагүй билээ. * 1578 - Францын [[Парис]] хотын өнөө хүртэл хамгийн урт хугацаанд сүндэрлэж буй "Пон Нөф" буюу "Шинэ гүүр" &#x20;([[Франц хэл|франц.]] ''Pont Neuf'') гүүрийг [[Валуа|Валуа угсааны]] [[III Анри]] хааны зарлигаар барьж эхэлжээ. * 1775 - Америкийн хувьсгал: Мекленбургийн түр захиргаа Умард Каролина мужийг эмхлэн байгуулахаар шийдвэрлэв. * 1790 - АНУ дэлхийн түүхэнд анх удаагаа зохиогчийн эрхийг хуульчлав. * 1795 - Францын хувьсгал: Хувьсгалын шүүхийг татан буулгажээ. * 1805 - Франц болон Испанийн хамтарсан цэргийн хүч "Очир Эрдэнэ хад"-ыг халдан довтолсон Британийн эсрэг цэрэг хөдөлгөв. * 1815 - [[Нидерландын хаант улс]] байгуулагдсаныг зарлан тунхаглав. * 1859 - Английн парламентын ордонд "[[Биг Бэн]]" цагийг албан ёсоор суурилуулжээ. * 1862 - Америкийн иргэний дайн: Жозеф Жонстон, Г.В.Смит нараар удирдуулсан Эх газрын арми, Жорж МакКлеланаар удирдуулсан Холбооны армитай Ричмонд хотын ойролцоо тулав. * 1879 - Нью-Йорк хотын Медисон өргөн чөлөөнд орших Гилморын Гарденг Уиллиам Хенри Вандербильт худалдан авснаар "Медисон Скүер Гарден" гэж нэрлэхээр болжээ. Улмаар 1890 онд татан буугдсан юм. * 1889 - АНУ-ын [[Пеннсилвани]] мужийн Жонстаун хотод үер бууж 2200 хүн амь насаа алдав. Үерийн усны түвшин зарим газраа 18 метр хүрч байсан гэдэг. * [[1902]] - Веренигийн гэрээнд гарын үсэг зурснаар Их Британи улс Өмнөд Африкт хяналтаа тогтоохоор болов. * [[1910]] - Өмнөд Африкийн хууль албан ёсоор батлагдаж, Өмнөд Африкийн холбоо албан ёсоор байгуулагджээ. * [[1911]] - Умард Ирландын [[Белфаст]] хотноо алдарт "[[Титаник]]" хөлгийг угсарч эхлэв. ** Мексикийн хувьсгалын дараа тус улсын Ерөнхийлөгч Порфирио Диаз эх орноо орхин гарав. * 1916 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Британийн тэнгисийн их цэрэг Ютландын тулаанд 100 байлдааны хөлөг онгоц бүхий цэрэг хөдөлгөжээ. Энэ нь нэгдүгээр дайны түүхэн дэх хамгийн том тэнгисийн цэргийн тулаан болон түүхэнд үлдсэн юм. * 1921 - АНУ-ын [[Оклахома]] мужийн Тулса хотод арьс өнгөний үзлийн улмаас олныг хамарсан бослого, үймээн болж 39 хүн амиа алдав. Амиа алдагсдын дийлэнх нь хар арьстнууд байжээ. * 1927 - Автомашины алдарт "[[Форд]]" компанийн "Модель Т" загвар хамгийн сүүлийн удаа үйлдвэрээс гарав. Энэ загвар 15.07 сая ширхэг борлогдсон түүхтэй. * 1935 - Пакистан улсын Куетта хотод 7.7 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 40 гаруй мянган хүн амиа алджээ. * 1941 - Англи-Иракийн дайн: Их Британийн цэргийн хүч Иракад дахин хяналтаа тогтоох зорилгоор цэрэг хөдөлгөв. * 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Японы эзэн хааны тэнгисийн цэрэг Австралийн [[Сидней]] хот руу халдлага үйлдэж эхлэв. * 1947 -Ардчилсан чөлөөт сонголтоор Унгарын Ерөнхий сайдаар томилогдсон [[Ференц Наги]] Унгарын коммунист намын сүрдүүлгийн улмаас албан тушаалаасаа өөрийн хүсэлтээр огцорчээ. Ингэснээр тус улс коммунист засаглалтай улс болсон юм. * 1961 - Өмнөд Африкийн үндсэн хууль албан ёсоор хэрэгжиж эхлэв. * 1970 - Перу улсын Юнгай хотод 7.9 магнитудын хүчтэй газар хөдөлсний улмаас 66.7-70 мянган хүн амь насаа алдаж, 50 мянган хүн бэртэж, гэмтжээ. * 1971 - [[АНУ-ын Конгресс]] 1968 онд Дурсгалын өдрийг тэмдэглэх тухай хууль гаргасны дагуу АНУ даяар Дурсгалын өдрийг анх удаа тэмдэглэв. * 1973 - Камбожийн Кхмерийн хөдөлгөөнийг намжаах, тус улсад дэгдсэн иргэний дайныг эцэслэх зорилготой цэргийн ажиллагааны санхүүжилтийг зогсоохоор болжээ. * 1977 - Транс-Аляскийн байгалийн хийн хоолой баригдаж дуусав. * 1991 - Ангол улсад олон намын тогтолцоог ардчиллыг хөгжүүлэх зорилгор НҮБ-ын энхийг сахиулагчид цэргийн ажиллагаа явуулахаар нэвтэрчээ. * 2008 - Нэрт гүйгч [[Усэйн Болт]] 100 метрийг 9.72 секундэд туулснаар дэлхийн дээд амжилтыг шинэчлэн тогтоов. * 2013 - "1998 QE2" нэртэй солир дэлхийтэй хамгийн ойрхон зөрж өнгөрөв. Хоёр зууны дараа энэ солир дэлхийтэй дахин ойртож ирэх ажээ. * 2017 - Афганистаны нийслэл [[Кабул]] хотод байрлах Германы [[Элчин сайдын яам|Элчин сайдын яамны]] урд оргил цагийн үеэр бөмбөг дэлбэрч 90 гаруй хүн амиа алдан, 150 хүн шархаджээ. * 2019 - АНУ-ын [[Виржини]] мужийн амралтын газарт зэвсэглэсэн этгээд халдаж 13 хүн амиа алдан, дөрвөн хүн шархдав. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1469 - Португалийн эзэн хаан I Мануэль (1521 онд нас барсан) * 1640 - Польшийн хаан Михал Корибут Вишновиецки (1673 онд нас барсан) * 1819 - Америкийн түүхэн дэх суут яруу найрагч, зохиолч Уолт Уитман (1892 онд нас барсан) * 1827 - Японы түүхэнд баруунд боловсрол эзэмшсэн орчин үеийн анагаах ухааны эмч Ине Күсүмото ([[1903]] онд нас барсан) * 1852 - Бактер судлалд чухалд тооцогдох дээжний тавгыг зохион бүтээгч Жулиус Ричард Петри (1921 онд нас барсан) * 1857 - Ромын пап XI Пио (1939 онд нас барсан) * 1883 - Финландын хоёр дахь Ерөнхийлөгч Лаури Кристиан Реландер (1942 онд нас барсан) * 1887 - Нобелийн шагналт Францын зохиолч, яруу найрагч Сейн-Жон Перс (1975 онд нас барсан) * [[1908]] - Академийн наадмын шагналт жүжигчин Доминик Амичи (1993 онд нас барсан) * [[1911]] - Нобелийн шагналт Францын эдийн засагч Морис Аллей (2010 онд нас барсан) * 1923 - Монакогийн вант улсын хунтайж III Райньер (2005 онд нас барсан) * 1930 - Академийн наадам, "[[Алтан бөмбөрцөг]]" наадмын дөрвөн удаагийн шагналт нэрт жүжигчин, кино найруулагч [[Клинт Иствүүд]] * 1931 - Нобелийн шагналтт Америкийн физикч Жон Роберт Шриффер (2019 онд нас барсан) * 1935 - Шинэ Зеландын 35 дахь Ерөнхий сайд Жим Болгер * 1940 - Олимпын алт, хүрэл медальт, Европын аварга Зөвлөлтийн бөөрөнцөг шидэгч Анатолий Бондарчук * 1941 - Нобелийн шагналт Америкийн анагаах ухааны эрдэмтэн Луйс Игарро ** Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Уиллиам Нордхаус * 1943 - "Алтан бөмбөрцөг" болон Эммигийн наадмын шагналт жүжигчин Шерон Глесс * 1945 - Кот Дивуар улсын дөрөв дэх Ерөнхийлөгч Лорен Гбагбо * 1947 - Олимпын, тивийн хүрэл медальт Германы зээрэнцэг шидэгч Габрел Хинцманн * 1948 - Нобелийн шагналт Беларусийн зохиолч [[Светлана Алексиевич]] * 1951 - Олимпын мөнгө, Европын хүрэл медальт Германы бөөрөнцөг шидэгч Карл-Ханс Райм * 1961 - Америкийн жүжигчин, найруулагч Леа Томпсон * 1963 - Унгарын 38 дахь Ерөнхий сайд [[Орбан Виктор|Виктор Орбан]] * 1964 - Америкийн нэрт реппэр Даррил МакДаньелс "D.M.C" * 1965 - Жүжигчин, загвар өмсөгч Брук Шильдс * 1972 - Олимпын хоёр алт, хоёр мөнгө, Дэлхийн дөрвөн алт, хоёр мөнгө, гурван хүрэл медальт Норвегийн цаначин Фрод Эстил * Ирландын нэрт жүжигчин Колин Фаррел * 1977 - Олимп, тивийн хошой аварга Италийн усанд сэлэгч Доменико Фиораванти * 1981 - Олимпын гурван мөнгө, нэг хүрэл, дэлхийн хошой аварга, гурван хүрэл медальт Австрийн цаначин Марлийс Шильд * 1984 - Олимпын мөнгөн медальт, дэлхийн аварга, европын долоон удаагийн аварга Сербийн усанд сэлэгч Милорад Цавич ** Америкийн сагсанбөмбөгч Нейт Робинсон * 1992 - Дэлхийн хүрэл, тивийн мөнгөн медальт Латвийн долоон төрөлтийн тамирчин Лаура Адмидина * 1997 - [[Борис Ельцин]], [[Леонид Кучма]] нар "ОХУ, Украины хоорондох Найрамдал, хамтын ажиллагаа болон түншлэлийн тухай Гэрээ"-нд гарын үсэг зурсан. * 2002 - Япон болон Өмнөд Солонгост Хөлбөмбөгийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн эхлэв. == Нас барсан алдартнууд == * 1162 - Унгарын хаан II Геза (1130 онд төрсөн) * 1321 - Шведийн хаан Биргер (1280 онд төрсөн) * 1740 - 1713—1740 онд Пруссийн хаан I Фридрих Вильхельм (1688 онд төрсөн) * 1809 - Австрийн алдарт хөгжмийн зохиолч [[Иозеф Гайдн|Франц]] [[Иозеф Гайдн]] (1732 онд төрсөн) * 1976 - Нобелийн шагналт Францын биологич Жак Моно ([[1910]] онд төрсөн) * 1986 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Жеймс Рейнуотер (1917 онд төрсөн) * 2000 - Болгарын анхны Ерөнхийлөгч [[Пётр Младенов]] (1936 онд төрсөн) * 2006 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Реймонд Девис ([[1914]] онд төрсөн) * 2013 - "Алтан бөмбөрцөг" наадмын хоёр удаагийн шагналт жүжигчин Жеан Степлтон (1923 онд төрсөн) * 2016 - Арабын бүгд найрамдах ардчилсан Сахрави улсын Ерөнхийлөгч Мохамед Абделазиз (1947 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт баярууд == * Олон улсын тамхины эсрэг өдөр ---- {{Commonscat|31 May|5 сарын 31}} [[Ангилал:Өдөр|0531]] [[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|31]] motjj6qdo4hndldtst4fkcsjzhjqa8u 857607 857479 2026-05-31T10:05:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 857607 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|5 сарын}} '''5 сарын 31''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 151 дахь ([[өндөр жил]] бол 152 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 214 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 455 - Ромын хаан Петрониус Максимус зугтаж байхдаа уурссан бүлэглэлийнхэнд чулуугаар шидүүлэн нас барав. * 1223 - Монголын эзэнт гүрний Чингис хаан өөрийн итгэлт жанжин [[Сүбэдэй баатар|Сүбэдэй баатарыг]] илгээж Киевийн Оросын цэргийг Куманы хойгт буулган авчээ. * 1293 - Сингхасари улсын хаан Кертанегара Юань гүрний их цэрэгт хүндэтгэл үзүүлэхээс татгалзсаны дараа [[Жава|Жава арал]] руу довтолхоор болов. Эцэст нь Юань гүрэн эзлэн авч чадаагүй билээ. * 1578 - Францын [[Парис]] хотын өнөө хүртэл хамгийн урт хугацаанд сүндэрлэж буй "Пон Нөф" буюу "Шинэ гүүр" &#x20;([[Франц хэл|франц.]] ''Pont Neuf'') гүүрийг [[Валуа|Валуа угсааны]] [[III Анри]] хааны зарлигаар барьж эхэлжээ. * 1775 - Америкийн хувьсгал: Мекленбургийн түр захиргаа Умард Каролина мужийг эмхлэн байгуулахаар шийдвэрлэв. * 1790 - АНУ дэлхийн түүхэнд анх удаагаа зохиогчийн эрхийг хуульчлав. * 1795 - Францын хувьсгал: Хувьсгалын шүүхийг татан буулгажээ. * 1805 - Франц болон Испанийн хамтарсан цэргийн хүч "Очир Эрдэнэ хад"-ыг халдан довтолсон Британийн эсрэг цэрэг хөдөлгөв. * 1815 - [[Нидерландын хаант улс]] байгуулагдсаныг зарлан тунхаглав. * 1859 - Английн парламентын ордонд "[[Биг Бэн]]" цагийг албан ёсоор суурилуулжээ. * 1862 - Америкийн иргэний дайн: Жозеф Жонстон, Г.В.Смит нараар удирдуулсан Эх газрын арми, Жорж МакКлеланаар удирдуулсан Холбооны армитай Ричмонд хотын ойролцоо тулав. * 1879 - Нью-Йорк хотын Медисон өргөн чөлөөнд орших Гилморын Гарденг Уиллиам Хенри Вандербильт худалдан авснаар "Медисон Скүер Гарден" гэж нэрлэхээр болжээ. Улмаар 1890 онд татан буугдсан юм. * 1889 - АНУ-ын [[Пеннсилвани]] мужийн Жонстаун хотод үер бууж 2200 хүн амь насаа алдав. Үерийн усны түвшин зарим газраа 18 метр хүрч байсан гэдэг. * [[1902]] - Веренигийн гэрээнд гарын үсэг зурснаар Их Британи улс Өмнөд Африкт хяналтаа тогтоохоор болов. * [[1910]] - Өмнөд Африкийн хууль албан ёсоор батлагдаж, Өмнөд Африкийн холбоо албан ёсоор байгуулагджээ. * [[1911]] - Умард Ирландын [[Белфаст]] хотноо алдарт "[[Титаник]]" хөлгийг угсарч эхлэв. ** Мексикийн хувьсгалын дараа тус улсын Ерөнхийлөгч Порфирио Диаз эх орноо орхин гарав. * 1916 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Британийн тэнгисийн их цэрэг Ютландын тулаанд 100 байлдааны хөлөг онгоц бүхий цэрэг хөдөлгөжээ. Энэ нь нэгдүгээр дайны түүхэн дэх хамгийн том тэнгисийн цэргийн тулаан болон түүхэнд үлдсэн юм. * 1921 - АНУ-ын [[Оклахома]] мужийн Тулса хотод арьс өнгөний үзлийн улмаас олныг хамарсан бослого, үймээн болж 39 хүн амиа алдав. Амиа алдагсдын дийлэнх нь хар арьстнууд байжээ. * 1927 - Автомашины алдарт "[[Форд]]" компанийн "Модель Т" загвар хамгийн сүүлийн удаа үйлдвэрээс гарав. Энэ загвар 15.07 сая ширхэг борлогдсон түүхтэй. * 1935 - Пакистан улсын Куетта хотод 7.7 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 40 гаруй мянган хүн амиа алджээ. * 1941 - Англи-Иракийн дайн: Их Британийн цэргийн хүч Иракад дахин хяналтаа тогтоох зорилгоор цэрэг хөдөлгөв. * 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Японы эзэн хааны тэнгисийн цэрэг Австралийн [[Сидней]] хот руу халдлага үйлдэж эхлэв. * 1947 -Ардчилсан чөлөөт сонголтоор Унгарын Ерөнхий сайдаар томилогдсон [[Ференц Наги]] Унгарын коммунист намын сүрдүүлгийн улмаас албан тушаалаасаа өөрийн хүсэлтээр огцорчээ. Ингэснээр тус улс коммунист засаглалтай улс болсон юм. * 1961 - Өмнөд Африкийн үндсэн хууль албан ёсоор хэрэгжиж эхлэв. * 1970 - Перу улсын Юнгай хотод 7.9 магнитудын хүчтэй газар хөдөлсний улмаас 66.7-70 мянган хүн амь насаа алдаж, 50 мянган хүн бэртэж, гэмтжээ. * 1971 - [[АНУ-ын Конгресс]] 1968 онд Дурсгалын өдрийг тэмдэглэх тухай хууль гаргасны дагуу АНУ даяар Дурсгалын өдрийг анх удаа тэмдэглэв. * 1973 - Камбожийн Кхмерийн хөдөлгөөнийг намжаах, тус улсад дэгдсэн иргэний дайныг эцэслэх зорилготой цэргийн ажиллагааны санхүүжилтийг зогсоохоор болжээ. * 1977 - Транс-Аляскийн байгалийн хийн хоолой баригдаж дуусав. * 1991 - Ангол улсад олон намын тогтолцоотой ардчиллыг хөгжүүлэх зорилгор НҮБ-ын энхийг сахиулагчид цэргийн ажиллагаа явуулахаар нэвтэрчээ. * 2008 - Нэрт гүйгч [[Усэйн Болт]] 100 метрийг 9.72 секундэд туулснаар дэлхийн дээд амжилтыг шинэчлэн тогтоов. * 2013 - "1998 QE2" нэртэй солир дэлхийтэй хамгийн ойрхон зөрж өнгөрөв. Хоёр зууны дараа энэ солир дэлхийтэй дахин ойртож ирэх ажээ. * 2017 - Афганистаны нийслэл [[Кабул]] хотод байрлах Германы [[Элчин сайдын яам|Элчин сайдын яамны]] урд оргил цагийн үеэр бөмбөг дэлбэрч 90 гаруй хүн амиа алдан, 150 хүн шархаджээ. * 2019 - АНУ-ын [[Виржини]] мужийн амралтын газарт зэвсэглэсэн этгээд халдаж 13 хүн амиа алдан, дөрвөн хүн шархдав. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1469 - Португалийн эзэн хаан I Мануэль (1521 онд нас барсан) * 1640 - Польшийн хаан Михал Корибут Вишновиецки (1673 онд нас барсан) * 1819 - Америкийн түүхэн дэх суут яруу найрагч, зохиолч Уолт Уитман (1892 онд нас барсан) * 1827 - Японы түүхэнд баруунд боловсрол эзэмшсэн орчин үеийн анагаах ухааны эмч Ине Күсүмото ([[1903]] онд нас барсан) * 1852 - Бактер судлалд чухалд тооцогдох дээжний тавгыг зохион бүтээгч Жулиус Ричард Петри (1921 онд нас барсан) * 1857 - Ромын пап XI Пио (1939 онд нас барсан) * 1883 - Финландын хоёр дахь Ерөнхийлөгч Лаури Кристиан Реландер (1942 онд нас барсан) * 1887 - Нобелийн шагналт Францын зохиолч, яруу найрагч Сейн-Жон Перс (1975 онд нас барсан) * [[1908]] - Академийн наадмын шагналт жүжигчин Доминик Амичи (1993 онд нас барсан) * [[1911]] - Нобелийн шагналт Францын эдийн засагч Морис Аллей (2010 онд нас барсан) * 1923 - Монакогийн вант улсын хунтайж III Райньер (2005 онд нас барсан) * 1930 - Академийн наадам, "[[Алтан бөмбөрцөг]]" наадмын дөрвөн удаагийн шагналт нэрт жүжигчин, кино найруулагч [[Клинт Иствүүд]] * 1931 - Нобелийн шагналтт Америкийн физикч Жон Роберт Шриффер (2019 онд нас барсан) * 1935 - Шинэ Зеландын 35 дахь Ерөнхий сайд Жим Болгер * 1940 - Олимпын алт, хүрэл медальт, Европын аварга Зөвлөлтийн бөөрөнцөг шидэгч Анатолий Бондарчук * 1941 - Нобелийн шагналт Америкийн анагаах ухааны эрдэмтэн Луис Игарро ** Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Уиллиам Нордхаус * 1943 - "Алтан бөмбөрцөг" болон Эммигийн наадмын шагналт жүжигчин Шерон Глесс * 1945 - Кот Дивуар улсын дөрөв дэх Ерөнхийлөгч Лорен Гбагбо * 1947 - Олимпын, тивийн хүрэл медальт Германы зээрэнцэг шидэгч Габриел Хинцманн * 1948 - Нобелийн шагналт Беларусийн зохиолч [[Светлана Алексиевич]] * 1951 - Олимпын мөнгө, Европын хүрэл медальт Германы бөөрөнцөг шидэгч Карл-Ханс Райм * 1961 - Америкийн жүжигчин, найруулагч Леа Томпсон * 1963 - Унгарын 38 дахь Ерөнхий сайд [[Орбан Виктор|Виктор Орбан]] * 1964 - Америкийн нэрт реппэр Даррил МакДаньелс "D.M.C" * 1965 - Жүжигчин, загвар өмсөгч Брук Шильдс * 1972 - Олимпын хоёр алт, хоёр мөнгө, Дэлхийн дөрвөн алт, хоёр мөнгө, гурван хүрэл медальт Норвегийн цаначин Фрод Эстил * Ирландын нэрт жүжигчин Колин Фаррел * 1977 - Олимп, тивийн хошой аварга Италийн усанд сэлэгч Доменико Фиораванти * 1981 - Олимпын гурван мөнгө, нэг хүрэл, дэлхийн хошой аварга, гурван хүрэл медальт Австрийн цаначин Марлийс Шильд * 1984 - Олимпын мөнгөн медальт, дэлхийн аварга, европын долоон удаагийн аварга Сербийн усанд сэлэгч Милорад Цавич ** Америкийн сагсанбөмбөгч Нейт Робинсон * 1992 - Дэлхийн хүрэл, тивийн мөнгөн медальт Латвийн долоон төрөлтийн тамирчин Лаура Адмидина * 1997 - [[Борис Ельцин]], [[Леонид Кучма]] нар "ОХУ, Украины хоорондох Найрамдал, хамтын ажиллагаа болон түншлэлийн тухай Гэрээ"-нд гарын үсэг зурсан. * 2002 - Япон болон Өмнөд Солонгост Хөлбөмбөгийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн эхлэв. == Нас барсан алдартнууд == * 1162 - Унгарын хаан II Геза (1130 онд төрсөн) * 1321 - Шведийн хаан Биргер (1280 онд төрсөн) * 1740 - 1713—1740 онд Пруссийн хаан I Фридрих Вильхельм (1688 онд төрсөн) * 1809 - Австрийн алдарт хөгжмийн зохиолч [[Иозеф Гайдн|Франц]] [[Иозеф Гайдн]] (1732 онд төрсөн) * 1976 - Нобелийн шагналт Францын биологич Жак Моно ([[1910]] онд төрсөн) * 1986 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Жеймс Рейнуотер (1917 онд төрсөн) * 2000 - Болгарын анхны Ерөнхийлөгч [[Пётр Младенов]] (1936 онд төрсөн) * 2006 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Реймонд Девис ([[1914]] онд төрсөн) * 2013 - "Алтан бөмбөрцөг" наадмын хоёр удаагийн шагналт жүжигчин Жеан Степлтон (1923 онд төрсөн) * 2016 - Арабын бүгд найрамдах ардчилсан Сахрави улсын Ерөнхийлөгч Мохамед Абделазиз (1947 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт баярууд == * Олон улсын тамхины эсрэг өдөр ---- {{Commonscat|31 May|5 сарын 31}} [[Ангилал:Өдөр|0531]] [[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|31]] pcbf3te7lf8hm5jsd3b8upzjrusgf26 0 18475 857473 840370 2026-05-30T12:19:11Z Avirmed Batsaikhan 53733 857473 wikitext text/x-wiki {{Short description|1248-1251 онуудад Монголын эзэнт гүрний захирагч}} {{Инфобокс хатан |succession=[[Монгол хаад|Монголын эзэнт гүрний захирагч]] |reign=1248–1251 |reign-type=Регент |predecessor=[[Гүюг хаан]] |successor=[[Мөнх хаан]] |death_date=1251 |consort=yes |spouse=[[Гүюг хаан]] |issue=Хожа <br/> Нагу <!--|posthumous name=Empress Qinshu (欽淑皇后)--> |house= }} '''Огул Каймиш''' (бас '''Огул Хаймиш''', '''Огул-Гаймыш''' гэх мэтээр бичдэг, 1218 он орчим төрсөн- 1252 онд нас барсан) бол [[Ойрад]] аймгийн хүн юм. Тэрээр Их Монгол Улсын [[Гүюг хаан]]ы их хатан байжээ. Огул Каймиш хатан Нагу, Хожа хэмээх хоёр хүү төрүүлсэн. Огул Каймиш Гүюг хааныг нас барсны дараагаар 1248-1251 онд төрийн хэргийг хамааран мэдэж байв. Огул Каймиш хатан нь өөрийн үр садыг үргэлжлүүлэн хаан ширээнд суулгах гэж тэмцэж байсан зоригт хатдын нэг юм. Тэр үед [[Зүчи]], [[Тулуй]]н үр сад нэг талд, [[Цагадай]], [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]]н үр сад нөгөө талд байсан ба хаан ширээг авахын тулд юуг ч золиослоход бэлэн байв. Тулуйн том хүү [[Мөнх хаан|Мөнхийн]] хувьд Огул Каймиш хамгийн том дайснуудын нэг болон хувирсан ба түүнийг *шазруун хөөрхөн* гэж хүртэл нэрлэж байв. 1250 оны эхээр Францын [[IX Луи]] хааны элч [[Андре де Лонжумо]] тэргүүтэй төлөөлөгчид Огул Каймишд бараалхсан байна. Францын хааны бэлгийг Огул Каймиш алба гувчуур гэж үзэж аваад лалын шашинтнуудын эсрэг тэмцэлд хамтрахыг хүссэн захидлын хариуд нь монголын хаанд даруй захирагдах, заналхийлсэн хариу захидал илгээжээ. [[Мөнх хаан]] [[Бат хан]]ы дэмжлэгтэйгээр [[Их Монгол Улс]]ын хаанд 1251 онд өргөмжлөгдсөнийхөө дараа Огул Каймиш болон түүнд алба хааж байсан 72 түшмэлийг аманд нь чулуу чихэж цаазалжээ. Монголчуудын Алтан Дээд Гэрээ номонд Хау Мөл Үсү хатны тухай өөр баримт байдаг. 1248 онд Хау Мөл Үсү буюу Огул Каймиш хатан Жэндин газарт өөрийн гурван хүү, [[Тулуй|Тулуйн]] бага хатан Мукэйн хүү Жөн Тоба Мон нарын хамт цөлөгдөн (нутаг заагдан) амьдарч байсан [[Сорхагтани Бэхи]] хатныг Монгол газар дуудан ирүүлсэн байдаг. [[Хубилай хаан|Хубилай]] хятад газраа үлдээд Сорхагтани Бэхи хатан 4 хүүгийнхээ хамт ирсэн. Хау Мөл Үсү хатан 1251 он хүртэл төрийн эрхийг бариад Мөнх хаанд эрх мэдлээ шилжүүлж өгчээ. {{s-start}} {{Залгамжлал |албан_тушаал= [[Их Монгол Улс]]ын их хатан |он= 1246-1248 |өмнө= [[Турхан]] |дараа= [[Хутугуй хатан]] }} {{end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |албан_тушаал= [[Их Монгол Улс]]ын төрийн тэргүүн |он= 1248-1251 |өмнө= [[Гүюг]] хаан |дараа= [[Мөнх]] хаан }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Каймиш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:Их Монгол улсын хатан]] [[Ангилал:Монголын хатан хаан]] [[Ангилал:13-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1251 онд өнгөрсөн]] 15dj6cq64wu9t3q569pwd9egil954i5 0 19373 857477 857193 2026-05-30T13:29:42Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857477 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 0d718q6jw29x8di58xfekj1c4woibbl 0 19534 857567 856964 2026-05-31T03:28:30Z ~2026-29269-46 104596 /* Бусад салбар */ 857567 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс үндэстэн |group = Баяд <br>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} |image = |pop = 63,775 |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 63,775 |ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> |region2 = |pop2 = |ref2 = |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Ойрад аялга]] |religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Баяд''' {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. ==Нэрийн гарал == Монгол хэлний "баян" ("чинээлэг", "арвин юмтай", "өнөр" гэх мэт ойролцоо утгатай) гэх тэмдэг нэрийн олон тооны үндсэн хувирал нь "баяд" гэдэг. == Овог == Баяд нь эрт цагт түүхийн тавцанд гарч ирсэн, язгуурын монгол аймгийн нэг юм. [[Хүннү]]гийн хаан [[Модун шаньюй]] [[Ордос]]ын тохойд байх Баян уулаар нутаглах Баян овгийг дагуулав гэсэн мэдээ бий. VI-VIII зууны үед баядууд [[Хөлөн нуур|Хөлөн]], [[Буйр нуур]] хавиар нутаглаж байсан аж. XIII зууны үед Чингис хааны мэдэлд явж ирсэн байна. Түүний нэг нь [[Үнгүр]] буурч юм. Түүний харьяат баядууд гол төлөв Хэнтийн уулнаас урагш нутаглан явжээ. XIV-XVII зууны эхэн үе хүртэл баядууд нь улс төрийн нөхцөл байдлаас болж хоёр хэсэгт салсан нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн ойрадын холбоонд]] зарим баяд Чоросын ноёдын захиргаанд багтсан бол, зарим хэсэг нь Батмөнх даян хааны 5-р хүү Алчболдын захирсан өвөр таван халхын дотор баяд отог багтаж байсан. ==== Өвөр халхын Баяд отог ==== XVI зууны эхээр [[Батмөнх Даян хаан]] (1474-1517) хүүхдүүддээ алба таслан хувааж өгөх үед тавдугаар хүү [[Алчболд]]од [[Жарууд]], [[Баарин]], [[Хонгирад]], [[Баяд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|Үжээд]] оногдсон байна. Алчи Болдод оногдсон энэ таван отог нь монголын өмнөд талаар нутаглах учир өврийн таван отог хэмээн нэрлэгдэх болжээ. [[Алчболд]] ноёны хүү Хургачи хасар ноён таван хүүтэй. Ахмад хүү Уваш үйзэн ноён нь жаруудыг, Шубухай дархан ноён бааринг, Суйбин Буйма догшин ноён хонгирадыг, Сонин дайчин баядыг, Хунбаатар ноён үжээдийг тус бүр хуваан захирчээ. XVII зууны эхээр манжийн түрэмгийлэгчид Өвөр монголыг эзлэн авах үед баяд ч нэгэн адил тэдний эрхшээлд орж, бие даасан отог байхаа болиод, манж найман хошуутай холилдон сууж, Өвөр монголын зүүн урдуур Бээжингээс хойхнуур суурьшиж, ихэнх нь манж хятадад ууссан. ==== Ойрадын Баяд аймаг ==== [[Алтайн нуруу|Алтайн уул]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхэн урсгалаар ойрадууд нутаглан ахуйд тэдний дотор баядууд аж төрж байв. Тэд тооны хувьд цөөн бөгөөд анхандаа гол төлөв Цорос аймгийн харьяанд оршиж, Эрчис мөрний сав дагуу нутагладаг байв. Хожим нь дөрвөд хүчирхэгжих үеэс түүний нэгэн бага аймаг хэмээгдэх болжээ. XVIII зууны эхэн хагаст баядын аав ноён гэж цэцэн цэлмэг хүн Зүүнгарын улсын төрийн зүтгэлтэн нарт үнэлэгдэж, Чимэг харваач гэж баатар дайчин эр байжээ. 1753 онд Даваачийн хэрцгий явдалд дургүйцсэн дөрвөдийн бага ноён Цэрэн, Цэрэн уваши, Цэрэнмөнх нар өөрсдийн харьяат иргэдээ авч Эрчис мөрөн хавь нутгаас хөдлөн, Алтайг Үенч, Бодончийн хавцлаар давж, халхын нутагт орж иржээ. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгараас]] ирсэн тэдгээр [[дөрвөд]], баядуудыг 1754 онд [[Сайн заяатын чуулган|Сайн заяатын]] хоёр чуулганд хуваахад, баядууд зүүнгарын чуулганд багтжээ. Тэр үед Зүүнгарын чуулганд багтсан баядуудыг арван нэгэн хошуу болгон зохион байгуулж, зам хуваан нэр өгчээ: #Дундад хошууны анхны ноёноор манж нар Цэрэнмөнхийг тавиад засаг [[Бэйл|төрийн бэйлийн]] хэргэм шагнасан байна. Хожим нь эрх (вангийн) засгийн хошуу гэх болсон. #Дундад зүүн хошууны ноёноор Сэвдэнг тавьж төрийн бэйл өргөмжлөн, засаг болгожээ. Энэ нь хожим Дайчин вангийн хошуу гэгдэх болов. #Дундад өмнөд хошууны засгаар анх Ганг өргөмжилж, [[Гүн|Улсад туслагч гүнгийн]] хэргэм олгосон нь хожмын Саруул гүний хошуу гэх болсон. #Дундад хойд хошууны ноёноор эн тэргүүнд Батмөнхийг тохоож, засаг улсад туслагч гүн өргөмжилжээ. Хожим нь Түшээ гүний хошуу гэжээ. #Дундад дээд хошууны засгаар анх Машбатыг тавьж, улсад туслагч гүнгийн хэргэм олгосон байна. Хожим нь Жонон бэйлийн хошуу гэж нэрлэв. #Дундад доорд хошууны ноёноор анх Дашдондогийг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг [[Тайж|тайжийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Эрдэнэ гүний хошуу гэх болов. #Дундад өмнөд зүүн хошууны анхны ноёноор Мөнхтөмөрийг өргөж, засаг хошууны бэйсийн хэргэм олгов. Хожим нь Эетэй гүний хошуу гэсэн. #Дундад өмнөд баруун хошууны ноёноор анх Банжуурыг тавьж, засаг [[Бэйс|хошууны бэйсийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Үйзэн (Пандиа) бэйлийн хошуу гэх болсон аж. #Дундад хойд зүүн хошууны ноёноор анх Гүншарыг тавиад засаг тэргүүн зэрэг тайж болгов. Энэ хошууг хожим нь Мэргэн гүний хошуу гэжээ. Эдгээр 9 хошуу бүгд нэжгээд сумтай байжээ. #Дундад хойд баруун хошууны ноёноор анх Барыг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг тайжийн хэргэм шагнажээ. Энэ хошуу нь анх 56 өрхтэй байгуулагдсан бөгөөд сум хуваагаагүй ажээ. Хожим нь Хурц (Даяа) гүний хошуу гэх болжээ. #Дундад баруун хошууны анхны ноёноор Гэндэнг өргөж, хошуун засаг бэйсийн хэргэм олгожээ. Хоёр сумтай, эл хошууг хожим нь Ерөөлт (Баатар) бэйлийн хошуу гэх болсон. Баядын 11 хошуу багтсан [[Сайн Заяатын зүүнгарын чуулган|Сайн Заяатын зүүнгарын чуулганы]] даргаар Төгс хүлэг Далай хан Цэрэнг, дэд чуулганы даргаар дундад зүүн хошууны ноён Сэвдэнг тавьж захируулсан ажээ. 1921 онд хувьсгал ялсны дараа засаг захиргааны шинэ зохион байгуулалтад шилжих үед урьдын Дөрвөд далай хан аймаг, Зоригт хан аймаг хоёрыг нийлүүлээд 1925 онд [[Чандмань уулын аймаг|Чандмань уулын аймгийг]] байгуулж, Улаангомд төвлөрүүлсэн байна. Тэр үед Далай ханд захирагдсан баядын арван хошууг Зоригт ханы аймагт захирагдсан баядын Ерөөлт бэйсийн нэг хошуутай нэгтгэн Баянмандал уулын хошуу хэмээн нэрлээд Чандмань уулын аймагт захируулжээ. 1931 онд Чандмань уулын аймгийн суурин дээр [[Увс аймаг|Увс аймгийг]] байгуулж урьдын хошуудаар сум зохиосон байна. Тэгэхэд баядын Мэргэн гүн, Түшээ гүн, Эрдэнэ гүн, Хурц гүнгийн хошуугаар Зүүнговь сум, Эрх ван, Жонон бэйлийн хошуугаар Малчин сум, Үйзэн (Пандиа) бэйл, Эетэй (Жажин) гүний хошуугаар Тэс сум, Саруул гүн, Ерөөлт (Баатар) бэйс, Дайчин вангийн хошуугаар Хяргас сумыг тус тус байгуулжээ. == Ястан == Баяд овогтон [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]], [[Буриад]], [[Монгол улс]], [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол]]ын ихэнх аймагт оршин суудаг байна. Мөн Түрэг хэлтэн улсуудын дунд Баяд овог байсан тухай мэдээ үлджээ. Баяд хэмээх нэрээр тодорхой нэрлэгдэж байгаа Баядууд бол дөрвөн Ойрадын бүрэлдэхүүний баядууд юм. Тэд Дөрвөд аймгийн захиргаанд байсан бөгөөд 1754 онд [[Зүүнгар]]ын хаан [[Даваач]]тай эвдрэлцсэний улмаас дөрвөдүүдийн хамт [[Алтайн нуруу]]г давж, [[Манж Чин улс]]ад дагаар оржээ. Манж нар тэднийг 1758 онд [[Увс нуур]]ын газарт нутаглуулжээ. Эдгээр баядууд Монгол улсын [[Увс]] аймагт оршин суудаг. Чингис хааны 9 өрлөгийн нэг Хар хирүгэ нь Ойрадын Баяд ястны хүн байжээ. Мөн [[Мөнх хаан]], [[Хубилай хаан]], [[Өлзийт]], [[Аргун]], [[Газан]], [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] зэрэг хаадын хатад нь Баядын гүнж нар байсан бөгөөд тэд хэзээнээсээ [[Боржигин|Боржигин овогтонтой]] худ ургийн холбоотой байсаар ирсэн байна. Монгол төрийн их үйл хэрэгт хүчин зүтгэж байсан төрийн том түшээ ноёд баядууд дунд олон байсны нэг Юань гүрний их түшмэл Дархан тайш [[Яньтөмөр]] юм. [[Юань гүрэн|Юань гүрний]] үеийн Монголын цуут жанжин [[Хөхтөмөр]]ийг хятад сурвалжуудад Ван Бао Бао гэгддэг хятад хүн гэдэг ч 1990 онд олдож шуугиан тарьсан Юань улсын түшмэл Баяд овгийн Сайнчи Даху- Бунхны бичээс Хөхтөмөр жанжин түүний ахмад хүү болохыг маш дэлгэрэнгүй, хөдөлбөргүй баталснаас хойш Хятадын Эрдэмтэд Хөхтөмөр жанжин бол эцгийн талаас Монголын Баяд овгийн хүн гэдгийг хүлээн зөвшөөрчээ. Зүрчидийн Алтан улс, Монголын Хятан улсын түүхийг засварлан түүхийн үнэт бодит мэдээллийг хожмын бидэнд үлдээсэн, хар залуугаасаа Ёслолын яамны сайдаас өгсүүлээд төрийн том албан тушаалуудад томилогдон ажиллаж байсан их яруу найрагч Дайбух ноён болбоос Баяд овгийн хүмүүн юм. Ташрамд дуулгахад Чингис хааны их өвөг Бодончир Мунхаг болбоос баяд овгийн нэгэн хүмүүн Малик Баядаас гаралтай гэж хүмүүс үздэг нь үнэний ортой юм. == Алдартан == === Улс төр, төр нийгмийн зүтгэлтэн === * БНМАУ-ын сүүлчийн удирдагч, ерөнхий сайд, АИХ-ын дарга, Улс төрийн товчооны дарга асан доктор, профессор [[Жамбын Батмөнх]] (Хяргас), * Монгол улсын ерөнхий сайд, Сангийн сайд, ХХАА-н сайд, АН-ын дарга, УИХ-ын гишүүн асан [[Норовын Алтанхуяг]] (Малчин), * Улсын Их Хурлын дарга, Хууль зүйн яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Цэндийн Нямдорж]] (Малчин), * Монголын анхны эмэгтэй төрийн сайд Н.Лхамсүрэн (Тэс), * МУ-ын шадар сайд, ерөнхий прокурор, Хууль зүйн яамны сайд, АН-ын дарга асан [[Дамбийн Дорлигжав]] (Зүүнговь), * Эрчим хүчний яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Мишигийн Сономпил]] (Тэс), * Сангийн сайд асан, Түлш, эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Чойжилсүрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн асан, шинэ үндсэн хууль боловсруулагчдын нэг С.Төмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, Гаалийн ерөнхий газрын дарга асан Цэвээнжав (Малчин), * УИХ-ын гишүүн асан М.Чимидцэрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга, Гаалийн ерөнхий газар, Татварын ерөнхий газрын дарга асан Б.Баттөмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн Далайн Батбаяр (Зүүнговь), * УИХ-ын гишүүн асан [[Даваагийн Батбаяр|Даваагийн Кёкшүзан Батбаяр]] (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Увс аймгийн дарга асан Шаалуу (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Байгаль орчны сайд асан Н.Цэрэнбат (Хяргас), * Татварын ерөнхий газар, Төрийн өмчийн хорооны дарга асан, УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга Б.Заяабал (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн Ж.Баясгалан (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн асан Д.Одхүү (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, АН-ын дарга О.Цогтгэрэл * Сонгуулийн ерөнхий хорооны анхны дарга асан Лхагвасүрэн (Тэс) === Спортын салбар === * МУ-ын дархан аварга, дэд эрдэмтэн, чөлөөт бөхийн олимпийн мөнгө, дэлхийн аваргын алт, 2 мөнгөн медальт, Хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин, доктор, профессор [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]] (Хяргас), * Улсын арслан [[Жамбалын Хайдав|Ж.Хайдав]] (Зүүнговь), * Улсын арслан, жүдо бөхийн ОУХМ [[Батжаргалын Ганбат|Б.Ганбат]] (Баруунтуруун), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын хүрэл медальт, хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин [[Хашбаатарын Цагаанбаатар|Х.Цагаанбаатар]] (Баруунтуруун, Тэс), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын мөнгөн медальт, дэлхийн аваргын 2 хүрэл медальт хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин Д.[[Доржсүрэнгийн Сумъяа|Сумьяа]] (Баруунтуруун, Хяргас), * Чөлөөт бөхийн Олимпийн хүрэл медальт, гавьяат тамирчин, улсын начин [[Төмөрийн Артаг|Т.Артаг]] (Тэс), * Жүдо бөхийн Олимпийн хүрэл медальт, дэлхийн аваргын хүрэл медальт гавьяат тамирчин [[Сайнжаргалын Ням-Очир|Ням-Очир]] (Тэс), * Жүдо бөхийн олимп, дэлхийн аваргын шагналт байрт. Азийн наадамын аварга, гавьяат тамирчин Д.Нямхүү (Тэс), * самбо бөхийн дэлхийн 5 удаагийн аварга, гавьяат тамирчин Жамсран (Тэс), * Улсын заан [[Өлзийн Тулгаа|Ө.Тулгаа]] (Малчин), * Улсын заан [[Очирын Одгэрэл|О.Одгэрэл]] (Хяргас), * Улсын заан [[Дамирангийн Бумбаяр|Д.Бумбаяр]] (Тэс), * Улсын заан [[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Н.Жаргалбаяр]] (Тэс), * улсын гарьд Б.Гантогтох (Хяргас), * улсын харцага Батбаатар (Тэс), * улсын харцага Чулуунбаатар (Тэс), * улсын харцага Т.Баасанхүү (Тэс), * улсын харцага Одгэрэл (Малчин, Сэлэнгэ), * улсын начин Батсуурь (Хяргас), * улсын начин Баянмөнх (Хяргас), * улсын начин Ө.Сумьяа (Малчин), * улсын начин өндөр Ч.Баянмөнх (Хяргас, Сэлэнгэ), * улсын начин Эрдэнэбилэг (Баруунтуруун, Хяргас) * улсын начин Оргилболд (Тэс), * улсын начин Цэрэндорж (Тэс), * улсын начин Лхамаа (Тэс), * улсын начин Төрмөнх (Зүүнговь), * улсын начин Алтансүх (Зүүнговь), * улсын начин Н.Хүрэлсүх (Тэс) * улсын начин О.Түмэн (Тэс) * улсын начин Ж.Ням-Эрдэнэ (Тэс) * Цанын спортын ОУХМ, МУ-ын аваргаар хамгийн олон удаа шалгарсан амжилтын эзэн, өвлийн олимпод оролцогч Энхээ (Малчин), * Үндэсний сурын улсын мэргэн, төрийн наадмын түрүү Д.Норжмаа (Тэс) * === Урлаг соёлын алдартан === Баядууд нь хэзээнээсээ урлаг соёлын хувьд ариван баялаг уламжлалтай ард түмэн бөгөөд тэдний дундаас: *Зохиолч, сэтгүүлч, доктор, профессор, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн [[Дамбын Цэмбэл]], *Алдарт туульч Парчин (Хяргас), *МУГЖ дуучин Л.Болдбаатар (Тэс) *Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч Д.Цэцэрлэг (Тэс) *дуучин Л.Банзрагч (Тэс) *дуучин Д.Бурмаа (Тэс), *Дуучин Б.Энхмэнд (Малчин) *Дуучин Р.Дэлгэрмаа (Зүүнговь) *Дуучин Эрдэнэтунгалаг (Тэс) *дуучин П.Жимсээ *Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Драмын театрын дарга асан Цэрэнсамбуу (Зүүнговь) *МУ-ын гавьяат багш (Хөгжим бүжгийн коллежи), Чингис хаан хамтлагийн дуучин Жаргалсайханы ээж Бадам (Тэс) === Бусад салбар === * Антарктид тивд хөл тавьсан анхны Монгол хүн, Шинжлэх ухааны доктор Дүгэржав (Тэс), * Хөдөлмөрийн баатар, МУ-ын аварга малчин Раваг (Тэс) * Монголын тэргүүн мисс, Дэлхийн гоо бүсгүйн уралдааны топ 18-д шалгарсан Ц.Аззаяа (Тэс) == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Баяд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] 63pbtoc5s2bc2seazyqvmjxl8fnidni 857568 857567 2026-05-31T03:31:09Z ~2026-29269-46 104596 /* Алдартан */ 857568 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс үндэстэн |group = Баяд <br>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} |image = |pop = 63,775 |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 63,775 |ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> |region2 = |pop2 = |ref2 = |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Ойрад аялга]] |religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Баяд''' {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. ==Нэрийн гарал == Монгол хэлний "баян" ("чинээлэг", "арвин юмтай", "өнөр" гэх мэт ойролцоо утгатай) гэх тэмдэг нэрийн олон тооны үндсэн хувирал нь "баяд" гэдэг. == Овог == Баяд нь эрт цагт түүхийн тавцанд гарч ирсэн, язгуурын монгол аймгийн нэг юм. [[Хүннү]]гийн хаан [[Модун шаньюй]] [[Ордос]]ын тохойд байх Баян уулаар нутаглах Баян овгийг дагуулав гэсэн мэдээ бий. VI-VIII зууны үед баядууд [[Хөлөн нуур|Хөлөн]], [[Буйр нуур]] хавиар нутаглаж байсан аж. XIII зууны үед Чингис хааны мэдэлд явж ирсэн байна. Түүний нэг нь [[Үнгүр]] буурч юм. Түүний харьяат баядууд гол төлөв Хэнтийн уулнаас урагш нутаглан явжээ. XIV-XVII зууны эхэн үе хүртэл баядууд нь улс төрийн нөхцөл байдлаас болж хоёр хэсэгт салсан нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн ойрадын холбоонд]] зарим баяд Чоросын ноёдын захиргаанд багтсан бол, зарим хэсэг нь Батмөнх даян хааны 5-р хүү Алчболдын захирсан өвөр таван халхын дотор баяд отог багтаж байсан. ==== Өвөр халхын Баяд отог ==== XVI зууны эхээр [[Батмөнх Даян хаан]] (1474-1517) хүүхдүүддээ алба таслан хувааж өгөх үед тавдугаар хүү [[Алчболд]]од [[Жарууд]], [[Баарин]], [[Хонгирад]], [[Баяд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|Үжээд]] оногдсон байна. Алчи Болдод оногдсон энэ таван отог нь монголын өмнөд талаар нутаглах учир өврийн таван отог хэмээн нэрлэгдэх болжээ. [[Алчболд]] ноёны хүү Хургачи хасар ноён таван хүүтэй. Ахмад хүү Уваш үйзэн ноён нь жаруудыг, Шубухай дархан ноён бааринг, Суйбин Буйма догшин ноён хонгирадыг, Сонин дайчин баядыг, Хунбаатар ноён үжээдийг тус бүр хуваан захирчээ. XVII зууны эхээр манжийн түрэмгийлэгчид Өвөр монголыг эзлэн авах үед баяд ч нэгэн адил тэдний эрхшээлд орж, бие даасан отог байхаа болиод, манж найман хошуутай холилдон сууж, Өвөр монголын зүүн урдуур Бээжингээс хойхнуур суурьшиж, ихэнх нь манж хятадад ууссан. ==== Ойрадын Баяд аймаг ==== [[Алтайн нуруу|Алтайн уул]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхэн урсгалаар ойрадууд нутаглан ахуйд тэдний дотор баядууд аж төрж байв. Тэд тооны хувьд цөөн бөгөөд анхандаа гол төлөв Цорос аймгийн харьяанд оршиж, Эрчис мөрний сав дагуу нутагладаг байв. Хожим нь дөрвөд хүчирхэгжих үеэс түүний нэгэн бага аймаг хэмээгдэх болжээ. XVIII зууны эхэн хагаст баядын аав ноён гэж цэцэн цэлмэг хүн Зүүнгарын улсын төрийн зүтгэлтэн нарт үнэлэгдэж, Чимэг харваач гэж баатар дайчин эр байжээ. 1753 онд Даваачийн хэрцгий явдалд дургүйцсэн дөрвөдийн бага ноён Цэрэн, Цэрэн уваши, Цэрэнмөнх нар өөрсдийн харьяат иргэдээ авч Эрчис мөрөн хавь нутгаас хөдлөн, Алтайг Үенч, Бодончийн хавцлаар давж, халхын нутагт орж иржээ. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгараас]] ирсэн тэдгээр [[дөрвөд]], баядуудыг 1754 онд [[Сайн заяатын чуулган|Сайн заяатын]] хоёр чуулганд хуваахад, баядууд зүүнгарын чуулганд багтжээ. Тэр үед Зүүнгарын чуулганд багтсан баядуудыг арван нэгэн хошуу болгон зохион байгуулж, зам хуваан нэр өгчээ: #Дундад хошууны анхны ноёноор манж нар Цэрэнмөнхийг тавиад засаг [[Бэйл|төрийн бэйлийн]] хэргэм шагнасан байна. Хожим нь эрх (вангийн) засгийн хошуу гэх болсон. #Дундад зүүн хошууны ноёноор Сэвдэнг тавьж төрийн бэйл өргөмжлөн, засаг болгожээ. Энэ нь хожим Дайчин вангийн хошуу гэгдэх болов. #Дундад өмнөд хошууны засгаар анх Ганг өргөмжилж, [[Гүн|Улсад туслагч гүнгийн]] хэргэм олгосон нь хожмын Саруул гүний хошуу гэх болсон. #Дундад хойд хошууны ноёноор эн тэргүүнд Батмөнхийг тохоож, засаг улсад туслагч гүн өргөмжилжээ. Хожим нь Түшээ гүний хошуу гэжээ. #Дундад дээд хошууны засгаар анх Машбатыг тавьж, улсад туслагч гүнгийн хэргэм олгосон байна. Хожим нь Жонон бэйлийн хошуу гэж нэрлэв. #Дундад доорд хошууны ноёноор анх Дашдондогийг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг [[Тайж|тайжийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Эрдэнэ гүний хошуу гэх болов. #Дундад өмнөд зүүн хошууны анхны ноёноор Мөнхтөмөрийг өргөж, засаг хошууны бэйсийн хэргэм олгов. Хожим нь Эетэй гүний хошуу гэсэн. #Дундад өмнөд баруун хошууны ноёноор анх Банжуурыг тавьж, засаг [[Бэйс|хошууны бэйсийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Үйзэн (Пандиа) бэйлийн хошуу гэх болсон аж. #Дундад хойд зүүн хошууны ноёноор анх Гүншарыг тавиад засаг тэргүүн зэрэг тайж болгов. Энэ хошууг хожим нь Мэргэн гүний хошуу гэжээ. Эдгээр 9 хошуу бүгд нэжгээд сумтай байжээ. #Дундад хойд баруун хошууны ноёноор анх Барыг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг тайжийн хэргэм шагнажээ. Энэ хошуу нь анх 56 өрхтэй байгуулагдсан бөгөөд сум хуваагаагүй ажээ. Хожим нь Хурц (Даяа) гүний хошуу гэх болжээ. #Дундад баруун хошууны анхны ноёноор Гэндэнг өргөж, хошуун засаг бэйсийн хэргэм олгожээ. Хоёр сумтай, эл хошууг хожим нь Ерөөлт (Баатар) бэйлийн хошуу гэх болсон. Баядын 11 хошуу багтсан [[Сайн Заяатын зүүнгарын чуулган|Сайн Заяатын зүүнгарын чуулганы]] даргаар Төгс хүлэг Далай хан Цэрэнг, дэд чуулганы даргаар дундад зүүн хошууны ноён Сэвдэнг тавьж захируулсан ажээ. 1921 онд хувьсгал ялсны дараа засаг захиргааны шинэ зохион байгуулалтад шилжих үед урьдын Дөрвөд далай хан аймаг, Зоригт хан аймаг хоёрыг нийлүүлээд 1925 онд [[Чандмань уулын аймаг|Чандмань уулын аймгийг]] байгуулж, Улаангомд төвлөрүүлсэн байна. Тэр үед Далай ханд захирагдсан баядын арван хошууг Зоригт ханы аймагт захирагдсан баядын Ерөөлт бэйсийн нэг хошуутай нэгтгэн Баянмандал уулын хошуу хэмээн нэрлээд Чандмань уулын аймагт захируулжээ. 1931 онд Чандмань уулын аймгийн суурин дээр [[Увс аймаг|Увс аймгийг]] байгуулж урьдын хошуудаар сум зохиосон байна. Тэгэхэд баядын Мэргэн гүн, Түшээ гүн, Эрдэнэ гүн, Хурц гүнгийн хошуугаар Зүүнговь сум, Эрх ван, Жонон бэйлийн хошуугаар Малчин сум, Үйзэн (Пандиа) бэйл, Эетэй (Жажин) гүний хошуугаар Тэс сум, Саруул гүн, Ерөөлт (Баатар) бэйс, Дайчин вангийн хошуугаар Хяргас сумыг тус тус байгуулжээ. == Ястан == Баяд овогтон [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]], [[Буриад]], [[Монгол улс]], [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол]]ын ихэнх аймагт оршин суудаг байна. Мөн Түрэг хэлтэн улсуудын дунд Баяд овог байсан тухай мэдээ үлджээ. Баяд хэмээх нэрээр тодорхой нэрлэгдэж байгаа Баядууд бол дөрвөн Ойрадын бүрэлдэхүүний баядууд юм. Тэд Дөрвөд аймгийн захиргаанд байсан бөгөөд 1754 онд [[Зүүнгар]]ын хаан [[Даваач]]тай эвдрэлцсэний улмаас дөрвөдүүдийн хамт [[Алтайн нуруу]]г давж, [[Манж Чин улс]]ад дагаар оржээ. Манж нар тэднийг 1758 онд [[Увс нуур]]ын газарт нутаглуулжээ. Эдгээр баядууд Монгол улсын [[Увс]] аймагт оршин суудаг. Чингис хааны 9 өрлөгийн нэг Хар хирүгэ нь Ойрадын Баяд ястны хүн байжээ. Мөн [[Мөнх хаан]], [[Хубилай хаан]], [[Өлзийт]], [[Аргун]], [[Газан]], [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] зэрэг хаадын хатад нь Баядын гүнж нар байсан бөгөөд тэд хэзээнээсээ [[Боржигин|Боржигин овогтонтой]] худ ургийн холбоотой байсаар ирсэн байна. Монгол төрийн их үйл хэрэгт хүчин зүтгэж байсан төрийн том түшээ ноёд баядууд дунд олон байсны нэг Юань гүрний их түшмэл Дархан тайш [[Яньтөмөр]] юм. [[Юань гүрэн|Юань гүрний]] үеийн Монголын цуут жанжин [[Хөхтөмөр]]ийг хятад сурвалжуудад Ван Бао Бао гэгддэг хятад хүн гэдэг ч 1990 онд олдож шуугиан тарьсан Юань улсын түшмэл Баяд овгийн Сайнчи Даху- Бунхны бичээс Хөхтөмөр жанжин түүний ахмад хүү болохыг маш дэлгэрэнгүй, хөдөлбөргүй баталснаас хойш Хятадын Эрдэмтэд Хөхтөмөр жанжин бол эцгийн талаас Монголын Баяд овгийн хүн гэдгийг хүлээн зөвшөөрчээ. Зүрчидийн Алтан улс, Монголын Хятан улсын түүхийг засварлан түүхийн үнэт бодит мэдээллийг хожмын бидэнд үлдээсэн, хар залуугаасаа Ёслолын яамны сайдаас өгсүүлээд төрийн том албан тушаалуудад томилогдон ажиллаж байсан их яруу найрагч Дайбух ноён болбоос Баяд овгийн хүмүүн юм. Ташрамд дуулгахад Чингис хааны их өвөг Бодончир Мунхаг болбоос баяд овгийн нэгэн хүмүүн Малик Баядаас гаралтай гэж хүмүүс үздэг нь үнэний ортой юм. == Алдартан == === Улс төр, төр нийгмийн зүтгэлтэн === * БНМАУ-ын сүүлчийн удирдагч, ерөнхий сайд, АИХ-ын дарга, Улс төрийн товчооны дарга асан доктор, профессор [[Жамбын Батмөнх]] (Хяргас), * Монгол улсын ерөнхий сайд, Сангийн сайд, ХХАА-н сайд, АН-ын дарга, УИХ-ын гишүүн асан [[Норовын Алтанхуяг]] (Малчин), * Улсын Их Хурлын дарга, Хууль зүйн яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Цэндийн Нямдорж]] (Малчин), * Монголын анхны эмэгтэй төрийн сайд Н.Лхамсүрэн (Тэс), * МУ-ын шадар сайд, ерөнхий прокурор, Хууль зүйн яамны сайд, АН-ын дарга асан [[Дамбийн Дорлигжав]] (Зүүнговь), * Эрчим хүчний яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Мишигийн Сономпил]] (Тэс), * Сангийн сайд асан, Түлш, эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Чойжилсүрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн асан, шинэ үндсэн хууль боловсруулагчдын нэг С.Төмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, Гаалийн ерөнхий газрын дарга асан Цэвээнжав (Малчин), * УИХ-ын гишүүн асан М.Чимидцэрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга, Гаалийн ерөнхий газар, Татварын ерөнхий газрын дарга асан Б.Баттөмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн Далайн Батбаяр (Зүүнговь), * УИХ-ын гишүүн асан [[Даваагийн Батбаяр|Даваагийн Кёкшүзан Батбаяр]] (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Увс аймгийн дарга асан Шаалуу (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Байгаль орчны сайд асан Н.Цэрэнбат (Хяргас), * Татварын ерөнхий газар, Төрийн өмчийн хорооны дарга асан, УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга Б.Заяабал (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн Ж.Баясгалан (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн асан Д.Одхүү (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, АН-ын дарга О.Цогтгэрэл * Сонгуулийн ерөнхий хорооны анхны дарга асан Лхагвасүрэн (Тэс) === Спортын салбар === * МУ-ын дархан аварга, дэд эрдэмтэн, чөлөөт бөхийн олимпийн мөнгө, дэлхийн аваргын алт, 2 мөнгөн медальт, Хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин, доктор, профессор [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]] (Хяргас), * Улсын арслан [[Жамбалын Хайдав|Ж.Хайдав]] (Зүүнговь), * Улсын арслан, жүдо бөхийн ОУХМ [[Батжаргалын Ганбат|Б.Ганбат]] (Баруунтуруун), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын хүрэл медальт, хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин [[Хашбаатарын Цагаанбаатар|Х.Цагаанбаатар]] (Баруунтуруун, Тэс), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын мөнгөн медальт, дэлхийн аваргын 2 хүрэл медальт хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин Д.[[Доржсүрэнгийн Сумъяа|Сумьяа]] (Баруунтуруун, Хяргас), * Чөлөөт бөхийн Олимпийн хүрэл медальт, гавьяат тамирчин, улсын начин [[Төмөрийн Артаг|Т.Артаг]] (Тэс), * Жүдо бөхийн Олимпийн хүрэл медальт, дэлхийн аваргын хүрэл медальт гавьяат тамирчин [[Сайнжаргалын Ням-Очир|Ням-Очир]] (Тэс), * Жүдо бөхийн олимп, дэлхийн аваргын шагналт байрт. Азийн наадамын аварга, гавьяат тамирчин Д.Нямхүү (Тэс), * самбо бөхийн дэлхийн 5 удаагийн аварга, гавьяат тамирчин Жамсран (Тэс), * Улсын заан [[Өлзийн Тулгаа|Ө.Тулгаа]] (Малчин), * Улсын заан [[Очирын Одгэрэл|О.Одгэрэл]] (Хяргас), * Улсын заан [[Дамирангийн Бумбаяр|Д.Бумбаяр]] (Тэс), * Улсын заан [[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Н.Жаргалбаяр]] (Тэс), * улсын гарьд Б.Гантогтох (Хяргас), * улсын харцага Батбаатар (Тэс), * улсын харцага Чулуунбаатар (Тэс), * улсын харцага Т.Баасанхүү (Тэс), * улсын харцага Одгэрэл (Малчин, Сэлэнгэ), * улсын начин Батсуурь (Хяргас), * улсын начин Баянмөнх (Хяргас), * улсын начин Ө.Сумьяа (Малчин), * улсын начин өндөр Ч.Баянмөнх (Хяргас, Сэлэнгэ), * улсын начин Эрдэнэбилэг (Баруунтуруун, Хяргас) * улсын начин Оргилболд (Тэс), * улсын начин Цэрэндорж (Тэс), * улсын начин Лхамаа (Тэс), * улсын начин Төрмөнх (Зүүнговь), * улсын начин Алтансүх (Зүүнговь), * улсын начин Н.Хүрэлсүх (Тэс) * улсын начин О.Түмэн (Тэс) * улсын начин Ж.Ням-Эрдэнэ (Тэс) * Цанын спортын ОУХМ, МУ-ын аваргаар хамгийн олон удаа шалгарсан амжилтын эзэн, өвлийн олимпод оролцогч Энхээ (Малчин), * Үндэсний сурын улсын мэргэн, төрийн наадмын түрүү Д.Норжмаа (Тэс) *Мэргэжлийн сумо бөхийн дээд зиндааны бөх Кекшүзан Д.Батбаяр (Хяргас) === Урлаг соёлын алдартан === Баядууд нь хэзээнээсээ урлаг соёлын хувьд ариван баялаг уламжлалтай ард түмэн бөгөөд тэдний дундаас: *Зохиолч, сэтгүүлч, доктор, профессор, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн [[Дамбын Цэмбэл]], *Алдарт туульч Парчин (Хяргас), *МУГЖ дуучин Л.Болдбаатар (Тэс) *Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч Д.Цэцэрлэг (Тэс) *дуучин Л.Банзрагч (Тэс) *дуучин Д.Бурмаа (Тэс), *Дуучин Б.Энхмэнд (Малчин) *Дуучин Р.Дэлгэрмаа (Зүүнговь) *Дуучин Эрдэнэтунгалаг (Тэс) *дуучин П.Жимсээ *Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Драмын театрын дарга асан Цэрэнсамбуу (Зүүнговь) *МУ-ын гавьяат багш (Хөгжим бүжгийн коллежи), Чингис хаан хамтлагийн дуучин Жаргалсайханы ээж Бадам (Тэс) === Бусад салбар === * Антарктид тивд хөл тавьсан анхны Монгол хүн, Шинжлэх ухааны доктор Дүгэржав (Тэс), * Хөдөлмөрийн баатар, МУ-ын аварга малчин Раваг (Тэс) * Монголын тэргүүн мисс, Дэлхийн гоо бүсгүйн уралдааны топ 18-д шалгарсан Ц.Аззаяа (Тэс) == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Баяд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] sa8m1zbupibqxa53hlth1n10nbho8r7 857569 857568 2026-05-31T03:35:50Z ~2026-29269-46 104596 /* Алдартан */ 857569 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс үндэстэн |group = Баяд <br>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} |image = |pop = 63,775 |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 63,775 |ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> |region2 = |pop2 = |ref2 = |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Ойрад аялга]] |religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Баяд''' {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. ==Нэрийн гарал == Монгол хэлний "баян" ("чинээлэг", "арвин юмтай", "өнөр" гэх мэт ойролцоо утгатай) гэх тэмдэг нэрийн олон тооны үндсэн хувирал нь "баяд" гэдэг. == Овог == Баяд нь эрт цагт түүхийн тавцанд гарч ирсэн, язгуурын монгол аймгийн нэг юм. [[Хүннү]]гийн хаан [[Модун шаньюй]] [[Ордос]]ын тохойд байх Баян уулаар нутаглах Баян овгийг дагуулав гэсэн мэдээ бий. VI-VIII зууны үед баядууд [[Хөлөн нуур|Хөлөн]], [[Буйр нуур]] хавиар нутаглаж байсан аж. XIII зууны үед Чингис хааны мэдэлд явж ирсэн байна. Түүний нэг нь [[Үнгүр]] буурч юм. Түүний харьяат баядууд гол төлөв Хэнтийн уулнаас урагш нутаглан явжээ. XIV-XVII зууны эхэн үе хүртэл баядууд нь улс төрийн нөхцөл байдлаас болж хоёр хэсэгт салсан нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн ойрадын холбоонд]] зарим баяд Чоросын ноёдын захиргаанд багтсан бол, зарим хэсэг нь Батмөнх даян хааны 5-р хүү Алчболдын захирсан өвөр таван халхын дотор баяд отог багтаж байсан. ==== Өвөр халхын Баяд отог ==== XVI зууны эхээр [[Батмөнх Даян хаан]] (1474-1517) хүүхдүүддээ алба таслан хувааж өгөх үед тавдугаар хүү [[Алчболд]]од [[Жарууд]], [[Баарин]], [[Хонгирад]], [[Баяд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|Үжээд]] оногдсон байна. Алчи Болдод оногдсон энэ таван отог нь монголын өмнөд талаар нутаглах учир өврийн таван отог хэмээн нэрлэгдэх болжээ. [[Алчболд]] ноёны хүү Хургачи хасар ноён таван хүүтэй. Ахмад хүү Уваш үйзэн ноён нь жаруудыг, Шубухай дархан ноён бааринг, Суйбин Буйма догшин ноён хонгирадыг, Сонин дайчин баядыг, Хунбаатар ноён үжээдийг тус бүр хуваан захирчээ. XVII зууны эхээр манжийн түрэмгийлэгчид Өвөр монголыг эзлэн авах үед баяд ч нэгэн адил тэдний эрхшээлд орж, бие даасан отог байхаа болиод, манж найман хошуутай холилдон сууж, Өвөр монголын зүүн урдуур Бээжингээс хойхнуур суурьшиж, ихэнх нь манж хятадад ууссан. ==== Ойрадын Баяд аймаг ==== [[Алтайн нуруу|Алтайн уул]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхэн урсгалаар ойрадууд нутаглан ахуйд тэдний дотор баядууд аж төрж байв. Тэд тооны хувьд цөөн бөгөөд анхандаа гол төлөв Цорос аймгийн харьяанд оршиж, Эрчис мөрний сав дагуу нутагладаг байв. Хожим нь дөрвөд хүчирхэгжих үеэс түүний нэгэн бага аймаг хэмээгдэх болжээ. XVIII зууны эхэн хагаст баядын аав ноён гэж цэцэн цэлмэг хүн Зүүнгарын улсын төрийн зүтгэлтэн нарт үнэлэгдэж, Чимэг харваач гэж баатар дайчин эр байжээ. 1753 онд Даваачийн хэрцгий явдалд дургүйцсэн дөрвөдийн бага ноён Цэрэн, Цэрэн уваши, Цэрэнмөнх нар өөрсдийн харьяат иргэдээ авч Эрчис мөрөн хавь нутгаас хөдлөн, Алтайг Үенч, Бодончийн хавцлаар давж, халхын нутагт орж иржээ. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгараас]] ирсэн тэдгээр [[дөрвөд]], баядуудыг 1754 онд [[Сайн заяатын чуулган|Сайн заяатын]] хоёр чуулганд хуваахад, баядууд зүүнгарын чуулганд багтжээ. Тэр үед Зүүнгарын чуулганд багтсан баядуудыг арван нэгэн хошуу болгон зохион байгуулж, зам хуваан нэр өгчээ: #Дундад хошууны анхны ноёноор манж нар Цэрэнмөнхийг тавиад засаг [[Бэйл|төрийн бэйлийн]] хэргэм шагнасан байна. Хожим нь эрх (вангийн) засгийн хошуу гэх болсон. #Дундад зүүн хошууны ноёноор Сэвдэнг тавьж төрийн бэйл өргөмжлөн, засаг болгожээ. Энэ нь хожим Дайчин вангийн хошуу гэгдэх болов. #Дундад өмнөд хошууны засгаар анх Ганг өргөмжилж, [[Гүн|Улсад туслагч гүнгийн]] хэргэм олгосон нь хожмын Саруул гүний хошуу гэх болсон. #Дундад хойд хошууны ноёноор эн тэргүүнд Батмөнхийг тохоож, засаг улсад туслагч гүн өргөмжилжээ. Хожим нь Түшээ гүний хошуу гэжээ. #Дундад дээд хошууны засгаар анх Машбатыг тавьж, улсад туслагч гүнгийн хэргэм олгосон байна. Хожим нь Жонон бэйлийн хошуу гэж нэрлэв. #Дундад доорд хошууны ноёноор анх Дашдондогийг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг [[Тайж|тайжийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Эрдэнэ гүний хошуу гэх болов. #Дундад өмнөд зүүн хошууны анхны ноёноор Мөнхтөмөрийг өргөж, засаг хошууны бэйсийн хэргэм олгов. Хожим нь Эетэй гүний хошуу гэсэн. #Дундад өмнөд баруун хошууны ноёноор анх Банжуурыг тавьж, засаг [[Бэйс|хошууны бэйсийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Үйзэн (Пандиа) бэйлийн хошуу гэх болсон аж. #Дундад хойд зүүн хошууны ноёноор анх Гүншарыг тавиад засаг тэргүүн зэрэг тайж болгов. Энэ хошууг хожим нь Мэргэн гүний хошуу гэжээ. Эдгээр 9 хошуу бүгд нэжгээд сумтай байжээ. #Дундад хойд баруун хошууны ноёноор анх Барыг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг тайжийн хэргэм шагнажээ. Энэ хошуу нь анх 56 өрхтэй байгуулагдсан бөгөөд сум хуваагаагүй ажээ. Хожим нь Хурц (Даяа) гүний хошуу гэх болжээ. #Дундад баруун хошууны анхны ноёноор Гэндэнг өргөж, хошуун засаг бэйсийн хэргэм олгожээ. Хоёр сумтай, эл хошууг хожим нь Ерөөлт (Баатар) бэйлийн хошуу гэх болсон. Баядын 11 хошуу багтсан [[Сайн Заяатын зүүнгарын чуулган|Сайн Заяатын зүүнгарын чуулганы]] даргаар Төгс хүлэг Далай хан Цэрэнг, дэд чуулганы даргаар дундад зүүн хошууны ноён Сэвдэнг тавьж захируулсан ажээ. 1921 онд хувьсгал ялсны дараа засаг захиргааны шинэ зохион байгуулалтад шилжих үед урьдын Дөрвөд далай хан аймаг, Зоригт хан аймаг хоёрыг нийлүүлээд 1925 онд [[Чандмань уулын аймаг|Чандмань уулын аймгийг]] байгуулж, Улаангомд төвлөрүүлсэн байна. Тэр үед Далай ханд захирагдсан баядын арван хошууг Зоригт ханы аймагт захирагдсан баядын Ерөөлт бэйсийн нэг хошуутай нэгтгэн Баянмандал уулын хошуу хэмээн нэрлээд Чандмань уулын аймагт захируулжээ. 1931 онд Чандмань уулын аймгийн суурин дээр [[Увс аймаг|Увс аймгийг]] байгуулж урьдын хошуудаар сум зохиосон байна. Тэгэхэд баядын Мэргэн гүн, Түшээ гүн, Эрдэнэ гүн, Хурц гүнгийн хошуугаар Зүүнговь сум, Эрх ван, Жонон бэйлийн хошуугаар Малчин сум, Үйзэн (Пандиа) бэйл, Эетэй (Жажин) гүний хошуугаар Тэс сум, Саруул гүн, Ерөөлт (Баатар) бэйс, Дайчин вангийн хошуугаар Хяргас сумыг тус тус байгуулжээ. == Ястан == Баяд овогтон [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]], [[Буриад]], [[Монгол улс]], [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол]]ын ихэнх аймагт оршин суудаг байна. Мөн Түрэг хэлтэн улсуудын дунд Баяд овог байсан тухай мэдээ үлджээ. Баяд хэмээх нэрээр тодорхой нэрлэгдэж байгаа Баядууд бол дөрвөн Ойрадын бүрэлдэхүүний баядууд юм. Тэд Дөрвөд аймгийн захиргаанд байсан бөгөөд 1754 онд [[Зүүнгар]]ын хаан [[Даваач]]тай эвдрэлцсэний улмаас дөрвөдүүдийн хамт [[Алтайн нуруу]]г давж, [[Манж Чин улс]]ад дагаар оржээ. Манж нар тэднийг 1758 онд [[Увс нуур]]ын газарт нутаглуулжээ. Эдгээр баядууд Монгол улсын [[Увс]] аймагт оршин суудаг. Чингис хааны 9 өрлөгийн нэг Хар хирүгэ нь Ойрадын Баяд ястны хүн байжээ. Мөн [[Мөнх хаан]], [[Хубилай хаан]], [[Өлзийт]], [[Аргун]], [[Газан]], [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] зэрэг хаадын хатад нь Баядын гүнж нар байсан бөгөөд тэд хэзээнээсээ [[Боржигин|Боржигин овогтонтой]] худ ургийн холбоотой байсаар ирсэн байна. Монгол төрийн их үйл хэрэгт хүчин зүтгэж байсан төрийн том түшээ ноёд баядууд дунд олон байсны нэг Юань гүрний их түшмэл Дархан тайш [[Яньтөмөр]] юм. [[Юань гүрэн|Юань гүрний]] үеийн Монголын цуут жанжин [[Хөхтөмөр]]ийг хятад сурвалжуудад Ван Бао Бао гэгддэг хятад хүн гэдэг ч 1990 онд олдож шуугиан тарьсан Юань улсын түшмэл Баяд овгийн Сайнчи Даху- Бунхны бичээс Хөхтөмөр жанжин түүний ахмад хүү болохыг маш дэлгэрэнгүй, хөдөлбөргүй баталснаас хойш Хятадын Эрдэмтэд Хөхтөмөр жанжин бол эцгийн талаас Монголын Баяд овгийн хүн гэдгийг хүлээн зөвшөөрчээ. Зүрчидийн Алтан улс, Монголын Хятан улсын түүхийг засварлан түүхийн үнэт бодит мэдээллийг хожмын бидэнд үлдээсэн, хар залуугаасаа Ёслолын яамны сайдаас өгсүүлээд төрийн том албан тушаалуудад томилогдон ажиллаж байсан их яруу найрагч Дайбух ноён болбоос Баяд овгийн хүмүүн юм. Ташрамд дуулгахад Чингис хааны их өвөг Бодончир Мунхаг болбоос баяд овгийн нэгэн хүмүүн Малик Баядаас гаралтай гэж хүмүүс үздэг нь үнэний ортой юм. == Алдартан == === Улс төр, төр нийгмийн зүтгэлтэн === * БНМАУ-ын сүүлчийн удирдагч, ерөнхий сайд, АИХ-ын дарга, Улс төрийн товчооны дарга асан доктор, профессор [[Жамбын Батмөнх]] (Хяргас), * Монгол улсын ерөнхий сайд, Сангийн сайд, ХХАА-н сайд, АН-ын дарга, УИХ-ын гишүүн асан [[Норовын Алтанхуяг]] (Малчин), * Улсын Их Хурлын дарга, Хууль зүйн яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Цэндийн Нямдорж]] (Малчин), * Монголын анхны эмэгтэй төрийн сайд Н.Лхамсүрэн (Тэс), * МУ-ын шадар сайд, ерөнхий прокурор, Хууль зүйн яамны сайд, АН-ын дарга асан [[Дамбийн Дорлигжав]] (Зүүнговь), * Эрчим хүчний яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Мишигийн Сономпил]] (Тэс), * Сангийн сайд асан, Түлш, эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Чойжилсүрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн асан, шинэ үндсэн хууль боловсруулагчдын нэг С.Төмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, Гаалийн ерөнхий газрын дарга асан Цэвээнжав (Малчин), * УИХ-ын гишүүн асан М.Чимидцэрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга, Гаалийн ерөнхий газар, Татварын ерөнхий газрын дарга асан Б.Баттөмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн Далайн Батбаяр (Зүүнговь), * УИХ-ын гишүүн асан [[Даваагийн Батбаяр|Даваагийн Кёкшүзан Батбаяр]] (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Увс аймгийн дарга асан Шаалуу (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Байгаль орчны сайд асан Н.Цэрэнбат (Хяргас), * Татварын ерөнхий газар, Төрийн өмчийн хорооны дарга асан, УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга Б.Заяабал (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн Ж.Баясгалан (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн асан Д.Одхүү (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, АН-ын дарга О.Цогтгэрэл * Сонгуулийн ерөнхий хорооны анхны дарга асан Лхагвасүрэн (Тэс) === Спортын салбар === * МУ-ын дархан аварга, дэд эрдэмтэн, чөлөөт бөхийн олимпийн мөнгө, дэлхийн аваргын алт, 2 мөнгөн медальт, Хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин, доктор, профессор [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]] (Хяргас), * Улсын арслан [[Жамбалын Хайдав|Ж.Хайдав]] (Зүүнговь), * Улсын арслан, жүдо бөхийн ОУХМ [[Батжаргалын Ганбат|Б.Ганбат]] (Баруунтуруун), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын хүрэл медальт, хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин [[Хашбаатарын Цагаанбаатар|Х.Цагаанбаатар]] (Баруунтуруун, Тэс), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын мөнгөн медальт, дэлхийн аваргын 2 хүрэл медальт хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин Д.[[Доржсүрэнгийн Сумъяа|Сумьяа]] (Баруунтуруун, Хяргас), * Чөлөөт бөхийн Олимпийн хүрэл медальт, гавьяат тамирчин, улсын начин [[Төмөрийн Артаг|Т.Артаг]] (Тэс), * Жүдо бөхийн Олимпийн хүрэл медальт, дэлхийн аваргын хүрэл медальт гавьяат тамирчин [[Сайнжаргалын Ням-Очир|Ням-Очир]] (Тэс), * Жүдо бөхийн олимп, дэлхийн аваргын шагналт байрт. Азийн наадамын аварга, гавьяат тамирчин Д.Нямхүү (Тэс), * самбо бөхийн дэлхийн 5 удаагийн аварга, гавьяат тамирчин Жамсран (Тэс), * Улсын заан [[Өлзийн Тулгаа|Ө.Тулгаа]] (Малчин), * Улсын заан [[Очирын Одгэрэл|О.Одгэрэл]] (Хяргас), * Улсын заан [[Дамирангийн Бумбаяр|Д.Бумбаяр]] (Тэс), * Улсын заан [[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Н.Жаргалбаяр]] (Тэс), * улсын гарьд Б.Гантогтох (Хяргас), * улсын харцага Батбаатар (Тэс), * улсын харцага Чулуунбаатар (Тэс), * улсын харцага Т.Баасанхүү (Тэс), * улсын харцага Одгэрэл (Малчин, Сэлэнгэ), * улсын начин Батсуурь (Хяргас), * улсын начин Баянмөнх (Хяргас), * улсын начин Ө.Сумьяа (Малчин), * улсын начин өндөр Ч.Баянмөнх (Хяргас, Сэлэнгэ), * улсын начин Эрдэнэбилэг (Баруунтуруун, Хяргас) * улсын начин Оргилболд (Тэс), * улсын начин Цэрэндорж (Тэс), * улсын начин Лхамаа (Тэс), * улсын начин Төрмөнх (Зүүнговь), * улсын начин Алтансүх (Зүүнговь), * улсын начин Н.Хүрэлсүх (Тэс) * улсын начин О.Түмэн (Тэс) * улсын начин Ж.Ням-Эрдэнэ (Тэс) * Цанын спортын ОУХМ, МУ-ын аваргаар хамгийн олон удаа шалгарсан амжилтын эзэн, өвлийн олимпод оролцогч Энхээ (Малчин), * Үндэсний сурын улсын мэргэн, төрийн наадмын түрүү Д.Норжмаа (Тэс) *Мэргэжлийн сумо бөхийн дээд зиндааны бөх Кекшүзан Д.Батбаяр (Хяргас) === Урлаг соёлын алдартан === Баядууд нь хэзээнээсээ урлаг соёлын хувьд ариван баялаг уламжлалтай ард түмэн бөгөөд тэдний дундаас: *Зохиолч, сэтгүүлч, доктор, профессор, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн [[Дамбын Цэмбэл]], *Алдарт туульч Парчин (Хяргас), *МУГЖ дуучин Л.Болдбаатар (Тэс) *Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч Д.Цэцэрлэг (Тэс) *дуучин Л.Банзрагч (Тэс) *дуучин Д.Бурмаа (Тэс), *Дуучин Б.Энхмэнд (Малчин) *Дуучин Р.Дэлгэрмаа (Зүүнговь) *Дуучин Эрдэнэтунгалаг (Тэс) *дуучин П.Жимсээ *Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Драмын театрын дарга асан Цэрэнсамбуу (Зүүнговь) *МУ-ын гавьяат багш (Хөгжим бүжгийн коллежи), Чингис хаан хамтлагийн дуучин Жаргалсайханы ээж Бадам (Тэс) === Бусад салбар === * Антарктид тивд хөл тавьсан анхны Монгол хүн, Шинжлэх ухааны доктор Дүгэржав (Тэс), * Хөдөлмөрийн баатар, МУ-ын аварга малчин Раваг (Тэс) * Монголын тэргүүн мисс, Дэлхийн гоо бүсгүйн уралдааны топ 18-д шалгарсан Ц.Аззаяа (Тэс) * МУ-ын тэргүүн хатагтай Цэвэлмаа (Хяргас) === Баяд ястны зээ нар: === * Чингис хаан хамтлагийн дуучин, МУ-ын ардын жүжигчин Жаргалсайхан (Тэс) * Жүжигчин, дуучин МУСТА Батмэнд (Тэс) == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Баяд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] avwdbjj56mdsheroqli0ijj20wuykbu 857571 857569 2026-05-31T03:38:21Z ~2026-29269-46 104596 /* Урлаг соёлын алдартан */ 857571 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс үндэстэн |group = Баяд <br>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} |image = |pop = 63,775 |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 63,775 |ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> |region2 = |pop2 = |ref2 = |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Ойрад аялга]] |religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Баяд''' {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. ==Нэрийн гарал == Монгол хэлний "баян" ("чинээлэг", "арвин юмтай", "өнөр" гэх мэт ойролцоо утгатай) гэх тэмдэг нэрийн олон тооны үндсэн хувирал нь "баяд" гэдэг. == Овог == Баяд нь эрт цагт түүхийн тавцанд гарч ирсэн, язгуурын монгол аймгийн нэг юм. [[Хүннү]]гийн хаан [[Модун шаньюй]] [[Ордос]]ын тохойд байх Баян уулаар нутаглах Баян овгийг дагуулав гэсэн мэдээ бий. VI-VIII зууны үед баядууд [[Хөлөн нуур|Хөлөн]], [[Буйр нуур]] хавиар нутаглаж байсан аж. XIII зууны үед Чингис хааны мэдэлд явж ирсэн байна. Түүний нэг нь [[Үнгүр]] буурч юм. Түүний харьяат баядууд гол төлөв Хэнтийн уулнаас урагш нутаглан явжээ. XIV-XVII зууны эхэн үе хүртэл баядууд нь улс төрийн нөхцөл байдлаас болж хоёр хэсэгт салсан нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн ойрадын холбоонд]] зарим баяд Чоросын ноёдын захиргаанд багтсан бол, зарим хэсэг нь Батмөнх даян хааны 5-р хүү Алчболдын захирсан өвөр таван халхын дотор баяд отог багтаж байсан. ==== Өвөр халхын Баяд отог ==== XVI зууны эхээр [[Батмөнх Даян хаан]] (1474-1517) хүүхдүүддээ алба таслан хувааж өгөх үед тавдугаар хүү [[Алчболд]]од [[Жарууд]], [[Баарин]], [[Хонгирад]], [[Баяд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|Үжээд]] оногдсон байна. Алчи Болдод оногдсон энэ таван отог нь монголын өмнөд талаар нутаглах учир өврийн таван отог хэмээн нэрлэгдэх болжээ. [[Алчболд]] ноёны хүү Хургачи хасар ноён таван хүүтэй. Ахмад хүү Уваш үйзэн ноён нь жаруудыг, Шубухай дархан ноён бааринг, Суйбин Буйма догшин ноён хонгирадыг, Сонин дайчин баядыг, Хунбаатар ноён үжээдийг тус бүр хуваан захирчээ. XVII зууны эхээр манжийн түрэмгийлэгчид Өвөр монголыг эзлэн авах үед баяд ч нэгэн адил тэдний эрхшээлд орж, бие даасан отог байхаа болиод, манж найман хошуутай холилдон сууж, Өвөр монголын зүүн урдуур Бээжингээс хойхнуур суурьшиж, ихэнх нь манж хятадад ууссан. ==== Ойрадын Баяд аймаг ==== [[Алтайн нуруу|Алтайн уул]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхэн урсгалаар ойрадууд нутаглан ахуйд тэдний дотор баядууд аж төрж байв. Тэд тооны хувьд цөөн бөгөөд анхандаа гол төлөв Цорос аймгийн харьяанд оршиж, Эрчис мөрний сав дагуу нутагладаг байв. Хожим нь дөрвөд хүчирхэгжих үеэс түүний нэгэн бага аймаг хэмээгдэх болжээ. XVIII зууны эхэн хагаст баядын аав ноён гэж цэцэн цэлмэг хүн Зүүнгарын улсын төрийн зүтгэлтэн нарт үнэлэгдэж, Чимэг харваач гэж баатар дайчин эр байжээ. 1753 онд Даваачийн хэрцгий явдалд дургүйцсэн дөрвөдийн бага ноён Цэрэн, Цэрэн уваши, Цэрэнмөнх нар өөрсдийн харьяат иргэдээ авч Эрчис мөрөн хавь нутгаас хөдлөн, Алтайг Үенч, Бодончийн хавцлаар давж, халхын нутагт орж иржээ. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгараас]] ирсэн тэдгээр [[дөрвөд]], баядуудыг 1754 онд [[Сайн заяатын чуулган|Сайн заяатын]] хоёр чуулганд хуваахад, баядууд зүүнгарын чуулганд багтжээ. Тэр үед Зүүнгарын чуулганд багтсан баядуудыг арван нэгэн хошуу болгон зохион байгуулж, зам хуваан нэр өгчээ: #Дундад хошууны анхны ноёноор манж нар Цэрэнмөнхийг тавиад засаг [[Бэйл|төрийн бэйлийн]] хэргэм шагнасан байна. Хожим нь эрх (вангийн) засгийн хошуу гэх болсон. #Дундад зүүн хошууны ноёноор Сэвдэнг тавьж төрийн бэйл өргөмжлөн, засаг болгожээ. Энэ нь хожим Дайчин вангийн хошуу гэгдэх болов. #Дундад өмнөд хошууны засгаар анх Ганг өргөмжилж, [[Гүн|Улсад туслагч гүнгийн]] хэргэм олгосон нь хожмын Саруул гүний хошуу гэх болсон. #Дундад хойд хошууны ноёноор эн тэргүүнд Батмөнхийг тохоож, засаг улсад туслагч гүн өргөмжилжээ. Хожим нь Түшээ гүний хошуу гэжээ. #Дундад дээд хошууны засгаар анх Машбатыг тавьж, улсад туслагч гүнгийн хэргэм олгосон байна. Хожим нь Жонон бэйлийн хошуу гэж нэрлэв. #Дундад доорд хошууны ноёноор анх Дашдондогийг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг [[Тайж|тайжийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Эрдэнэ гүний хошуу гэх болов. #Дундад өмнөд зүүн хошууны анхны ноёноор Мөнхтөмөрийг өргөж, засаг хошууны бэйсийн хэргэм олгов. Хожим нь Эетэй гүний хошуу гэсэн. #Дундад өмнөд баруун хошууны ноёноор анх Банжуурыг тавьж, засаг [[Бэйс|хошууны бэйсийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Үйзэн (Пандиа) бэйлийн хошуу гэх болсон аж. #Дундад хойд зүүн хошууны ноёноор анх Гүншарыг тавиад засаг тэргүүн зэрэг тайж болгов. Энэ хошууг хожим нь Мэргэн гүний хошуу гэжээ. Эдгээр 9 хошуу бүгд нэжгээд сумтай байжээ. #Дундад хойд баруун хошууны ноёноор анх Барыг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг тайжийн хэргэм шагнажээ. Энэ хошуу нь анх 56 өрхтэй байгуулагдсан бөгөөд сум хуваагаагүй ажээ. Хожим нь Хурц (Даяа) гүний хошуу гэх болжээ. #Дундад баруун хошууны анхны ноёноор Гэндэнг өргөж, хошуун засаг бэйсийн хэргэм олгожээ. Хоёр сумтай, эл хошууг хожим нь Ерөөлт (Баатар) бэйлийн хошуу гэх болсон. Баядын 11 хошуу багтсан [[Сайн Заяатын зүүнгарын чуулган|Сайн Заяатын зүүнгарын чуулганы]] даргаар Төгс хүлэг Далай хан Цэрэнг, дэд чуулганы даргаар дундад зүүн хошууны ноён Сэвдэнг тавьж захируулсан ажээ. 1921 онд хувьсгал ялсны дараа засаг захиргааны шинэ зохион байгуулалтад шилжих үед урьдын Дөрвөд далай хан аймаг, Зоригт хан аймаг хоёрыг нийлүүлээд 1925 онд [[Чандмань уулын аймаг|Чандмань уулын аймгийг]] байгуулж, Улаангомд төвлөрүүлсэн байна. Тэр үед Далай ханд захирагдсан баядын арван хошууг Зоригт ханы аймагт захирагдсан баядын Ерөөлт бэйсийн нэг хошуутай нэгтгэн Баянмандал уулын хошуу хэмээн нэрлээд Чандмань уулын аймагт захируулжээ. 1931 онд Чандмань уулын аймгийн суурин дээр [[Увс аймаг|Увс аймгийг]] байгуулж урьдын хошуудаар сум зохиосон байна. Тэгэхэд баядын Мэргэн гүн, Түшээ гүн, Эрдэнэ гүн, Хурц гүнгийн хошуугаар Зүүнговь сум, Эрх ван, Жонон бэйлийн хошуугаар Малчин сум, Үйзэн (Пандиа) бэйл, Эетэй (Жажин) гүний хошуугаар Тэс сум, Саруул гүн, Ерөөлт (Баатар) бэйс, Дайчин вангийн хошуугаар Хяргас сумыг тус тус байгуулжээ. == Ястан == Баяд овогтон [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]], [[Буриад]], [[Монгол улс]], [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол]]ын ихэнх аймагт оршин суудаг байна. Мөн Түрэг хэлтэн улсуудын дунд Баяд овог байсан тухай мэдээ үлджээ. Баяд хэмээх нэрээр тодорхой нэрлэгдэж байгаа Баядууд бол дөрвөн Ойрадын бүрэлдэхүүний баядууд юм. Тэд Дөрвөд аймгийн захиргаанд байсан бөгөөд 1754 онд [[Зүүнгар]]ын хаан [[Даваач]]тай эвдрэлцсэний улмаас дөрвөдүүдийн хамт [[Алтайн нуруу]]г давж, [[Манж Чин улс]]ад дагаар оржээ. Манж нар тэднийг 1758 онд [[Увс нуур]]ын газарт нутаглуулжээ. Эдгээр баядууд Монгол улсын [[Увс]] аймагт оршин суудаг. Чингис хааны 9 өрлөгийн нэг Хар хирүгэ нь Ойрадын Баяд ястны хүн байжээ. Мөн [[Мөнх хаан]], [[Хубилай хаан]], [[Өлзийт]], [[Аргун]], [[Газан]], [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] зэрэг хаадын хатад нь Баядын гүнж нар байсан бөгөөд тэд хэзээнээсээ [[Боржигин|Боржигин овогтонтой]] худ ургийн холбоотой байсаар ирсэн байна. Монгол төрийн их үйл хэрэгт хүчин зүтгэж байсан төрийн том түшээ ноёд баядууд дунд олон байсны нэг Юань гүрний их түшмэл Дархан тайш [[Яньтөмөр]] юм. [[Юань гүрэн|Юань гүрний]] үеийн Монголын цуут жанжин [[Хөхтөмөр]]ийг хятад сурвалжуудад Ван Бао Бао гэгддэг хятад хүн гэдэг ч 1990 онд олдож шуугиан тарьсан Юань улсын түшмэл Баяд овгийн Сайнчи Даху- Бунхны бичээс Хөхтөмөр жанжин түүний ахмад хүү болохыг маш дэлгэрэнгүй, хөдөлбөргүй баталснаас хойш Хятадын Эрдэмтэд Хөхтөмөр жанжин бол эцгийн талаас Монголын Баяд овгийн хүн гэдгийг хүлээн зөвшөөрчээ. Зүрчидийн Алтан улс, Монголын Хятан улсын түүхийг засварлан түүхийн үнэт бодит мэдээллийг хожмын бидэнд үлдээсэн, хар залуугаасаа Ёслолын яамны сайдаас өгсүүлээд төрийн том албан тушаалуудад томилогдон ажиллаж байсан их яруу найрагч Дайбух ноён болбоос Баяд овгийн хүмүүн юм. Ташрамд дуулгахад Чингис хааны их өвөг Бодончир Мунхаг болбоос баяд овгийн нэгэн хүмүүн Малик Баядаас гаралтай гэж хүмүүс үздэг нь үнэний ортой юм. == Алдартан == === Улс төр, төр нийгмийн зүтгэлтэн === * БНМАУ-ын сүүлчийн удирдагч, ерөнхий сайд, АИХ-ын дарга, Улс төрийн товчооны дарга асан доктор, профессор [[Жамбын Батмөнх]] (Хяргас), * Монгол улсын ерөнхий сайд, Сангийн сайд, ХХАА-н сайд, АН-ын дарга, УИХ-ын гишүүн асан [[Норовын Алтанхуяг]] (Малчин), * Улсын Их Хурлын дарга, Хууль зүйн яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Цэндийн Нямдорж]] (Малчин), * Монголын анхны эмэгтэй төрийн сайд Н.Лхамсүрэн (Тэс), * МУ-ын шадар сайд, ерөнхий прокурор, Хууль зүйн яамны сайд, АН-ын дарга асан [[Дамбийн Дорлигжав]] (Зүүнговь), * Эрчим хүчний яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Мишигийн Сономпил]] (Тэс), * Сангийн сайд асан, Түлш, эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Чойжилсүрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн асан, шинэ үндсэн хууль боловсруулагчдын нэг С.Төмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, Гаалийн ерөнхий газрын дарга асан Цэвээнжав (Малчин), * УИХ-ын гишүүн асан М.Чимидцэрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга, Гаалийн ерөнхий газар, Татварын ерөнхий газрын дарга асан Б.Баттөмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн Далайн Батбаяр (Зүүнговь), * УИХ-ын гишүүн асан [[Даваагийн Батбаяр|Даваагийн Кёкшүзан Батбаяр]] (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Увс аймгийн дарга асан Шаалуу (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Байгаль орчны сайд асан Н.Цэрэнбат (Хяргас), * Татварын ерөнхий газар, Төрийн өмчийн хорооны дарга асан, УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга Б.Заяабал (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн Ж.Баясгалан (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн асан Д.Одхүү (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, АН-ын дарга О.Цогтгэрэл * Сонгуулийн ерөнхий хорооны анхны дарга асан Лхагвасүрэн (Тэс) === Спортын салбар === * МУ-ын дархан аварга, дэд эрдэмтэн, чөлөөт бөхийн олимпийн мөнгө, дэлхийн аваргын алт, 2 мөнгөн медальт, Хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин, доктор, профессор [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]] (Хяргас), * Улсын арслан [[Жамбалын Хайдав|Ж.Хайдав]] (Зүүнговь), * Улсын арслан, жүдо бөхийн ОУХМ [[Батжаргалын Ганбат|Б.Ганбат]] (Баруунтуруун), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын хүрэл медальт, хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин [[Хашбаатарын Цагаанбаатар|Х.Цагаанбаатар]] (Баруунтуруун, Тэс), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын мөнгөн медальт, дэлхийн аваргын 2 хүрэл медальт хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин Д.[[Доржсүрэнгийн Сумъяа|Сумьяа]] (Баруунтуруун, Хяргас), * Чөлөөт бөхийн Олимпийн хүрэл медальт, гавьяат тамирчин, улсын начин [[Төмөрийн Артаг|Т.Артаг]] (Тэс), * Жүдо бөхийн Олимпийн хүрэл медальт, дэлхийн аваргын хүрэл медальт гавьяат тамирчин [[Сайнжаргалын Ням-Очир|Ням-Очир]] (Тэс), * Жүдо бөхийн олимп, дэлхийн аваргын шагналт байрт. Азийн наадамын аварга, гавьяат тамирчин Д.Нямхүү (Тэс), * самбо бөхийн дэлхийн 5 удаагийн аварга, гавьяат тамирчин Жамсран (Тэс), * Улсын заан [[Өлзийн Тулгаа|Ө.Тулгаа]] (Малчин), * Улсын заан [[Очирын Одгэрэл|О.Одгэрэл]] (Хяргас), * Улсын заан [[Дамирангийн Бумбаяр|Д.Бумбаяр]] (Тэс), * Улсын заан [[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Н.Жаргалбаяр]] (Тэс), * улсын гарьд Б.Гантогтох (Хяргас), * улсын харцага Батбаатар (Тэс), * улсын харцага Чулуунбаатар (Тэс), * улсын харцага Т.Баасанхүү (Тэс), * улсын харцага Одгэрэл (Малчин, Сэлэнгэ), * улсын начин Батсуурь (Хяргас), * улсын начин Баянмөнх (Хяргас), * улсын начин Ө.Сумьяа (Малчин), * улсын начин өндөр Ч.Баянмөнх (Хяргас, Сэлэнгэ), * улсын начин Эрдэнэбилэг (Баруунтуруун, Хяргас) * улсын начин Оргилболд (Тэс), * улсын начин Цэрэндорж (Тэс), * улсын начин Лхамаа (Тэс), * улсын начин Төрмөнх (Зүүнговь), * улсын начин Алтансүх (Зүүнговь), * улсын начин Н.Хүрэлсүх (Тэс) * улсын начин О.Түмэн (Тэс) * улсын начин Ж.Ням-Эрдэнэ (Тэс) * Цанын спортын ОУХМ, МУ-ын аваргаар хамгийн олон удаа шалгарсан амжилтын эзэн, өвлийн олимпод оролцогч Энхээ (Малчин), * Үндэсний сурын улсын мэргэн, төрийн наадмын түрүү Д.Норжмаа (Тэс) *Мэргэжлийн сумо бөхийн дээд зиндааны бөх Кекшүзан Д.Батбаяр (Хяргас) === Урлаг соёлын алдартан === Баядууд нь хэзээнээсээ урлаг соёлын хувьд ариван баялаг уламжлалтай ард түмэн бөгөөд тэдний дундаас: *Зохиолч, сэтгүүлч, доктор, профессор, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн [[Дамбын Цэмбэл]], *Алдарт туульч Парчин (Хяргас), *МУГЖ дуучин Л.Болдбаатар (Тэс) *Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч Д.Цэцэрлэг (Тэс) *дуучин Л.Банзрагч (Тэс) *дуучин Д.Бурмаа (Тэс), *Дуучин Б.Энхмэнд (Малчин) *Дуучин Р.Дэлгэрмаа (Зүүнговь) *Дуучин Эрдэнэтунгалаг (Тэс) *дуучин П.Жимсээ *Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Драмын театрын дарга асан Цэрэнсамбуу (Зүүнговь) *МУ-ын гавьяат багш (Хөгжим бүжгийн коллежи), Чингис хаан хамтлагийн дуучин Жаргалсайханы ээж Бадам (Тэс) *МУГЖ Өлзийхүү (Хяргас) *Дуучин Ука буюу Уламбаяр (Хяргас) === Бусад салбар === * Антарктид тивд хөл тавьсан анхны Монгол хүн, Шинжлэх ухааны доктор Дүгэржав (Тэс), * Хөдөлмөрийн баатар, МУ-ын аварга малчин Раваг (Тэс) * Монголын тэргүүн мисс, Дэлхийн гоо бүсгүйн уралдааны топ 18-д шалгарсан Ц.Аззаяа (Тэс) * МУ-ын тэргүүн хатагтай Цэвэлмаа (Хяргас) === Баяд ястны зээ нар: === * Чингис хаан хамтлагийн дуучин, МУ-ын ардын жүжигчин Жаргалсайхан (Тэс) * Жүжигчин, дуучин МУСТА Батмэнд (Тэс) == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Баяд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] ks46ila77jyq9egj794aktvi1ws4t6o 857572 857571 2026-05-31T03:40:53Z ~2026-29269-46 104596 /* Баяд ястны зээ нар: */ 857572 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс үндэстэн |group = Баяд <br>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} |image = |pop = 63,775 |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 63,775 |ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> |region2 = |pop2 = |ref2 = |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Ойрад аялга]] |religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Баяд''' {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. ==Нэрийн гарал == Монгол хэлний "баян" ("чинээлэг", "арвин юмтай", "өнөр" гэх мэт ойролцоо утгатай) гэх тэмдэг нэрийн олон тооны үндсэн хувирал нь "баяд" гэдэг. == Овог == Баяд нь эрт цагт түүхийн тавцанд гарч ирсэн, язгуурын монгол аймгийн нэг юм. [[Хүннү]]гийн хаан [[Модун шаньюй]] [[Ордос]]ын тохойд байх Баян уулаар нутаглах Баян овгийг дагуулав гэсэн мэдээ бий. VI-VIII зууны үед баядууд [[Хөлөн нуур|Хөлөн]], [[Буйр нуур]] хавиар нутаглаж байсан аж. XIII зууны үед Чингис хааны мэдэлд явж ирсэн байна. Түүний нэг нь [[Үнгүр]] буурч юм. Түүний харьяат баядууд гол төлөв Хэнтийн уулнаас урагш нутаглан явжээ. XIV-XVII зууны эхэн үе хүртэл баядууд нь улс төрийн нөхцөл байдлаас болж хоёр хэсэгт салсан нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн ойрадын холбоонд]] зарим баяд Чоросын ноёдын захиргаанд багтсан бол, зарим хэсэг нь Батмөнх даян хааны 5-р хүү Алчболдын захирсан өвөр таван халхын дотор баяд отог багтаж байсан. ==== Өвөр халхын Баяд отог ==== XVI зууны эхээр [[Батмөнх Даян хаан]] (1474-1517) хүүхдүүддээ алба таслан хувааж өгөх үед тавдугаар хүү [[Алчболд]]од [[Жарууд]], [[Баарин]], [[Хонгирад]], [[Баяд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|Үжээд]] оногдсон байна. Алчи Болдод оногдсон энэ таван отог нь монголын өмнөд талаар нутаглах учир өврийн таван отог хэмээн нэрлэгдэх болжээ. [[Алчболд]] ноёны хүү Хургачи хасар ноён таван хүүтэй. Ахмад хүү Уваш үйзэн ноён нь жаруудыг, Шубухай дархан ноён бааринг, Суйбин Буйма догшин ноён хонгирадыг, Сонин дайчин баядыг, Хунбаатар ноён үжээдийг тус бүр хуваан захирчээ. XVII зууны эхээр манжийн түрэмгийлэгчид Өвөр монголыг эзлэн авах үед баяд ч нэгэн адил тэдний эрхшээлд орж, бие даасан отог байхаа болиод, манж найман хошуутай холилдон сууж, Өвөр монголын зүүн урдуур Бээжингээс хойхнуур суурьшиж, ихэнх нь манж хятадад ууссан. ==== Ойрадын Баяд аймаг ==== [[Алтайн нуруу|Алтайн уул]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхэн урсгалаар ойрадууд нутаглан ахуйд тэдний дотор баядууд аж төрж байв. Тэд тооны хувьд цөөн бөгөөд анхандаа гол төлөв Цорос аймгийн харьяанд оршиж, Эрчис мөрний сав дагуу нутагладаг байв. Хожим нь дөрвөд хүчирхэгжих үеэс түүний нэгэн бага аймаг хэмээгдэх болжээ. XVIII зууны эхэн хагаст баядын аав ноён гэж цэцэн цэлмэг хүн Зүүнгарын улсын төрийн зүтгэлтэн нарт үнэлэгдэж, Чимэг харваач гэж баатар дайчин эр байжээ. 1753 онд Даваачийн хэрцгий явдалд дургүйцсэн дөрвөдийн бага ноён Цэрэн, Цэрэн уваши, Цэрэнмөнх нар өөрсдийн харьяат иргэдээ авч Эрчис мөрөн хавь нутгаас хөдлөн, Алтайг Үенч, Бодончийн хавцлаар давж, халхын нутагт орж иржээ. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгараас]] ирсэн тэдгээр [[дөрвөд]], баядуудыг 1754 онд [[Сайн заяатын чуулган|Сайн заяатын]] хоёр чуулганд хуваахад, баядууд зүүнгарын чуулганд багтжээ. Тэр үед Зүүнгарын чуулганд багтсан баядуудыг арван нэгэн хошуу болгон зохион байгуулж, зам хуваан нэр өгчээ: #Дундад хошууны анхны ноёноор манж нар Цэрэнмөнхийг тавиад засаг [[Бэйл|төрийн бэйлийн]] хэргэм шагнасан байна. Хожим нь эрх (вангийн) засгийн хошуу гэх болсон. #Дундад зүүн хошууны ноёноор Сэвдэнг тавьж төрийн бэйл өргөмжлөн, засаг болгожээ. Энэ нь хожим Дайчин вангийн хошуу гэгдэх болов. #Дундад өмнөд хошууны засгаар анх Ганг өргөмжилж, [[Гүн|Улсад туслагч гүнгийн]] хэргэм олгосон нь хожмын Саруул гүний хошуу гэх болсон. #Дундад хойд хошууны ноёноор эн тэргүүнд Батмөнхийг тохоож, засаг улсад туслагч гүн өргөмжилжээ. Хожим нь Түшээ гүний хошуу гэжээ. #Дундад дээд хошууны засгаар анх Машбатыг тавьж, улсад туслагч гүнгийн хэргэм олгосон байна. Хожим нь Жонон бэйлийн хошуу гэж нэрлэв. #Дундад доорд хошууны ноёноор анх Дашдондогийг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг [[Тайж|тайжийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Эрдэнэ гүний хошуу гэх болов. #Дундад өмнөд зүүн хошууны анхны ноёноор Мөнхтөмөрийг өргөж, засаг хошууны бэйсийн хэргэм олгов. Хожим нь Эетэй гүний хошуу гэсэн. #Дундад өмнөд баруун хошууны ноёноор анх Банжуурыг тавьж, засаг [[Бэйс|хошууны бэйсийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Үйзэн (Пандиа) бэйлийн хошуу гэх болсон аж. #Дундад хойд зүүн хошууны ноёноор анх Гүншарыг тавиад засаг тэргүүн зэрэг тайж болгов. Энэ хошууг хожим нь Мэргэн гүний хошуу гэжээ. Эдгээр 9 хошуу бүгд нэжгээд сумтай байжээ. #Дундад хойд баруун хошууны ноёноор анх Барыг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг тайжийн хэргэм шагнажээ. Энэ хошуу нь анх 56 өрхтэй байгуулагдсан бөгөөд сум хуваагаагүй ажээ. Хожим нь Хурц (Даяа) гүний хошуу гэх болжээ. #Дундад баруун хошууны анхны ноёноор Гэндэнг өргөж, хошуун засаг бэйсийн хэргэм олгожээ. Хоёр сумтай, эл хошууг хожим нь Ерөөлт (Баатар) бэйлийн хошуу гэх болсон. Баядын 11 хошуу багтсан [[Сайн Заяатын зүүнгарын чуулган|Сайн Заяатын зүүнгарын чуулганы]] даргаар Төгс хүлэг Далай хан Цэрэнг, дэд чуулганы даргаар дундад зүүн хошууны ноён Сэвдэнг тавьж захируулсан ажээ. 1921 онд хувьсгал ялсны дараа засаг захиргааны шинэ зохион байгуулалтад шилжих үед урьдын Дөрвөд далай хан аймаг, Зоригт хан аймаг хоёрыг нийлүүлээд 1925 онд [[Чандмань уулын аймаг|Чандмань уулын аймгийг]] байгуулж, Улаангомд төвлөрүүлсэн байна. Тэр үед Далай ханд захирагдсан баядын арван хошууг Зоригт ханы аймагт захирагдсан баядын Ерөөлт бэйсийн нэг хошуутай нэгтгэн Баянмандал уулын хошуу хэмээн нэрлээд Чандмань уулын аймагт захируулжээ. 1931 онд Чандмань уулын аймгийн суурин дээр [[Увс аймаг|Увс аймгийг]] байгуулж урьдын хошуудаар сум зохиосон байна. Тэгэхэд баядын Мэргэн гүн, Түшээ гүн, Эрдэнэ гүн, Хурц гүнгийн хошуугаар Зүүнговь сум, Эрх ван, Жонон бэйлийн хошуугаар Малчин сум, Үйзэн (Пандиа) бэйл, Эетэй (Жажин) гүний хошуугаар Тэс сум, Саруул гүн, Ерөөлт (Баатар) бэйс, Дайчин вангийн хошуугаар Хяргас сумыг тус тус байгуулжээ. == Ястан == Баяд овогтон [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]], [[Буриад]], [[Монгол улс]], [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол]]ын ихэнх аймагт оршин суудаг байна. Мөн Түрэг хэлтэн улсуудын дунд Баяд овог байсан тухай мэдээ үлджээ. Баяд хэмээх нэрээр тодорхой нэрлэгдэж байгаа Баядууд бол дөрвөн Ойрадын бүрэлдэхүүний баядууд юм. Тэд Дөрвөд аймгийн захиргаанд байсан бөгөөд 1754 онд [[Зүүнгар]]ын хаан [[Даваач]]тай эвдрэлцсэний улмаас дөрвөдүүдийн хамт [[Алтайн нуруу]]г давж, [[Манж Чин улс]]ад дагаар оржээ. Манж нар тэднийг 1758 онд [[Увс нуур]]ын газарт нутаглуулжээ. Эдгээр баядууд Монгол улсын [[Увс]] аймагт оршин суудаг. Чингис хааны 9 өрлөгийн нэг Хар хирүгэ нь Ойрадын Баяд ястны хүн байжээ. Мөн [[Мөнх хаан]], [[Хубилай хаан]], [[Өлзийт]], [[Аргун]], [[Газан]], [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] зэрэг хаадын хатад нь Баядын гүнж нар байсан бөгөөд тэд хэзээнээсээ [[Боржигин|Боржигин овогтонтой]] худ ургийн холбоотой байсаар ирсэн байна. Монгол төрийн их үйл хэрэгт хүчин зүтгэж байсан төрийн том түшээ ноёд баядууд дунд олон байсны нэг Юань гүрний их түшмэл Дархан тайш [[Яньтөмөр]] юм. [[Юань гүрэн|Юань гүрний]] үеийн Монголын цуут жанжин [[Хөхтөмөр]]ийг хятад сурвалжуудад Ван Бао Бао гэгддэг хятад хүн гэдэг ч 1990 онд олдож шуугиан тарьсан Юань улсын түшмэл Баяд овгийн Сайнчи Даху- Бунхны бичээс Хөхтөмөр жанжин түүний ахмад хүү болохыг маш дэлгэрэнгүй, хөдөлбөргүй баталснаас хойш Хятадын Эрдэмтэд Хөхтөмөр жанжин бол эцгийн талаас Монголын Баяд овгийн хүн гэдгийг хүлээн зөвшөөрчээ. Зүрчидийн Алтан улс, Монголын Хятан улсын түүхийг засварлан түүхийн үнэт бодит мэдээллийг хожмын бидэнд үлдээсэн, хар залуугаасаа Ёслолын яамны сайдаас өгсүүлээд төрийн том албан тушаалуудад томилогдон ажиллаж байсан их яруу найрагч Дайбух ноён болбоос Баяд овгийн хүмүүн юм. Ташрамд дуулгахад Чингис хааны их өвөг Бодончир Мунхаг болбоос баяд овгийн нэгэн хүмүүн Малик Баядаас гаралтай гэж хүмүүс үздэг нь үнэний ортой юм. == Алдартан == === Улс төр, төр нийгмийн зүтгэлтэн === * БНМАУ-ын сүүлчийн удирдагч, ерөнхий сайд, АИХ-ын дарга, Улс төрийн товчооны дарга асан доктор, профессор [[Жамбын Батмөнх]] (Хяргас), * Монгол улсын ерөнхий сайд, Сангийн сайд, ХХАА-н сайд, АН-ын дарга, УИХ-ын гишүүн асан [[Норовын Алтанхуяг]] (Малчин), * Улсын Их Хурлын дарга, Хууль зүйн яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Цэндийн Нямдорж]] (Малчин), * Монголын анхны эмэгтэй төрийн сайд Н.Лхамсүрэн (Тэс), * МУ-ын шадар сайд, ерөнхий прокурор, Хууль зүйн яамны сайд, АН-ын дарга асан [[Дамбийн Дорлигжав]] (Зүүнговь), * Эрчим хүчний яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Мишигийн Сономпил]] (Тэс), * Сангийн сайд асан, Түлш, эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Чойжилсүрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн асан, шинэ үндсэн хууль боловсруулагчдын нэг С.Төмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, Гаалийн ерөнхий газрын дарга асан Цэвээнжав (Малчин), * УИХ-ын гишүүн асан М.Чимидцэрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга, Гаалийн ерөнхий газар, Татварын ерөнхий газрын дарга асан Б.Баттөмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн Далайн Батбаяр (Зүүнговь), * УИХ-ын гишүүн асан [[Даваагийн Батбаяр|Даваагийн Кёкшүзан Батбаяр]] (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Увс аймгийн дарга асан Шаалуу (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Байгаль орчны сайд асан Н.Цэрэнбат (Хяргас), * Татварын ерөнхий газар, Төрийн өмчийн хорооны дарга асан, УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга Б.Заяабал (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн Ж.Баясгалан (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн асан Д.Одхүү (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, АН-ын дарга О.Цогтгэрэл * Сонгуулийн ерөнхий хорооны анхны дарга асан Лхагвасүрэн (Тэс) === Спортын салбар === * МУ-ын дархан аварга, дэд эрдэмтэн, чөлөөт бөхийн олимпийн мөнгө, дэлхийн аваргын алт, 2 мөнгөн медальт, Хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин, доктор, профессор [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]] (Хяргас), * Улсын арслан [[Жамбалын Хайдав|Ж.Хайдав]] (Зүүнговь), * Улсын арслан, жүдо бөхийн ОУХМ [[Батжаргалын Ганбат|Б.Ганбат]] (Баруунтуруун), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын хүрэл медальт, хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин [[Хашбаатарын Цагаанбаатар|Х.Цагаанбаатар]] (Баруунтуруун, Тэс), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын мөнгөн медальт, дэлхийн аваргын 2 хүрэл медальт хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин Д.[[Доржсүрэнгийн Сумъяа|Сумьяа]] (Баруунтуруун, Хяргас), * Чөлөөт бөхийн Олимпийн хүрэл медальт, гавьяат тамирчин, улсын начин [[Төмөрийн Артаг|Т.Артаг]] (Тэс), * Жүдо бөхийн Олимпийн хүрэл медальт, дэлхийн аваргын хүрэл медальт гавьяат тамирчин [[Сайнжаргалын Ням-Очир|Ням-Очир]] (Тэс), * Жүдо бөхийн олимп, дэлхийн аваргын шагналт байрт. Азийн наадамын аварга, гавьяат тамирчин Д.Нямхүү (Тэс), * самбо бөхийн дэлхийн 5 удаагийн аварга, гавьяат тамирчин Жамсран (Тэс), * Улсын заан [[Өлзийн Тулгаа|Ө.Тулгаа]] (Малчин), * Улсын заан [[Очирын Одгэрэл|О.Одгэрэл]] (Хяргас), * Улсын заан [[Дамирангийн Бумбаяр|Д.Бумбаяр]] (Тэс), * Улсын заан [[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Н.Жаргалбаяр]] (Тэс), * улсын гарьд Б.Гантогтох (Хяргас), * улсын харцага Батбаатар (Тэс), * улсын харцага Чулуунбаатар (Тэс), * улсын харцага Т.Баасанхүү (Тэс), * улсын харцага Одгэрэл (Малчин, Сэлэнгэ), * улсын начин Батсуурь (Хяргас), * улсын начин Баянмөнх (Хяргас), * улсын начин Ө.Сумьяа (Малчин), * улсын начин өндөр Ч.Баянмөнх (Хяргас, Сэлэнгэ), * улсын начин Эрдэнэбилэг (Баруунтуруун, Хяргас) * улсын начин Оргилболд (Тэс), * улсын начин Цэрэндорж (Тэс), * улсын начин Лхамаа (Тэс), * улсын начин Төрмөнх (Зүүнговь), * улсын начин Алтансүх (Зүүнговь), * улсын начин Н.Хүрэлсүх (Тэс) * улсын начин О.Түмэн (Тэс) * улсын начин Ж.Ням-Эрдэнэ (Тэс) * Цанын спортын ОУХМ, МУ-ын аваргаар хамгийн олон удаа шалгарсан амжилтын эзэн, өвлийн олимпод оролцогч Энхээ (Малчин), * Үндэсний сурын улсын мэргэн, төрийн наадмын түрүү Д.Норжмаа (Тэс) *Мэргэжлийн сумо бөхийн дээд зиндааны бөх Кекшүзан Д.Батбаяр (Хяргас) === Урлаг соёлын алдартан === Баядууд нь хэзээнээсээ урлаг соёлын хувьд ариван баялаг уламжлалтай ард түмэн бөгөөд тэдний дундаас: *Зохиолч, сэтгүүлч, доктор, профессор, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн [[Дамбын Цэмбэл]], *Алдарт туульч Парчин (Хяргас), *МУГЖ дуучин Л.Болдбаатар (Тэс) *Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч Д.Цэцэрлэг (Тэс) *дуучин Л.Банзрагч (Тэс) *дуучин Д.Бурмаа (Тэс), *Дуучин Б.Энхмэнд (Малчин) *Дуучин Р.Дэлгэрмаа (Зүүнговь) *Дуучин Эрдэнэтунгалаг (Тэс) *дуучин П.Жимсээ *Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Драмын театрын дарга асан Цэрэнсамбуу (Зүүнговь) *МУ-ын гавьяат багш (Хөгжим бүжгийн коллежи), Чингис хаан хамтлагийн дуучин Жаргалсайханы ээж Бадам (Тэс) *МУГЖ Өлзийхүү (Хяргас) *Дуучин Ука буюу Уламбаяр (Хяргас) === Бусад салбар === * Антарктид тивд хөл тавьсан анхны Монгол хүн, Шинжлэх ухааны доктор Дүгэржав (Тэс), * Хөдөлмөрийн баатар, МУ-ын аварга малчин Раваг (Тэс) * Монголын тэргүүн мисс, Дэлхийн гоо бүсгүйн уралдааны топ 18-д шалгарсан Ц.Аззаяа (Тэс) * МУ-ын тэргүүн хатагтай Цэвэлмаа (Хяргас) === Баяд ястны зээ нар: === * Чингис хаан хамтлагийн дуучин, МУ-ын ардын жүжигчин Жаргалсайхан (Тэс) * Жүжигчин, дуучин МУСТА Батмэнд (Тэс) * МУ-ын гавьяат тамирчин, чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын медальт Насанбурмаа (Хяргас) * МУ-ын гавьяат тамирчин, чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт Ням-Очир (Малчин) == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Баяд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] t32z4tdttj2mx4jjlauvvqqr6ix6sd8 857573 857572 2026-05-31T03:42:31Z ~2026-29269-46 104596 /* Улс төр, төр нийгмийн зүтгэлтэн */ 857573 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс үндэстэн |group = Баяд <br>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} |image = |pop = 63,775 |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 63,775 |ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> |region2 = |pop2 = |ref2 = |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Ойрад аялга]] |religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Баяд''' {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. ==Нэрийн гарал == Монгол хэлний "баян" ("чинээлэг", "арвин юмтай", "өнөр" гэх мэт ойролцоо утгатай) гэх тэмдэг нэрийн олон тооны үндсэн хувирал нь "баяд" гэдэг. == Овог == Баяд нь эрт цагт түүхийн тавцанд гарч ирсэн, язгуурын монгол аймгийн нэг юм. [[Хүннү]]гийн хаан [[Модун шаньюй]] [[Ордос]]ын тохойд байх Баян уулаар нутаглах Баян овгийг дагуулав гэсэн мэдээ бий. VI-VIII зууны үед баядууд [[Хөлөн нуур|Хөлөн]], [[Буйр нуур]] хавиар нутаглаж байсан аж. XIII зууны үед Чингис хааны мэдэлд явж ирсэн байна. Түүний нэг нь [[Үнгүр]] буурч юм. Түүний харьяат баядууд гол төлөв Хэнтийн уулнаас урагш нутаглан явжээ. XIV-XVII зууны эхэн үе хүртэл баядууд нь улс төрийн нөхцөл байдлаас болж хоёр хэсэгт салсан нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн ойрадын холбоонд]] зарим баяд Чоросын ноёдын захиргаанд багтсан бол, зарим хэсэг нь Батмөнх даян хааны 5-р хүү Алчболдын захирсан өвөр таван халхын дотор баяд отог багтаж байсан. ==== Өвөр халхын Баяд отог ==== XVI зууны эхээр [[Батмөнх Даян хаан]] (1474-1517) хүүхдүүддээ алба таслан хувааж өгөх үед тавдугаар хүү [[Алчболд]]од [[Жарууд]], [[Баарин]], [[Хонгирад]], [[Баяд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|Үжээд]] оногдсон байна. Алчи Болдод оногдсон энэ таван отог нь монголын өмнөд талаар нутаглах учир өврийн таван отог хэмээн нэрлэгдэх болжээ. [[Алчболд]] ноёны хүү Хургачи хасар ноён таван хүүтэй. Ахмад хүү Уваш үйзэн ноён нь жаруудыг, Шубухай дархан ноён бааринг, Суйбин Буйма догшин ноён хонгирадыг, Сонин дайчин баядыг, Хунбаатар ноён үжээдийг тус бүр хуваан захирчээ. XVII зууны эхээр манжийн түрэмгийлэгчид Өвөр монголыг эзлэн авах үед баяд ч нэгэн адил тэдний эрхшээлд орж, бие даасан отог байхаа болиод, манж найман хошуутай холилдон сууж, Өвөр монголын зүүн урдуур Бээжингээс хойхнуур суурьшиж, ихэнх нь манж хятадад ууссан. ==== Ойрадын Баяд аймаг ==== [[Алтайн нуруу|Алтайн уул]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхэн урсгалаар ойрадууд нутаглан ахуйд тэдний дотор баядууд аж төрж байв. Тэд тооны хувьд цөөн бөгөөд анхандаа гол төлөв Цорос аймгийн харьяанд оршиж, Эрчис мөрний сав дагуу нутагладаг байв. Хожим нь дөрвөд хүчирхэгжих үеэс түүний нэгэн бага аймаг хэмээгдэх болжээ. XVIII зууны эхэн хагаст баядын аав ноён гэж цэцэн цэлмэг хүн Зүүнгарын улсын төрийн зүтгэлтэн нарт үнэлэгдэж, Чимэг харваач гэж баатар дайчин эр байжээ. 1753 онд Даваачийн хэрцгий явдалд дургүйцсэн дөрвөдийн бага ноён Цэрэн, Цэрэн уваши, Цэрэнмөнх нар өөрсдийн харьяат иргэдээ авч Эрчис мөрөн хавь нутгаас хөдлөн, Алтайг Үенч, Бодончийн хавцлаар давж, халхын нутагт орж иржээ. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгараас]] ирсэн тэдгээр [[дөрвөд]], баядуудыг 1754 онд [[Сайн заяатын чуулган|Сайн заяатын]] хоёр чуулганд хуваахад, баядууд зүүнгарын чуулганд багтжээ. Тэр үед Зүүнгарын чуулганд багтсан баядуудыг арван нэгэн хошуу болгон зохион байгуулж, зам хуваан нэр өгчээ: #Дундад хошууны анхны ноёноор манж нар Цэрэнмөнхийг тавиад засаг [[Бэйл|төрийн бэйлийн]] хэргэм шагнасан байна. Хожим нь эрх (вангийн) засгийн хошуу гэх болсон. #Дундад зүүн хошууны ноёноор Сэвдэнг тавьж төрийн бэйл өргөмжлөн, засаг болгожээ. Энэ нь хожим Дайчин вангийн хошуу гэгдэх болов. #Дундад өмнөд хошууны засгаар анх Ганг өргөмжилж, [[Гүн|Улсад туслагч гүнгийн]] хэргэм олгосон нь хожмын Саруул гүний хошуу гэх болсон. #Дундад хойд хошууны ноёноор эн тэргүүнд Батмөнхийг тохоож, засаг улсад туслагч гүн өргөмжилжээ. Хожим нь Түшээ гүний хошуу гэжээ. #Дундад дээд хошууны засгаар анх Машбатыг тавьж, улсад туслагч гүнгийн хэргэм олгосон байна. Хожим нь Жонон бэйлийн хошуу гэж нэрлэв. #Дундад доорд хошууны ноёноор анх Дашдондогийг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг [[Тайж|тайжийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Эрдэнэ гүний хошуу гэх болов. #Дундад өмнөд зүүн хошууны анхны ноёноор Мөнхтөмөрийг өргөж, засаг хошууны бэйсийн хэргэм олгов. Хожим нь Эетэй гүний хошуу гэсэн. #Дундад өмнөд баруун хошууны ноёноор анх Банжуурыг тавьж, засаг [[Бэйс|хошууны бэйсийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Үйзэн (Пандиа) бэйлийн хошуу гэх болсон аж. #Дундад хойд зүүн хошууны ноёноор анх Гүншарыг тавиад засаг тэргүүн зэрэг тайж болгов. Энэ хошууг хожим нь Мэргэн гүний хошуу гэжээ. Эдгээр 9 хошуу бүгд нэжгээд сумтай байжээ. #Дундад хойд баруун хошууны ноёноор анх Барыг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг тайжийн хэргэм шагнажээ. Энэ хошуу нь анх 56 өрхтэй байгуулагдсан бөгөөд сум хуваагаагүй ажээ. Хожим нь Хурц (Даяа) гүний хошуу гэх болжээ. #Дундад баруун хошууны анхны ноёноор Гэндэнг өргөж, хошуун засаг бэйсийн хэргэм олгожээ. Хоёр сумтай, эл хошууг хожим нь Ерөөлт (Баатар) бэйлийн хошуу гэх болсон. Баядын 11 хошуу багтсан [[Сайн Заяатын зүүнгарын чуулган|Сайн Заяатын зүүнгарын чуулганы]] даргаар Төгс хүлэг Далай хан Цэрэнг, дэд чуулганы даргаар дундад зүүн хошууны ноён Сэвдэнг тавьж захируулсан ажээ. 1921 онд хувьсгал ялсны дараа засаг захиргааны шинэ зохион байгуулалтад шилжих үед урьдын Дөрвөд далай хан аймаг, Зоригт хан аймаг хоёрыг нийлүүлээд 1925 онд [[Чандмань уулын аймаг|Чандмань уулын аймгийг]] байгуулж, Улаангомд төвлөрүүлсэн байна. Тэр үед Далай ханд захирагдсан баядын арван хошууг Зоригт ханы аймагт захирагдсан баядын Ерөөлт бэйсийн нэг хошуутай нэгтгэн Баянмандал уулын хошуу хэмээн нэрлээд Чандмань уулын аймагт захируулжээ. 1931 онд Чандмань уулын аймгийн суурин дээр [[Увс аймаг|Увс аймгийг]] байгуулж урьдын хошуудаар сум зохиосон байна. Тэгэхэд баядын Мэргэн гүн, Түшээ гүн, Эрдэнэ гүн, Хурц гүнгийн хошуугаар Зүүнговь сум, Эрх ван, Жонон бэйлийн хошуугаар Малчин сум, Үйзэн (Пандиа) бэйл, Эетэй (Жажин) гүний хошуугаар Тэс сум, Саруул гүн, Ерөөлт (Баатар) бэйс, Дайчин вангийн хошуугаар Хяргас сумыг тус тус байгуулжээ. == Ястан == Баяд овогтон [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]], [[Буриад]], [[Монгол улс]], [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол]]ын ихэнх аймагт оршин суудаг байна. Мөн Түрэг хэлтэн улсуудын дунд Баяд овог байсан тухай мэдээ үлджээ. Баяд хэмээх нэрээр тодорхой нэрлэгдэж байгаа Баядууд бол дөрвөн Ойрадын бүрэлдэхүүний баядууд юм. Тэд Дөрвөд аймгийн захиргаанд байсан бөгөөд 1754 онд [[Зүүнгар]]ын хаан [[Даваач]]тай эвдрэлцсэний улмаас дөрвөдүүдийн хамт [[Алтайн нуруу]]г давж, [[Манж Чин улс]]ад дагаар оржээ. Манж нар тэднийг 1758 онд [[Увс нуур]]ын газарт нутаглуулжээ. Эдгээр баядууд Монгол улсын [[Увс]] аймагт оршин суудаг. Чингис хааны 9 өрлөгийн нэг Хар хирүгэ нь Ойрадын Баяд ястны хүн байжээ. Мөн [[Мөнх хаан]], [[Хубилай хаан]], [[Өлзийт]], [[Аргун]], [[Газан]], [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] зэрэг хаадын хатад нь Баядын гүнж нар байсан бөгөөд тэд хэзээнээсээ [[Боржигин|Боржигин овогтонтой]] худ ургийн холбоотой байсаар ирсэн байна. Монгол төрийн их үйл хэрэгт хүчин зүтгэж байсан төрийн том түшээ ноёд баядууд дунд олон байсны нэг Юань гүрний их түшмэл Дархан тайш [[Яньтөмөр]] юм. [[Юань гүрэн|Юань гүрний]] үеийн Монголын цуут жанжин [[Хөхтөмөр]]ийг хятад сурвалжуудад Ван Бао Бао гэгддэг хятад хүн гэдэг ч 1990 онд олдож шуугиан тарьсан Юань улсын түшмэл Баяд овгийн Сайнчи Даху- Бунхны бичээс Хөхтөмөр жанжин түүний ахмад хүү болохыг маш дэлгэрэнгүй, хөдөлбөргүй баталснаас хойш Хятадын Эрдэмтэд Хөхтөмөр жанжин бол эцгийн талаас Монголын Баяд овгийн хүн гэдгийг хүлээн зөвшөөрчээ. Зүрчидийн Алтан улс, Монголын Хятан улсын түүхийг засварлан түүхийн үнэт бодит мэдээллийг хожмын бидэнд үлдээсэн, хар залуугаасаа Ёслолын яамны сайдаас өгсүүлээд төрийн том албан тушаалуудад томилогдон ажиллаж байсан их яруу найрагч Дайбух ноён болбоос Баяд овгийн хүмүүн юм. Ташрамд дуулгахад Чингис хааны их өвөг Бодончир Мунхаг болбоос баяд овгийн нэгэн хүмүүн Малик Баядаас гаралтай гэж хүмүүс үздэг нь үнэний ортой юм. == Алдартан == === Улс төр, төр нийгмийн зүтгэлтэн === * БНМАУ-ын сүүлчийн удирдагч, ерөнхий сайд, АИХ-ын дарга, Улс төрийн товчооны дарга асан доктор, профессор [[Жамбын Батмөнх]] (Хяргас), * Монгол улсын ерөнхий сайд, Сангийн сайд, ХХАА-н сайд, АН-ын дарга, УИХ-ын гишүүн асан [[Норовын Алтанхуяг]] (Малчин), * Улсын Их Хурлын дарга, Хууль зүйн яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Цэндийн Нямдорж]] (Малчин), * Монголын анхны эмэгтэй төрийн сайд Н.Лхамсүрэн (Тэс), * МУ-ын шадар сайд, ерөнхий прокурор, Хууль зүйн яамны сайд, АН-ын дарга асан [[Дамбийн Дорлигжав]] (Зүүнговь), * Эрчим хүчний яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Мишигийн Сономпил]] (Тэс), * Сангийн сайд асан, Түлш, эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Чойжилсүрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн асан, шинэ үндсэн хууль боловсруулагчдын нэг С.Төмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, Гаалийн ерөнхий газрын дарга асан Цэвээнжав (Малчин), * УИХ-ын гишүүн асан М.Чимидцэрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга, Гаалийн ерөнхий газар, Татварын ерөнхий газрын дарга асан Б.Баттөмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн Далайн Батбаяр (Зүүнговь), * УИХ-ын гишүүн асан [[Даваагийн Батбаяр|Даваагийн Кёкшүзан Батбаяр]] (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Увс аймгийн дарга асан Шаалуу (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Байгаль орчны сайд асан Н.Цэрэнбат (Хяргас), * Татварын ерөнхий газар, Төрийн өмчийн хорооны дарга асан, УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга Б.Заяабал (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн Ж.Баясгалан (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн асан Д.Одхүү (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, АН-ын дарга О.Цогтгэрэл * Сонгуулийн ерөнхий хорооны анхны дарга асан Лхагвасүрэн (Тэс) * Монголбанкны Ерөнхийлөгч асан Ж.Үнэнбат (Тэс) === Спортын салбар === * МУ-ын дархан аварга, дэд эрдэмтэн, чөлөөт бөхийн олимпийн мөнгө, дэлхийн аваргын алт, 2 мөнгөн медальт, Хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин, доктор, профессор [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]] (Хяргас), * Улсын арслан [[Жамбалын Хайдав|Ж.Хайдав]] (Зүүнговь), * Улсын арслан, жүдо бөхийн ОУХМ [[Батжаргалын Ганбат|Б.Ганбат]] (Баруунтуруун), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын хүрэл медальт, хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин [[Хашбаатарын Цагаанбаатар|Х.Цагаанбаатар]] (Баруунтуруун, Тэс), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын мөнгөн медальт, дэлхийн аваргын 2 хүрэл медальт хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин Д.[[Доржсүрэнгийн Сумъяа|Сумьяа]] (Баруунтуруун, Хяргас), * Чөлөөт бөхийн Олимпийн хүрэл медальт, гавьяат тамирчин, улсын начин [[Төмөрийн Артаг|Т.Артаг]] (Тэс), * Жүдо бөхийн Олимпийн хүрэл медальт, дэлхийн аваргын хүрэл медальт гавьяат тамирчин [[Сайнжаргалын Ням-Очир|Ням-Очир]] (Тэс), * Жүдо бөхийн олимп, дэлхийн аваргын шагналт байрт. Азийн наадамын аварга, гавьяат тамирчин Д.Нямхүү (Тэс), * самбо бөхийн дэлхийн 5 удаагийн аварга, гавьяат тамирчин Жамсран (Тэс), * Улсын заан [[Өлзийн Тулгаа|Ө.Тулгаа]] (Малчин), * Улсын заан [[Очирын Одгэрэл|О.Одгэрэл]] (Хяргас), * Улсын заан [[Дамирангийн Бумбаяр|Д.Бумбаяр]] (Тэс), * Улсын заан [[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Н.Жаргалбаяр]] (Тэс), * улсын гарьд Б.Гантогтох (Хяргас), * улсын харцага Батбаатар (Тэс), * улсын харцага Чулуунбаатар (Тэс), * улсын харцага Т.Баасанхүү (Тэс), * улсын харцага Одгэрэл (Малчин, Сэлэнгэ), * улсын начин Батсуурь (Хяргас), * улсын начин Баянмөнх (Хяргас), * улсын начин Ө.Сумьяа (Малчин), * улсын начин өндөр Ч.Баянмөнх (Хяргас, Сэлэнгэ), * улсын начин Эрдэнэбилэг (Баруунтуруун, Хяргас) * улсын начин Оргилболд (Тэс), * улсын начин Цэрэндорж (Тэс), * улсын начин Лхамаа (Тэс), * улсын начин Төрмөнх (Зүүнговь), * улсын начин Алтансүх (Зүүнговь), * улсын начин Н.Хүрэлсүх (Тэс) * улсын начин О.Түмэн (Тэс) * улсын начин Ж.Ням-Эрдэнэ (Тэс) * Цанын спортын ОУХМ, МУ-ын аваргаар хамгийн олон удаа шалгарсан амжилтын эзэн, өвлийн олимпод оролцогч Энхээ (Малчин), * Үндэсний сурын улсын мэргэн, төрийн наадмын түрүү Д.Норжмаа (Тэс) *Мэргэжлийн сумо бөхийн дээд зиндааны бөх Кекшүзан Д.Батбаяр (Хяргас) === Урлаг соёлын алдартан === Баядууд нь хэзээнээсээ урлаг соёлын хувьд ариван баялаг уламжлалтай ард түмэн бөгөөд тэдний дундаас: *Зохиолч, сэтгүүлч, доктор, профессор, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн [[Дамбын Цэмбэл]], *Алдарт туульч Парчин (Хяргас), *МУГЖ дуучин Л.Болдбаатар (Тэс) *Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч Д.Цэцэрлэг (Тэс) *дуучин Л.Банзрагч (Тэс) *дуучин Д.Бурмаа (Тэс), *Дуучин Б.Энхмэнд (Малчин) *Дуучин Р.Дэлгэрмаа (Зүүнговь) *Дуучин Эрдэнэтунгалаг (Тэс) *дуучин П.Жимсээ *Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Драмын театрын дарга асан Цэрэнсамбуу (Зүүнговь) *МУ-ын гавьяат багш (Хөгжим бүжгийн коллежи), Чингис хаан хамтлагийн дуучин Жаргалсайханы ээж Бадам (Тэс) *МУГЖ Өлзийхүү (Хяргас) *Дуучин Ука буюу Уламбаяр (Хяргас) === Бусад салбар === * Антарктид тивд хөл тавьсан анхны Монгол хүн, Шинжлэх ухааны доктор Дүгэржав (Тэс), * Хөдөлмөрийн баатар, МУ-ын аварга малчин Раваг (Тэс) * Монголын тэргүүн мисс, Дэлхийн гоо бүсгүйн уралдааны топ 18-д шалгарсан Ц.Аззаяа (Тэс) * МУ-ын тэргүүн хатагтай Цэвэлмаа (Хяргас) === Баяд ястны зээ нар: === * Чингис хаан хамтлагийн дуучин, МУ-ын ардын жүжигчин Жаргалсайхан (Тэс) * Жүжигчин, дуучин МУСТА Батмэнд (Тэс) * МУ-ын гавьяат тамирчин, чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын медальт Насанбурмаа (Хяргас) * МУ-ын гавьяат тамирчин, чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт Ням-Очир (Малчин) == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Баяд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] fzf29ajzrojlactrcfb7ewqzn87rw8j 857574 857573 2026-05-31T03:43:54Z ~2026-29269-46 104596 /* Улс төр, төр нийгмийн зүтгэлтэн */ 857574 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс үндэстэн |group = Баяд <br>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} |image = |pop = 63,775 |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 63,775 |ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> |region2 = |pop2 = |ref2 = |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Ойрад аялга]] |religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Баяд''' {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. ==Нэрийн гарал == Монгол хэлний "баян" ("чинээлэг", "арвин юмтай", "өнөр" гэх мэт ойролцоо утгатай) гэх тэмдэг нэрийн олон тооны үндсэн хувирал нь "баяд" гэдэг. == Овог == Баяд нь эрт цагт түүхийн тавцанд гарч ирсэн, язгуурын монгол аймгийн нэг юм. [[Хүннү]]гийн хаан [[Модун шаньюй]] [[Ордос]]ын тохойд байх Баян уулаар нутаглах Баян овгийг дагуулав гэсэн мэдээ бий. VI-VIII зууны үед баядууд [[Хөлөн нуур|Хөлөн]], [[Буйр нуур]] хавиар нутаглаж байсан аж. XIII зууны үед Чингис хааны мэдэлд явж ирсэн байна. Түүний нэг нь [[Үнгүр]] буурч юм. Түүний харьяат баядууд гол төлөв Хэнтийн уулнаас урагш нутаглан явжээ. XIV-XVII зууны эхэн үе хүртэл баядууд нь улс төрийн нөхцөл байдлаас болж хоёр хэсэгт салсан нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн ойрадын холбоонд]] зарим баяд Чоросын ноёдын захиргаанд багтсан бол, зарим хэсэг нь Батмөнх даян хааны 5-р хүү Алчболдын захирсан өвөр таван халхын дотор баяд отог багтаж байсан. ==== Өвөр халхын Баяд отог ==== XVI зууны эхээр [[Батмөнх Даян хаан]] (1474-1517) хүүхдүүддээ алба таслан хувааж өгөх үед тавдугаар хүү [[Алчболд]]од [[Жарууд]], [[Баарин]], [[Хонгирад]], [[Баяд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|Үжээд]] оногдсон байна. Алчи Болдод оногдсон энэ таван отог нь монголын өмнөд талаар нутаглах учир өврийн таван отог хэмээн нэрлэгдэх болжээ. [[Алчболд]] ноёны хүү Хургачи хасар ноён таван хүүтэй. Ахмад хүү Уваш үйзэн ноён нь жаруудыг, Шубухай дархан ноён бааринг, Суйбин Буйма догшин ноён хонгирадыг, Сонин дайчин баядыг, Хунбаатар ноён үжээдийг тус бүр хуваан захирчээ. XVII зууны эхээр манжийн түрэмгийлэгчид Өвөр монголыг эзлэн авах үед баяд ч нэгэн адил тэдний эрхшээлд орж, бие даасан отог байхаа болиод, манж найман хошуутай холилдон сууж, Өвөр монголын зүүн урдуур Бээжингээс хойхнуур суурьшиж, ихэнх нь манж хятадад ууссан. ==== Ойрадын Баяд аймаг ==== [[Алтайн нуруу|Алтайн уул]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхэн урсгалаар ойрадууд нутаглан ахуйд тэдний дотор баядууд аж төрж байв. Тэд тооны хувьд цөөн бөгөөд анхандаа гол төлөв Цорос аймгийн харьяанд оршиж, Эрчис мөрний сав дагуу нутагладаг байв. Хожим нь дөрвөд хүчирхэгжих үеэс түүний нэгэн бага аймаг хэмээгдэх болжээ. XVIII зууны эхэн хагаст баядын аав ноён гэж цэцэн цэлмэг хүн Зүүнгарын улсын төрийн зүтгэлтэн нарт үнэлэгдэж, Чимэг харваач гэж баатар дайчин эр байжээ. 1753 онд Даваачийн хэрцгий явдалд дургүйцсэн дөрвөдийн бага ноён Цэрэн, Цэрэн уваши, Цэрэнмөнх нар өөрсдийн харьяат иргэдээ авч Эрчис мөрөн хавь нутгаас хөдлөн, Алтайг Үенч, Бодончийн хавцлаар давж, халхын нутагт орж иржээ. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгараас]] ирсэн тэдгээр [[дөрвөд]], баядуудыг 1754 онд [[Сайн заяатын чуулган|Сайн заяатын]] хоёр чуулганд хуваахад, баядууд зүүнгарын чуулганд багтжээ. Тэр үед Зүүнгарын чуулганд багтсан баядуудыг арван нэгэн хошуу болгон зохион байгуулж, зам хуваан нэр өгчээ: #Дундад хошууны анхны ноёноор манж нар Цэрэнмөнхийг тавиад засаг [[Бэйл|төрийн бэйлийн]] хэргэм шагнасан байна. Хожим нь эрх (вангийн) засгийн хошуу гэх болсон. #Дундад зүүн хошууны ноёноор Сэвдэнг тавьж төрийн бэйл өргөмжлөн, засаг болгожээ. Энэ нь хожим Дайчин вангийн хошуу гэгдэх болов. #Дундад өмнөд хошууны засгаар анх Ганг өргөмжилж, [[Гүн|Улсад туслагч гүнгийн]] хэргэм олгосон нь хожмын Саруул гүний хошуу гэх болсон. #Дундад хойд хошууны ноёноор эн тэргүүнд Батмөнхийг тохоож, засаг улсад туслагч гүн өргөмжилжээ. Хожим нь Түшээ гүний хошуу гэжээ. #Дундад дээд хошууны засгаар анх Машбатыг тавьж, улсад туслагч гүнгийн хэргэм олгосон байна. Хожим нь Жонон бэйлийн хошуу гэж нэрлэв. #Дундад доорд хошууны ноёноор анх Дашдондогийг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг [[Тайж|тайжийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Эрдэнэ гүний хошуу гэх болов. #Дундад өмнөд зүүн хошууны анхны ноёноор Мөнхтөмөрийг өргөж, засаг хошууны бэйсийн хэргэм олгов. Хожим нь Эетэй гүний хошуу гэсэн. #Дундад өмнөд баруун хошууны ноёноор анх Банжуурыг тавьж, засаг [[Бэйс|хошууны бэйсийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Үйзэн (Пандиа) бэйлийн хошуу гэх болсон аж. #Дундад хойд зүүн хошууны ноёноор анх Гүншарыг тавиад засаг тэргүүн зэрэг тайж болгов. Энэ хошууг хожим нь Мэргэн гүний хошуу гэжээ. Эдгээр 9 хошуу бүгд нэжгээд сумтай байжээ. #Дундад хойд баруун хошууны ноёноор анх Барыг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг тайжийн хэргэм шагнажээ. Энэ хошуу нь анх 56 өрхтэй байгуулагдсан бөгөөд сум хуваагаагүй ажээ. Хожим нь Хурц (Даяа) гүний хошуу гэх болжээ. #Дундад баруун хошууны анхны ноёноор Гэндэнг өргөж, хошуун засаг бэйсийн хэргэм олгожээ. Хоёр сумтай, эл хошууг хожим нь Ерөөлт (Баатар) бэйлийн хошуу гэх болсон. Баядын 11 хошуу багтсан [[Сайн Заяатын зүүнгарын чуулган|Сайн Заяатын зүүнгарын чуулганы]] даргаар Төгс хүлэг Далай хан Цэрэнг, дэд чуулганы даргаар дундад зүүн хошууны ноён Сэвдэнг тавьж захируулсан ажээ. 1921 онд хувьсгал ялсны дараа засаг захиргааны шинэ зохион байгуулалтад шилжих үед урьдын Дөрвөд далай хан аймаг, Зоригт хан аймаг хоёрыг нийлүүлээд 1925 онд [[Чандмань уулын аймаг|Чандмань уулын аймгийг]] байгуулж, Улаангомд төвлөрүүлсэн байна. Тэр үед Далай ханд захирагдсан баядын арван хошууг Зоригт ханы аймагт захирагдсан баядын Ерөөлт бэйсийн нэг хошуутай нэгтгэн Баянмандал уулын хошуу хэмээн нэрлээд Чандмань уулын аймагт захируулжээ. 1931 онд Чандмань уулын аймгийн суурин дээр [[Увс аймаг|Увс аймгийг]] байгуулж урьдын хошуудаар сум зохиосон байна. Тэгэхэд баядын Мэргэн гүн, Түшээ гүн, Эрдэнэ гүн, Хурц гүнгийн хошуугаар Зүүнговь сум, Эрх ван, Жонон бэйлийн хошуугаар Малчин сум, Үйзэн (Пандиа) бэйл, Эетэй (Жажин) гүний хошуугаар Тэс сум, Саруул гүн, Ерөөлт (Баатар) бэйс, Дайчин вангийн хошуугаар Хяргас сумыг тус тус байгуулжээ. == Ястан == Баяд овогтон [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]], [[Буриад]], [[Монгол улс]], [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол]]ын ихэнх аймагт оршин суудаг байна. Мөн Түрэг хэлтэн улсуудын дунд Баяд овог байсан тухай мэдээ үлджээ. Баяд хэмээх нэрээр тодорхой нэрлэгдэж байгаа Баядууд бол дөрвөн Ойрадын бүрэлдэхүүний баядууд юм. Тэд Дөрвөд аймгийн захиргаанд байсан бөгөөд 1754 онд [[Зүүнгар]]ын хаан [[Даваач]]тай эвдрэлцсэний улмаас дөрвөдүүдийн хамт [[Алтайн нуруу]]г давж, [[Манж Чин улс]]ад дагаар оржээ. Манж нар тэднийг 1758 онд [[Увс нуур]]ын газарт нутаглуулжээ. Эдгээр баядууд Монгол улсын [[Увс]] аймагт оршин суудаг. Чингис хааны 9 өрлөгийн нэг Хар хирүгэ нь Ойрадын Баяд ястны хүн байжээ. Мөн [[Мөнх хаан]], [[Хубилай хаан]], [[Өлзийт]], [[Аргун]], [[Газан]], [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] зэрэг хаадын хатад нь Баядын гүнж нар байсан бөгөөд тэд хэзээнээсээ [[Боржигин|Боржигин овогтонтой]] худ ургийн холбоотой байсаар ирсэн байна. Монгол төрийн их үйл хэрэгт хүчин зүтгэж байсан төрийн том түшээ ноёд баядууд дунд олон байсны нэг Юань гүрний их түшмэл Дархан тайш [[Яньтөмөр]] юм. [[Юань гүрэн|Юань гүрний]] үеийн Монголын цуут жанжин [[Хөхтөмөр]]ийг хятад сурвалжуудад Ван Бао Бао гэгддэг хятад хүн гэдэг ч 1990 онд олдож шуугиан тарьсан Юань улсын түшмэл Баяд овгийн Сайнчи Даху- Бунхны бичээс Хөхтөмөр жанжин түүний ахмад хүү болохыг маш дэлгэрэнгүй, хөдөлбөргүй баталснаас хойш Хятадын Эрдэмтэд Хөхтөмөр жанжин бол эцгийн талаас Монголын Баяд овгийн хүн гэдгийг хүлээн зөвшөөрчээ. Зүрчидийн Алтан улс, Монголын Хятан улсын түүхийг засварлан түүхийн үнэт бодит мэдээллийг хожмын бидэнд үлдээсэн, хар залуугаасаа Ёслолын яамны сайдаас өгсүүлээд төрийн том албан тушаалуудад томилогдон ажиллаж байсан их яруу найрагч Дайбух ноён болбоос Баяд овгийн хүмүүн юм. Ташрамд дуулгахад Чингис хааны их өвөг Бодончир Мунхаг болбоос баяд овгийн нэгэн хүмүүн Малик Баядаас гаралтай гэж хүмүүс үздэг нь үнэний ортой юм. == Алдартан == === Улс төр, төр нийгмийн зүтгэлтэн === * БНМАУ-ын сүүлчийн удирдагч, ерөнхий сайд, АИХ-ын дарга, Улс төрийн товчооны дарга асан доктор, профессор [[Жамбын Батмөнх]] (Хяргас), * Монгол улсын ерөнхий сайд, Сангийн сайд, ХХАА-н сайд, АН-ын дарга, УИХ-ын гишүүн асан [[Норовын Алтанхуяг]] (Малчин), * Улсын Их Хурлын дарга, Хууль зүйн яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Цэндийн Нямдорж]] (Малчин), * Төрийн сайд Т.Рагчаа (Хяргас) * Монголын анхны эмэгтэй төрийн сайд Н.Лхамсүрэн (Тэс), * МУ-ын шадар сайд, ерөнхий прокурор, Хууль зүйн яамны сайд, АН-ын дарга асан [[Дамбийн Дорлигжав]] (Зүүнговь), * Эрчим хүчний яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Мишигийн Сономпил]] (Тэс), * Сангийн сайд асан, Түлш, эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Чойжилсүрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн асан, шинэ үндсэн хууль боловсруулагчдын нэг С.Төмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, Гаалийн ерөнхий газрын дарга асан Цэвээнжав (Малчин), * УИХ-ын гишүүн асан М.Чимидцэрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга, Гаалийн ерөнхий газар, Татварын ерөнхий газрын дарга асан Б.Баттөмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн Далайн Батбаяр (Зүүнговь), * УИХ-ын гишүүн асан [[Даваагийн Батбаяр|Даваагийн Кёкшүзан Батбаяр]] (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Увс аймгийн дарга асан Шаалуу (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Байгаль орчны сайд асан Н.Цэрэнбат (Хяргас), * Татварын ерөнхий газар, Төрийн өмчийн хорооны дарга асан, УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга Б.Заяабал (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн Ж.Баясгалан (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн асан Д.Одхүү (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, АН-ын дарга О.Цогтгэрэл * Сонгуулийн ерөнхий хорооны анхны дарга асан Лхагвасүрэн (Тэс) * Монголбанкны Ерөнхийлөгч асан Ж.Үнэнбат (Тэс) === Спортын салбар === * МУ-ын дархан аварга, дэд эрдэмтэн, чөлөөт бөхийн олимпийн мөнгө, дэлхийн аваргын алт, 2 мөнгөн медальт, Хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин, доктор, профессор [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]] (Хяргас), * Улсын арслан [[Жамбалын Хайдав|Ж.Хайдав]] (Зүүнговь), * Улсын арслан, жүдо бөхийн ОУХМ [[Батжаргалын Ганбат|Б.Ганбат]] (Баруунтуруун), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын хүрэл медальт, хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин [[Хашбаатарын Цагаанбаатар|Х.Цагаанбаатар]] (Баруунтуруун, Тэс), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын мөнгөн медальт, дэлхийн аваргын 2 хүрэл медальт хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин Д.[[Доржсүрэнгийн Сумъяа|Сумьяа]] (Баруунтуруун, Хяргас), * Чөлөөт бөхийн Олимпийн хүрэл медальт, гавьяат тамирчин, улсын начин [[Төмөрийн Артаг|Т.Артаг]] (Тэс), * Жүдо бөхийн Олимпийн хүрэл медальт, дэлхийн аваргын хүрэл медальт гавьяат тамирчин [[Сайнжаргалын Ням-Очир|Ням-Очир]] (Тэс), * Жүдо бөхийн олимп, дэлхийн аваргын шагналт байрт. Азийн наадамын аварга, гавьяат тамирчин Д.Нямхүү (Тэс), * самбо бөхийн дэлхийн 5 удаагийн аварга, гавьяат тамирчин Жамсран (Тэс), * Улсын заан [[Өлзийн Тулгаа|Ө.Тулгаа]] (Малчин), * Улсын заан [[Очирын Одгэрэл|О.Одгэрэл]] (Хяргас), * Улсын заан [[Дамирангийн Бумбаяр|Д.Бумбаяр]] (Тэс), * Улсын заан [[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Н.Жаргалбаяр]] (Тэс), * улсын гарьд Б.Гантогтох (Хяргас), * улсын харцага Батбаатар (Тэс), * улсын харцага Чулуунбаатар (Тэс), * улсын харцага Т.Баасанхүү (Тэс), * улсын харцага Одгэрэл (Малчин, Сэлэнгэ), * улсын начин Батсуурь (Хяргас), * улсын начин Баянмөнх (Хяргас), * улсын начин Ө.Сумьяа (Малчин), * улсын начин өндөр Ч.Баянмөнх (Хяргас, Сэлэнгэ), * улсын начин Эрдэнэбилэг (Баруунтуруун, Хяргас) * улсын начин Оргилболд (Тэс), * улсын начин Цэрэндорж (Тэс), * улсын начин Лхамаа (Тэс), * улсын начин Төрмөнх (Зүүнговь), * улсын начин Алтансүх (Зүүнговь), * улсын начин Н.Хүрэлсүх (Тэс) * улсын начин О.Түмэн (Тэс) * улсын начин Ж.Ням-Эрдэнэ (Тэс) * Цанын спортын ОУХМ, МУ-ын аваргаар хамгийн олон удаа шалгарсан амжилтын эзэн, өвлийн олимпод оролцогч Энхээ (Малчин), * Үндэсний сурын улсын мэргэн, төрийн наадмын түрүү Д.Норжмаа (Тэс) *Мэргэжлийн сумо бөхийн дээд зиндааны бөх Кекшүзан Д.Батбаяр (Хяргас) === Урлаг соёлын алдартан === Баядууд нь хэзээнээсээ урлаг соёлын хувьд ариван баялаг уламжлалтай ард түмэн бөгөөд тэдний дундаас: *Зохиолч, сэтгүүлч, доктор, профессор, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн [[Дамбын Цэмбэл]], *Алдарт туульч Парчин (Хяргас), *МУГЖ дуучин Л.Болдбаатар (Тэс) *Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч Д.Цэцэрлэг (Тэс) *дуучин Л.Банзрагч (Тэс) *дуучин Д.Бурмаа (Тэс), *Дуучин Б.Энхмэнд (Малчин) *Дуучин Р.Дэлгэрмаа (Зүүнговь) *Дуучин Эрдэнэтунгалаг (Тэс) *дуучин П.Жимсээ *Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Драмын театрын дарга асан Цэрэнсамбуу (Зүүнговь) *МУ-ын гавьяат багш (Хөгжим бүжгийн коллежи), Чингис хаан хамтлагийн дуучин Жаргалсайханы ээж Бадам (Тэс) *МУГЖ Өлзийхүү (Хяргас) *Дуучин Ука буюу Уламбаяр (Хяргас) === Бусад салбар === * Антарктид тивд хөл тавьсан анхны Монгол хүн, Шинжлэх ухааны доктор Дүгэржав (Тэс), * Хөдөлмөрийн баатар, МУ-ын аварга малчин Раваг (Тэс) * Монголын тэргүүн мисс, Дэлхийн гоо бүсгүйн уралдааны топ 18-д шалгарсан Ц.Аззаяа (Тэс) * МУ-ын тэргүүн хатагтай Цэвэлмаа (Хяргас) === Баяд ястны зээ нар: === * Чингис хаан хамтлагийн дуучин, МУ-ын ардын жүжигчин Жаргалсайхан (Тэс) * Жүжигчин, дуучин МУСТА Батмэнд (Тэс) * МУ-ын гавьяат тамирчин, чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын медальт Насанбурмаа (Хяргас) * МУ-ын гавьяат тамирчин, чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт Ням-Очир (Малчин) == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Баяд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] n49fwevacya5eta7p6oy3jxvhfbuvqb 857575 857574 2026-05-31T03:45:15Z ~2026-29269-46 104596 /* Бусад салбар */ 857575 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс үндэстэн |group = Баяд <br>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} |image = |pop = 63,775 |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 63,775 |ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> |region2 = |pop2 = |ref2 = |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Ойрад аялга]] |religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Баяд''' {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. ==Нэрийн гарал == Монгол хэлний "баян" ("чинээлэг", "арвин юмтай", "өнөр" гэх мэт ойролцоо утгатай) гэх тэмдэг нэрийн олон тооны үндсэн хувирал нь "баяд" гэдэг. == Овог == Баяд нь эрт цагт түүхийн тавцанд гарч ирсэн, язгуурын монгол аймгийн нэг юм. [[Хүннү]]гийн хаан [[Модун шаньюй]] [[Ордос]]ын тохойд байх Баян уулаар нутаглах Баян овгийг дагуулав гэсэн мэдээ бий. VI-VIII зууны үед баядууд [[Хөлөн нуур|Хөлөн]], [[Буйр нуур]] хавиар нутаглаж байсан аж. XIII зууны үед Чингис хааны мэдэлд явж ирсэн байна. Түүний нэг нь [[Үнгүр]] буурч юм. Түүний харьяат баядууд гол төлөв Хэнтийн уулнаас урагш нутаглан явжээ. XIV-XVII зууны эхэн үе хүртэл баядууд нь улс төрийн нөхцөл байдлаас болж хоёр хэсэгт салсан нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн ойрадын холбоонд]] зарим баяд Чоросын ноёдын захиргаанд багтсан бол, зарим хэсэг нь Батмөнх даян хааны 5-р хүү Алчболдын захирсан өвөр таван халхын дотор баяд отог багтаж байсан. ==== Өвөр халхын Баяд отог ==== XVI зууны эхээр [[Батмөнх Даян хаан]] (1474-1517) хүүхдүүддээ алба таслан хувааж өгөх үед тавдугаар хүү [[Алчболд]]од [[Жарууд]], [[Баарин]], [[Хонгирад]], [[Баяд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|Үжээд]] оногдсон байна. Алчи Болдод оногдсон энэ таван отог нь монголын өмнөд талаар нутаглах учир өврийн таван отог хэмээн нэрлэгдэх болжээ. [[Алчболд]] ноёны хүү Хургачи хасар ноён таван хүүтэй. Ахмад хүү Уваш үйзэн ноён нь жаруудыг, Шубухай дархан ноён бааринг, Суйбин Буйма догшин ноён хонгирадыг, Сонин дайчин баядыг, Хунбаатар ноён үжээдийг тус бүр хуваан захирчээ. XVII зууны эхээр манжийн түрэмгийлэгчид Өвөр монголыг эзлэн авах үед баяд ч нэгэн адил тэдний эрхшээлд орж, бие даасан отог байхаа болиод, манж найман хошуутай холилдон сууж, Өвөр монголын зүүн урдуур Бээжингээс хойхнуур суурьшиж, ихэнх нь манж хятадад ууссан. ==== Ойрадын Баяд аймаг ==== [[Алтайн нуруу|Алтайн уул]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхэн урсгалаар ойрадууд нутаглан ахуйд тэдний дотор баядууд аж төрж байв. Тэд тооны хувьд цөөн бөгөөд анхандаа гол төлөв Цорос аймгийн харьяанд оршиж, Эрчис мөрний сав дагуу нутагладаг байв. Хожим нь дөрвөд хүчирхэгжих үеэс түүний нэгэн бага аймаг хэмээгдэх болжээ. XVIII зууны эхэн хагаст баядын аав ноён гэж цэцэн цэлмэг хүн Зүүнгарын улсын төрийн зүтгэлтэн нарт үнэлэгдэж, Чимэг харваач гэж баатар дайчин эр байжээ. 1753 онд Даваачийн хэрцгий явдалд дургүйцсэн дөрвөдийн бага ноён Цэрэн, Цэрэн уваши, Цэрэнмөнх нар өөрсдийн харьяат иргэдээ авч Эрчис мөрөн хавь нутгаас хөдлөн, Алтайг Үенч, Бодончийн хавцлаар давж, халхын нутагт орж иржээ. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгараас]] ирсэн тэдгээр [[дөрвөд]], баядуудыг 1754 онд [[Сайн заяатын чуулган|Сайн заяатын]] хоёр чуулганд хуваахад, баядууд зүүнгарын чуулганд багтжээ. Тэр үед Зүүнгарын чуулганд багтсан баядуудыг арван нэгэн хошуу болгон зохион байгуулж, зам хуваан нэр өгчээ: #Дундад хошууны анхны ноёноор манж нар Цэрэнмөнхийг тавиад засаг [[Бэйл|төрийн бэйлийн]] хэргэм шагнасан байна. Хожим нь эрх (вангийн) засгийн хошуу гэх болсон. #Дундад зүүн хошууны ноёноор Сэвдэнг тавьж төрийн бэйл өргөмжлөн, засаг болгожээ. Энэ нь хожим Дайчин вангийн хошуу гэгдэх болов. #Дундад өмнөд хошууны засгаар анх Ганг өргөмжилж, [[Гүн|Улсад туслагч гүнгийн]] хэргэм олгосон нь хожмын Саруул гүний хошуу гэх болсон. #Дундад хойд хошууны ноёноор эн тэргүүнд Батмөнхийг тохоож, засаг улсад туслагч гүн өргөмжилжээ. Хожим нь Түшээ гүний хошуу гэжээ. #Дундад дээд хошууны засгаар анх Машбатыг тавьж, улсад туслагч гүнгийн хэргэм олгосон байна. Хожим нь Жонон бэйлийн хошуу гэж нэрлэв. #Дундад доорд хошууны ноёноор анх Дашдондогийг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг [[Тайж|тайжийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Эрдэнэ гүний хошуу гэх болов. #Дундад өмнөд зүүн хошууны анхны ноёноор Мөнхтөмөрийг өргөж, засаг хошууны бэйсийн хэргэм олгов. Хожим нь Эетэй гүний хошуу гэсэн. #Дундад өмнөд баруун хошууны ноёноор анх Банжуурыг тавьж, засаг [[Бэйс|хошууны бэйсийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Үйзэн (Пандиа) бэйлийн хошуу гэх болсон аж. #Дундад хойд зүүн хошууны ноёноор анх Гүншарыг тавиад засаг тэргүүн зэрэг тайж болгов. Энэ хошууг хожим нь Мэргэн гүний хошуу гэжээ. Эдгээр 9 хошуу бүгд нэжгээд сумтай байжээ. #Дундад хойд баруун хошууны ноёноор анх Барыг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг тайжийн хэргэм шагнажээ. Энэ хошуу нь анх 56 өрхтэй байгуулагдсан бөгөөд сум хуваагаагүй ажээ. Хожим нь Хурц (Даяа) гүний хошуу гэх болжээ. #Дундад баруун хошууны анхны ноёноор Гэндэнг өргөж, хошуун засаг бэйсийн хэргэм олгожээ. Хоёр сумтай, эл хошууг хожим нь Ерөөлт (Баатар) бэйлийн хошуу гэх болсон. Баядын 11 хошуу багтсан [[Сайн Заяатын зүүнгарын чуулган|Сайн Заяатын зүүнгарын чуулганы]] даргаар Төгс хүлэг Далай хан Цэрэнг, дэд чуулганы даргаар дундад зүүн хошууны ноён Сэвдэнг тавьж захируулсан ажээ. 1921 онд хувьсгал ялсны дараа засаг захиргааны шинэ зохион байгуулалтад шилжих үед урьдын Дөрвөд далай хан аймаг, Зоригт хан аймаг хоёрыг нийлүүлээд 1925 онд [[Чандмань уулын аймаг|Чандмань уулын аймгийг]] байгуулж, Улаангомд төвлөрүүлсэн байна. Тэр үед Далай ханд захирагдсан баядын арван хошууг Зоригт ханы аймагт захирагдсан баядын Ерөөлт бэйсийн нэг хошуутай нэгтгэн Баянмандал уулын хошуу хэмээн нэрлээд Чандмань уулын аймагт захируулжээ. 1931 онд Чандмань уулын аймгийн суурин дээр [[Увс аймаг|Увс аймгийг]] байгуулж урьдын хошуудаар сум зохиосон байна. Тэгэхэд баядын Мэргэн гүн, Түшээ гүн, Эрдэнэ гүн, Хурц гүнгийн хошуугаар Зүүнговь сум, Эрх ван, Жонон бэйлийн хошуугаар Малчин сум, Үйзэн (Пандиа) бэйл, Эетэй (Жажин) гүний хошуугаар Тэс сум, Саруул гүн, Ерөөлт (Баатар) бэйс, Дайчин вангийн хошуугаар Хяргас сумыг тус тус байгуулжээ. == Ястан == Баяд овогтон [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]], [[Буриад]], [[Монгол улс]], [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол]]ын ихэнх аймагт оршин суудаг байна. Мөн Түрэг хэлтэн улсуудын дунд Баяд овог байсан тухай мэдээ үлджээ. Баяд хэмээх нэрээр тодорхой нэрлэгдэж байгаа Баядууд бол дөрвөн Ойрадын бүрэлдэхүүний баядууд юм. Тэд Дөрвөд аймгийн захиргаанд байсан бөгөөд 1754 онд [[Зүүнгар]]ын хаан [[Даваач]]тай эвдрэлцсэний улмаас дөрвөдүүдийн хамт [[Алтайн нуруу]]г давж, [[Манж Чин улс]]ад дагаар оржээ. Манж нар тэднийг 1758 онд [[Увс нуур]]ын газарт нутаглуулжээ. Эдгээр баядууд Монгол улсын [[Увс]] аймагт оршин суудаг. Чингис хааны 9 өрлөгийн нэг Хар хирүгэ нь Ойрадын Баяд ястны хүн байжээ. Мөн [[Мөнх хаан]], [[Хубилай хаан]], [[Өлзийт]], [[Аргун]], [[Газан]], [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] зэрэг хаадын хатад нь Баядын гүнж нар байсан бөгөөд тэд хэзээнээсээ [[Боржигин|Боржигин овогтонтой]] худ ургийн холбоотой байсаар ирсэн байна. Монгол төрийн их үйл хэрэгт хүчин зүтгэж байсан төрийн том түшээ ноёд баядууд дунд олон байсны нэг Юань гүрний их түшмэл Дархан тайш [[Яньтөмөр]] юм. [[Юань гүрэн|Юань гүрний]] үеийн Монголын цуут жанжин [[Хөхтөмөр]]ийг хятад сурвалжуудад Ван Бао Бао гэгддэг хятад хүн гэдэг ч 1990 онд олдож шуугиан тарьсан Юань улсын түшмэл Баяд овгийн Сайнчи Даху- Бунхны бичээс Хөхтөмөр жанжин түүний ахмад хүү болохыг маш дэлгэрэнгүй, хөдөлбөргүй баталснаас хойш Хятадын Эрдэмтэд Хөхтөмөр жанжин бол эцгийн талаас Монголын Баяд овгийн хүн гэдгийг хүлээн зөвшөөрчээ. Зүрчидийн Алтан улс, Монголын Хятан улсын түүхийг засварлан түүхийн үнэт бодит мэдээллийг хожмын бидэнд үлдээсэн, хар залуугаасаа Ёслолын яамны сайдаас өгсүүлээд төрийн том албан тушаалуудад томилогдон ажиллаж байсан их яруу найрагч Дайбух ноён болбоос Баяд овгийн хүмүүн юм. Ташрамд дуулгахад Чингис хааны их өвөг Бодончир Мунхаг болбоос баяд овгийн нэгэн хүмүүн Малик Баядаас гаралтай гэж хүмүүс үздэг нь үнэний ортой юм. == Алдартан == === Улс төр, төр нийгмийн зүтгэлтэн === * БНМАУ-ын сүүлчийн удирдагч, ерөнхий сайд, АИХ-ын дарга, Улс төрийн товчооны дарга асан доктор, профессор [[Жамбын Батмөнх]] (Хяргас), * Монгол улсын ерөнхий сайд, Сангийн сайд, ХХАА-н сайд, АН-ын дарга, УИХ-ын гишүүн асан [[Норовын Алтанхуяг]] (Малчин), * Улсын Их Хурлын дарга, Хууль зүйн яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Цэндийн Нямдорж]] (Малчин), * Төрийн сайд Т.Рагчаа (Хяргас) * Монголын анхны эмэгтэй төрийн сайд Н.Лхамсүрэн (Тэс), * МУ-ын шадар сайд, ерөнхий прокурор, Хууль зүйн яамны сайд, АН-ын дарга асан [[Дамбийн Дорлигжав]] (Зүүнговь), * Эрчим хүчний яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Мишигийн Сономпил]] (Тэс), * Сангийн сайд асан, Түлш, эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Чойжилсүрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн асан, шинэ үндсэн хууль боловсруулагчдын нэг С.Төмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, Гаалийн ерөнхий газрын дарга асан Цэвээнжав (Малчин), * УИХ-ын гишүүн асан М.Чимидцэрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга, Гаалийн ерөнхий газар, Татварын ерөнхий газрын дарга асан Б.Баттөмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн Далайн Батбаяр (Зүүнговь), * УИХ-ын гишүүн асан [[Даваагийн Батбаяр|Даваагийн Кёкшүзан Батбаяр]] (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Увс аймгийн дарга асан Шаалуу (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Байгаль орчны сайд асан Н.Цэрэнбат (Хяргас), * Татварын ерөнхий газар, Төрийн өмчийн хорооны дарга асан, УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга Б.Заяабал (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн Ж.Баясгалан (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн асан Д.Одхүү (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, АН-ын дарга О.Цогтгэрэл * Сонгуулийн ерөнхий хорооны анхны дарга асан Лхагвасүрэн (Тэс) * Монголбанкны Ерөнхийлөгч асан Ж.Үнэнбат (Тэс) === Спортын салбар === * МУ-ын дархан аварга, дэд эрдэмтэн, чөлөөт бөхийн олимпийн мөнгө, дэлхийн аваргын алт, 2 мөнгөн медальт, Хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин, доктор, профессор [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]] (Хяргас), * Улсын арслан [[Жамбалын Хайдав|Ж.Хайдав]] (Зүүнговь), * Улсын арслан, жүдо бөхийн ОУХМ [[Батжаргалын Ганбат|Б.Ганбат]] (Баруунтуруун), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын хүрэл медальт, хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин [[Хашбаатарын Цагаанбаатар|Х.Цагаанбаатар]] (Баруунтуруун, Тэс), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын мөнгөн медальт, дэлхийн аваргын 2 хүрэл медальт хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин Д.[[Доржсүрэнгийн Сумъяа|Сумьяа]] (Баруунтуруун, Хяргас), * Чөлөөт бөхийн Олимпийн хүрэл медальт, гавьяат тамирчин, улсын начин [[Төмөрийн Артаг|Т.Артаг]] (Тэс), * Жүдо бөхийн Олимпийн хүрэл медальт, дэлхийн аваргын хүрэл медальт гавьяат тамирчин [[Сайнжаргалын Ням-Очир|Ням-Очир]] (Тэс), * Жүдо бөхийн олимп, дэлхийн аваргын шагналт байрт. Азийн наадамын аварга, гавьяат тамирчин Д.Нямхүү (Тэс), * самбо бөхийн дэлхийн 5 удаагийн аварга, гавьяат тамирчин Жамсран (Тэс), * Улсын заан [[Өлзийн Тулгаа|Ө.Тулгаа]] (Малчин), * Улсын заан [[Очирын Одгэрэл|О.Одгэрэл]] (Хяргас), * Улсын заан [[Дамирангийн Бумбаяр|Д.Бумбаяр]] (Тэс), * Улсын заан [[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Н.Жаргалбаяр]] (Тэс), * улсын гарьд Б.Гантогтох (Хяргас), * улсын харцага Батбаатар (Тэс), * улсын харцага Чулуунбаатар (Тэс), * улсын харцага Т.Баасанхүү (Тэс), * улсын харцага Одгэрэл (Малчин, Сэлэнгэ), * улсын начин Батсуурь (Хяргас), * улсын начин Баянмөнх (Хяргас), * улсын начин Ө.Сумьяа (Малчин), * улсын начин өндөр Ч.Баянмөнх (Хяргас, Сэлэнгэ), * улсын начин Эрдэнэбилэг (Баруунтуруун, Хяргас) * улсын начин Оргилболд (Тэс), * улсын начин Цэрэндорж (Тэс), * улсын начин Лхамаа (Тэс), * улсын начин Төрмөнх (Зүүнговь), * улсын начин Алтансүх (Зүүнговь), * улсын начин Н.Хүрэлсүх (Тэс) * улсын начин О.Түмэн (Тэс) * улсын начин Ж.Ням-Эрдэнэ (Тэс) * Цанын спортын ОУХМ, МУ-ын аваргаар хамгийн олон удаа шалгарсан амжилтын эзэн, өвлийн олимпод оролцогч Энхээ (Малчин), * Үндэсний сурын улсын мэргэн, төрийн наадмын түрүү Д.Норжмаа (Тэс) *Мэргэжлийн сумо бөхийн дээд зиндааны бөх Кекшүзан Д.Батбаяр (Хяргас) === Урлаг соёлын алдартан === Баядууд нь хэзээнээсээ урлаг соёлын хувьд ариван баялаг уламжлалтай ард түмэн бөгөөд тэдний дундаас: *Зохиолч, сэтгүүлч, доктор, профессор, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн [[Дамбын Цэмбэл]], *Алдарт туульч Парчин (Хяргас), *МУГЖ дуучин Л.Болдбаатар (Тэс) *Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч Д.Цэцэрлэг (Тэс) *дуучин Л.Банзрагч (Тэс) *дуучин Д.Бурмаа (Тэс), *Дуучин Б.Энхмэнд (Малчин) *Дуучин Р.Дэлгэрмаа (Зүүнговь) *Дуучин Эрдэнэтунгалаг (Тэс) *дуучин П.Жимсээ *Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Драмын театрын дарга асан Цэрэнсамбуу (Зүүнговь) *МУ-ын гавьяат багш (Хөгжим бүжгийн коллежи), Чингис хаан хамтлагийн дуучин Жаргалсайханы ээж Бадам (Тэс) *МУГЖ Өлзийхүү (Хяргас) *Дуучин Ука буюу Уламбаяр (Хяргас) === Бусад салбар === * МУ-ын баатар Т.Дүүдэй (Зүүнговь) * Антарктид тивд хөл тавьсан анхны Монгол хүн, Шинжлэх ухааны доктор Дүгэржав (Тэс), * Хөдөлмөрийн баатар, МУ-ын аварга малчин Раваг (Тэс) * Монголын тэргүүн мисс, Дэлхийн гоо бүсгүйн уралдааны топ 18-д шалгарсан Ц.Аззаяа (Тэс) * МУ-ын тэргүүн хатагтай Цэвэлмаа (Хяргас) === Баяд ястны зээ нар: === * Чингис хаан хамтлагийн дуучин, МУ-ын ардын жүжигчин Жаргалсайхан (Тэс) * Жүжигчин, дуучин МУСТА Батмэнд (Тэс) * МУ-ын гавьяат тамирчин, чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын медальт Насанбурмаа (Хяргас) * МУ-ын гавьяат тамирчин, чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт Ням-Очир (Малчин) == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Баяд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] nk2ip6xcthtt1f19n03ssp48nsiwyr9 0 19582 857492 857200 2026-05-30T14:09:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857492 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-05-30 14:09:52 InternetArchiveBot }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] 9g0yajjfakodtim4wit80ctx3rh7byz 0 20334 857467 857342 2026-05-30T12:02:40Z Megzer 20491 857467 wikitext text/x-wiki [[Зураг:AltaiUrianhaiJutgeltGunHoshuu.jpg|thumb|200px|Баруун Монголд нутаглах Алтайн Урианхайн Манжийн үе дэх Зүтгэлт гүний хошууны нутгийн зураг.]] '''Урианхай''' ([[монгол бичиг]]: {{МонголЮникод|<big>ᠤᠷᠢᠶ᠋ᠠᠩᠬᠠᠢ</big>}}) нь хэл, соёл, угсаа гарал нэгтэй [[Монгол үндэстэн|Монгол]]ын олон ястны нэг болохын дээр гарал үүслийн хувьд Монгол угсаатан дотроосоо одоогийн нэрээрээ тэмдэглэгдэж ирсэн хамгийн эртний гарал үүслийн түүхтэй ястны нэг юм. Зарим түүхэн сурвалжид уг аймгийн нэрийг Урианхан гэж тэмдэглэсэн байдаг бөгөөд дайн байлдааны тэргүүнд уриалан дайтдаг зоригт баатар эрстэй овог аймаг байсан тул Уриа аймаг гэх болсон бол сүүлд олон тулаанд байгуулсан ялалт, гавьяаг үнэлэн Хан өргөмжилж УРИАНХАН аймаг болсон гэдэг.{{Citation needed}} == Түүх== Урианхай угсаатны түүхийг [[Хүннү]] гүрний дараах үе, [[Сяньби]] улсын үеэс эхлэлтэй гэж эртний хятад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Сяньби аймаг МЭӨ III зуунд үүссэн бөгөөд МЭ II зуунаас ханлиг улсаа байгуулж яван юм. Зарим түүхчид Сяньби аймгийн нэр сунжирсаар Шивэй болсон гэж үздэг. Сяньби дотор урианхай байсан гэх нь Шивэй аймагт багтаж байсныг хэлсэн байж болох юм. Эртний өвөг монгол аймаг болох [[Шивэй]]-Монгол аймаг нь Урианхай, Хамаг Монгол, Олхонууд, Тайчууд, Хонгирад, Элжигэн аймгийн өвөг дээдэс нь болдог. Шивэй аймаг нь VI-XII зууны үед одоогийн Монгол улсын болон өвөр Монголын зүүн, Манжуурын хойд хэсэг (Агнуурын тэнгис орчим) нутаглаж байжээ. Тэдний дотор үндсэн 4 овог байсан бөгөөд үүнд Их шивэй ([[Тайчууд]]), Мэнгу шивэй ([[Хамаг монгол]]), Улоху ([[Олхонууд]]), Улянхай ([[Урианхай]]) нар юм. Монголчуудыг Нирун, Дарлиган гэж 2 ангилдаг. Дарлиган Монгол аймагт Урианхай багтдаг. Урианхайчууд нь [[Эргүнэ хунгийн домог|Эргүнэ Хүн]]<nowiki/>ий домогт өгүүлснээр VII зууны үеэс анхны [[Монгол]] аймгийг Хиан (Боржигоны өвөг), Нукуз аймгуудын хамтаар үүсгэн байгуулсан гэдэг бөгөөд энэ байгуулсан Монгол аймаг нь Дарлиган Монголчууд гэгддэг ажээ. Эндээс үзэхэд Урианхай угсаатан нь цаанадаж МЭӨ III зуун, наанадаж МЭ VI зуунаас үүсэлтэй болох нь харагдаж байна. Үүнээс хойш: * VII зуунд Хянганы нуруугаар нутаглаж Монгол аймгийг үүсгэлцсэн (Эргүнэ гүний домог) * VIII-XII зуунд Хянган, Хэнтийн нуруугаар нутаглаж байсан * XII-XIII зуунд Хэнтийн нуруугаар нутаглаж Их Монгол улсыг байгуулалцан, нэгэн түмэн болж байв. 3 харуул урианхайчууд салбарлаж Ляонинд нутаглав. * XIV-XVI зуунд Хянган, Хэнтий, Хангай, Хөвсгөлийн уулсаар нутаглаж ихэд хүчирхэгжив. Хөвсгөлийн урианхай салбарлаж тэдний ойр орчны угсаатaн (Сибирь, Саяны нуруу, Тагнын нуруу гэх мэт)-ыг бүгдийг нь урианхай гэсэн нэрээр нэрлэж эхлэв. Хянганы нуруу, Ляонинд салбарлаж суурьшсан, их хоригийг сахисан урианхайчууд харчин, ордос зэрэг аймгуудыг үүсгэх болов. Хангай Хэнтийн нуруугаар нутаглаж байсан урианхайчууд хүн ам ихэд өсөж, шинэ тутам үүсэн гарч байсан халх угсаатны тал хувийг бүрдүүлж байв. Батмөнх даян хаан тэргүүтэй алтан ургийн хаадууд урианхайг хэт хүчирхэгжихээс сэргийлэн (их дайнч аймаг байсантай холбоотой байх) хэсэг хэсгээр тараах болсон ба үүнээс болж урианхайгаас бослого үймэн хүртэл гарч байв. Энэ үеийн урианхай Хэнтийн нуруунд багахан үлдсэн ч ихэнхийг нь Алтайн нуруунд шилжүүлэн нутаглуулсан байна. * XVII зуунд урианхайн зарим нь Зүүн гарын хаант улсад харъялагдаж, зарим нь хил залгаа Засагт ханы мэдэлд орж байв. Энэ үед Засагт ханы мэдэлд байсан урианхайчууд нийт зүүн монголын хамтаар манжид хамаарах болов. * XVIII зуунд Зүүн гарын мэдэлд байсан Алтайн урианхайчууд манжид эзлэгдэв. Их Монгол гүрний үед Урианхай аймгийн эзэн захирагч Зэлмэ жанжин бол Их Монгол Улсын Чингис хааны хамгийн алдартай цэргийн жанжин байсан ба Монголын зонхилох том аймгийн нэг байв. === 14-16 дугаар зууны Урианхай түмэн === Хятадыг зуу гаруй жил ноёлсон монголын хаад ноёд нутагтаа ирснээс хойш Урианхайчууд уугуул монгол нутагт үлдсэн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]], Үдэчи ноёны удмынхан захирсан урианхайн мянгатууд болон [[Ляоян нутгийн син жун шу шэн|Ляоян муж]] дахь [[Тэмүгэ отчигин]], [[Хачиун|Хачиуны]] удмынхны эзэмшил газарт байсан [[Зэлмэ]], Чагурхан ноёдын удмынхан захирсан урианхайн мянгатууд гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдсан. Эх нутагтаа үлдсэн Урианхайн мянгатын тухай [[Рашид ад-Дин|Рашид аддины]] бичсэн [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] Чингис хааны их цэргийн зүүн гарт Зэлмэ, Сүбэдэй, Чагурхан, Үдэчи гэсэн дөрвөн ноёны захирсан урианхай аймгийн мянгатууд байсан гэж бичсэн байдаг. Үүнээс Сүбэдэй баатрын нутаг нь Туул голын орчимд, Үдэчи ноёны мянгат нь хаадын их хоригийг сахин хамгаалж байсан. Харин Чагурхан ноёныг Хачиуны хүү Алчидайд өгсөн нь хожим урианхайн гурван харуулын ноёдын өвөг дээдэс болсон. Урианхай түмэн нь 14-р зууны сүүл, 15-р зууны эхэн үед монголын хаадын цэрэг эдийн засгийн гол хүч болж, Хэрлэн, Онон голын орчимд Ойрад, Мин улсын эсрэг байлдаанд олон удаа хааны талд тулалдаж худ ураг болох зэрэг харилцаатай байв. Тайсун хаан Тогтобухын үед Хэрлэн голоор нутагтай Горлосын ноён Цавдангийн охин Алтгалжинг бага хатнаа болгож худ ургийн харилцаатай байсан ч, хатнаа голж буцааснаар Эсэн тайшийн эсрэг тэмцэлд ялагдаж, эцэстээ амиа алдахад хүрсэн. Харин [[Даян хаан|Даян хааны]] ээж [[Шихэр тайху]] болбоос урианхайн Хутуг шигүшийн охин байсан учраас Урианхайн зүгээс ямар нэг ноцтой эсэргүүцэл үзүүлэлгүй, хааны шууд захиргааны зүүн гурван түмний нэгд багтаж явжээ. Даян хааныг таалал төгссөний дара урианхай түмний Түрүй ноён, Гэрэболд чинсан нар 1524 онд Хүрээ улсыг довтлон [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Үринтэй гэх хүнийг алж{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=84}} 20 гаруй жил үргэлжилсэн лотоодын дайн эхэлсэн. Энд гарах Хүрээ улсыг түүхчид Халхын Гэрсэнзийн хүү Амины захирсан гурван отгийн нэг Хүрээ отог мөн гэж үздэг бөгөөд Бэсүдийн Үринтэй нь магадгүй энэ отгийг захирсан Халхын Бэсүд отгийн хүн юм.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=84}} Үүний дараа Түмэдйн Алтан хаан Дүүхэй ноён, Бодь өрлөгийг цэрэгтэй нь илгээн Урианхайг дараад, хойноос нь нэхэж очоод Балжи (Балж гол) гэх газарт их олз аваад{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=84}}{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=18}} буцсан байдаг. Үүний дараа Ордосын Гүнбилэг мэргэн жонон, Түмэдийн Алтан хаан хоёр 5 удаа цэргийн хүчээр дайлж байж Урианхайг дарж, зүг зүгт хуваалдаж, түмэн байх эрхийг нь хасчээ. * 1531 онд [[Гүнбилэг жонон]], [[Алтан хан|Алтан хаан]] хоёр урианхайг дайлж Хэнтий ханы баруун хэсэгт байх{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=86}} Бурхат хан уул, Зоргол ууланд тулалдан дийлж буцав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=18}} * 1533 онд Гүнбилэг жонон, Алтан хаан хоёр Хангай ханыг давж Урианхайг довтлов.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=19}} * 1538 онд Гүнбилэг мэргэн жонон, Алтан хаан хоёр Хангайн өвөрт бууж Эш хатныг аваад, зүүн түмнийг аваад Хангайн ард бууж нутаглаж таргалаад Зургаан түмэн их улс мордож довтолсонд Урианхайн Төрүй ноён, Гэрэболд чинсан нарыг дарж олзлон, их олз олоод буцав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=20-21}} * 1541 онд Алтан хаан Урианхайг дайлж Унгуча болон түүний харъяатыг олзлон буцав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=22}} * 1544 онд Алтан хаан Мангир чинсан, Манхай шигэчин ноёдыг дайлж олзлон авснаар Урианхайн бослогыг бүрэн дарав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=23-24}} Зүүн түмний дундаас Урианхайтай хэрхэн тэмцсэн тухай зүйл хомс хэдий ч, Хураангуй Алтан товчд дурдснаар [[Хорчин|Хорчины]] Булунай ван, Мэндүй дархан ван тэргүүтэй олон ноёд [[Тайсун хаан|Тайсун хааныг]] алсан өшөөг авахын тулд Онон, Хэрлэн, Үүргэн голоор нутагтай [[Горлос|Горлодын]] Цавдан ноёны хүү Мулучай баатар, Алагчуудын Алчугудай баатар, Алур баатар зэрэг ноёдтой Хорчины цэрэг Горлод, Алагчууд отгийн цэрэгтэй байлдаж дарсан тухай гардаг нь Алтан хааны Урианхайг дарсантай холбогдоно. Хорчины ноёд Горлод, Алагчуудыг таван удаа байлдавч эс дийлж, 6 дахь удаа Үүргэнийн голын тулалдаанд Алур баатар, Алчугудай баатар хоёрыг алж, Мулучай баатрыг олзолж, Бодь Алаг хаанд барьж өгч алуулснаар{{sfn|Чоймаа|2006|pp=117-118}} Горлод, Алагчуудыг Цахар, Хорчин аймгууд эрхшээлдээ оруулжээ. Уурианхай нь [[Даян хаан|Даян хааны]] сүүлч, [[Боди Алаг хаан|Бодь Алаг хааны]] эхэн үед [[Хэнтийн нуруу|Хэнтий ханаар]] төв болгож, зүүн тийш [[Онон гол|Онон голын]] урсгалын дунд хэсэгт хүрч...[[Бэлгүдэй]], [[Хасар|Хасарын]] улсын хэсэг газруудыг багтааснаас Юань улсын үеэс хэмжээ нь нилээд томорчээ.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=88}} Энэ нь одоогийн Монгол Улсын зүүн гурван аймгийн нутаг бүхлээрээ багтаж байжээ. Урианхайн бослогыг дарсны дараа Хорчин, Ар Халхын ноёд Урианхай түмний газар, хүн ардыг хуваалдаж өөртөө шингээсэн бөгөөд тэд хамгийн их ашиг олжээ. Өвөр Монголын түүхч Ж.Буяндэлгэр Урианхай түмний дотор Урианхан, Горлос, Алагчууд, Гэрүүд буюу Хэрэгүүд, Хэмхэмчигүүд зэрэг дан монгол овгоос гадна хиргис болон бусад түрэг гаралтай отгууд багтсан гэж үзжээ.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=77-83}} Эдгээр отгоос Халхад шингэсэн Горлос, Гэрүүдийг Гэрсэнзийн хүү [[Онохуй Үйзэн ноён|Онохуй үйзэнд]] өгсөн нь [[Түшээт хан|Түшээт хан аймаг]], Сайн ноён хан аймгийг үүсгэхэд, отгон хүү [[Саму буйма|Саму буймад]] урианханы ганц отог өгсөн нь хожим [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Дархан бэйл, Дайчин вангийн хошуу болжээ. Алагчууд отгийг Бодь алаг хаан дүү [[Эмлиг тайж|Эмлиг тайжд]] өгсөн нь [[Цахар түмэн|Цахар түмний]] зүүн гарын отог болжээ.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=82}} === Урианхайн гурван харуул === [[Файл:Ming foreign relations 1580.jpg|thumb|223x223px|16-р зууны Урианхайн гурван харуул]] 1287-1292 онд өрнөсөн зүүн гарын вангуудын бослогыг дарсаны дараа Хубилай хаан тэдгээр ноёдыг хэвээр үлдээсэн ч, эрх мэдлийг нь хязгаарлах, газар нутаг, цэргийн хүчийг багасгах арга хэмжээ авсны нэг нь тэдний нутагт Хиргис, Орсуд, Хавханас зэрэг гурван аймгийн хүн ардыг Доин өндөр гэх газарт нүүлгэж{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=83}} суулгасан нь тэнд байсан монгол аймгийн хүн ардтай холилдох эхлэл болсон. 1316 онд [[Буянт хаан|Буянт хааны]] үед Доин өндөрийн мянганыг байгуулж, урианхай ноёдоор захируулжээ.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=72-74}} Улмаар Тогоонтөмөр хааны үед Доин өндөрийн юаньшуайфу буюу түмтийн захиргаа болгосон нь 1389 онд Мин улсад бууж өгч дагаар орсон. Юань улсын үед урианхайн мянгатууд нь алтан ургийн вангийн харъяанд байх хэдий ч, цэргийг захирах эрх мэдэл тухайн ноёдод байсан. Мин улсын Хунъ-ү хааны зарлигаар ляо ван Ажашир, хуйнин ван Табинтөмөр, Доин өндөрийн түмтийн ноён Торгучар болон бусад ноёдыг эмхлэн [[Доян харуул|'''Доянь вэй''']] (монголаар "ой" гэдэг, утга нь "харуул"), [[Тайнин харуул|'''Тайнин вэй''']], [[Фуюй харуул|'''Фуюй вэй''']] гэсэн харуулыг байгуулж, Ажаширийг ерөнхий захирагчаар томилж, Табинтөмөрийг Тайнин харуулын захирагч, Хайсанандашийг Фуюй харуулын захирагч, Торгучарыг Доянь харуулын захирагчаар тус тус томилсон.{{sfn|Ариунгуа|2015|pp=88}} Эдгээр гурван харуулын монголчууд бүгд урианхай байсан биш, зөвхөн доянь харуулын ноёд урианханы [[Зэлмэ|Зэлмийн]] хойчис бөгөөд харъяат нь урианхай, үжээд, хэрэгүүд, хэмхэмчигүүд холилдсон, Тайнин харуулын ноёд [[Тэмүгэ отчигин|Тэмүгэ отчигиний]] удмын захирсан Онниуд, Фуюй харуулын ноёд үжээд зонхилсон отог байсан. Гурван харуулын доторх харъяатууд нь урианхай, үжээд, онниуд, хэрэгүүд, хэмхэмчигүүд зэрэг отгоос бүрдэж байсан. 1389-1430 аад он хүртэл эдгээр гурван харуулынхан [[Хянганы нуруу|Хянганы нурууны]] зүүнтээ, Тоорын гол, [[Ноон|Ноон мөрөн]], Үер голын саваар нутаглаж байсан. 1430 аад оноос монгол аймгуудын түрэлтээр өмнө зүг нүүж Цагаан хэрмийн ойролцоо нутаглаж эхлэв. Эдгээр дотроос Доянь харуулын монголчууд хамгийн хүчтэй болж монгол хятадын дунд холбирч монгол хаад хүчтэй болох үед худ ураг болж, хятадад алба барих нэрээр хамтдаа худалдаа арилжаа хийж, монголын хаад ноёд хятадыг дайлах үед хөтөч болж хамт уулгалан дайрдаг байсан. 16-р зууны дунд үеэс Фуюй харуул нь Хорчин, Өвөр Халхад шингэж нэр нь дурдагдахаа болиод, Доянийг Түмэд, Харчиний ноёд хуваан авж, Тайнин харуул Цахар түмний эрхшээлд оржээ. === Манж Чин гүрний үеийн Урианхай === ==== Засагт хан аймгийн урианхан 2 хошуу ==== ==== Алтайн Урианхайн 7 хошуу ==== ==== Тагнын Урианхай ==== Сүүлд Монголын бутралын үед 500 гаруй жил Урианхайчууд нь тэр үеийн Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхай, Тэлэнгэд аймгийн хамт (одоогийн [[Алтай ястан|Уулын Алтай БНУ]] болон [[Тува орон|Тува БНУ]], [[Хакас орон|Хакас БНУ]], [[Алтайн хязгаар]]) Монголын Халхын Засагт ханы харьяанд байж байгаад хожим Зүүнгар улсын харьяанд орсон Хотгойд аймгийн ноёны харьяат газар нутаг, хүн ард түмэн нь байв. Монголын Хотгойдын ноён Шолой Уваш хунтайжийг оросууд Алтай хан, Алтан Хан гэх мэтээр сурвалж бичигт тэмдэглэсэн байдаг. Уваш хунтайжтай Оросууд анх гэрээ хэлэлцээр хийж, харилцан элч төлөөлөгчөө солилцсон байдаг. Тэр үед Шолой Уваш хунтайжийн оросуудад зарим газар нутаг түрээслэж болно гэх захидалыг үндэслэл болгон Оросууд Монголын нутагт эзэн суусан юм. Сүүлд Манж-Оросын Нэрчүгийн хилийн гэрээг хийхэд Шолой Уваш ханы дур мэдэн бичсэн тэр захидал шийдвэрлэх үндэс болсон юм. Зүүнгарын Галдан Бошигт хаан Халхтай эв эдрэлцэн Засагт ханы харьяат Хотгойдын Шолой Уваш хунтайжийг цэрэг хөдөлгөн дарсан ба Шолой Уваш хунтайж ихэнх харьяат ард иргэдээ аван өмнө зүг нүүж Манжид дагаар орсон юм. Энэ дайнаас болж хязгаар нутаг хүнгүй, эзэнгүй болсныг далимдуулан Оросууд Монгол нутагт түрэн орж ирж, Байгаль нуур хүртлэх өргөн уудам нутгийг өөрийн болгосон түүхтэй билээ. Зүүнгар улсын Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн, Даваач хааны үед Урианхайчууд Зүүнгарын улсад харьяалагдаж байв. Манжийн үед 200 гаруй жил Урианхайчууд нь Урианхайн Хязгаар гэдэг засаг захиргааны нэгжид харьяалагдан Манжаас томилсон Ховдын манж амбан захирагчид Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхайн хошуудын хамтаар харьяалагдаж байсан. Профессор А.Очир урианхан хэмээх нэрийг урианхан нь уриа (н), хан гэсэн хоёр үгээс бүтсэн бөгөөд эхний уриа нь уриа дуудлагын уриа, хан нь эзэн гэсэн утгатай үг бололтой. Эл хоёр үг нийлээд уриан эзэн, уриан хан буюу онгодын эзэн гэсэн утга илтгэсэн байж мэднэ гэж үзсэн байна.<ref>{{Cite web |url=http://www.khovd.gov.mn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=563&Itemid=145 |title=Олон ястны өлгий-Ховд |access-date=2014-04-11 |archive-date=2017-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170221105413/http://www.khovd.gov.mn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=563&Itemid=145 |url-status=dead }}</ref> Алтайн урианхайчуудын түүхээр дорвитой бүтээл хийсэн эрдэмтэн бол Ц.Гантулга юм. Тэрбээр урианхайчуудын гарал, үүслийн талаар тодорхой мэдээлэл авахад “Эргүнэ хунгийн домог”, “Монголын нууц товчоо” хоёр онцгой ач холбогдолтойг дурджээ. Эхний домгоос авч үзвэл лавтай 2000 жилийн асуудал яригдах юм. Тэгэхээр гарцаагүй язгуурын Монгол аймгийн тухай яриа гарна гэсэн үг. Тэр үеийн аймгууд үргэлжийн дайн, дажинтай байсан бөгөөд нэгэн дайнаар хоёрхон хүн амьд үлдсэн нь эр, эм хос бүлгээ гэжээ. Тэд амь гарахын тулд хүн байтугай араатан хүршгүй газар зайлан одсон байна. Дүрслэн хэлбэл, нэгэн нарийхан жимийг эс тооцвол явахад нэн бэрх хад асга, ой модтой газар гэх. Энэ нутгийг Эргүнэ Кун гэмой. Тэр хоёр хүнийг Нукуз, Киян хэмээнэ. Тэр хоёроос төрсөн үр сад нь дөрвөн зууны турш өсч үржээд олон овог болжээ. Тэдэнд нутаг ус нь давчдах болжээ. Ингээд тэндээс гарч ус ургамал, ан гөрөөс элбэгтэй газар бараадахаар шийджээ. Ингэхийн тулд далан толгой шар үхэр, адуу нядалж ширийг нь туламлан хөөрөг хийгээд нүүрс, тосоор дүүргэн их хэмжээний гал өрдөн төмрийн хүдэртэй хавсарган дэлбэлж их уулыг сэтлэн зам харгуй гаргасан байна. Тэр замаараа гаран салбар болон салж одоцгоожээ. Тэгэхэд уриа дуудлагаар оройлон оролцож зам гаргасан Нукузын үр сад овог аймаг болохдоо урианхайчууд болжээ. “Судрын чуулган”-д өгүүлснээр бол эртний Монгол аймгуудыг дурдахдаа эхэнд нь нукуз, урианхай хэмээн өгүүлээд явсан нь бий. “Эргүнэ хунгийн домог” 2000 жилийн түүхтэй хэмээвээс Хүннүгийн үетэй холбогдох юм. Тэгэхээр урианхайчууд тэр үед ч бие даасан аймаг байсан нь таарч байгаа билээ. Рашид-ад-дин ч “Судрын чуулган”-даа зүгээр нэг дурдаагүй болов уу. Тэрхүү суут хүн тухайн үеийнхээ шилдэг баримт дээр тулгуурлан алдарт бүтээлээ туурвисан нь мэдээж билээ. “Монголын нууц товчоо”-нд чухам юу гэж өгүүлснийг одоо товчхон хүргэе. Тэнд урианхайчуудыг “Бурхан Халдуны эзэн, бурхан босгосон Шинчи баян урианхай” хэмээн өгүүлжээ. Хорь Түмэдийн нутгаас Хорилардай мэргэн удам төрлөө дагуулж Бурхан Халдуны эзэд болох Шинчи баян урианхайг түшихээр ирлээ гэсэн нь ч буй. Чингис хаан төрөхөд урианхай үндэстэн Жарчудай өвгөн булган өлгий бэлэг болгосон түүх ч буй. 13-р зуунд буюу Их Эзэн [[Чингис хаан]]ы үед Урианхай аймгаас [[Зэлмэ]], [[Сүбэдэй баатар|Сүбэдэй]] зэрэг олон баатарлаг жанжин төрөн гарч байсан тухай [[Монголын нууц товчоо]]нд өгүүлсэн байдаг. Чингис хааны есөн өрлөг жанжины нэг Зэлмэ нь Чингис хааны амийг гурвантаа аварч, цэргийн их жанжин Сүбэдэй нь Чингис хааны байлдан дагуулалтад онцгой үүрэг гүйцэтгэж байжээ. Дундад Ази, зүүн Европын улс орнуудыг Сүбэдэй жанжины удирдсан их цэрэг байлдан эзэлж байжээ. Өдгөө мэдэгдэж байгаагаар урианхан (урианхай) нэр зүүсэн хэдэн бүлэг байна. Урианхай хэмээх адил нэр зүүсэн тэдгээр угсаатны бүлгүүд нь нийтлэг нэг гаралтай юм уу, эсвэл нэр ижил боловч түүхэн гарал нь өөр аймагууд байсан уу гэдэг нь одоо болтол тодорхой болж чадаагүй байна. Үүнээс үүдээд урианхай нэр зүүгсэдийн түүх, угсаа-хамаарал, нутагшилт зэрэг нэлээд асуудал нь маргаантай байна. Одоо бидэнд мэдэгдэж байгаагаар урианхай хэмээх нэр манай тооллын Х зууны эхэн үеийн хэрэг явдалтай холбогдон түүхэнд тэмдэглэгдсэн бололтой.{{sfn|Пэрлээ|1959|pp=78}} Тэр цагаас хойш түүхийн янз бүрийн үед урианхай хэмээх нэрийг хятад дүрс үсгээр хэдэн янз тэмдэглэсээр иржээ. Ираны түүхч Рашид-ад-диний "Судрын чуулганд" Хэнтийн нурууны Урианхай, Ойн Урианхай нэр ижил боловч шууд холбоогүй, Ойн урианхай нь урц овоохойд суун ан агнан амьдардаг гэж бичсэн байдаг. Ойрадын [[Алтайн Урианхай]], Хөвсгөлийн Урианхай, Халх Урианхай нар урианхай гэсэн нэрнээс өөрөөр өөрсдийгөө нэрлэдэггүй харин тувачуудыг тагна урианхай, тува, якутчуудыг саха урианхай, саха, якут гэсэн гурван янзын нэрээр нэрлэж байсан учир эрдэмтэд якут, тувачууд урианхай гэсэн нэрээр сүүлд нэрлэгдэх болсон гэж таамагладаг. Зарим якут хүмүүс одоо болтол урианхайтай өөрийн гарлыг холбон тайлбарладаг. Оросын нэрт дорно дахиныг судлаач Н.В.Кюнер хятад сурвалжид Улянха хэмээх угсаатны нэр гардаг нь Урианхай аймгийн нэр мөн гэж үзсэн байна.{{sfn|Кюнер|1961|pp=65-66}} XVIII зууны үеийн хятад түүхэнд, XV зуунаас Хянганы нуруугаар нутагласан урианхай нарыг эртний Кумоси нарын удам хойчис гэж өгүүлсэн байна.{{sfn|Кюнер|1961|pp=65-66}} Кумоси нар IV зууны үед түүхэнд нэр нь гарсан том аймаг аж. Урианхай хэмээх угсаатны нэр Х зууны эхээр түүхэнд мэдэгдэх болсон. Тэд 902, 963 онд Хятан улсад алба барьж, хөтөч хүн, алаг гөрөөс зэргийг хүргэж байв. Монгол сурвалж мэдээгээр, Чингис хааны дээд өвөг Добу мэргэний үед урианхайн зарим нь бурхан халдунд нутаглаж байжээ.<ref>Монголын нууц товчоо, 1975, т. 20-21</ref> XII зууны үед урианхай нарыг дотор нь ойн урианхай, тал хээрийн урианхай хэмээн ялгадаг байжээ. Ойн урианхадын нутгийн өмнөд тал нь Хэнтийн уул, хойд тал нь Баргужин төхөм хавиар суугч хори түмэд, барга нартай зах залгаж байжээ.<ref>Рашид-ад-дин, 1952, т.121, 156-160</ref> Талын буюу язгууртны монголчуудын доторхи урианхай нар хойд талаараа ойн урианхайтай хаяа нийлэн Хэнтийн уулсаар нутаглан сууж байжээ.<ref>Одон, 1988, т.201-202</ref> Элжигидэй ноён XIII зууны эхнээс Хянганы нуруу, Их цагаан хэрмийн араар нутаглаж байжээ. 14-р зуунд Урианхай Ляонин, Хэнтийд хуваагдан сууж байв. Одоогийн Хятадын Ляонин мужид нутаглаж байсан Урианхайн Нагачу ноён 1388 онд Хятадын Мин улсад бууж өгөхөд түүний харъяат урианхайчуудыг Доён, Тайнин, Фү-юй гэсэн 3 харуулд хуваан Хятадын хил хамгаалуулах болсон байна. Эл урианхай нар бол XIII зууны эхээр Чингис хааны алтан ургийн ноён Элжигидэйд очсон урианхай нар мөн бололтой гэж зарим судлаачид үзжээ. Хэдийгээр дээрх 3 харуулын Доён харуулд урианхай нар сууж, нөгөө хоёрт нь Үжээд, Онглигууд байсан боловч зарим бичиг зохиолд Урианхайн гурван харуул, Урианхайн гурван хязгаар гэхчлэн тэмдэглэсээр иржээ. Монгол улс 14-р зуунд Хятадтай дайтан алдсан нутгаа эргүүлэн авсны дараа Урианхай түмнийг сэргээн байгуулжээ. Урианхайчууд [[Батмөнх Даян хаан|Даян хаан]]ы үед бослого гаргасан тул Батмөнх Даян хаан Урианхай түмнийг бүрмөсөн тарааж хүн ардыг нь бусад түмэнд хэсэг хэсгээр нь тараажээ. Урианхайн бусад хэсэг нь [[Хэнтийн нуруу]]нд байсан ба тэд 16-р зууны эхээр Хангайн нуруу руу нүүн очсон ч удалгүй цаашлан Алтайн нуруунд очин одоогийн Алтайн Урианхай болжээ. Харин Хөвсгөлийн уулс руу нүүсэн хэсэг нь [[Хөвсгөл]]ийн Урианхай болсон байна. Алтайн Урианхайн зарим нь Ойрад Монголчуудтай хамт Или, Тарвагатайн нуруу руу нүүсэн байна. [[Зүүнгарын хаант улс]]ын үед [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хаан]]ы удирдлаган дор дайн тулаанд оролцож явжээ. [[Зураг:AltainUrianhaiHuvtsas.jpg‎|thumb|200px|Алтайн Урианхайчуудын хувцас]] [[Зураг:Uriankh-Tsongol.jpg‎|thumb|200px|Урианх-цонгоол [[буриад ястан|буриад]]]] Энэ олон жилийн нүүдэл, суудлын үеэр Урианхай аймаг нь нутагшин суурьшсан газар усныхаа нэрээр Хэнтийн Урианхай, [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагны Урианхай]], [[Алтайн Урианхай]] гэж нэрлэгдэн иржээ. Одоогоор Хэнтийн нуруунд нутаглаж байсан Урианхайчууд Говь-Алтай аймгийн 5-6 сумдаар тархан нутаглаж, [[Халх]] ястны Урианхай овог гэж нэрлэгдэн аж төрж байна. Харин Хөвсгөлийн Урианхайчууд [[Хөвсгөл]] аймгийн нутгаар, [[Алтайн Урианхай]]чууд Алтайн нуруу даган нутаглаж байна. [[Зураг:Tuvans.jpg|thumb|Тува буюу Тагнын Урианхай]] Эдгээр Монголын Урианхайчуудаас гадна [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Тува Улс]]ад буй [[Тува]]чуудыг мөн Тагнын Урианхай гэж нэрлэж ирсэн байна. Эдгээр нь Түрэг хэл, соёлтой угсаатан бөгөөд XIV-XV зууны үед Урианхайчууд Хөвсгөл нуурын нутаг руу нүүж нутагласан үеэс эхлэн Хөвсгөлтэй зэргэлдээ орших [[Тагнын нуруу]]ны Тува иргэд Урианхайн нэрийг авч Тагнын Урианхай гэж нэрлэгдэх болсон юм. Тэдний уугуул нэр нь Тува болно. Одоо Урианхайг Монгол Урианхай (Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай), Тагна Урианхай гэсэн хоёр үндсэн бүлэгт хуваадаг. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай нь хэл аялгуугаараа ялгардаг бол Бурхан Халдунд үлдсэн цөөн урианхайчууд хэл, соёлоор халхаас ялгагддаггүй. Хөвсгөлийн Урианхайн аялга Халх, Алтайн Урианхайнх Ойрад аялганд орно. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхайчуудын овгууд нь бүхэлдээ монгол байдаг. Харин Тувачуудын дунд монгол, түрэг овог холилдон оржээ. Чингисийн жанжин Зэлмийн нэртэй Зэлмэ урианхай овог Монголд байгаа нь урианхайчуудын түүх гарлыг тов тодорхой илэрхийлж буй хэрэг юм. Өвөр Монголын Түмэд зүүн хошуу, Харчин хошууны захирагч ноёд нь Зэлмэ Урианхайн угсаа байдаг, Манж Чин улсын үед Урианхайчуудыг Тавнан гэж нэрлэдэг байжээ. Одоо Өвөр монголын Улаанхад хотын Харчин хошуу, Ляонин мужийн Фушиний Монгол үндэстний өөртөө засах хошуу буюу Монголжин хошуу зэрэг газруудад Зэлмийн удамт Урианхай овогтнууд амьдардаг юм. 20-р зууны эхээр Харчин Түмэд оронд хятадууд монголчуудын газар нутгийг булааж монголчуудыг ихээр алж хядсанаас болж урианхайчууд Хянган давааны энгэр уруу хорчинуудын нутаг уруу нүүсэн байдаг. == Генийн сан== {| class="wikitable" !Хаплогрупп !N (дээжийн хэмжээ) !% (хувь) |- |C *(x C3c ) |15 |25 |- |C3c |20 |33.3 |- |Д |1 |1.7 |- |K *(x N3 , O , P ) |3 |5 |- |N3 |5 |8.3 |- |O2b |3 |5 |- |O3 |4 |6.7 |- |P *(x R1a ) |5 |8.3 |- |R1a1 |4 |6.7 |- |''Генетикийн олон янз байдал'' |0.8119±0.0318 | |} Урианхайчуудын удмын санд C *(x C3c ), C3c , D , K *(x N3 , O , P ), N3 , O2b , O3 , P *(x R1a ), R1a1 гэсэн хаплогруппууд байна. Хамгийн өндөр давтамж нь нийт генийн сангийн 33.3% -ийг бүрдүүлдэг C3c гаплогрупп бөгөөд нийтдээ C3 гаплогруппын дэд бүлгүүд нь Урианхайн удмын сангийн 60 орчим хувийг бүрдүүлдэг. Хаплогруппийн С3 ген (одоо С2 гэх болсон)-д хамаарах ард түмний ихэнхи нь Монголын ард түмэн байдаг. Үүнд: урианхай, халх, буриад, халимаг зэрэг монголчуудад ихээр байдаг. Хазар, эвенкүүд болон түрэг угсаатан (казах, каракалпакууд, киргиз, узбек, тува, якут, алтайчууд) зэрэг үндэстэнд ч бага зэрэг агуулагддаг байна. == Орчин үеийн урианхайчууд== Одоогийн байдлаар "Урианхайчууд" гэсэн нэр нь дараах үндэстний бүлгүүдэд хамаарна. * Монгол хэлээр: ** '''Алтайн урианхай''' (монгол. Алтайн урианхай) - ойрад аялагатай, Баян-Өлгий аймаг (6274 хүн, 2000), Ховд аймаг (6592 хүн, 2000); тэд ойрад аялгаар ярьдаг. Ховд аймагт Дуут, Мөнххайрхан сумдад амьдардаг. ** '''Говь-Алтайн урианхай''' (монгол. Халх урианхай) - халх аялагатай, Говь-Алтай аймагт амьдардаг. ** '''Хөвсгөлийн урианхай''' (монгол. Хөвсгөл урианхай) - Халх аялагатай, Хөвсгөл аймаг (3036 хүн, 2000), Хөвсгөл нуурын зүүн ба баруун (Дархад дунд) ; Тэд халх хэлний урианхай аялгаар ярьдаг. * Түрэг хэлээр: ** '''Уйгур-Урианхайчууд''' ( цаатан, уйгар, заримдаа цаатан уйгар, өөрийн нэр - myъha / духа / туха) - жижиг Дархат нутгийн ууланд (Хөвсгөл аймгийн баруун хойд) нутагладаг цаа бугын тайгын бүлэг. Ойролцоогоор 350-400 жилийн өмнө тэднээс салсан соёотуудын ойрын төрөл. Тэд монгол хэл рүү хурдан шилжиж байгаа зүүн соёны хэлний цаатан-соёт аялгаар ярьдаг. Хүний тоо: 282 хүн. Уран зохиолд ихэвчлэн Уйгур-Урианхай, цаатан нарын тухай тусад нь дурдсан байдаг ч энэ нь буруу юм. ** '''Мончак-Урианхай''' (Урианхай-Мончок, өөрийн нэр ''Д'ва / Соён''  - Тува, Монголоор - Мончоого-Урианхай, Мончак - Тувачуудын казах нэр) - Тувачууд Ховд аймгийн Буянт суманд амьдардаг. Тэд Хятадад амьдардаг тувачуудаас (Или-Казахийн автономит тойргийн Канас нуурын нутаг) нүүж ирсэн бөгөөд энгийнээр Мончак (Хөх-Мончак) гэж нэрлэдэг байв. Монголд 400-700 орчим хүн байдаг Тэд тува хэлний Хөх-мончак аялгаар ярьдаг. "Урианхай гэдэг нэрийг монголчууд энэ ард түмэнд өгсөн. Гэхдээ тэд өөрсдийгөө Тува гэж нэрлэдэг" гэж Г.Н.Потанин бичжээ. Мончак-Урианхайчууд Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын туватай ойр байдаг ч тэдэнд “урианхайчууд” гэсэн нэр томъёо байдаггүй. Тэд Монгол улсын Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл суманд (1568 хүн) суурьшдаг бөгөөд цөөн хэсэг нь Сэлэнгэ аймаг руу нүүжээ . Тэд тува хэлтэй ойр Цэнгэл аялгаар ярьдаг. == Овгийн бүрэлдэхүүн== ''Урянхан (Урианхан), Урянхай (Урианхай), Урянхад (Урианхад)'' овгийн төлөөлөгчид одоогийн Монголын бараг бүх аймагт амьдардаг. Ховд, Баян-Өлгий аймгийн нутагт Урианхай овог, тэдгээрийн Урианхан, Бага Урианхан, Зэлмэн урианхай зэрэг овгууд бий. Урианхайчууд нь Халх Урианхай, Баядын Урианхай, Хотгойдын Урианхай, Үзэмчин Урианхай гэсэн бүрэлдэхүүнд багтдаг. Үзэмчинд Хорчин, ''Бөөнөр'' овгийнхон өөрсдийгөө Урианхайчуудын нэг хэсэг гэж үздэг. Халхуудын дунд тэд олон овог үүсгэсэн ба тэднээс Урианхан овог нь ихэнхи юм. Халимагууд дотор Урианхууд (Уранхууд), Урианхус-Доглут овгууд байдаг. '''''Буриад-урианхайчууд.''''' Буриад ястны бүрэлдэхүүнд Урианхай овгууд олон багтдаг. Үүнд: Сонголчууд, Табангутууд, Атаганууд, Ашибагат, Баргуцууд, Сартулууд, Андагай, Икинатууд (Нарат овог), Онон хамниган (Урианхай овог, Урианхай-Тугчин, Улаанхан), Хори-буриад (Сагаангууд овогт Хөхүр урианхай), Нижнеокинский (Нарат овогт), Идинский (Нарад овогт), Китой, Түнхэн, Сэлэнгэ (Урианхай, Урианхай-отонк, Зэлмэн- Урианхай, Батут-Урианхай, Байн-Урианхай, Урианх-Цонгол, Урианх-Зэмбэ) болон Закаменскийн буриадууд болно. '''''Зэлмийн удам.''''' Монгол цэргийн их удирдагч, Чингис хааны өрлөг Зэлмийн удам. Зэлмэ 13-р зууны эхний хагаст амьдарч байжээ. Тэрээр Бурхан Халдун ууланд нутаглаж байсан ''Урианхай аймгийн Жарчиуд Аданхан'' овгийн хүн байв. Зэлмийн удамд Өвөр Монголын Зостын чуулган, Харчингийн баруун, зүүн, дунд хошуу, Түмэдийн зүүн нэг хошуу ордог. ''Жарчиуд Аданхан'' овгийн үр удам нь Өвөрмонголд амьдардаг орчин үеийн Жарутууд Жамуха ба Жадаран овгийн өвөг ''Жадардай''н эх нь Жарчиуд Аданхан урианхай хүн юм. ''Мөн Аданхан'' овгийн нэг салбар нь Жүүрэйд овгийн өвөг Жүүрэйдэйн эцэг Бодончар байв . ''Урианхай, Зэлмэ, Хүн зэлмэ, Зэлмэн урианхай гэсэн'' овогтонгууд Завхан аймгийн Баянтэс, Тэс, Баянхайрхан сумдад, Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Шинэ-Идэр, Жаргалан сумдад, Өмнөговь аймгийн Ноён, Булган, Цогцэций, Баян-Овоо, Ханбогд сумдад, Булган аймгийн Хутаг-Өндөр, Сайхан, Баяннуур, Бүрэгхангай, Бугат сумдад, Дорнод аймгийн Чойбалсан, Сэргэлэн, Булган, Баянтүмэн, Матад, Халхгол сумдад, Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан, Сүхбаатар сумдад, Төв аймгийн Цээл, Угтаал, Өндөрширээт, Бүрэн сумдад, Хэнтий аймгийн Норовлин, Баян-Овоо, Баянмөнх, Дэлгэрхаан сумдад, Ховд аймагт бий. '''''Бусад удам.''''' 20-р зууны эхэн үед. Сэцэн хан аймгийн Илдэн цавын хошуунд ''(одоогийн Дорнод аймгийн Халхгол сум) Оровод'' ясны Урианхай овог бүртгэгджээ . Оровгодууд Урийнхантай холбоотой. Өдгөө Дорноговь аймгийн Алтанширээ суманд ''Оровгод'' овгийнхон амьдардаг. Дорнод аймгийн Чулуунхорот, Чойбалсан, Хөлөнбуйр, Булган, Баянтүмэн, Матад, Халхголсум, Өмнөдэлгэр, Гурванбаян, Хэрлэн, Өлзийт хороо, Хэнтий аймгийн Баянмонх, Дархан, Дэлгэрхаан, Цэнхэрмандал, Баянхутаг, Галшар, Баян-Овоо, Норовлин сумдад бий. ''Орговой'' овог Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан суманд бүртгэлтэй. Мэдэгдэж байгаа овгууд нь Монгол хэлт урианхайчуудын ''Түнхэн'', ''Хорхон овгууд юм.'' Түнхэн, Хорхон овгууд нь Ховд аймгийн Дуут, Мөнххайрхан сумдад байдаг. Баян-Өлгий аймгийн Алтанцөгц суманд монгол хэлтэн урианхайчуудын дунд ''Шаазган, Шаазгад'' гэсэн овог байдаг. Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн, Ховд сумын нутагт ''Шарай голын'' өөлд овог бий. Монгол хэлтэн Алтайн Урианхайчуудын дунд өөлдүүдээс гадна Шарайголын овог мөн бүртгэгдсэн байдаг. ''Алаг адуун'' овог Говь-Алтай, Завхан, Архангай, Ховд, Увс аймгуудад, голдуу Сартуул, Урианхай, Баруун Халх овгууд амьдардаг. '''''Зөөд.''''' Урианхай угсаатанд Зөөд овгийнхон их юм . Энэ овгийнхон нь Увс аймгийн Зүүнговь, Түргэн, Өмнөговь, Бөхмөрөн, Ховд, Завхан, Ховд аймгийн Дөргөн суманд бүртгэгдсэн байдаг. Тэр дундаа дөрвөдөөс ирсэн халимагуудын дунд зөөд овог орсон байдаг. Халимаг-дөрвөд угсаатны Зөөнчуудын дотроос зэт кавюд, их-зэт-кавюд гэсэн овог бий. Мөн Халимаг-дөрвөдүүдийн дунд буурлуудын нэг салбар болох Зэд Ёксуд овог бий. Маанин зэт овгийг мөн тэмдэглэсэн байдаг. Хөвсгөлийн дархадуудын дотроос Хар зоот, цагаан зоот (цагаан зөөд), шар зоот (шар зөөд) овгийнхон байдаг. '''''Алтайн урианхичуудын''''' бүрэлдэхүүнд өөлөг, цагаан туг, эрхит, хуурчид, баяд, саад, заамид, мундас, урианхай, ах, бургууд, шар жавраа, дөрвөд, шар гол (широй гол), бүрэв, монгол, морин, торвог, хойд, их хойд, бага хойд, дархад, хоо дархад, хар дархад, шар дархад, оръяс (горлос), холдон, түнхэн, шаазгай, хорхон, буриад, чойрд, эмч, шөрмөс, шөвөг, онгуда (онход) , бэрхад, шажин, сурч, чоно, харчин, нүцгэд, холбоо, эцгэд, жортомос, казах, зоо (зоод), соён, улаан соён, шар донхол, хар донхол, оорцог, иркид. хасхан иркид зэрэг овгууд бий. '''''Хөвсгөлийн урианхичуудын''''' овгийн бүрэлдэхүүнд Баруун цаатан , зүүн цаатан, Зоот, Жэгд, Илжигэн нар багтдаг. Мөн Иркит, Кайсот (Хаасут) овгууд ч оролцсон байна  . '''''Цаатангуудын''''' угсаатны бүрэлдэхүүнд урат, каштаг, балгаш (балыкчи, балигч, балыкши), додот (тоду, аг-тоду, хар-тоду), соён (хэртэк, бэлмэй, салчак), зоот (жөгд, чооду, чота, чоди), сорс, даргалар, дэмжээ (дэмчи), хэрдэг, хоюук, тарга, найдан, хуулар (хара хуулар, цагаан хуулар), соён киргиз, ханачи, маат зэрэг овгууд бий. '''Халимагийн''' овгийн дунд цаатан, хэрээд-цаатан, аха-цаатан, бага-цаатан, хоёр-цаатан, эркетэн -цаатан, гурвуд-цаатан, хорняхин-цаатан  гэж бий. Үүний зэрэгцээ генийн судалгаагаар Халимгийн цаатанууд нь Хөвсгөл цаатантай биш Халх Монголчуудтай ойр байсан нь тогтоогджээ. '''''Урианхай овог.''''' урианхай, урианхайн, урианхайд, аданхай, аданхай урианхай, аданхан, аданхан урианхай, алаг урианхай, алтайн урианхай, ах урианхай, бага урианхай, бага урианхан, баруун урианхай, Боржигон Урианхад, Буриад Урианхай, Жарууд, Жарчид, Сүбэдэй, Зэлмэ, Зэлмэ урианхай, Зэлмэ урианхай, Зэлмэн, Зэлмэн урианхай, Зэлмэн урианхай, Зэлмээ, Зэлмээн, тэдний урианхай, тэдний Урианхай, Урианхайгуур, Урианхай .орцог, урианхай цэцэрлэг, урианхай сартуул, урианхай соён, урианхай тучин, урианхай улаан соёон, урианхай хаан, урианхан хорхон, урианхай цагаан туг, урианхайд, урианхайн, урианхайт, урианхайчууд, урианхан оорцог, урианхан тугчин, урианхан халх, халх урианхан, хаан урианхай, хан урианхай, хан урианхан, хар урианхай, хар урианхан, харчин урианхай, хөх урианхан, хун зэлмэ, цаатан, цатан гэх мэт. == Нэрт хүмүүс== * [[Зэлмэ]] * [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй]] * [[Урианхадай]] * Шударга баатар, Харчин гүн [[Бавуужав]] /Харуулын 3 урианхайн удам/ * [[Банзарын Дамчаа]] * Шалмаагийн Ёолк == "Урианхай"-тай холбоотой овог аймгуудад == === Алтайн Урианхай === Манж Чин улсын үед Алтайн урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Тэр нь дотроо долоон хошуу, 27 сумтай байжээ. Алтайн нуурын Урианхай өмнө нь түүний нэг хэсэг байсан боловч 1860 оны Бээжингийн гэрээгээр [[Алтай ястан|Алтай]]г [[Оросын эзэнт гүрэн]]д шилжүүлсэн. '''Зүүн амбаны хошуу:  ''' Алтайн урианхайн гол хошуу бөгөөд Сагсайн сүмд төвлөрч байсан гэдэг. Ах, Түмт, Сан, Урианхай, Гонзгой, Оорцог гэсэн зургаан сумтай байжээ. '''Мээрэнгийн хошуу:''' Ах, Шаазгай, Ятуун, Онгуда гэсэн дөрвөн сумтай. Алтанцөгц нуураар төвлөрөн сууж байв. Сүүлчийн ноён нь Цагаанбилиг гэдэг хүн байжээ. '''Цагаан соёны хошуу:''' Бургуут, Сарыглар хоёр сумтай. Цагаан соён, Тэлэнгэд, Саглагар, Хувлаар гэх мончоогуудын хошуу нутаг юм. Цэнгэлхайрхан, Цагаан голоор нутагтай гэжээ. '''Сэндэн гүний хошуу:''' Оршин суудаг овгоороо нэрлэгдсэн эл хошуу хоёр сумтай гэх. Харганатын голоор нутагладаг байжээ. Энд дурдагдсан дөрвөн хошуу нь Зүүнгарын монголчууд болно. Дор дурдагдах гурван хошуу Баруун гарынхан авай. '''Баруун бэйсийн хошуу:''' Ах, Цэрвээ, Мянгад, Сан, Оорцог сумтай. Булган голоор нутагтай гэв. '''Саруул гүний хошуу:''' Саруул гүний хүрээнд төвлөрсөн, Толбо нуураар нутагтай байжээ. Ах, дунд, хойд сумтай гэх. '''Шар даагийн хошуу:''' Ховд гол, Шинжаанаар нутагтай, дөрвөн сумтай, мончоог хошуу билээ. === Тагны Урианхай === Манж Чин улсын үед Тагны урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Тэр нь дотроо таван хошуу ба 46 сумтай байжээ. 5 хошуу: Тагнын урианхай хошуу, Тожийн урианхай хошуу, Хөвсгөл нуурын урианхай хошуу, Хэмчиг голын урианхай хошуу, Салчакийн урианхай хошуу 46 сум: Манжийн ноёрхолын үед 1691-1923 он хүртэл Өвөр Ширхтэн урианхай нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч хошуунд захирагдаж байсан бол хөвсгөл нуурын бусад урианхай нь 1805-1911 он хүртэл Улиастайн манж амбанд захирагдаж байсан юм. Өвөр Ширхтэн урианхайг Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошууны ноёны томилсон зайсангууд захирч байжээ. Хөвсгөлийн нуурийн урианхайг захирч байх Бүгдийн дарга /Үхэрида/ гэдэг албан тушаалыг Улиастай дахь манж амбан 1805 онд анх бий болгож, өөрөө томилдог байсан бөгөөд 1805-1923 он хүртэл 8 хүн энэ албыг хашсан байна. Монгол улс тусгаар тогтнолоо олсон 1911 оноос хөвсгөл нуурын Урианхай нь Богд хаант Монгол улсын дотоод хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэх яамны мэдэлд очиж Бүгдийн дарга /Үхэрида/-г угсаа залгамжлан захирагч болгосон байна. Энэ үеэс Урианхайн 4 сум ангийн үсээр алба тушаах үүрэгтэй болжээ. == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |last=А|first=Очир |last2=Ц|first2=Баасандорж|title=Ойрад монголчуудын хуримын ёсон: XIX зууны сүүлч, XX зууны эх|year=2005|publisher=Соёмбо принтинг}} * {{Cite book |last=Ж |first=Буяндэлгэр |title=Хятад дахь Монгол судлал |year=2013 |isbn= |volume=1 |location=Улаанбаатар |publisher=Монгол Хятадын соёлын харилцааг дэмжих нийгэмлэг |pages=58-93 |chapter=Урианхайн тухай}} * {{Cite book |last=Н.В |first=Кюнер |title=Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока |year=1961 |location=Москва|language=Орос}} * {{Cite book |last=Боржигидай |first=Оюунбилиг |title=Хятад дахь Монгол судлал |year=2013 |volume=1 |location=Улаанбаатар |chapter=Зүүн Түмэд аймгийн хуучин нутгийн тухай}} * {{Cite book |last=Х |first=Пэрлээ |title=Онон Хэрлэнгийн Монголчууд |year=1959 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Н |first=Ариунгуа |title=Мин улсын түүх: Татарын шастир, Ойрадын шастир, Урианхайн гурван харуул |publisher=Битпресс |year=2015 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Ш |first=Чоймаа |title=Хаадын үндсэн хураангуй алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Д |first=Заяабаатар |title=Чакраварди Алтан хааны тууж |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Урианхай ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Буриад ястан]] ey30v212nt1dpbmrc3tf0k3qgvq3t5n 857485 857467 2026-05-30T13:52:50Z Megzer 20491 857485 wikitext text/x-wiki [[Зураг:AltaiUrianhaiJutgeltGunHoshuu.jpg|thumb|200px|Баруун Монголд нутаглах Алтайн Урианхайн Манжийн үе дэх Зүтгэлт гүний хошууны нутгийн зураг.]] '''Урианхай''' ([[монгол бичиг]]: {{МонголЮникод|<big>ᠤᠷᠢᠶ᠋ᠠᠩᠬᠠᠢ</big>}}) нь хэл, соёл, угсаа гарал нэгтэй [[Монгол үндэстэн|Монгол]]ын олон ястны нэг болохын дээр гарал үүслийн хувьд Монгол угсаатан дотроосоо одоогийн нэрээрээ тэмдэглэгдэж ирсэн хамгийн эртний гарал үүслийн түүхтэй ястны нэг юм. Зарим түүхэн сурвалжид уг аймгийн нэрийг Урианхан гэж тэмдэглэсэн байдаг бөгөөд дайн байлдааны тэргүүнд уриалан дайтдаг зоригт баатар эрстэй овог аймаг байсан тул Уриа аймаг гэх болсон бол сүүлд олон тулаанд байгуулсан ялалт, гавьяаг үнэлэн Хан өргөмжилж УРИАНХАН аймаг болсон гэдэг.{{Citation needed}} == Түүх== === Гарал үүсэл === Урианхай угсаатны түүхийг [[Хүннү]] гүрний дараах үе, [[Сяньби]] улсын үеэс эхлэлтэй гэж эртний хятад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Сяньби аймаг МЭӨ III зуунд үүссэн бөгөөд МЭ II зуунаас ханлиг улсаа байгуулж яван юм. Зарим түүхчид Сяньби аймгийн нэр сунжирсаар Шивэй болсон гэж үздэг. Сяньби дотор урианхай байсан гэх нь Шивэй аймагт багтаж байсныг хэлсэн байж болох юм. Эртний өвөг монгол аймаг болох [[Шивэй]]-Монгол аймаг нь Урианхай, Хамаг Монгол, Олхонууд, Тайчууд, Хонгирад, Элжигэн аймгийн өвөг дээдэс нь болдог. Шивэй аймаг нь VI-XII зууны үед одоогийн Монгол улсын болон өвөр Монголын зүүн, Манжуурын хойд хэсэг (Агнуурын тэнгис орчим) нутаглаж байжээ. Тэдний дотор үндсэн 4 овог байсан бөгөөд үүнд Их шивэй ([[Тайчууд]]), Мэнгу шивэй ([[Хамаг монгол]]), Улоху ([[Олхонууд]]), Улянхай ([[Урианхай]]) нар юм. Профессор [[Аюудайн Очир|А.Очир]] урианхан хэмээх нэрийг урианхан нь уриа (н), хан гэсэн хоёр үгээс бүтсэн бөгөөд эхний уриа нь уриа дуудлагын уриа, хан нь эзэн гэсэн утгатай үг бололтой. Эл хоёр үг нийлээд уриан эзэн, уриан хан буюу онгодын эзэн гэсэн утга илтгэсэн байж мэднэ гэж үзсэн байна.<ref>{{Cite web |url=http://www.khovd.gov.mn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=563&Itemid=145 |title=Олон ястны өлгий-Ховд |access-date=2014-04-11 |archive-date=2017-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170221105413/http://www.khovd.gov.mn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=563&Itemid=145 |url-status=dead }}</ref> Оросын нэрт дорно дахиныг судлаач Н.В.Кюнер хятад сурвалжид Улянха хэмээх угсаатны нэр гардаг нь Урианхай аймгийн нэр мөн гэж үзсэн байна.{{sfn|Кюнер|1961|pp=65-66}} Одоо бидэнд мэдэгдэж байгаагаар урианхай хэмээх нэр манай тооллын Х зууны эхэн үеийн хэрэг явдалтай холбогдон түүхэнд тэмдэглэгдсэн бололтой.{{sfn|Пэрлээ|1959|pp=78}} Тэр цагаас хойш түүхийн янз бүрийн үед урианхай хэмээх нэрийг хятад дүрс үсгээр хэдэн янз тэмдэглэсээр иржээ. XVIII зууны үеийн хятад түүхэнд, XV зуунаас Хянганы нуруугаар нутагласан урианхай нарыг эртний Кумоси нарын удам хойчис гэж өгүүлсэн байна.{{sfn|Кюнер|1961|pp=65-66}} Алтайн урианхайчуудын түүхээр дорвитой бүтээл хийсэн эрдэмтэн бол Ц.Гантулга юм. Тэрбээр урианхайчуудын гарал, үүслийн талаар тодорхой мэдээлэл авахад “Эргүнэ хунгийн домог”, “Монголын нууц товчоо” хоёр онцгой ач холбогдолтойг дурджээ. Эхний домгоос авч үзвэл лавтай 2000 жилийн асуудал яригдах юм. Тэгэхээр гарцаагүй язгуурын Монгол аймгийн тухай яриа гарна гэсэн үг. Тэр үеийн аймгууд үргэлжийн дайн, дажинтай байсан бөгөөд нэгэн дайнаар хоёрхон хүн амьд үлдсэн нь эр, эм хос бүлгээ гэжээ. Тэд амь гарахын тулд хүн байтугай араатан хүршгүй газар зайлан одсон байна. Дүрслэн хэлбэл, нэгэн нарийхан жимийг эс тооцвол явахад нэн бэрх хад асга, ой модтой газар гэх. Энэ нутгийг Эргүнэ Кун гэмой. Тэр хоёр хүнийг Нукуз, Киян хэмээнэ. Тэр хоёроос төрсөн үр сад нь дөрвөн зууны турш өсч үржээд олон овог болжээ. Тэдэнд нутаг ус нь давчдах болжээ. Ингээд тэндээс гарч ус ургамал, ан гөрөөс элбэгтэй газар бараадахаар шийджээ. Ингэхийн тулд далан толгой шар үхэр, адуу нядалж ширийг нь туламлан хөөрөг хийгээд нүүрс, тосоор дүүргэн их хэмжээний гал өрдөн төмрийн хүдэртэй хавсарган дэлбэлж их уулыг сэтлэн зам харгуй гаргасан байна. Тэр замаараа гаран салбар болон салж одоцгоожээ. Тэгэхэд уриа дуудлагаар оройлон оролцож зам гаргасан Нукузын үр сад овог аймаг болохдоо урианхайчууд болжээ. “Судрын чуулган”-д өгүүлснээр бол эртний Монгол аймгуудыг дурдахдаа эхэнд нь нукуз, урианхай хэмээн өгүүлээд явсан нь бий. “Эргүнэ хунгийн домог” 2000 жилийн түүхтэй хэмээвээс Хүннүгийн үетэй холбогдох юм. Тэгэхээр урианхайчууд тэр үед ч бие даасан аймаг байсан нь таарч байгаа билээ. Рашид-ад-дин ч “Судрын чуулган”-даа зүгээр нэг дурдаагүй болов уу. Тэрхүү суут хүн тухайн үеийнхээ шилдэг баримт дээр тулгуурлан алдарт бүтээлээ туурвисан нь мэдээж билээ. “Монголын нууц товчоо”-нд чухам юу гэж өгүүлснийг одоо товчхон хүргэе. Тэнд урианхайчуудыг “Бурхан Халдуны эзэн, бурхан босгосон Шинчи баян урианхай” хэмээн өгүүлжээ. Хорь Түмэдийн нутгаас Хорилардай мэргэн удам төрлөө дагуулж Бурхан Халдуны эзэд болох Шинчи баян урианхайг түшихээр ирлээ гэсэн нь ч буй. Чингис хаан төрөхөд урианхай үндэстэн Жарчудай өвгөн булган өлгий бэлэг болгосон түүх ч буй. Эндээс үзэхэд Урианхай угсаатан нь цаанадаж МЭӨ III зуун, наанадаж МЭ VI зуунаас үүсэлтэй болох нь харагдаж байна. Монголчуудыг Нирун, Дарлиган гэж 2 ангилдаг. Дарлиган Монгол аймагт Урианхай багтдаг. Урианхайчууд нь [[Эргүнэ хунгийн домог|Эргүнэ Хүн]]<nowiki/>ий домогт өгүүлснээр VII зууны үеэс анхны [[Монгол]] аймгийг Хиан (Боржигоны өвөг), Нукуз аймгуудын хамтаар үүсгэн байгуулсан гэдэг бөгөөд энэ байгуулсан Монгол аймаг нь Дарлиган Монголчууд гэгддэг ажээ. Урианхай хэмээх угсаатны нэр Х зууны эхээр түүхэнд мэдэгдэх болсон. Тэд 902, 963 онд Хятан улсад алба барьж, хөтөч хүн, алаг гөрөөс зэргийг хүргэж байв. Монгол сурвалж мэдээгээр, Чингис хааны дээд өвөг [[Добу мэргэн|Добу мэргэний]] үед урианхайн зарим нь [[Бурхан Халдун уул|Бурхан халдунд]] нутаглаж байжээ.<ref>Монголын нууц товчоо, 1975, т. 20-21</ref> XII зууны үед урианхай нарыг дотор нь ойн урианхай, тал хээрийн урианхай хэмээн ялгадаг байжээ. Ойн урианхадын нутгийн өмнөд тал нь Хэнтийн уул, хойд тал нь Баргужин төхөм хавиар суугч хори түмэд, барга нартай зах залгаж байжээ.<ref>Рашид-ад-дин, 1952, т.121, 156-160</ref> Талын буюу язгууртны монголчуудын доторхи урианхай нар хойд талаараа ойн урианхайтай хаяа нийлэн Хэнтийн уулсаар нутаглан сууж байжээ.<ref>Одон, 1988, т.201-202</ref> Үүнээс хойш: * VII зуунд Хянганы нуруугаар нутаглаж Монгол аймгийг үүсгэлцсэн (Эргүнэ гүний домог) * VIII-XII зуунд Хянган, Хэнтийн нуруугаар нутаглаж байсан * XII-XIII зуунд Хэнтийн нуруугаар нутаглаж Их Монгол улсыг байгуулалцан, нэгэн түмэн болж байв. 3 харуул урианхайчууд салбарлаж Ляонинд нутаглав. * XIV-XVI зуунд Хянган, Хэнтий, Хангай, Хөвсгөлийн уулсаар нутаглаж ихэд хүчирхэгжив. Хөвсгөлийн урианхай салбарлаж тэдний ойр орчны угсаатaн (Сибирь, Саяны нуруу, Тагнын нуруу гэх мэт)-ыг бүгдийг нь урианхай гэсэн нэрээр нэрлэж эхлэв. Хянганы нуруу, Ляонинд салбарлаж суурьшсан, их хоригийг сахисан урианхайчууд харчин, ордос зэрэг аймгуудыг үүсгэх болов. Хангай Хэнтийн нуруугаар нутаглаж байсан урианхайчууд хүн ам ихэд өсөж, шинэ тутам үүсэн гарч байсан халх угсаатны тал хувийг бүрдүүлж байв. Батмөнх даян хаан тэргүүтэй алтан ургийн хаадууд урианхайг хэт хүчирхэгжихээс сэргийлэн (их дайнч аймаг байсантай холбоотой байх) хэсэг хэсгээр тараах болсон ба үүнээс болж урианхайгаас бослого үймэн хүртэл гарч байв. Энэ үеийн урианхай Хэнтийн нуруунд багахан үлдсэн ч ихэнхийг нь Алтайн нуруунд шилжүүлэн нутаглуулсан байна. * XVII зуунд урианхайн зарим нь Зүүн гарын хаант улсад харъялагдаж, зарим нь хил залгаа Засагт ханы мэдэлд орж байв. Энэ үед Засагт ханы мэдэлд байсан урианхайчууд нийт зүүн монголын хамтаар манжид хамаарах болов. * XVIII зуунд Зүүн гарын мэдэлд байсан Алтайн урианхайчууд манжид эзлэгдэв. Их Монгол гүрний үед Урианхай аймгийн эзэн захирагч Зэлмэ жанжин бол Их Монгол Улсын Чингис хааны хамгийн алдартай цэргийн жанжин байсан ба Монголын зонхилох том аймгийн нэг байв. 14-р зуунд Урианхай [[Ляонин муж|Ляонин]], Хэнтийд хуваагдан сууж байв. Одоогийн Хятадын Ляонин мужид нутаглаж байсан Урианхайн [[Нагачу|Нагачу ноён]] 1387 онд Хятадын Мин улсад бууж өгөхөд түүний харъяат урианхайчуудыг Доянь, Тайнин, Фуюй гэсэн 3 харуулд хуваан Хятадын хил хамгаалуулах болсон байна. Эл урианхай нар бол XIII зууны эхээр Чингис хааны алтан ургийн ноён [[Алчидай|Алчидайд]] очсон урианхай нар мөн бололтой гэж зарим судлаачид үзжээ. Хэдийгээр дээрх 3 харуулын Доён харуулд урианхай нар сууж, нөгөө хоёрт нь Үжээд, Онниуд байсан боловч зарим бичиг зохиолд Урианхайн гурван харуул, Урианхайн гурван хязгаар гэхчлэн тэмдэглэсээр иржээ. Монгол улс 14-р зуунд Хятадтай дайтан алдсан нутгаа эргүүлэн авсны дараа Урианхай түмнийг сэргээн байгуулжээ. Урианхайчууд [[Батмөнх Даян хаан|Даян хаан]]ы үед бослого гаргасан тул Батмөнх Даян хаан Урианхай түмнийг бүрмөсөн тарааж хүн ардыг нь бусад түмэнд хэсэг хэсгээр нь тараажээ. === 14-16 дугаар зууны Урианхай түмэн === Хятадыг зуу гаруй жил ноёлсон монголын хаад ноёд нутагтаа ирснээс хойш Урианхайчууд уугуул монгол нутагт үлдсэн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]], Үдэчи ноёны удмынхан захирсан урианхайн мянгатууд болон [[Ляоян нутгийн син жун шу шэн|Ляоян муж]] дахь [[Тэмүгэ отчигин]], [[Хачиун|Хачиуны]] удмынхны эзэмшил газарт байсан [[Зэлмэ]], Чагурхан ноёдын удмынхан захирсан урианхайн мянгатууд гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдсан. Эх нутагтаа үлдсэн Урианхайн мянгатын тухай [[Рашид ад-Дин|Рашид аддины]] бичсэн [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] Чингис хааны их цэргийн зүүн гарт Зэлмэ, Сүбэдэй, Чагурхан, Үдэчи гэсэн дөрвөн ноёны захирсан урианхай аймгийн мянгатууд байсан гэж бичсэн байдаг. Үүнээс Сүбэдэй баатрын нутаг нь Туул голын орчимд, Үдэчи ноёны мянгат нь хаадын их хоригийг сахин хамгаалж байсан. Харин Чагурхан ноёныг Хачиуны хүү Алчидайд өгсөн нь хожим урианхайн гурван харуулын ноёдын өвөг дээдэс болсон. Урианхай түмэн нь 14-р зууны сүүл, 15-р зууны эхэн үед монголын хаадын цэрэг эдийн засгийн гол хүч болж, Хэрлэн, Онон голын орчимд Ойрад, Мин улсын эсрэг байлдаанд олон удаа хааны талд тулалдаж худ ураг болох зэрэг харилцаатай байв. [[Тайсун хаан|Тайсун хаан Тогтобухын]] үед Хэрлэн голоор нутагтай [[Горлос|Горлосын]] ноён Цавдангийн охин Алтгалжинг бага хатнаа болгож худ ургийн харилцаатай байсан ч, хатнаа голж буцааснаар [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] эсрэг тэмцэлд ялагдаж, эцэстээ амиа алдахад хүрсэн. Харин [[Даян хаан|Даян хааны]] ээж [[Шихэр тайху]] болбоос урианхайн Хутуг шигүшийн охин байсан учраас Урианхайн зүгээс ямар нэг ноцтой эсэргүүцэл үзүүлэлгүй, хааны шууд захиргааны зүүн гурван түмний нэгд багтаж явжээ. Даян хааныг таалал төгссөний дара урианхай түмний Түрүй ноён, Гэрэболд чинсан нар 1524 онд Хүрээ улсыг довтлон [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Үринтэй гэх хүнийг алж{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=84}} 20 гаруй жил үргэлжилсэн лотоодын дайн эхэлсэн. Энд гарах Хүрээ улсыг түүхчид Халхын Гэрсэнзийн хүү Амины захирсан гурван отгийн нэг Хүрээ отог мөн гэж үздэг бөгөөд Бэсүдийн Үринтэй нь магадгүй энэ отгийг захирсан Халхын Бэсүд отгийн хүн юм.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=84}} Үүний дараа Түмэдйн Алтан хаан Дүүхэй ноён, Бодь өрлөгийг цэрэгтэй нь илгээн Урианхайг дараад, хойноос нь нэхэж очоод Балжи (Балж гол) гэх газарт их олз аваад{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=84}}{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=18}} буцсан байдаг. Үүний дараа Ордосын Гүнбилэг мэргэн жонон, Түмэдийн Алтан хаан хоёр 5 удаа цэргийн хүчээр дайлж байж Урианхайг дарж, зүг зүгт хуваалдаж, түмэн байх эрхийг нь хасчээ. * 1531 онд [[Гүнбилэг жонон]], [[Алтан хан|Алтан хаан]] хоёр урианхайг дайлж Хэнтий ханы баруун хэсэгт байх{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=86}} Бурхат хан уул, Зоргол ууланд тулалдан дийлж буцав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=18}} * 1533 онд Гүнбилэг жонон, Алтан хаан хоёр Хангай ханыг давж Урианхайг довтлов.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=19}} * 1538 онд Гүнбилэг мэргэн жонон, Алтан хаан хоёр Хангайн өвөрт бууж Эш хатныг аваад, зүүн түмнийг аваад Хангайн ард бууж нутаглаж таргалаад Зургаан түмэн их улс мордож довтолсонд Урианхайн Төрүй ноён, Гэрэболд чинсан нарыг дарж олзлон, их олз олоод буцав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=20-21}} * 1541 онд Алтан хаан Урианхайг дайлж Унгуча болон түүний харъяатыг олзлон буцав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=22}} * 1544 онд Алтан хаан Мангир чинсан, Манхай шигэчин ноёдыг дайлж олзлон авснаар Урианхайн бослогыг бүрэн дарав.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=23-24}} Зүүн түмний дундаас Урианхайтай хэрхэн тэмцсэн тухай зүйл хомс хэдий ч, Хураангуй Алтан товчд дурдснаар [[Хорчин|Хорчины]] Булунай ван, Мэндүй дархан ван тэргүүтэй олон ноёд [[Тайсун хаан|Тайсун хааныг]] алсан өшөөг авахын тулд Онон, Хэрлэн, Үүргэн голоор нутагтай [[Горлос|Горлодын]] Цавдан ноёны хүү Мулучай баатар, Алагчуудын Алчугудай баатар, Алур баатар зэрэг ноёдтой Хорчины цэрэг Горлод, Алагчууд отгийн цэрэгтэй байлдаж дарсан тухай гардаг нь Алтан хааны Урианхайг дарсантай холбогдоно. Хорчины ноёд Горлод, Алагчуудыг таван удаа байлдавч эс дийлж, 6 дахь удаа Үүргэнийн голын тулалдаанд Алур баатар, Алчугудай баатар хоёрыг алж, Мулучай баатрыг олзолж, Бодь Алаг хаанд барьж өгч алуулснаар{{sfn|Чоймаа|2006|pp=117-118}} Горлод, Алагчуудыг Цахар, Хорчин аймгууд эрхшээлдээ оруулжээ. Уурианхай нь [[Даян хаан|Даян хааны]] сүүлч, [[Боди Алаг хаан|Бодь Алаг хааны]] эхэн үед [[Хэнтийн нуруу|Хэнтий ханаар]] төв болгож, зүүн тийш [[Онон гол|Онон голын]] урсгалын дунд хэсэгт хүрч...[[Бэлгүдэй]], [[Хасар|Хасарын]] улсын хэсэг газруудыг багтааснаас Юань улсын үеэс хэмжээ нь нилээд томорчээ.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=88}} Энэ нь одоогийн Монгол Улсын зүүн гурван аймгийн нутаг бүхлээрээ багтаж байжээ. Урианхайн бослогыг дарсны дараа Хорчин, Ар Халхын ноёд Урианхай түмний газар, хүн ардыг хуваалдаж өөртөө шингээсэн бөгөөд тэд хамгийн их ашиг олжээ. Өвөр Монголын түүхч Ж.Буяндэлгэр Урианхай түмний дотор Урианхан, Горлос, Алагчууд, Гэрүүд буюу Хэрэгүүд, Хэмхэмчигүүд зэрэг дан монгол овгоос гадна хиргис болон бусад түрэг гаралтай отгууд багтсан гэж үзжээ.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=77-83}} Эдгээр отгоос Халхад шингэсэн Горлос, Гэрүүдийг Гэрсэнзийн хүү [[Онохуй Үйзэн ноён|Онохуй үйзэнд]] өгсөн нь [[Түшээт хан|Түшээт хан аймаг]], Сайн ноён хан аймгийг үүсгэхэд, отгон хүү [[Саму буйма|Саму буймад]] урианханы ганц отог өгсөн нь хожим [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Дархан бэйл, Дайчин вангийн хошуу болжээ. Алагчууд отгийг Бодь алаг хаан дүү [[Эмлиг тайж|Эмлиг тайжд]] өгсөн нь [[Цахар түмэн|Цахар түмний]] зүүн гарын отог болжээ.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=82}} === Урианхайн гурван харуул === {{Гол|Доянь харуул|Тайнин харуул|Фуюй харуул}}[[Файл:Ming foreign relations 1580.jpg|thumb|223x223px|16-р зууны Урианхайн гурван харуул]] 1287-1292 онд өрнөсөн зүүн гарын вангуудын бослогыг дарсаны дараа Хубилай хаан тэдгээр ноёдыг хэвээр үлдээсэн ч, эрх мэдлийг нь хязгаарлах, газар нутаг, цэргийн хүчийг багасгах арга хэмжээ авсны нэг нь тэдний нутагт Хиргис, Орсуд, Хавханас зэрэг гурван аймгийн хүн ардыг Доин өндөр гэх газарт нүүлгэж{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=83}} суулгасан нь тэнд байсан монгол аймгийн хүн ардтай холилдох эхлэл болсон. 1316 онд [[Буянт хаан|Буянт хааны]] үед Доин өндөрийн мянганыг байгуулж, урианхай ноёдоор захируулжээ.{{sfn|Буяндэлгэр|2013|pp=72-74}} Улмаар Тогоонтөмөр хааны үед Доин өндөрийн юаньшуайфу буюу түмтийн захиргаа болгосон нь 1389 онд Мин улсад бууж өгч дагаар орсон. Юань улсын үед урианхайн мянгатууд нь алтан ургийн вангийн харъяанд байх хэдий ч, цэргийг захирах эрх мэдэл тухайн ноёдод байсан. Мин улсын Хунъ-ү хааны зарлигаар ляо ван Ажашир, хуйнин ван Табинтөмөр, Доин өндөрийн түмтийн ноён Торгучар болон бусад ноёдыг эмхлэн [[Доян харуул|'''Доянь вэй''']] (монголаар "ой" гэдэг, утга нь "харуул"), [[Тайнин харуул|'''Тайнин вэй''']], [[Фуюй харуул|'''Фуюй вэй''']] гэсэн харуулыг байгуулж, Ажаширийг ерөнхий захирагчаар томилж, Табинтөмөрийг Тайнин харуулын захирагч, Хайсанандашийг Фуюй харуулын захирагч, Торгучарыг Доянь харуулын захирагчаар тус тус томилсон.{{sfn|Ариунгуа|2015|pp=88}} Эдгээр гурван харуулын монголчууд бүгд урианхай байсан биш, зөвхөн доянь харуулын ноёд урианханы [[Зэлмэ|Зэлмийн]] хойчис бөгөөд харъяат нь урианхай, үжээд, хэрэгүүд, хэмхэмчигүүд холилдсон, Тайнин харуулын ноёд [[Тэмүгэ отчигин|Тэмүгэ отчигиний]] удмын захирсан Онниуд, Фуюй харуулын ноёд үжээд зонхилсон отог байсан. Гурван харуулын доторх харъяатууд нь урианхай, үжээд, онниуд, хэрэгүүд, хэмхэмчигүүд зэрэг отгоос бүрдэж байсан. 1389-1430 аад он хүртэл эдгээр гурван харуулынхан [[Хянганы нуруу|Хянганы нурууны]] зүүнтээ, Тоорын гол, [[Ноон|Ноон мөрөн]], Үер голын саваар нутаглаж байсан. 1430 аад оноос монгол аймгуудын түрэлтээр өмнө зүг нүүж Цагаан хэрмийн ойролцоо нутаглаж эхлэв. Эдгээр дотроос Доянь харуулын монголчууд хамгийн хүчтэй болж монгол хятадын дунд холбирч монгол хаад хүчтэй болох үед худ ураг болж, хятадад алба барих нэрээр хамтдаа худалдаа арилжаа хийж, монголын хаад ноёд хятадыг дайлах үед хөтөч болж хамт уулгалан дайрдаг байсан. 16-р зууны дунд үеэс Фуюй харуул нь Хорчин, Өвөр Халхад шингэж нэр нь дурдагдахаа болиод, Доянийг Түмэд, [[Харчин|Харчиний]] ноёд хуваан авж, Тайнин харуул Цахар түмний эрхшээлд оржээ. 1627-1628 оны үед Харчины Байхундай хааны улсыг Цахарын Лигдэн хаан цэргийн хүчээр эзлэхэд Харчины улс бутран сарниж, Харчинд захирагдаж байсан доянь урианхайн ноён Субуди Цахарын ноёрхолыг эсэргүүцэж, манжид дагаар орсон. 1635 онд Субудигийн хүү Гүржавыг засаг, хошууны бэйс өргөмжлөөд Харчин баруун хошууг байгуулсан. Мөн 1635 онд Гүржавын төрлийн Сэрэнг Харчины зүүн гарын хошууны засаг өргөмжлөн Зостын чуулганы харъяалуулав. Хожуу 1705 онд Гүржавын холын садан Гэрэлийг засаг өргөмжлөн, Харчины дундад хошууг нэмж байгуулсан. === Манж Чин гүрний үеийн Урианхай === ==== Засагт хан аймгийн урианхан 2 хошуу ==== Урианхай түмний бослогыг баруун, зүүн түмний хаад ноёд цэргийн хүчээр дарж, бэлчээр нутаг, хүн ардыг нь хуваахдаа Халхын [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжд]] зарим урианханыг өгсөн. Түүнийг 1549 онд нас нөгчсөний дараа отгон хүү [[Саму буйма]] ноёнд урианхан ганц отог өвлөгджээ. Чин гүрний үед Саму буймагийн удмынхан захирсан харъяат ардуудаар Засагт хан аймгийн Дархан бэйл, Дайчин бэйсийн 2 хошууг байгуулсан нь одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Ховд аймаг|Ховд]] [[Ховд аймаг|аймгийн]] [[Цэцэг сум|Цэцэг]] сумдын нутаг багтаж байсан. Энэ олон жилийн нүүдэл, суудлын үеэр Урианхай аймаг нь нутагшин суурьшсан газар усныхаа нэрээр Хэнтийн Урианхай, [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагны Урианхай]], [[Алтайн Урианхай]] гэж нэрлэгдэн иржээ. Одоогоор Хэнтийн нуруунд нутаглаж байсан Урианхайчууд Говь-Алтай аймгийн 5-6 сумдаар тархан нутаглаж, [[Халх]] ястны Урианхай овог гэж нэрлэгдэн аж төрж байна. Харин Хөвсгөлийн Урианхайчууд [[Хөвсгөл]] аймгийн нутгаар, [[Алтайн Урианхай]]чууд Алтайн нуруу даган нутаглаж байна. Одоо Урианхайг Монгол Урианхай (Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай), Тагна Урианхай гэсэн хоёр үндсэн бүлэгт хуваадаг. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай нь хэл аялгуугаараа ялгардаг бол Бурхан Халдунд үлдсэн цөөн урианхайчууд хэл, соёлоор халхаас ялгагддаггүй. Хөвсгөлийн Урианхайн аялга Халх, Алтайн Урианхайнх Ойрад аялганд орно. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхайчуудын овгууд нь бүхэлдээ монгол байдаг. Харин Тувачуудын дунд монгол, түрэг овог холилдон оржээ. ==== Алтайн Урианхайн 7 хошуу ==== [[Зураг:AltainUrianhaiHuvtsas.jpg‎|thumb|200px|Алтайн Урианхайчуудын хувцас]]Монголын Хотгойдын ноён Шолой Уваш хунтайжийг оросууд Алтай хан, Алтан Хан гэх мэтээр сурвалж бичигт тэмдэглэсэн байдаг. Уваш хунтайжтай Оросууд анх гэрээ хэлэлцээр хийж, харилцан элч төлөөлөгчөө солилцсон байдаг. Тэр үед Шолой Уваш хунтайжийн оросуудад зарим газар нутаг түрээслэж болно гэх захидалыг үндэслэл болгон Оросууд Монголын нутагт эзэн суусан юм. Сүүлд Манж-Оросын Нэрчүгийн хилийн гэрээг хийхэд Шолой Уваш ханы дур мэдэн бичсэн тэр захидал шийдвэрлэх үндэс болсон юм. Зүүнгарын Галдан Бошигт хаан Халхтай эв эдрэлцэн Засагт ханы харьяат Хотгойдын Шолой Уваш хунтайжийг цэрэг хөдөлгөн дарсан ба Шолой Уваш хунтайж ихэнх харьяат ард иргэдээ аван өмнө зүг нүүж Манжид дагаар орсон юм. Энэ дайнаас болж хязгаар нутаг хүнгүй, эзэнгүй болсныг далимдуулан Оросууд Монгол нутагт түрэн орж ирж, Байгаль нуур хүртлэх өргөн уудам нутгийг өөрийн болгосон түүхтэй билээ. Зүүнгар улсын Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн, Даваач хааны үед Урианхайчууд Зүүнгарын улсад харьяалагдаж байв. Манжийн үед 200 гаруй жил Урианхайчууд нь Урианхайн Хязгаар гэдэг засаг захиргааны нэгжид харьяалагдан Манжаас томилсон Ховдын манж амбан захирагчид Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхайн хошуудын хамтаар харьяалагдаж байсан. Манж Чин улсын үед Алтайн урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Алтайн урианхай нь долоон хошуу, 27 сумтай байжээ. Алтан нуурын Урианхай өмнө нь түүний нэг хэсэг байсан боловч 1860 оны Бээжингийн гэрээгээр [[Алтай ястан|Алтай]]г [[Оросын эзэнт гүрэн]]д шилжүүлсэн. '''Зүүн амбаны хошуу:  ''' Алтайн урианхайн гол хошуу бөгөөд Сагсайн сүмд төвлөрч байсан гэдэг. Ах, Түмт, Сан, Урианхай, Гонзгой, Оорцог гэсэн зургаан сумтай байжээ. '''Мээрэнгийн хошуу:''' Ах, Шаазгай, Ятуун, Онгуда гэсэн дөрвөн сумтай. Алтанцөгц нуураар төвлөрөн сууж байв. Сүүлчийн ноён нь Цагаанбилиг гэдэг хүн байжээ. '''Эет гүнгийн хошуу:''' Бургуут, Сарыглар хоёр сумтай. Цагаан соён, Тэлэнгэд, Саглагар, Хувлаар гэх мончоогуудын хошуу нутаг юм. Цэнгэлхайрхан, Цагаан голоор нутагтай гэжээ. '''Сэндэн гүний хошуу:''' Оршин суудаг овгоороо нэрлэгдсэн эл хошуу хоёр сумтай гэх. Харганатын голоор нутагладаг байжээ. Энд дурдагдсан дөрвөн хошуу нь Зүүнгарын монголчууд болно. Дор дурдагдах гурван хошуу Баруун гарынхан авай. '''Баруун бэйсийн хошуу:''' Ах, Цэрвээ, Мянгад, Сан, Оорцог сумтай. Булган голоор нутагтай гэв. '''Саруул гүнгийн хошуу:''' Саруул гүний хүрээнд төвлөрсөн, Толбо нуураар нутагтай байжээ. Ах, дунд, хойд сумтай гэх. '''Зүтгэлт гүнгийн хошуу:''' Ховд гол, Шинжаанаар нутагтай, дөрвөн сумтай, мончоог хошуу билээ. ==== Тагнын Урианхай ==== Эдгээр Монголын Урианхайчуудаас гадна [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Тува Улс]]ад буй [[Тува]]чуудыг мөн Тагнын Урианхай гэж нэрлэж ирсэн байна. Эдгээр нь Түрэг хэл, соёлтой угсаатан бөгөөд XIV-XV зууны үед Урианхайчууд Хөвсгөл нуурын нутаг руу нүүж нутагласан үеэс эхлэн Хөвсгөлтэй зэргэлдээ орших [[Тагнын нуруу]]ны Тува иргэд Урианхайн нэрийг авч Тагнын Урианхай гэж нэрлэгдэх болсон юм. Тэдний уугуул нэр нь Тува болно. Монголын улс төрийн бутралын үед 500 гаруй жил Урианхайчууд нь тэр үеийн Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхай, [[Тэлэнгэд]] аймгийн хамт (одоогийн [[Алтай ястан|Уулын Алтай БНУ]] болон [[Тува орон|Тува БНУ]], [[Хакас орон|Хакас БНУ]], [[Алтайн хязгаар]]) Ойрад, Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн харьяат газар нутаг, хүн ард түмэн нь байв. Манж Чин улсын үед Тагны урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Тэр нь дотроо таван хошуу ба 46 сумтай байжээ. 5 хошуу: Тагнын урианхай хошуу, Тожийн урианхай хошуу, Хөвсгөл нуурын урианхай хошуу, Хэмчиг голын урианхай хошуу, Салчакийн урианхай хошуу 46 сум: Манжийн ноёрхолын үед 1691-1923 он хүртэл Өвөр Ширхтэн урианхай нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч хошуунд захирагдаж байсан бол хөвсгөл нуурын бусад урианхай нь 1805-1911 он хүртэл Улиастайн манж амбанд захирагдаж байсан юм. Өвөр Ширхтэн урианхайг Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошууны ноёны томилсон зайсангууд захирч байжээ. Хөвсгөлийн нуурийн урианхайг захирч байх Бүгдийн дарга /Үхэрида/ гэдэг албан тушаалыг Улиастай дахь манж амбан 1805 онд анх бий болгож, өөрөө томилдог байсан бөгөөд 1805-1923 он хүртэл 8 хүн энэ албыг хашсан байна. Монгол улс тусгаар тогтнолоо олсон 1911 оноос хөвсгөл нуурын Урианхай нь Богд хаант Монгол улсын дотоод хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэх яамны мэдэлд очиж Бүгдийн дарга /Үхэрида/-г угсаа залгамжлан захирагч болгосон байна. Энэ үеэс Урианхайн 4 сум ангийн үсээр алба тушаах үүрэгтэй болжээ. Өдгөө мэдэгдэж байгаагаар урианхан (урианхай) нэр зүүсэн хэдэн бүлэг байна. Урианхай хэмээх адил нэр зүүсэн тэдгээр угсаатны бүлгүүд нь нийтлэг нэг гаралтай юм уу, эсвэл нэр ижил боловч түүхэн гарал нь өөр аймагууд байсан уу гэдэг нь одоо болтол тодорхой болж чадаагүй байна. Үүнээс үүдээд урианхай нэр зүүгсэдийн түүх, угсаа-хамаарал, нутагшилт зэрэг нэлээд асуудал нь маргаантай байна. == Генийн сан== {| class="wikitable" !Хаплогрупп !N (дээжийн хэмжээ) !% (хувь) |- |C *(x C3c ) |15 |25 |- |C3c |20 |33.3 |- |Д |1 |1.7 |- |K *(x N3 , O , P ) |3 |5 |- |N3 |5 |8.3 |- |O2b |3 |5 |- |O3 |4 |6.7 |- |P *(x R1a ) |5 |8.3 |- |R1a1 |4 |6.7 |- |''Генетикийн олон янз байдал'' |0.8119±0.0318 | |} Урианхайчуудын удмын санд C *(x C3c ), C3c , D , K *(x N3 , O , P ), N3 , O2b , O3 , P *(x R1a ), R1a1 гэсэн хаплогруппууд байна. Хамгийн өндөр давтамж нь нийт генийн сангийн 33.3% -ийг бүрдүүлдэг C3c гаплогрупп бөгөөд нийтдээ C3 гаплогруппын дэд бүлгүүд нь Урианхайн удмын сангийн 60 орчим хувийг бүрдүүлдэг. Хаплогруппийн С3 ген (одоо С2 гэх болсон)-д хамаарах ард түмний ихэнхи нь Монголын ард түмэн байдаг. Үүнд: урианхай, халх, буриад, халимаг зэрэг монголчуудад ихээр байдаг. Хазар, эвенкүүд болон түрэг угсаатан (казах, каракалпакууд, киргиз, узбек, тува, якут, алтайчууд) зэрэг үндэстэнд ч бага зэрэг агуулагддаг байна. == Орчин үеийн урианхайчууд== Одоогийн байдлаар "Урианхайчууд" гэсэн нэр нь дараах үндэстний бүлгүүдэд хамаарна. * Монгол хэлээр: ** '''Алтайн урианхай''' (монгол. Алтайн урианхай) - ойрад аялагатай, Баян-Өлгий аймаг (6274 хүн, 2000), Ховд аймаг (6592 хүн, 2000); тэд ойрад аялгаар ярьдаг. Ховд аймагт Дуут, Мөнххайрхан сумдад амьдардаг. ** '''Говь-Алтайн урианхай''' (монгол. Халх урианхай) - халх аялагатай, Говь-Алтай аймагт амьдардаг. ** '''Хөвсгөлийн урианхай''' (монгол. Хөвсгөл урианхай) - Халх аялагатай, Хөвсгөл аймаг (3036 хүн, 2000), Хөвсгөл нуурын зүүн ба баруун (Дархад дунд) ; Тэд халх хэлний урианхай аялгаар ярьдаг. * Түрэг хэлээр: ** '''Уйгур-Урианхайчууд''' ( цаатан, уйгар, заримдаа цаатан уйгар, өөрийн нэр - myъha / духа / туха) - жижиг Дархат нутгийн ууланд (Хөвсгөл аймгийн баруун хойд) нутагладаг цаа бугын тайгын бүлэг. Ойролцоогоор 350-400 жилийн өмнө тэднээс салсан соёотуудын ойрын төрөл. Тэд монгол хэл рүү хурдан шилжиж байгаа зүүн соёны хэлний цаатан-соёт аялгаар ярьдаг. Хүний тоо: 282 хүн. Уран зохиолд ихэвчлэн Уйгур-Урианхай, цаатан нарын тухай тусад нь дурдсан байдаг ч энэ нь буруу юм. ** '''Мончак-Урианхай''' (Урианхай-Мончок, өөрийн нэр ''Д'ва / Соён''  - Тува, Монголоор - Мончоого-Урианхай, Мончак - Тувачуудын казах нэр) - Тувачууд Ховд аймгийн Буянт суманд амьдардаг. Тэд Хятадад амьдардаг тувачуудаас (Или-Казахийн автономит тойргийн Канас нуурын нутаг) нүүж ирсэн бөгөөд энгийнээр Мончак (Хөх-Мончак) гэж нэрлэдэг байв. Монголд 400-700 орчим хүн байдаг Тэд тува хэлний Хөх-мончак аялгаар ярьдаг. "Урианхай гэдэг нэрийг монголчууд энэ ард түмэнд өгсөн. Гэхдээ тэд өөрсдийгөө Тува гэж нэрлэдэг" гэж Г.Н.Потанин бичжээ. Мончак-Урианхайчууд Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын туватай ойр байдаг ч тэдэнд “урианхайчууд” гэсэн нэр томъёо байдаггүй. Тэд Монгол улсын Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл суманд (1568 хүн) суурьшдаг бөгөөд цөөн хэсэг нь Сэлэнгэ аймаг руу нүүжээ . Тэд тува хэлтэй ойр Цэнгэл аялгаар ярьдаг. Одоо [[Өвөр Монгол|Өвөр монголын]] [[Улаанхад хот|Улаанхад хотын]] Харчин хошуу, [[Ляонин муж|Ляонин мужийн]] Фушиний Монгол үндэстний өөртөө засах хошуу буюу Монголжин хошуу зэрэг газруудад Зэлмийн удамт Урианхай овогтнууд амьдардаг юм. 1890-ээд онд [[Жиньдандаогийн хядлага|Жиньданьдаогийн хядлагаар]] Зостын чуулганд хятадууд монголчуудын газар нутгийг булааж монголчуудыг ихээр алж хядсанаас болж урианхайчууд Хянган давааны энгэр уруу хорчинуудын нутаг уруу нүүсэн байдаг. == Овгийн бүрэлдэхүүн== ''Урянхан (Урианхан), Урянхай (Урианхай), Урянхад (Урианхад)'' овгийн төлөөлөгчид одоогийн Монголын бараг бүх аймагт амьдардаг. Ховд, Баян-Өлгий аймгийн нутагт Урианхай овог, тэдгээрийн Урианхан, Бага Урианхан, Зэлмэн урианхай зэрэг овгууд бий. Урианхайчууд нь Халх Урианхай, Баядын Урианхай, Хотгойдын Урианхай, Үзэмчин Урианхай гэсэн бүрэлдэхүүнд багтдаг. Үзэмчинд Хорчин, ''Бөөнөр'' овгийнхон өөрсдийгөө Урианхайчуудын нэг хэсэг гэж үздэг. Халхуудын дунд тэд олон овог үүсгэсэн ба тэднээс Урианхан овог нь ихэнхи юм. Халимагууд дотор Урианхууд (Уранхууд), Урианхус-Доглут овгууд байдаг. '''''Буриад-урианхайчууд.''''' Буриад ястны бүрэлдэхүүнд Урианхай овгууд олон багтдаг. Үүнд: Сонголчууд, Табангутууд, Атаганууд, Ашибагат, Баргуцууд, Сартулууд, Андагай, Икинатууд (Нарат овог), Онон хамниган (Урианхай овог, Урианхай-Тугчин, Улаанхан), Хори-буриад (Сагаангууд овогт Хөхүр урианхай), Нижнеокинский (Нарат овогт), Идинский (Нарад овогт), Китой, Түнхэн, Сэлэнгэ (Урианхай, Урианхай-отонк, Зэлмэн- Урианхай, Батут-Урианхай, Байн-Урианхай, Урианх-Цонгол, Урианх-Зэмбэ) болон Закаменскийн буриадууд болно. '''''Зэлмийн удам.''''' Монгол цэргийн их удирдагч, Чингис хааны өрлөг Зэлмийн удам. Зэлмэ 13-р зууны эхний хагаст амьдарч байжээ. Тэрээр Бурхан Халдун ууланд нутаглаж байсан ''Урианхай аймгийн Жарчиуд Аданхан'' овгийн хүн байв. Зэлмийн удамд Өвөр Монголын Зостын чуулган, Харчингийн баруун, зүүн, дунд хошуу, Түмэдийн зүүн нэг хошуу ордог. ''Жарчиуд Аданхан'' овгийн үр удам нь Өвөрмонголд амьдардаг орчин үеийн Жарутууд Жамуха ба Жадаран овгийн өвөг ''Жадардай''н эх нь Жарчиуд Аданхан урианхай хүн юм. ''Мөн Аданхан'' овгийн нэг салбар нь Жүүрэйд овгийн өвөг Жүүрэйдэйн эцэг Бодончар байв . ''Урианхай, Зэлмэ, Хүн зэлмэ, Зэлмэн урианхай гэсэн'' овогтонгууд Завхан аймгийн Баянтэс, Тэс, Баянхайрхан сумдад, Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Шинэ-Идэр, Жаргалан сумдад, Өмнөговь аймгийн Ноён, Булган, Цогцэций, Баян-Овоо, Ханбогд сумдад, Булган аймгийн Хутаг-Өндөр, Сайхан, Баяннуур, Бүрэгхангай, Бугат сумдад, Дорнод аймгийн Чойбалсан, Сэргэлэн, Булган, Баянтүмэн, Матад, Халхгол сумдад, Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан, Сүхбаатар сумдад, Төв аймгийн Цээл, Угтаал, Өндөрширээт, Бүрэн сумдад, Хэнтий аймгийн Норовлин, Баян-Овоо, Баянмөнх, Дэлгэрхаан сумдад, Ховд аймагт бий. '''''Бусад удам.''''' 20-р зууны эхэн үед. Сэцэн хан аймгийн Илдэн цавын хошуунд ''(одоогийн Дорнод аймгийн Халхгол сум) Оровод'' ясны Урианхай овог бүртгэгджээ . Оровгодууд Урийнхантай холбоотой. Өдгөө Дорноговь аймгийн Алтанширээ суманд ''Оровгод'' овгийнхон амьдардаг. Дорнод аймгийн Чулуунхорот, Чойбалсан, Хөлөнбуйр, Булган, Баянтүмэн, Матад, Халхголсум, Өмнөдэлгэр, Гурванбаян, Хэрлэн, Өлзийт хороо, Хэнтий аймгийн Баянмонх, Дархан, Дэлгэрхаан, Цэнхэрмандал, Баянхутаг, Галшар, Баян-Овоо, Норовлин сумдад бий. ''Орговой'' овог Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан суманд бүртгэлтэй. Мэдэгдэж байгаа овгууд нь Монгол хэлт урианхайчуудын ''Түнхэн'', ''Хорхон овгууд юм.'' Түнхэн, Хорхон овгууд нь Ховд аймгийн Дуут, Мөнххайрхан сумдад байдаг. Баян-Өлгий аймгийн Алтанцөгц суманд монгол хэлтэн урианхайчуудын дунд ''Шаазган, Шаазгад'' гэсэн овог байдаг. Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн, Ховд сумын нутагт ''Шарай голын'' өөлд овог бий. Монгол хэлтэн Алтайн Урианхайчуудын дунд өөлдүүдээс гадна Шарайголын овог мөн бүртгэгдсэн байдаг. ''Алаг адуун'' овог Говь-Алтай, Завхан, Архангай, Ховд, Увс аймгуудад, голдуу Сартуул, Урианхай, Баруун Халх овгууд амьдардаг. '''''Зөөд.''''' Урианхай угсаатанд Зөөд овгийнхон их юм . Энэ овгийнхон нь Увс аймгийн Зүүнговь, Түргэн, Өмнөговь, Бөхмөрөн, Ховд, Завхан, Ховд аймгийн Дөргөн суманд бүртгэгдсэн байдаг. Тэр дундаа дөрвөдөөс ирсэн халимагуудын дунд зөөд овог орсон байдаг. Халимаг-дөрвөд угсаатны Зөөнчуудын дотроос зэт кавюд, их-зэт-кавюд гэсэн овог бий. Мөн Халимаг-дөрвөдүүдийн дунд буурлуудын нэг салбар болох Зэд Ёксуд овог бий. Маанин зэт овгийг мөн тэмдэглэсэн байдаг. Хөвсгөлийн дархадуудын дотроос Хар зоот, цагаан зоот (цагаан зөөд), шар зоот (шар зөөд) овгийнхон байдаг. '''''Алтайн урианхичуудын''''' бүрэлдэхүүнд өөлөг, цагаан туг, эрхит, хуурчид, баяд, саад, заамид, мундас, урианхай, ах, бургууд, шар жавраа, дөрвөд, шар гол (широй гол), бүрэв, монгол, морин, торвог, хойд, их хойд, бага хойд, дархад, хоо дархад, хар дархад, шар дархад, оръяс (горлос), холдон, түнхэн, шаазгай, хорхон, буриад, чойрд, эмч, шөрмөс, шөвөг, онгуда (онход) , бэрхад, шажин, сурч, чоно, харчин, нүцгэд, холбоо, эцгэд, жортомос, казах, зоо (зоод), соён, улаан соён, шар донхол, хар донхол, оорцог, иркид. хасхан иркид зэрэг овгууд бий. '''''Хөвсгөлийн урианхичуудын''''' овгийн бүрэлдэхүүнд Баруун цаатан , зүүн цаатан, Зоот, Жэгд, Илжигэн нар багтдаг. Мөн Иркит, Кайсот (Хаасут) овгууд ч оролцсон байна  . '''''Цаатангуудын''''' угсаатны бүрэлдэхүүнд урат, каштаг, балгаш (балыкчи, балигч, балыкши), додот (тоду, аг-тоду, хар-тоду), соён (хэртэк, бэлмэй, салчак), зоот (жөгд, чооду, чота, чоди), сорс, даргалар, дэмжээ (дэмчи), хэрдэг, хоюук, тарга, найдан, хуулар (хара хуулар, цагаан хуулар), соён киргиз, ханачи, маат зэрэг овгууд бий. '''Халимагийн''' овгийн дунд цаатан, хэрээд-цаатан, аха-цаатан, бага-цаатан, хоёр-цаатан, эркетэн -цаатан, гурвуд-цаатан, хорняхин-цаатан  гэж бий. Үүний зэрэгцээ генийн судалгаагаар Халимгийн цаатанууд нь Хөвсгөл цаатантай биш Халх Монголчуудтай ойр байсан нь тогтоогджээ. '''''Урианхай овог.''''' урианхай, урианхайн, урианхайд, аданхай, аданхай урианхай, аданхан, аданхан урианхай, алаг урианхай, алтайн урианхай, ах урианхай, бага урианхай, бага урианхан, баруун урианхай, Боржигон Урианхад, Буриад Урианхай, Жарууд, Жарчид, Сүбэдэй, Зэлмэ, Зэлмэ урианхай, Зэлмэ урианхай, Зэлмэн, Зэлмэн урианхай, Зэлмэн урианхай, Зэлмээ, Зэлмээн, тэдний урианхай, тэдний Урианхай, Урианхайгуур, Урианхай .орцог, урианхай цэцэрлэг, урианхай сартуул, урианхай соён, урианхай тучин, урианхай улаан соёон, урианхай хаан, урианхан хорхон, урианхай цагаан туг, урианхайд, урианхайн, урианхайт, урианхайчууд, урианхан оорцог, урианхан тугчин, урианхан халх, халх урианхан, хаан урианхай, хан урианхай, хан урианхан, хар урианхай, хар урианхан, харчин урианхай, хөх урианхан, хун зэлмэ, цаатан, цатан гэх мэт. == Нэрт хүмүүс== * [[Зэлмэ]] * [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй]] * [[Урианхадай]] * Шударга баатар, Харчин гүн [[Бавуужав]] /Харуулын 3 урианхайн удам/ * [[Банзарын Дамчаа]] * Шалмаагийн Ёолк == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |last=А|first=Очир |last2=Ц|first2=Баасандорж|title=Ойрад монголчуудын хуримын ёсон: XIX зууны сүүлч, XX зууны эх|year=2005|publisher=Соёмбо принтинг}} * {{Cite book |last=Ж |first=Буяндэлгэр |title=Хятад дахь Монгол судлал |year=2013 |isbn= |volume=1 |location=Улаанбаатар |publisher=Монгол Хятадын соёлын харилцааг дэмжих нийгэмлэг |pages=58-93 |chapter=Урианхайн тухай}} * {{Cite book |last=Н.В |first=Кюнер |title=Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока |year=1961 |location=Москва|language=Орос}} * {{Cite book |last=Боржигидай |first=Оюунбилиг |title=Хятад дахь Монгол судлал |year=2013 |volume=1 |location=Улаанбаатар |chapter=Зүүн Түмэд аймгийн хуучин нутгийн тухай}} * {{Cite book |last=Х |first=Пэрлээ |title=Онон Хэрлэнгийн Монголчууд |year=1959 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Н |first=Ариунгуа |title=Мин улсын түүх: Татарын шастир, Ойрадын шастир, Урианхайн гурван харуул |publisher=Битпресс |year=2015 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Ш |first=Чоймаа |title=Хаадын үндсэн хураангуй алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Д |first=Заяабаатар |title=Чакраварди Алтан хааны тууж |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Урианхай ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Буриад ястан]] rvcrf84xg5w7engkwz0mkerks8yhy17 0 23514 857618 848140 2026-05-31T11:46:01Z Avirmed Batsaikhan 53733 857618 wikitext text/x-wiki {{Short description|1242-1246 онуудад Монголын эзэнт гүрний захирагч}} {{Инфобокс хатан |image=Töregene Khatun coin.png |caption=Дөргөнэ хатны үед Кавказад цутгасан байж магадгүй зоос |succession=[[Монгол хаад|Монголын эзэнт гүрний захирагч]] |reign=1242–1246 |reign-type=Регент |predecessor=[[Өгэдэй]] |successor=[[Гүюг]] |death_date=1246 |consort=yes |spouse=Дайр усун <br/> [[Өгэдэй]] |issue=[[Гүюг]]<br/>[[Годан]] |posthumous name=Жаоци хатан (昭慈皇后) |house=[[Найман]] (төрөлх) <br/> [[Боржигин]] (гэрлэлтээр) |succession1=[[Монгол хатад|Монголын хатан]] |reign1=1241–1246 |predecessor1=[[Мөгэ хатан]] |successor1=[[Огул Каймиш]] }} '''Дөргэнэ хатан''' (1206 онд орчим төрсөн'''-'''1246 онд нас барсан) [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] зургаадугаар хатан. [[Монгол]] сурвалж бичгүүдэд Наймажин буюу Наймалжин гэж бичсэн байдаг. Энэ нь найман аймгийн гаралтай гэсэн үг. [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааныг]] нас барсны дараа 1241-1246 он хүртэл [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] төр барьсан хатан бөгөөд анх Монголын төр барьсан эмэгтэй гэж үздэг юм. == Амьдрал == Дөргэнэ хатан их царайлаг биш боловч их захирангуй, хатуу чанга хүн байсан гэж [[Рашид ад-Дин]] бичсэн байдаг. Дөргэнэ бол [[Мэргид|мэргид аймгийн]] тэргүүн [[Тохтоа бэх|Тохтоа бэхийн]] ууган хүү Худу-гийн гэргий байжээ. Гэтэл [[Чингис хаан]] мэргидийг байлдан дагуулахдаа түүнийг олзолж хөвгүүндээ өгснөөр хаан ширээ залгамжлах болсон [[Өгэдэй хаан|Өгэдэйн]] зургадугаар хатан болсон ажээ. Дөргэнэ Өгэдэй хааны хатан болоод [[Гүюг хаан|Гүюг]], [[Годан|Хүдэн]], [[Хүчү]], [[Харачар]], [[Хаш (Өгэдэй хааны хүү)|Хаш]] хэмээх таван хөвүүн төрүүлжээ. Төрөлхийн зоримог, шударга зантай, чадварлаг Дөргэнэ бусад хатдаасаа илүү хааныхаа хайр сэтгэлийг булааж чаджээ. [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]] хаанчлалынхаа сүүлийн үед бор дарсанд орж төрийн хэргийг цалгардуулах болсон тул Дөргэнэ хатан төрийн хэргийг орлон эрхлэх болжээ. Тэрээр лалын худалдаачдыг дотночлон тэдэнд зүйл бүрээр тусалж дэмжиж байсан аж. Ялангуяа лал худалдаачин Абдуррахман хатанд онцгой дотночлогдож, 1240 онд эзлэгдсэн орнуудын олон мужаас татвар хураагч түшмэл болтол дэвшсэн байдаг. 1241 оны [[12 сарын 11]]-нд учир битүүлэг нас барсан [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааныг]] бусдад хорлогдсон ч байж магадгүй хэмээн үздэг. [[Өгэдэй хаан]] гэнэт нас барсан учир [[Чингис хаан|Чингис хааны]] адил хаан ширээ залгамжлуулах хүнээ нэр заан албан ёсоор гэрээслээгүй ажээ. Дэргэдээсээ салгадаггүй хайрт хатан Мөгэ хатандаа «Чи төрийн хэрэг хамаар. Ширэмүнийг дэмжиж хаан ширээ залгамжлуул» гэж нэг биш удаа захисан нь зарим ном дэвтэрт тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөгэ хатан бол ухаалаг, зан ааш сайтай, Өгэдэйд ихэд үнэлэгддэг байсан байна. Гэвч Өгэдэй хааныг таалал төгссөний дараа Мөгэ хатан удалгүй өвчнөөр нас барсан бөгөөд Ширэмүн төрийн хэрэг жолоодоход балчир байсан ажээ. == Хаан ширээний төлөөх тэмцэл == [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааныг]] 1241 оны эцсээр тэнгэрт халимагц Монгол гүрний хаан ширээ булаацалдах тэмцэл хямрал эхэлсэн ажээ. Дөргэнэ хатан нөлөө бүхий хэсэг ноёд язгууртнуудийг зарлан цуглуулж Далан даваа гэдэг газар хуралдаан хийж, шинэ хааныг өргөмжлөх асуудал хэлэцүүлжээ. Гэхдээ тэр чуулганаас хэнийг хаанаар өргөмжлөх тодорхой шийдвэр гаргалгүй Дөргэнэ хатанд төрийг түр хамааруулахаар тогтжээ. Ийм шийдвэр гаргахад [[Цагадай]] гол үүрэг гүйцэтгэжээ. Тэр үед [[Цагадай]] [[Чингис хаан|Чингис хааны]] хөвүүдээс амьд сэрүүн байсан ганц хүний хувьд эрх сүр их байв. Нөгөө талаар төрийн эрхийг гартаа авахын тулд Дөргэнэ хатан өөрөө ч зарим нэг арга мэхийг хэрэглэсэн байдаг. Энэ явдалд [[Өгэдэй]] хааны ах дүү, үр садан болон хуучин түшмэд, [[Чингис хаан|Чингисийн]] угсааны бусад ноёд сурвалжтан нарын олонх ихэд дургүйцжээ. Энэ үеэр Дөргэнэ хатан дэргэдээ дуулгавартай [[Фатима]] хэмээх бүсгүйг ойр байлгадаг байжээ. Хаан суулгахаар [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] гэрээсэлж үлдээсэн Ширэмүнийг амьд сэрүүн байхад эд нар дураар аашилж байна гэсэн яриа олны дунд ихэд дэлгэрч, нөгөө талаар нөлөө бүхий ноёд, түшмэдийн ихэнх нь шинэ хааныг өргөмжлөх эрмэлзэлтэй байсан учир Дөргэнэ арга буюу бусдын шахалтаар их хуралдайг хуралдуулах болов. Дөргэнэ хатан төрийн эрхийг барьж байсныхаа хувьд Ширэмүнийг балчир гэдэг нэрийдлээр өөрийн хүү [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] их хаанд өргөмжлүүлжээ. Чингис хааны ахмад хөвүүн [[Зүчи|Зүчийн]] том хөвүүн [[Бат хаан|Бат]] ба отгон хөвүүн [[Толуй|Толуйн]] угсааныхан [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаан суух явдлыг эсэргүүцэж харин [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]], [[Цагадай|Цагадайн]] угсааныхан [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хүрээлэн дагасан байна. Ийнхүү [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] залгамжлагчийг сонгох үед [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийнхан хоёр хэсэг хагарчээ. Хэдий тийм боловч [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаан ширээ өргөмжлөх хуралдай Дөргэнэ хатны дэмжлэгээр хааны зуны ордонд [[1246 он|1246 оны]] зун эхлэв. Энэ их хуралдайгаар [[Гүюг хаан|Гүюг]] их хаанаар өргөмжлөгдсөн бөгөөд ингэсэнээр Дөргэнэ хатны төрийн эрх барих явдал эцэслэжээ. Гэсэн хэдий ч Дөргэнэ хатны нөлөө, эрх сүр нь бүрмөсөн буураагүй болой. Удалгүй тэр жилдээ Дөргэнэ хатан нас баржээ. Нэгэн үед Монголын төрийг барьж нэр цуутай явсан Дөргэнэ хатны амьдрал улс төрийн тэмцлийн шуурганд ийн эцэслэсэн түүхтэй. {{s-start}} {{Залгамжлал |албан_тушаал= [[Их Монгол Улс]]ын их хатан |он= 123?-1241 |өмнө= [[Борогчин]] |дараа= [[Огул Хаймыш]] }} {{end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |албан_тушаал= [[Их Монгол Улс]]ын төрийн тэргүүн |он= 1242-1248 |өмнө= [[Өгэдэй]] хаан |дараа= [[Гүюг]] хаан }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Хаймыш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Монголын хатан хаан]] [[Ангилал:Регэнт]] [[Ангилал:12-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1247 онд өнгөрсөн]] sq6uaq8xvl4mz9ek155zz5w1w0kcfai 857619 857618 2026-05-31T11:50:15Z Avirmed Batsaikhan 53733 857619 wikitext text/x-wiki {{Short description|1242-1246 онуудад Монголын эзэнт гүрний захирагч}} {{Инфобокс хатан |image=Töregene Khatun coin.png |caption=Дөргөнэ хатны үед Кавказад цутгасан байж магадгүй зоос |succession=[[Монгол хаад|Монголын эзэнт гүрний захирагч]] |reign=1242–1246 |reign-type=Регент |predecessor=[[Өгэдэй]] |successor=[[Гүюг]] |death_date=1246 |consort=yes |spouse=Дайр усун <br/> [[Өгэдэй]] |issue=[[Гүюг]]<br/>[[Годан]] |posthumous name=Жаоци хатан (昭慈皇后) |house=[[Найман]] (төрөлх) <br/> [[Боржигин]] (гэрлэлтээр) |succession1=[[Монгол хатад|Монголын хатан]] |reign1=1241–1246 |predecessor1=[[Мөгэ хатан]] |successor1=[[Огул Каймиш]] }} '''Дөргэнэ хатан''' (1206 онд орчим төрсөн'''-'''1246 онд нас барсан) [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] зургаадугаар (зарим сурвалжид 2 дугаар хатан гэдэг) хатан. [[Монгол]] сурвалж бичгүүдэд Наймажин буюу Наймалжин гэж бичсэн байдаг. Энэ нь найман аймгийн гаралтай гэсэн үг. [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааныг]] нас барсны дараа 1241-1246 он хүртэл [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] төр барьсан хатан бөгөөд анх Монголын төр барьсан эмэгтэй гэж үздэг юм. == Амьдрал == Дөргэнэ хатан их царайлаг биш боловч их захирангуй, хатуу чанга хүн байсан гэж [[Рашид ад-Дин]] бичсэн байдаг. Дөргэнэ бол [[Мэргид|мэргид аймгийн]] тэргүүн [[Тохтоа бэх|Тохтоа бэхийн]] ууган хүү Худу-гийн гэргий байжээ. Гэтэл [[Чингис хаан]] мэргидийг байлдан дагуулахдаа түүнийг олзолж хөвгүүндээ өгснөөр хаан ширээ залгамжлах болсон [[Өгэдэй хаан|Өгэдэйн]] зургадугаар хатан болсон ажээ. Дөргэнэ Өгэдэй хааны хатан болоод [[Гүюг хаан|Гүюг]], [[Годан|Хүдэн]], [[Хүчү]], [[Харачар]], [[Хаш (Өгэдэй хааны хүү)|Хаш]] хэмээх таван хөвүүн төрүүлжээ. Төрөлхийн зоримог, шударга зантай, чадварлаг Дөргэнэ бусад хатдаасаа илүү хааныхаа хайр сэтгэлийг булааж чаджээ. [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]] хаанчлалынхаа сүүлийн үед бор дарсанд орж төрийн хэргийг цалгардуулах болсон тул Дөргэнэ хатан төрийн хэргийг орлон эрхлэх болжээ. Тэрээр лалын худалдаачдыг дотночлон тэдэнд зүйл бүрээр тусалж дэмжиж байсан аж. Ялангуяа лал худалдаачин Абдуррахман хатанд онцгой дотночлогдож, 1240 онд эзлэгдсэн орнуудын олон мужаас татвар хураагч түшмэл болтол дэвшсэн байдаг. 1241 оны [[12 сарын 11]]-нд учир битүүлэг нас барсан [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааныг]] бусдад хорлогдсон ч байж магадгүй хэмээн үздэг. [[Өгэдэй хаан]] гэнэт нас барсан учир [[Чингис хаан|Чингис хааны]] адил хаан ширээ залгамжлуулах хүнээ нэр заан албан ёсоор гэрээслээгүй ажээ. Дэргэдээсээ салгадаггүй хайрт хатан Мөгэ хатандаа «Чи төрийн хэрэг хамаар. Ширэмүнийг дэмжиж хаан ширээ залгамжлуул» гэж нэг биш удаа захисан нь зарим ном дэвтэрт тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөгэ хатан бол ухаалаг, зан ааш сайтай, Өгэдэйд ихэд үнэлэгддэг байсан байна. Гэвч Өгэдэй хааныг таалал төгссөний дараа Мөгэ хатан удалгүй өвчнөөр нас барсан бөгөөд Ширэмүн төрийн хэрэг жолоодоход балчир байсан ажээ. == Хаан ширээний төлөөх тэмцэл == [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааныг]] 1241 оны эцсээр тэнгэрт халимагц Монгол гүрний хаан ширээ булаацалдах тэмцэл хямрал эхэлсэн ажээ. Дөргэнэ хатан нөлөө бүхий хэсэг ноёд язгууртнуудийг зарлан цуглуулж Далан даваа гэдэг газар хуралдаан хийж, шинэ хааныг өргөмжлөх асуудал хэлэцүүлжээ. Гэхдээ тэр чуулганаас хэнийг хаанаар өргөмжлөх тодорхой шийдвэр гаргалгүй Дөргэнэ хатанд төрийг түр хамааруулахаар тогтжээ. Ийм шийдвэр гаргахад [[Цагадай]] гол үүрэг гүйцэтгэжээ. Тэр үед [[Цагадай]] [[Чингис хаан|Чингис хааны]] хөвүүдээс амьд сэрүүн байсан ганц хүний хувьд эрх сүр их байв. Нөгөө талаар төрийн эрхийг гартаа авахын тулд Дөргэнэ хатан өөрөө ч зарим нэг арга мэхийг хэрэглэсэн байдаг. Энэ явдалд [[Өгэдэй]] хааны ах дүү, үр садан болон хуучин түшмэд, [[Чингис хаан|Чингисийн]] угсааны бусад ноёд сурвалжтан нарын олонх ихэд дургүйцжээ. Энэ үеэр Дөргэнэ хатан дэргэдээ дуулгавартай [[Фатима]] хэмээх бүсгүйг ойр байлгадаг байжээ. Хаан суулгахаар [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] гэрээсэлж үлдээсэн Ширэмүнийг амьд сэрүүн байхад эд нар дураар аашилж байна гэсэн яриа олны дунд ихэд дэлгэрч, нөгөө талаар нөлөө бүхий ноёд, түшмэдийн ихэнх нь шинэ хааныг өргөмжлөх эрмэлзэлтэй байсан учир Дөргэнэ арга буюу бусдын шахалтаар их хуралдайг хуралдуулах болов. Дөргэнэ хатан төрийн эрхийг барьж байсныхаа хувьд Ширэмүнийг балчир гэдэг нэрийдлээр өөрийн хүү [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] их хаанд өргөмжлүүлжээ. Чингис хааны ахмад хөвүүн [[Зүчи|Зүчийн]] том хөвүүн [[Бат хаан|Бат]] ба отгон хөвүүн [[Толуй|Толуйн]] угсааныхан [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаан суух явдлыг эсэргүүцэж харин [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]], [[Цагадай|Цагадайн]] угсааныхан [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хүрээлэн дагасан байна. Ийнхүү [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] залгамжлагчийг сонгох үед [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийнхан хоёр хэсэг хагарчээ. Хэдий тийм боловч [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаан ширээ өргөмжлөх хуралдай Дөргэнэ хатны дэмжлэгээр хааны зуны ордонд [[1246 он|1246 оны]] зун эхлэв. Энэ их хуралдайгаар [[Гүюг хаан|Гүюг]] их хаанаар өргөмжлөгдсөн бөгөөд ингэсэнээр Дөргэнэ хатны төрийн эрх барих явдал эцэслэжээ. Гэсэн хэдий ч Дөргэнэ хатны нөлөө, эрх сүр нь бүрмөсөн буураагүй болой. Удалгүй тэр жилдээ Дөргэнэ хатан нас баржээ. Нэгэн үед Монголын төрийг барьж нэр цуутай явсан Дөргэнэ хатны амьдрал улс төрийн тэмцлийн шуурганд ийн эцэслэсэн түүхтэй. {{s-start}} {{Залгамжлал |албан_тушаал= [[Их Монгол Улс]]ын их хатан |он= 123?-1241 |өмнө= [[Борогчин]] |дараа= [[Огул Хаймыш]] }} {{end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |албан_тушаал= [[Их Монгол Улс]]ын төрийн тэргүүн |он= 1242-1248 |өмнө= [[Өгэдэй]] хаан |дараа= [[Гүюг]] хаан }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Хаймыш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Монголын хатан хаан]] [[Ангилал:Регэнт]] [[Ангилал:12-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1247 онд өнгөрсөн]] l37vsu9u6xh2b9p2knzzc1owphd6izh 0 24310 857570 840487 2026-05-31T03:38:18Z ZxZx987 96383 857570 wikitext text/x-wiki {{Short description|1328 онд Юань улсын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Аригиба хаан<br>{{MongolUnicode|ᠷᠠᠵᠠᠪᠠᠭ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}<br>Юанийн Тяньшүнь хаан<br>{{nobold|元天順帝}} | title = [[Монголын эзэнт гүрэн|Монголын эзэнт гүрний]] 11-р [[хаан]]<br/>([[Монголын эзэнт гүрний хуваагдал|эзэнт гүрний хуваагдлаас]] үүдэн нэрлэсэн)<br/>[[Хятадын эзэн хаан]]<br/> (7 дахь [[Юань улсын хаад|Юань улсын эзэн хаан]]) | image = Ragibagh Khan.png | caption = Аригиба хааны 14-р зууны хөрөг зураг | reign = 1328 оны 10 сарын 4 – 1328 оны 11 сарын 14 | coronation = 1328 оны 10 сарын 4<ref>{{Cite book|author1=[[薛應旂]]|editor=|title=《宋元通鑑‧卷第一百四十四‧元紀十六‧泰定帝二》|location=|publisher=|date=|pages=|ISBN=|accessdate=|url=|language=zh|quote=九月庚申朔，燕鐵木兒督師居庸關，遣撒敦以兵襲上都兵于榆林，擊敗之，追至懷來而還。隆鎮衛指揮斡都蠻以兵襲上都，請王滅里鐵木兒、脱木赤于陀羅臺，執之，歸于京師。時倒剌沙在上都，立泰定皇帝子阿速吉八爲帝，年方九歲，改元天順。}}</ref> | succession = [[Юань улсын хаад|Юань улсын эзэн хаан]] | full name = Монгол: {{MongolUnicode|ᠷᠠᠵᠠᠪᠠᠭ}}<br />Хятад: 阿剌(里)吉八<br />Аригиба | era dates = Тяньшүнь (天順) 1328 | posthumous name = ''Байхгүй'' | temple name = ''Байхгүй'' | predecessor = [[Есөнтөмөр хаан]] | successor = [[Тугтөмөр хаан]] | heir = | queen = | spouse = | spouse-type = | royal house = [[Боржигин]] | dynasty = [[Юань улс|Юань]] | father = Есөнтөмөр | mother = Бабухан | birth_name = Тайншун | birth_date = 1320 | death_date = {{death date and age|1328|11|14|1320|df=y}} | death_place = | place of burial = }} '''Аригиба''' (Рагибаха<ref>Саган сэцэн: “[[Эрдэнийн товч]]” гэжээ.</ref>/Ражабаг<ref>{{cite book |author=Гүүш Лувсанданзан |title=Алтан товч |pages=Арван гуравдугаар хуудас |url=http://www.asuult.net/ihtuuh/AT/chapter13.htm |language=Монгол |quote=Мөн тэр жилд Ражабаг хаан дөчин хоног суугаад халив.}}</ref><ref>Хааны нэрийг хэд хэдэн янзаар бичиж байна. Ч.Содбилэг 2010 онд хэлэхдээ: «Зураач Т.Мандир Ашидхэв гэсэн. Монгол сурвалж бичгүүдэд Рачибаг, Рагибаха гэж бичсэн байдаг. Юань улсын сударт бичсэн (хятад галиг) ''асужиба'' (Ашидхив)-г үндэслэн Асучибу буюу Аличиба (阿里吉八) гэж бичвэл зохино» гэжээ. «Ашидхив» гэдэг нэр үсгийн алдаанаас үүдэлтэй.</ref>, 1320–1328) — [[Юань улс]]ын долоодугаар '''[[хаан]]''' байв. 1328 онд нэг сарын турш хаан суусан. == Бага нас == Аригиба ({{lang-sa|राज पिक}}, {{Lang-bo|ར་ཁྱི་ཕག}}, ''ra khyi phag'') 1320 оны цагаан бичин жил хожмын [[Есөнтөмөр]] хааны [[Бабухан]] хатнаас мэндэлсэн. [[Гамала]]гийн ач, [[Чингим]]ийн гуч хүү юм. 1324 онд эцэг нь хаан болоход хунтайж хэмээн нэр заагдсан. == Хоёр хаан == 1328 оны 8 сарын 15-нд Есөнтөмөр хаан [[Шанду]]д нас нөхцсөн тул 10-р сард Бабухан их хатан, Төвлөн засах яамны баруун этгээдийн чинсан [[Далааш]], Ляо ван Тогтох, Лян ван Ванчин нар Аригиба ханхүүг хаан өргөмжилжээ. Үйл таслах яамны хэрэг мэдэгч [[Яньтөмөр]], Раднаашир ван зэрэг жанжид балчир хааныг түлхэх унагаахаар хуйвалдан [[Дайду]] дахь хааны ордныг бүсэлж 10 сарын 16-нд [[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг]] хааны хөвүүн [[Тугтөмөр хаан|Тугтөмөр]]ийг залж хаан өргөмжлөснөөр нэг доор хоёр хаантай болов. === Дайн === Шанду Дайду хоёр нийслэлээрээ хуваагдан дайтав. Аригибаийн шадар Ванчин ван [[Цавчаал боомт]]ыг эзлэхэд Яньтөмөр цэрэглэн Ванчины цэргийг бут ниргэсэн ба Далааш түшмэл Артөмөр, Худтөмөр нарыг илгээвэл мөн Яньтөмөрийн цэрэгт дийлджээ. Аригиба хааны мэдлийн [[Ляодун]] хойгийн хэдэн түмэн цэрэг Дайду руу дөтлөхөд Төвтөмөр хаан Тодтөмөрийг илгээж Жижоуд тулгаран байлдаж хоёр талаас маш олноор үхэж, Ляодуны цэрэг Дайдугийн таван хаалгыг бүслэн очсон ч өмнөдөөс цэрэг татан хамгаалав. Ашидхэв хааны Артөмөр, Түмэндарь жанжид Төвтөмөр хааны цэрэгт ялагдав. 11-р сард Ерүтөмөр, Бухтөмөр нар Шандуг бүсэлж мухардуулснаар Аригиба хаан, Далааш ноён нар хас эрдэнийн тамгыг өргөн барьж бууж өгчээ. Аригиба хаан болон Бабухан хатан, Далааш нар баривчлагдан Дайду хот руу аваачин Тугтөмөр хаанд сөгдүүлсэн ба Аригиба хаан, Бабухан нарыг алс газар цөлж, Далааш, Балшир, Мамууш, Ляо ван Тогтохын хүү Бат нарыг цаазлан хороожээ.<ref name="содбилэг">Ч.Содбилэг. Монголын Их Юань улсын түүх. Улаанбаатар. 2010 он. 194-р тал</ref> == Гэр бүл == * Эцэг: [[Боржигин|Боржигин овогт]] [[Есөнтөмөр хаан|'''Есөнтөмөр хаан''']] * Эх: [[Хонгирад|Хонгирад овогт]] [[Бабухан хатан|'''Бабухан хатан''']] * Дүү: [[Бадамрэгжийбуу|Бадамрэгжийбуу жинь ван]], '''Ёндончинбуу тайж, Шооса тайж''' == Сурвалж, тайлбар == {{лавлах холбоос}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Юань Улсын Их Хаан]] |он=1328-1328 |өмнө=[[Есөнтөмөр хаан]] |дараа=[[Тугтөмөр хаан]] }} {{end}} [[Ангилал:1320 онд төрсөн]] [[Ангилал:1328 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Юань улсын хаан]] oio67w8ex8etjfatka45nwo33ip7i7l 0 25796 857476 857370 2026-05-30T13:26:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857476 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казахстаны Түркистан муж дахь хот}} {{about|Казахстаны хотын|ерөнхий бүс нутгийг|Туркестан}} {{Инфобокс суурин | official_name = Түркистан | native_name = {{nativename|kk|Түркістан / Türkıstan}} | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1 | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1=Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi in Hazrat-e Turkestan, Kazakhstan.jpg | image2=Turkistan Museum of History.jpg | image3=Туркестан, Мавзолей Рабиги Султан Бегим.JPG{{!}}Mausoleum of Rabiya Sultan Begim | image4=Туркестан. Центр.jpg{{!}}City center | image5=Turkestan Karavan Saray.jpg{{!}}Caravanserai | caption1=[[Хожа Ахмед Ясавийн бунхан]] | caption2=Түүхэн музей | caption3=[[Рабия Султан Бегимийн бунхан]] | caption4=Хотын төв | caption5=[[Каравансарай]]}} | image_flag = | image_seal = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Казахстан | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_map_caption = Казахстан дахь байршил | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_type1 = [[Казахстаны мужууд|Муж]] | subdivision_name = {{KAZ}} | subdivision_name1 = [[Түркистан муж]] | established_title = | established_date = | government_type = | leader_title = Аким <small>([[хотын дарга]])</small> | leader_name = [[Азимбек Пазылбекулы]]<ref>{{Cite web|title=Азимбек Пазылбекулы назначен новым акимом Туркестана|url=https://www.inform.kz/ru/azimbek-pazilbekuli-naznachen-novim-akimom-turkestana-af3df6|access-date=2024-10-01|website=inform.kz|date=2024-10-01|language=ru}}</ref> | area_magnitude = | area_total_sq_mi = | area_total_km2 = | area_land_sq_mi = | area_land_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_total = 300,000 | population_urban = 250,000 | population_metro = | population_density_sq_mi = | population_density_km2 = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|43|18|07|N|68|16|09|E|region:KZ|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''Түркистан''' ({{lang-kk|Түркістан}}; {{lang-ru|Туркестан}}) — [[Казахстан]]ы [[Түркистан муж]]ид байдаг [[хот]]. Ямар нэгэн хошуунд багтдаггүй мужаас шууд захирагддаг хот байгаад 2018 оны 9 сараас хуучин өмнөд казахстан, одооны туркистан мужийн төв болон өөрчлөгдсөн. 2011 оны байдлаар бол хотдоо 147,100, бүхэл дүүрэгтээ 235,840 оршин суугчтай байна.<ref name="Pop2011">[http://www.ontustik.stat.kz/rus/publikac/doc/bylleten/2011/Demograficheskaya%20statistika/%D0%A4%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C/28/Express_Chislennost_01.2011.doc Численность населения Южно-Казахстанской области на 1 января 2011 года]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Үүний 52.4% нь [[казахууд]], 45.2% нь [[узбекчүүд]] байдаг гэсэн дүн бий. == Газар зүй == === Цаг агаар === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width=auto |location=Түркистан (1991–2020, туйлын үе 1882–одоо) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=18.7 |Feb record high C=26.4 |Mar record high C=30.7 |Apr record high C=36.3 |May record high C=40.5 |Jun record high C=46.9 |Jul record high C=47.9 |Aug record high C=46.5 |Sep record high C=41.9 |Oct record high C=35.3 |Nov record high C=27.9 |Dec record high C=21.6 |year record high C=47.9 | Jan high C =1.8 | Feb high C =5.4 | Mar high C =14.2 | Apr high C =22.2 | May high C =28.9 | Jun high C =34.6 | Jul high C =36.4 | Aug high C =35.2 | Sep high C =28.9 | Oct high C =20.8 | Nov high C =10.5 | Dec high C = 3.2 | year high C =20.2 | Jan low C =-7.0 | Feb low C =-4.7 | Mar low C =1.6 | Apr low C =8.6 | May low C =14.3 | Jun low C =18.8 | Jul low C =20.4 | Aug low C =18.8 | Sep low C =12.2 | Oct low C =5.1 | Nov low C =-1.0 | Dec low C =-5.7 | year low C =6.8 | Jan mean C =-2.9 | Feb mean C =-0.1 | Mar mean C =7.4 | Apr mean C =15.3 | May mean C =21.8 | Jun mean C =27.2 | Jul mean C =29.0 | Aug mean C =27.3 | Sep mean C =20.7 | Oct mean C =12.5 | Nov mean C =4.2 | Dec mean C =-1.7 | year mean C =13.4 |Jan record low C=-33.6 |Feb record low C=-38.6 |Mar record low C=-25.0 |Apr record low C=-8.4 |May record low C=-2.8 |Jun record low C=3.2 |Jul record low C=6.4 |Aug record low C=3.4 |Sep record low C=-5.5 |Oct record low C=-14.3 |Nov record low C=-31.8 |Dec record low C=-33.0 |year record low C=-38.6 |precipitation colour = green | Jan precipitation mm =25 | Feb precipitation mm =26 | Mar precipitation mm =31 | Apr precipitation mm =23 | May precipitation mm =21 | Jun precipitation mm =8 | Jul precipitation mm =4 | Aug precipitation mm =2 | Sep precipitation mm =2 | Oct precipitation mm =12 | Nov precipitation mm =26 | Dec precipitation mm =26 | year precipitation mm = 207 | unit precipitation days = 1 мм | Jan precipitation days =5.4 | Feb precipitation days =5.4 | Mar precipitation days =4.5 | Apr precipitation days =4.3 | May precipitation days =3.4 | Jun precipitation days =1.6 | Jul precipitation days =0.5 | Aug precipitation days =0.4 | Sep precipitation days =0.5 | Oct precipitation days =2.4 | Nov precipitation days =4.6 | Dec precipitation days =4.9 | year precipitation days =37.9 |Jan snow depth cm=4 |Feb snow depth cm=2 |Mar snow depth cm=0 |Apr snow depth cm=0 |May snow depth cm=0 |Jun snow depth cm=0 |Jul snow depth cm=0 |Aug snow depth cm=0 |Sep snow depth cm=0 |Oct snow depth cm=0 |Nov snow depth cm=0 |Dec snow depth cm=2 |year snow depth cm=4 |Jan rain days=5 |Feb rain days=6 |Mar rain days=8 |Apr rain days=8 |May rain days=7 |Jun rain days=4 |Jul rain days=2 |Aug rain days=1 |Sep rain days=2 |Oct rain days=4 |Nov rain days=7 |Dec rain days=6 |year rain days=60 |Jan snow days=7 |Feb snow days=6 |Mar snow days=2 |Apr snow days=0.3 |May snow days=0 |Jun snow days=0 |Jul snow days=0 |Aug snow days=0 |Sep snow days=0 |Oct snow days=0.3 |Nov snow days=2 |Dec snow days=5 |year snow days=23 |Jan humidity=79 |Feb humidity=73 |Mar humidity=63 |Apr humidity=50 |May humidity=43 |Jun humidity=33 |Jul humidity=34 |Aug humidity=32 |Sep humidity=36 |Oct humidity=51 |Nov humidity=69 |Dec humidity=79 |year humidity=54 |Jan sun=138 |Feb sun=155 |Mar sun=199 |Apr sun=247 |May sun=337 |Jun sun=382 |Jul sun=401 |Aug sun=383 |Sep sun=315 |Oct sun=248 |Nov sun=167 |Dec sun=122 |year sun=3094 |Jand sun = 4.5 |Febd sun = 5.5 |Mard sun = 6.4 |Aprd sun = 8.2 |Mayd sun = 10.9 |Jund sun = 12.7 |Juld sun = 12.9 |Augd sun = 12.4 |Sepd sun = 10.5 |Octd sun = 8.0 |Novd sun = 5.6 |Decd sun = 3.9 |yeard sun = 8.5 |source 2= NOAA (нар 1961-1990),<ref>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Kazakhstan/CSV/Turkestan_38198.csv | title = Turkestan Climate Normals 1991–2020 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-05-29 }}</ref><ref name=NOAA>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/KS/38198.TXT |title=Turkestan Climate Normals 1961-1990 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-05-29 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207070154/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/KS/38198.TXT |url-status=dead }}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (өдрийн нар 1961-1990)<ref> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_381980_kt.pdf | title = Klimatafel von Turkestan / Kasachstan | publisher = Холбооны Тээвэр ба Дижитал Дэд Бүтцийн Яам | access-date = 2026-05-29}} </ref> |source 1=Погода и климат<ref name="climate" >{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20161125145503/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38198.htm |archive-date=2016-11-25 |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38198.htm |title=Weather and Climate - The Climate of Turkestan (Turkistan) |access-date=2026-05-29 |publisher=Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) |language=ru}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Turkistan (city)|Түркистан}} * [https://web.archive.org/web/20180504130617/http://www.turakimat.gov.kz/ Түркистан хотын албан ёсны цахим хуудас] == Зүүлт == {{reflist}} {{Казах улсад хамаарах}} {{Казахстаны хот}} [[Ангилал:Түркистан| ]] [[Ангилал:Түркистан мужийн суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] g3tp614j6ujga9fc6ffp50izbtkostm 0 26013 857513 857377 2026-05-30T16:13:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857513 wikitext text/x-wiki {{Short description|Умард Тайванийн хот}} {{About|Шиньжү хотын|адил нэртэй хөрш тойргийг|Шиньжү тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Шиньжү | settlement_type = [[Мужийн хот (Тайвань)|Хот]] | native_name = {{lang|zh-Hant-TW|新竹}} | official_name = Шиньжү хот | other_name = Shinchiku | nickname = ''Салхит хот'' ({{lang|zh-Hant-TW|風城}}) | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image_style = | perrow = 1/2/2/2 | image1 = 新竹火車站(巴洛克風格).jpg | caption1 = [[Шиньжү төмөр замын өртөө]] | image2 = 新竹市役所..DSC 7588+.jpg | caption2 = Уран зургийн галерей | image3 = ROC flags at Hsinchu Municipal Government Hall 20181008.jpg | caption3 = [[Шиньжү хотын засгийн газар|Захиргааны]] барилга | image4 = Former wall moat of Tik-tshàm City Walls (cropped).jpg | caption4 = Цэцэрлэгт хүрээлэн | image5 = 陳才寶-竹塹城迎曦門.jpg | caption5 = Дорнод хаалга | image6 = Hsinchu Zoo aerial photograph.jpg | caption6 = [[Шиньжү амьтны хүрээлэн]] | image7 = 新竹 城隍廟 - panoramio (1).jpg | caption7 = [[Шиньжү Чэнхуан сүм]] }} | image_flag = Flag of Hsinchu City.svg | image_seal = Emblem of Hsinchu City.svg | seal_type = Лого | coordinates = {{coord|24|49|N|120|59|E|region:TW|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROC-TW}} | subdivision_type1 = Муж | subdivision_name1 = [[Тайвань муж]] ''(засгийн газар татан буугдсан)'' | subdivision_type2 = Бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Тайванийн бүс нутаг|Умард Тайвань]] | seat = [[Умард дүүрэг, Шиньжү|Умард дүүрэг]] | parts_type = [[Дүүрэг (Тайвань)|Дүүргүүд]] | parts = 3 дүүрэг | p1 = [[Дорнод дүүрэг, Шиньжү|Дорнод]] | p2 = [[Умард дүүрэг, Шиньжү|Умард]] | p3 = [[Шяншань дүүрэг, Шиньжү|Шяншань]] | established_title = Тек-хам нэрээр дурдагдсан | established_date = 1626 | established_title1 = Хот байгуулагдсан | established_date1 = 1711 | established_title2 = Шиньжү нэртэй болсон | established_date2 = 1878 | established_title3 = [[Шинчикү аймаг|Шинчикү аймгийн]] нэг хэсэг | established_date3 = 4 сарын 17, 1895 | established_title4 = [[Мужийн хот (Тайвань)|Мужийн хот]] болсон | established_date4 = 11 сарын 9, 1945 | established_title5 = [[Шиньжү тойрог]] доторх [[хошууны хот|тойргийн хот]] болсон | established_date5 = 12 сарын 1, 1951 | established_title6 = Мужийн хотын статус сэргээгдсэн | established_date6 = 7 сарын 1, 1982 | governing_body = {{unbulleted list |[[Шиньжү хотын засгийн газар]] |[[Шиньжү хотын зөвлөл]]}} | leader_party = [[Тайванийн Ардын Нам|ТАН]] | leader_title = [[Шиньжүгийн хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Анн Као]] | total_type = | iso_code = TW-HSZ | area_footnotes = <ref>{{cite web|script-title=zh:《中華民國統計資訊網》縣市重要統計指標查詢系統網|url=http://statdb.dgbas.gov.tw/pxweb/Dialog/statfile9.asp|access-date=9 July 2016|language=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20160612002357/http://statdb.dgbas.gov.tw/pxweb/Dialog/statfile9.asp|archive-date=12 June 2016|url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = 104.15 | area_rank = 20-р байр | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref>{{cite web|script-title=zh:新竹市統計月報|url=http://dep-auditing.hccg.gov.tw/web/SG?command=display&pageID=23220&page=view&PX=|publisher=Hsinchu City Government |access-date=9 July 2016|language=zh-tw}}{{dead link|date=July 2018|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> | population_total = 453536 | population_density_km2 = auto | population_rank = 15-р байр | timezone = [[Тайвань дахь цаг|Үндэсний Стандарт Цаг]] | utc_offset = +8 | postal_code_type = [[Хятад дахь шуудангий код|Шуудангий код]] | postal_code = 300 | area_code = (0)3 | blank_name = Шувуу | blank_info = [[Алаг шаазгай|Евразийн шаазгай]] (''Pica pica'') | website = {{official url}} | pushpin_map = Тайвань | pushpin_map_caption = Тайвань дахь байршил }} {{Инфобокс Хятад хэл | c={{linktext|新竹}} | p=Xīnzhú |tp=Sinjhú |w=Hsin¹-chu² <!--|l=New [[Bamboo]]--> | gr=Shinjwu |mps=Shīnjú |myr=Syīnjú |bpmf=ㄒㄧㄣㄓㄨˊ |mi={{IPAc-cmn|x|in|1|.|zh|u|2|}} | poj=Sin-tek |tl=Sin-tik |phfs=Sîn-chuk | kanji={{linktext|新竹}} |kana={{linktext|しんちく}} |romaji=Shinchiku }} {{Инфобокс Хятад хэл |title=Хуучин нэр | altname=Жучянь | t2={{linktext|竹塹}} | p2=Zhúqiàn |w2=Chu-ch‘ien | poj2=Tek-khàm }} {{Инфобокс Хятад хэл |title=Хоч | altname=Салхит хот | t2={{linktext|風城}} | p2=Fēngchéng |w2=Fêng-chʻêng |tp2=Fongchéng | myr2=Fēngchéng |gr2=Fengcherng |mps2=Fēngchéng | bpmf2=ㄈㄥㄔㄥˊ }} '''Шиньжү''' ({{lang-zh|新竹市}}; ''Hsinchu'') — [[Тайвань|Тайванийн]] Тайвань мужийн [[Тайвань#Орон нутаг|харьяа]] '''[[хот]]'''. 104.1 км² газар эзлэн оршдог. 2014 онд 431,988 хүнтэй байлаа. == Түүх== Теккам нутагт анх [[даокас]] омгийн хүмүүс амьдарч байсан ба 1626 онд Испанийн колоничлогч, 1642 онд голландууд ирж суурин үүсгэсэн. 1683 онд Чин улсын мэдэлд орж, 1875 оны засаг захиргааны өөрчлөн байгуулалтаар Тайвань мужийн Тайбэй аймагт харьяалагдаад «Шиньжү» (шинэ [[хулс]]) хэмээн нэрлэгдсэн. Японы мэдэлд байсан 1920 онд Шиньжү хошуу байснаа Шиньжү балгас, 1930 онд Шиньжү хот болж зэрэг дэвшжээ. 1982 онд [[Шиньжү шянь|Шиньжү хошууны]] Шяншань сумыг Шиньжү хотод нийлүүлэн өнөөгийн байдал буюу «Шиньжү хот» хэмээх мужаас захирах хот болгожээ. == Газар зүй == 104.1 км² газар нутагтай. Баруунш [[Тайванийн хоолой]]д тулж, хойгуураа [[Шиньжү шянь|Шиньжү]], урдуураа [[Мяоли]] шяньтай хиллэдэг. === Цаг уур === I сард 12.9°C хүртэл сэрүүсч, VII сард 32.9°C хүрч халдаг. Жилд дунджаар 1639 мм хур тунадастай. {{Уур амьсгалын хүснэгт |width=auto |metric first = y |single line = y |collapsed = |location = Шиньжү хот (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1938–одоо） |Jan record high C = 30.3 |Feb record high C = 30.6 |Mar record high C = 33.8 |Apr record high C = 34.1 |May record high C = 35.5 |Jun record high C = 37.4 |Jul record high C = 38.0 |Aug record high C = 39.4 |Sep record high C = 38.8 |Oct record high C = 37.9 |Nov record high C = 34.4 |Dec record high C = 31.1 |year record high C = | Jan high C = 19.1 | Feb high C = 19.4 | Mar high C = 21.6 | Apr high C = 25.6 | May high C = 28.9 | Jun high C = 31.5 | Jul high C = 33.2 | Aug high C = 32.8 | Sep high C = 31.2 | Oct high C = 28.0 | Nov high C = 25.1 | Dec high C = 21.1 | year high C = | Jan mean C = 15.7 | Feb mean C = 16.0 | Mar mean C = 18.0 | Apr mean C = 21.9 | May mean C = 25.2 | Jun mean C = 27.9 | Jul mean C = 29.3 | Aug mean C = 28.9 | Sep mean C = 27.3 | Oct mean C = 24.4 | Nov mean C = 21.5 | Dec mean C = 17.7 | year mean C = | Jan low C = 13.1 | Feb low C = 13.4 | Mar low C = 15.2 | Apr low C = 18.9 | May low C = 22.2 | Jun low C = 24.9 | Jul low C = 26.0 | Aug low C = 25.8 | Sep low C = 24.4 | Oct low C = 21.8 | Nov low C = 18.8 | Dec low C = 15.1 | year low C = 20 |Jan record low C = -0.1 |Feb record low C = 3.5 |Mar record low C = 3.4 |Apr record low C = 4.9 |May record low C = 11.7 |Jun record low C = 14.7 |Jul record low C = 20.2 |Aug record low C = 18.9 |Sep record low C = 14.7 |Oct record low C = 9.5 |Nov record low C = 6.6 |Dec record low C = 4.0 |year record low C = |precipitation colour = green | Jan precipitation mm =75.7 | Feb precipitation mm =123.0 | Mar precipitation mm =159.8 | Apr precipitation mm =161.9 | May precipitation mm =249.0 | Jun precipitation mm =252.0 | Jul precipitation mm =120.2 | Aug precipitation mm =197.1 | Sep precipitation mm =174.5 | Oct precipitation mm =53.6 | Nov precipitation mm =51.1 | Dec precipitation mm =57.7 |year precipitation mm= | Jan humidity = 78.3 | Feb humidity = 80.4 | Mar humidity = 79.6 | Apr humidity = 78.4 | May humidity = 78.1 | Jun humidity = 77.0 | Jul humidity = 74.3 | Aug humidity = 75.9 | Sep humidity = 74.5 | Oct humidity = 73.8 | Nov humidity = 75.5 | Dec humidity = 76.3 |year humidity = 76.8 |unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 9.8 | Feb precipitation days = 11.3 | Mar precipitation days = 13.5 | Apr precipitation days = 12.7 | May precipitation days = 12.0 | Jun precipitation days = 10.6 | Jul precipitation days = 7.9 | Aug precipitation days = 10.7 | Sep precipitation days = 8.9 | Oct precipitation days = 5.5 | Nov precipitation days = 6.8 | Dec precipitation days = 8.0 |year precipitation days = | Jan sun = 106.7 | Feb sun = 91.0 | Mar sun = 101.0 | Apr sun = 111.6 | May sun = 145.4 | Jun sun = 185.0 | Jul sun = 240.6 | Aug sun = 209.7 | Sep sun = 193.5 | Oct sun = 190.0 | Nov sun = 144.8 | Dec sun = 126.1 |year sun = |source 1 = Төв Цаг Уурын Товчоо<ref name= CWB>{{cite web |url = https://www.cwb.gov.tw/V8/C/C/Statistics/monthlymean.html |title = Monthly Mean |publisher = [[Төв Цаг Уурын Товчоо]] |access-date = 2026-05-29 |archive-date = 2022-12-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20221209115926/https://www.cwb.gov.tw/V8/C/C/Statistics/monthlymean.html |url-status = dead }}</ref><ref name=CWBrecordhighs1>{{cite web |url=https://www.cwb.gov.tw/Data/climate/Statistics/pdf/sort_18.pdf |title=氣象站各月份最高氣溫統計 |publisher=Төв Цаг Уурын Товчоо |language=zh |access-date=2026-05-29 |archive-date=2022-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017235559/https://www.cwb.gov.tw/Data/climate/Statistics/pdf/sort_18.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name=CWBrecordhighs2>{{cite web |url=https://www.cwb.gov.tw/Data/climate/Statistics/pdf/sort_19.pdf |title=氣象站各月份最高氣溫統計(續) |publisher=Төв Цаг Уурын Товчоо |language=zh |access-date=2026-05-29 |archive-date=2022-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017235603/https://www.cwb.gov.tw/Data/climate/Statistics/pdf/sort_19.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name=CWBrecordlows1>{{cite web |url=https://www.cwb.gov.tw/Data/climate/Statistics/pdf/sort_20.pdf |title=氣象站各月份最低氣溫統計 |publisher=Төв Цаг Уурын Товчоо |language=zh |access-date=2026-05-29 |archive-date=2022-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219233031/https://www.cwb.gov.tw/Data/climate/Statistics/pdf/sort_20.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name=CWBrecordlow2>{{cite web |url=https://www.cwb.gov.tw/Data/climate/Statistics/pdf/sort_21.pdf |title=氣象站各月份最低氣溫統計(續) |publisher=Төв Цаг Уурын Товчоо |language=zh |access-date=2026-05-29 |archive-date=2022-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221219055306/https://www.cwb.gov.tw/Data/climate/Statistics/pdf/sort_21.pdf |url-status=dead }}</ref> }} == Нутгийн хуваарь == Шиньжү хот 3 [[Тайвань#Орон нутаг|дүүрэгтэй]] (''чү''). 2014 оны хүн амын тоогоор харуулвал: {|class=wikitable |- ! align=right|Газрын зураг ! align=right|Дүүрэг ! align=right|Хятадаар ! align=right|Хүн ам |- | rowspan=15 | [[File:Districts of Hsinchu-Taiwan.png|100px]] |- | align=left|<big><span style="color:#004A80;">■</span></big> Дорнод дүүрэг | align=right|東區 | align=right|206,843 |- | align=left|<big><span style="color:#F7CC1D;">■</span></big> Умард дүүрэг | align=right|北區 | align=right|148,753 |- | align=left|<big><span style="color:#C5FF49;">■</span></big> Шяншань дүүрэг | align=right|香山區 | align=right|76,392 |} == Хүн ам зүй == Шиньжү хотод 2014 онд 431,988 хүн оршин сууж байна. Үүгээрээ Тайванийн хотуудаас [[Тайванийн хотын жагсаалт|7-р том]] нь болно. ==Эдийн засаг == Шиньжүгийн шинжлэх ухаан аж үйлдвэрийн хүрээлэнд ''TSMC, Philips, United Microelectronics Corporation, Holtek, AU Optronics, Epistar'' зэрэг 360 [[компани]] байна. Улсын хэмжээнд тэргүүлэх их бүтээмжтэй газар болсон. == Зураг == {{Commonscat|Hsinchu City}} <gallery widths="160px" heights="130px"> %E6%96%B0%E7%AB%B9%E5%B8%82%E8%AD%B0%E6%9C%83.JPG|Хотын зөвлөлийн байр A_Hsinchu_street.jpg|Хотын гудамж Macaws_in_Green_World.jpg|Байгалийн хүрээлэн </gallery> == Мөн үзэх == * [[Тайванийн хотын жагсаалт]] [[Ангилал:Шиньжү| ]] [[Ангилал:Тайвань арлын суурин]] [[Ангилал:Тайвань аймгийн суурин]] [[Ангилал:Тайванийн тойроггүй хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] fc8mfps6avnfgy53n4wx3syxgjlb61g 0 26505 857503 857390 2026-05-30T14:49:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857503 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Хавай муж улсын нийслэл}} {{About|Хавай дахь хотын|тойргийг|Хонолулу тойрог, Хавай|хэрэглээг}} {{Инфобокс суурин | name = Хонолулу | native_name = Honolulu | official_name = Хонолулу хот ба тойрог | nicknames = Crossroads of the Pacific, Sheltered Bay, HNL, The Big Pineapple, Paradise | settlement_type = [[АНУ-ын нийслэлүүдийн жагсаалт|Мужийн нийслэл хот]] | motto = ''Ha{{okina}}aheo No {{okina}}O Honolulu'' (''Хонолулугийн бахархал'')<ref name="Ha{{okina}}aheo No {{okina}}O Honolulu">{{Citation |publication-date=November 29, 2005 |title= Honolulu And Kapolei Share City Lights 2005 |publisher=[[City and County of Honolulu|Honolulu County, Hawaii]] |publication-place=Honolulu, HI, US |url=http://www1.honolulu.gov/refs/csd/publiccom/honnews05/honoluluandkapoleisharecitylights2005.htm |access-date=June 30, 2012 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20131105002114/http://www1.honolulu.gov/refs/csd/publiccom/honnews05/honoluluandkapoleisharecitylights2005.htm |archive-date=November 5, 2013 }}</ref> | image_skyline = {{multiple image | total_width=300px | perrow =1/2/2/1 | border =infobox | caption_align = center | image1 = Downtown Honolulu from Pūowaina (Punchbowl Crater).jpg | caption1 = Хонолулугийн хотын төв | image2 = Honolulu-Hale-frontcornerview.JPG | caption2 = [[Хонолулу Хейл]] | image3 = 160701-N-SI773-264 (28109201982) (slight cropped).jpg | caption3 = [[Сувдан эрэг (АНУ)|Сувдан эрэг]] | image4 = Waikiki-Vacation.JPG | caption4 = [[Вайкики]] | image5 = King Kamehameha I Statue - Honolulu (4 by 3).jpg | caption5 = [[I Камэхамэха]]гийн хөшөө | image6 = Diamond Head (cropped).jpg | caption6 = [[Алмазан толгой, Хавай|Алмазан толгой]] | color = white }} | imagesize = 280px | image_flag = Flag of Honolulu, Hawaii.svg | flag_link = Хонолулугийн далбаа | image_seal = Seal of Honolulu, Hawaii.svg |image_map = Honolulu County Hawaii Incorporated and Unincorporated areas Honolulu Highlighted.svg |mapsize = |map_caption = [[Хавай]] муж болон [[Хонолулу тойрог, Хавай|Хонолулу тойрог]] дахь хотын Хонолулу болон Зүүн Хонолулу |pushpin_map = Хавай |pushpin_label = Хонолулу |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Хавай}} | subdivision_type2 = [[Тойрог (АНУ)|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Хонолулу тойрог, Хавай|Хонолулу]] | leader_title = [[Хонолулугийн хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Рик Блангиарди]] ([[Бие даагч#Америкийн Нэгдсэн Улс|БД]]) | leader_title1 = [[Хонолулу хотын зөвлөл|Зөвлөл]] | leader_name1 = {{Collapsible list | title = Гишүүд | frame_style = border:none; padding: 0; | list_style = text-align:left;display:none; | 1 = 1. [[Кимберли Пайн]] | 2 = 2. Эрнест Мартин | 3 = 3. [[Икайка Андерсон]] | 4 = 4. Тревор Озава | 5 = 5. [[Энн Кобаяши]] | 6 = 6. [[Кэрол Фукунага]] | 7 = 7. [[Жои Манахан]] | 8 = 8. Брэндон Элефанте | 9 = 9. Рон Менор }} | established_title = [[Хотын инкорпорация|Нэгдсэн]] | established_date = 4 сарын 30, 1907<ref name="City & County History">{{cite web|date=April 24, 2012 |title=About the City, Official Website of the City and County of Honolulu |work=City and County of Honolulu |url=http://www1.honolulu.gov/cchnl.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041012010232/http://www.honolulu.gov/cchnl.htm |url-status=dead |archive-date=October 12, 2004 |access-date=April 24, 2012 }}</ref> | total_type = Хот | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref>{{Cite web| url=https://www.census.gov| title=Geographic Ientifiers: 2010 Demographic Profile Data (G001): Urban Honolulu CDP, Hawaii| publisher=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]]| access-date=May 25, 2012}}</ref> | area_total_km2 = 177.2 | area_land_km2 = 156.7 | area_urban_km2 = 375.5 | area_water_km2 = 20.5 | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_footnotes = <ref name=USCB>{{Cite web|url= https://data.census.gov/profile/Urban_Honolulu_CDP,_Hawaii?g=1600000US1571550 |title=Urban Honolulu, Hawaii |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=December 4, 2022 }}</ref> | population_total = 350,964 ([[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|АНУ: 56-д]]) | population_urban = 853,252 ([[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|АНУ: 54-т]]) | population_density_urban_km2 = 2,272.4 | pop_est_as_of = 2020 | population_density_km2 = 2236.1 | population_metro = 1016508<ref name=PopEstCBSA>{{cite web |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |title=2020 Population and Housing State Data |publisher=[[United States Census Bureau]], Population Division |date=August 12, 2021 |access-date=August 14, 2021}}</ref> ([[Metropolitan statistical area|US: 56th]]) | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Хонолулучууд | timezone = [[Хавай-Алеутын цагийн бүс|Хавайн (HST)]] | utc_offset = −10:00 | coordinates = {{coord|21|18|25|N|157|51|30|W|region:US-HI|display=inline,title}} | elevation_m = 5 | elevation_ft = 16 | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = 96801–96826, 96828, 96830, 96836-96841, 96843-96844, 96846-96850 | area_code = [[808 бүсийн код|808]] | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС]] код | blank_info = 15-17000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 366212<ref name="ReferenceA">{{cite gnis| id=366212 | name=Honolulu | access-date=December 29, 2013}}</ref> | website = {{URL|http://www.honolulu.gov/}} | elevation_footnotes = <ref name="ReferenceA"/> }} '''Хонолулу''' ({{lang-en|Honolulu}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн Нэгдсэн Улсын]] [[Хавай]] муж улсын нийслэл бөгөөд муждаа хамгийн их хүн амтай хот юм. == Түүх == [[Файл:Port d'Hanarourou by Louis Choris.jpg|220px|left|thumb|Хонолулу, 1816 он]] [[Файл:Honolulu Chinatown fire of 1900.jpg|left|thumb|220px|Хятад хороолол дахь түймэр, 1900 он]] Археологийн олдвороос үзвэл өнөөгийн Хонолулу хот байгаа газарт 11-р зууны үеэс хүмүүс амьдарч иржээ<ref>[http://www.hellohonolulu.com/history.cfm Honolulu History — HelloHonolulu.com<!-- Bot generated title -->]</ref>. [[I Камэхамэха]] [[Нууанугийн тулалдаан]]аар [[Оаху]] арлыг эзлэн аваад 1804 онд нийслэлээ [[Хавай арал|Хавай арлаас]] Вайкики (одоогийн Хонолулугийн нэг дүүрэг) рүү нүүлгэсэн байна<ref>[http://www.city-data.com/world-cities/Honolulu-History.html History — Honolulu<!-- Bot generated title -->]</ref>. Гэхдээ удалгүй 1812 онд нийслэлээ [[Кайлуа-Кона]] руу буцаан шилжүүлжээ. [[1845]] онд [[III Камэхамэха]] нийслэлийг Хонолулу руу нүүлгэсэн бөгөөд 1898 онд АНУ Хавайн арлуудыг өөртөө нэгтгэсэн ч нийслэл нь хэвээр үлджээ. == Хүн ам == Хүн ам 377,260 (2004). === Хонолулугийн хүн амын өсөлт === {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн ам<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/www/abs/decennial/index.htm|title=Census Of Population And Housing|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=May 7, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100223201128/http://www.census.gov/prod/www/abs/decennial/index.htm|archivedate=2010-02-23|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2009-01.csv|title=Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by July 1, 2009 Population: April 1, 2000 to July 1, 2009|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=May 7, 2011|deadlink=404}}</ref> |- | 1940 | align="right" | 179.326 |- | 1950 | align="right" | 248.034 |- | 1960 | align="right" | 294.194 |- | 1970 | align="right" | 324.871 |- | 1980 | align="right" | 365.048 |- | 1990 | align="right" | 365.272 |- | 2000 | align="right" | 371.657 |- | 2010 | align="right" | 390.738 |} == Уур амьсгал == Хонолулугийн уур амьсгал: {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = [[Хонолулу олон улсын нисэх буудал]] (1991−2020 оны хэвийн, туйлын үе 1877−одоо) |collapsed = |single line = Y |Jan record high F = 88 |Feb record high F = 88 |Mar record high F = 89 |Apr record high F = 91 |May record high F = 93 |Jun record high F = 92 |Jul record high F = 94 |Aug record high F = 95 |Sep record high F = 95 |Oct record high F = 94 |Nov record high F = 93 |Dec record high F = 89 |year record high F = 95 |Jan avg record high F = 84.0 |Feb avg record high F = 84.6 |Mar avg record high F = 85.0 |Apr avg record high F = 86.4 |May avg record high F = 88.5 |Jun avg record high F = 89.1 |Jul avg record high F = 90.4 |Aug avg record high F = 91.1 |Sep avg record high F = 91.2 |Oct avg record high F = 90.1 |Nov avg record high F = 87.3 |Dec avg record high F = 85.1 |year avg record high F = 91.7 |Jan high F = 80.5 |Feb high F = 80.5 |Mar high F = 81.2 |Apr high F = 83.1 |May high F = 84.8 |Jun high F = 86.9 |Jul high F = 88.1 |Aug high F = 88.8 |Sep high F = 88.4 |Oct high F = 86.9 |Nov high F = 84.1 |Dec high F = 81.8 |year high F = 84.6 |Jan mean F = 73.6 |Feb mean F = 73.8 |Mar mean F = 74.7 |Apr mean F = 76.6 |May mean F = 78.2 |Jun mean F = 80.3 |Jul mean F = 81.6 |Aug mean F = 82.2 |Sep mean F = 81.6 |Oct mean F = 80.4 |Nov mean F = 78.0 |Dec mean F = 75.5 |year mean F = 78.0 |Jan low F = 66.8 |Feb low F = 67.1 |Mar low F = 68.1 |Apr low F = 70.1 |May low F = 71.5 |Jun low F = 73.8 |Jul low F = 75.1 |Aug low F = 75.6 |Sep low F = 74.8 |Oct low F = 73.9 |Nov low F = 71.8 |Dec low F = 69.2 |year low F = 71.5 |Jan avg record low F = 60.0 |Feb avg record low F = 60.2 |Mar avg record low F = 62.1 |Apr avg record low F = 64.6 |May avg record low F = 66.3 |Jun avg record low F = 70.1 |Jul avg record low F = 71.6 |Aug avg record low F = 71.8 |Sep avg record low F = 70.6 |Oct avg record low F = 69.0 |Nov avg record low F = 66.1 |Dec avg record low F = 63.1 |year avg record low F = 58.5 |Jan record low F = 52 |Feb record low F = 52 |Mar record low F = 53 |Apr record low F = 56 |May record low F = 60 |Jun record low F = 63 |Jul record low F = 63 |Aug record low F = 63 |Sep record low F = 64 |Oct record low F = 61 |Nov record low F = 57 |Dec record low F = 54 |year record low F = 52 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 1.84 |Feb precipitation inch = 1.94 |Mar precipitation inch = 2.36 |Apr precipitation inch = 0.77 |May precipitation inch = 0.82 |Jun precipitation inch = 0.50 |Jul precipitation inch = 0.52 |Aug precipitation inch = 0.84 |Sep precipitation inch = 0.88 |Oct precipitation inch = 1.51 |Nov precipitation inch = 2.25 |Dec precipitation inch = 2.18 |year precipitation inch = 16.41 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 7.7 |Feb precipitation days = 7.6 |Mar precipitation days = 8.7 |Apr precipitation days = 7.5 |May precipitation days = 6.0 |Jun precipitation days = 6.3 |Jul precipitation days = 7.3 |Aug precipitation days = 5.7 |Sep precipitation days = 7.2 |Oct precipitation days = 7.7 |Nov precipitation days = 8.6 |Dec precipitation days = 8.9 |year precipitation days = 89.2 |Jan humidity = 73.3 |Feb humidity = 70.8 |Mar humidity = 68.8 |Apr humidity = 67.3 |May humidity = 66.1 |Jun humidity = 64.4 |Jul humidity = 64.6 |Aug humidity = 64.1 |Sep humidity = 65.5 |Oct humidity = 67.5 |Nov humidity = 70.4 |Dec humidity = 72.4 |year humidity = 67.9 |Jan sun = 213.5 |Feb sun = 212.7 |Mar sun = 259.2 |Apr sun = 251.8 |May sun = 280.6 |Jun sun = 286.1 |Jul sun = 306.2 |Aug sun = 303.1 |Sep sun = 278.8 |Oct sun = 244.0 |Nov sun = 200.4 |Dec sun = 199.5 |year sun = 3035.9 |Jan percentsun = 63 |Feb percentsun = 66 |Mar percentsun = 69 |Apr percentsun = 66 |May percentsun = 69 |Jun percentsun = 71 |Jul percentsun = 74 |Aug percentsun = 76 |Sep percentsun = 76 |Oct percentsun = 68 |Nov percentsun = 60 |Dec percentsun = 59 |year percentsun = 68 |Jan uv = 6.8 |Feb uv = 8.5 |Mar uv = 10.2 |Apr uv = 11.2 |May uv = 11.6 |Jun uv = 11.8 |Jul uv = 12.2 |Aug uv = 12.2 |Sep uv = 11.1 |Oct uv = 8.9 |Nov uv = 6.8 |Dec uv = 6.0 |year uv = 9.7 |source 1 = NOAA (харьцангуй чийгшил ба нар 1961–1990)<ref name="NOAA"> {{cite web | url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=hfo | title = NowData – NOAA Online Weather Data | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-05-29}}</ref><ref name="NCDC TXT PHNL"> {{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00022521&format=pdf | title = Station: Honolulu INTL AP, HI | work = U.S. Climate Normals 2020: U.S. Monthly Climate Normals (1991–2020) | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-05-29}}</ref><ref name="WMO 1961–90 PHNL">{{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG__V/U1/91182.TXT | title = WMO Climate Normals for HONOLULU, OAHU, HI 1961–1990 | access-date = September 11, 2021 | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | archive-date = Есдүгээр сар 11, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210911205952/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG__V/U1/91182.TXT | url-status = dead }}</ref> |source 2 = UV индекс (1995-2022)<ref name = "UVIT"> {{cite web |url = https://www.uvindextoday.com/usa/hawaii/honolulu-county/honolulu-uv-index/historical-data |title = Historical UV Index Data - Honolulu, HI |publisher = UV Index Today |access-date = 2026-05-29 }} </ref> }} == Хонолулугийн нисэх буудал == [[File:HonoluluAirportWelcomeSign.jpg|thumb|Хонолулугийн нисэх буудал]] Хонолулугийн нисэх буудал нь [[Хавай]]н нийслэл Хонолулу хотын [[нисэх онгоцны буудал]] юм. Тус буудал нь Хавайн хамгийн том нисэх онгоцны буудал бөгөөд олон улсын хэмжээний цорын ганц буудал билээ. == Aх дүү хотууд == *{{RUS}}, [[Кызыл]]<ref>{{cite news|url=http://www.regnum.ru/news/239092.html|title=Столица штата Гавайи Гонолулу стал городом-побратимом столицы Тувы Кызылом Подробности: http://www.regnum.ru/news/239092.html#ixzz1PpQ4uywP Любое использование материалов допускается только при наличии гиперссылки на ИА REGNUM|date=30 марта 2004|publisher=Regnum|accessdate=2011-06-20}}</ref> *{{AZE}}, [[Баку]] == Зургийн цомог == <gallery> File:George Henry Burgess - 'Queen Street, Honolulu', watercolor over graphite painting, 1856, Honolulu Academy of Arts.jpg| File:Honolulu-Hale-frontcornerview.JPG| File:Honolulu - NASA.jpg| File:Hawaii State Capitol, Honolulu.jpg| File:HNL reef runway.jpg| File:Honolulu09.JPG| File:HNL Terminal.jpg File:HNL Interisland Terminal DSC00913.jpg </gallery> == Эшлэл == <references/> == Цахим холбоос == {{Commons|Honolulu, Hawaii|Хонолулу}} * [https://web.archive.org/web/20180405065807/http://www.honolulu.gov/ Хонолулу хот, тойрог] албан ёсны сайт * [http://www.gohawaii.com/ Hawaii Visitors and Convention Bureau] * [https://web.archive.org/web/20090805125807/http://www.honolulujazzscene.net/ Listings of jazz performing arts in Honolulu] * [https://web.archive.org/web/20210121230745/http://sharinghawaii.com/ Honolulu informational travel guide] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын суурин]] [[Ангилал:АНУ-ын муж улсын нийслэл]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Хавайн суурин]] [[Ангилал:Хонолулу| ]] [[Ангилал:Хавайн тойргийн төв]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын урьдын нийслэл]] [[Ангилал:АНУ-ын урьдын нийслэл]] h88ymtvnusecgpm3y91xdfbpojwszg9 0 26603 857469 857394 2026-05-30T12:03:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857469 wikitext text/x-wiki [[Файл:Scott Base from air.jpg|300px|thumb]] [[Файл:Scott Base, Antarctica, Jan 2006.jpg|thumb|Скотт бааз]] '''Скотт бааз''' ({{lang-en|Scott Base}}) нь [[Антарктид]]ын [[Росс арал|Росс арлын]] өмнөд үзүүрт орших, [[Шинэ Зеланд]]ын харьяаны судалгааны төв юм. [[Макмөрдо]] 5 км зайтай. ==Хүн ам== 1999 оны тооцоогоор 112 оршин суугчтай<ref>{{cite web| author=| datepublished=| url=http://www.membrana.ru/particle/3607| title=Открыта крупнейшая ветровая ферма в Антарктике| publisher=// membrana.ru| accessdate=2012-2-27| archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303142516/http://www.membrana.ru/particle/3607| archivedate=2012-03-03| url-status=dead}}</ref>. ==Түүх== 1957 онд байгуулагдсан. ==Уур амьсгал== {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Скотт бааз (1991−2020) |metric first = Y |single line = Y |Jan high C = -1.3 |Feb high C = -7.4 |Mar high C = -15.9 |Apr high C = -18.9 |May high C = -19.8 |Jun high C = -20.0 |Jul high C = -22.3 |Aug high C = -22.8 |Sep high C = -20.5 |Oct high C = -15.3 |Nov high C = -7.0 |Dec high C = -1.3 | year high C = -14.4 |Jan mean C = -4.6 |Feb mean C = -11.1 |Mar mean C = -20.5 |Apr mean C = -24.6 |May mean C = -25.7 |Jun mean C = -25.8 |Jul mean C = -28.6 |Aug mean C = -29.3 |Sep mean C = -26.7 |Oct mean C = -20.3 |Nov mean C = -11.1 |Dec mean C = -4.6 | year mean C = -19.4 |Jan low C = -7.9 |Feb low C = -14.8 |Mar low C = -25.0 |Apr low C = -30.2 |May low C = -31.7 |Jun low C = -31.5 |Jul low C = -34.9 |Aug low C = -35.8 |Sep low C = -32.9 |Oct low C = -25.3 |Nov low C = -15.2 |Dec low C = -7.9 | year low C = -24.4 | Jan humidity = 76.2 | Feb humidity = 70.7 | Mar humidity = 71.6 | Apr humidity = 71.3 | May humidity = 70.3 | Jun humidity = 69.0 | Jul humidity = 66.6 | Aug humidity = 67.2 | Sep humidity = 66.4 | Oct humidity = 68.7 | Nov humidity = 67.6 | Dec humidity = 73.2 |Jan precipitation mm = 18 |Feb precipitation mm = 21 |Mar precipitation mm = 14 |Apr precipitation mm = 16 |May precipitation mm = 23 |Jun precipitation mm = 22 |Jul precipitation mm = 13 |Aug precipitation mm = 12 |Sep precipitation mm = 11 |Oct precipitation mm = 13 |Nov precipitation mm = 12 |Dec precipitation mm = 9 |year precipitation mm = 184 |source 1 = NIWA Climate Data<ref name = NIWA>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20240520001949/https://niwa.co.nz/climate-and-weather/climate-data-and-activities | archive-date = 2024-05-20 | url = https://niwa.co.nz/climate-and-weather/climate-data-and-activities | title = Climate data and activities | publisher= NIWA | access-date = 2026-05-29}}</ref> |source 2 = Weatherbase<ref name="Weatherbase">{{cite web | url = http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=896651&cityname=Scott-Base-Antarctica&units=metric | title = Precipitation Data | publisher = Weatherbase | access-date = 2026-05-29 | archive-date = 2022-09-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220929004308/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=896651&cityname=Scott-Base-Antarctica&units=metric | url-status = dead }}</ref> |date=2020}} ==Эх сурвалж== <references/> == Цахим холбоос == * {{commonscat|Scott Base|Скотт бааз}} * [http://www.antarcticanz.govt.nz/education/2568 Скотт станц дахь вэбкамерууд] * [https://web.archive.org/web/20140309140245/http://www.scottbase50years.co.nz/ Скотт баазын 50 жилийн ой] * [http://www.antarcticanz.govt.nz/education/2568 Скотт бааз дахь вэбкамерууд] [[Ангилал:Антарктидын судалгааны станц]] [[Ангилал:Шинэ Зеландын газар зүй]] [[Ангилал:Росс арал]] kw0jdxqbornzayxn4osfbfsu03ez4ix 857478 857469 2026-05-30T13:32:41Z Enkhsaihan2005 64429 857478 wikitext text/x-wiki {{Short description|Шинэ Зеландын Антарктидын бааз}} {{Инфобокс суурин | name = Скотт бааз | official_name = | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Антарктидын судалгааны станц|Антарктидын бааз]] | image_skyline = Scott Base from air.jpg | imagesize = 300 | image_caption = | image_flag = | flag_size = 110px | flag_border = no | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = | mapsize = 350px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Антарктид | pushpin_map_alt = Антарктид дахь байршил | pushpin_map_caption = [[Антарктид]] дахь байршил | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_relief = yes | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|77.849132|S|166.768196|E|format=dms|region:AQ|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagcountry|Шинэ Зеланд}} | subdivision_type1 = [[Антарктид|Антарктид дахь байршил]] | subdivision_name1 = [[Росс арал]]<br />[[Россын хараат нутаг]]<br />[[Антарктид]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = Удирдлага | subdivision_name3 = [[Антарктид Шинэ Зеланд]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{start date and age|1957|01|20|df=y}} | extinct_title = Нүүлгэн шилжүүлсэн | extinct_date = | named_for = Ахмад [[Роберт Фолкон Скотт]], [[Хааны Тэнгисийн цэргийн хүчин|RN]] | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = <ref name="comnap-catalogue"/> | elevation_m = 10 | population_as_of = 2017 | population_footnotes = <ref name="comnap-catalogue">{{cite report |type=catalogue |url=https://www.comnap.aq/s/COMNAP_Antarctic_Station_Catalogue.pdf |title=Antarctic Station Catalogue |date=2017 |publisher=[[Антарктидын Үндэсний Хөтөлбөрүүдийн Менежерүүдийн Зөвлөл]] |isbn=978-0-473-40409-3 |page=93 |access-date=2026-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022102847/https://static1.squarespace.com/static/61073506e9b0073c7eaaf464/t/611497cc1ece1b43f0eeca8a/1628739608968/COMNAP_Antarctic_Station_Catalogue.pdf |archive-date=2022-10-22 |url-status=live}}</ref> | population_total = | population_blank1_title = Зун | population_blank1 = 78 | population_blank2_title = Өвөл | population_blank2 = 11 | population_density_km2 = | population_note = | population_demonym = | timezone1 = [[Шинэ Зеланд дахь цаг|NZST]] | utc_offset1 = +12 | timezone1_DST = [[Шинэ Зеланд дахь цаг|NZDST]] | utc_offset1_DST = +13 | blank_name_sec1 = Төрөл | blank_info_sec1 = Жилийн турш | blank1_name_sec1 = Үе | blank1_info_sec1 = Жил бүрийн | blank2_name_sec1 = Төлөв | blank2_info_sec1 = Идэвхтэй | blank_name_sec2 = Үйл ажиллагаа | blank_info_sec2 = {{Collapsible list |bullets=on |Цаг уур судлал |Геокриологи |Эртний уур амьсгал судлал |Седиментологи |Геоморфологи |Палеолимнологи}} | blank1_name_sec2 = Байгууламжууд | blank1_info_sec2 = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | code1_name = [[UN/LOCODE]] | code1_info = AQ SBA | website = {{nowrap|{{URL|http://antarcticanz.govt.nz/scott-base|antarcticanz.govt.nz/scott-base}}}} | footnotes = }} [[Файл:Scott Base, Antarctica, Jan 2006.jpg|thumb|Скотт бааз]] '''Скотт бааз''' ({{lang-en|Scott Base}}) нь [[Антарктид]]ын [[Росс арал|Росс арлын]] өмнөд үзүүрт орших, [[Шинэ Зеланд]]ын харьяаны судалгааны төв юм. [[Макмөрдо]] 5 км зайтай. ==Хүн ам== 1999 оны тооцоогоор 112 оршин суугчтай<ref>{{cite web| author=| datepublished=| url=http://www.membrana.ru/particle/3607| title=Открыта крупнейшая ветровая ферма в Антарктике| publisher=// membrana.ru| accessdate=2012-2-27| archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303142516/http://www.membrana.ru/particle/3607| archivedate=2012-03-03| url-status=dead}}</ref>. ==Түүх== 1957 онд байгуулагдсан. ==Уур амьсгал== {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Скотт бааз (1991−2020) |metric first = Y |single line = Y |Jan high C = -1.3 |Feb high C = -7.4 |Mar high C = -15.9 |Apr high C = -18.9 |May high C = -19.8 |Jun high C = -20.0 |Jul high C = -22.3 |Aug high C = -22.8 |Sep high C = -20.5 |Oct high C = -15.3 |Nov high C = -7.0 |Dec high C = -1.3 | year high C = -14.4 |Jan mean C = -4.6 |Feb mean C = -11.1 |Mar mean C = -20.5 |Apr mean C = -24.6 |May mean C = -25.7 |Jun mean C = -25.8 |Jul mean C = -28.6 |Aug mean C = -29.3 |Sep mean C = -26.7 |Oct mean C = -20.3 |Nov mean C = -11.1 |Dec mean C = -4.6 | year mean C = -19.4 |Jan low C = -7.9 |Feb low C = -14.8 |Mar low C = -25.0 |Apr low C = -30.2 |May low C = -31.7 |Jun low C = -31.5 |Jul low C = -34.9 |Aug low C = -35.8 |Sep low C = -32.9 |Oct low C = -25.3 |Nov low C = -15.2 |Dec low C = -7.9 | year low C = -24.4 | Jan humidity = 76.2 | Feb humidity = 70.7 | Mar humidity = 71.6 | Apr humidity = 71.3 | May humidity = 70.3 | Jun humidity = 69.0 | Jul humidity = 66.6 | Aug humidity = 67.2 | Sep humidity = 66.4 | Oct humidity = 68.7 | Nov humidity = 67.6 | Dec humidity = 73.2 |Jan precipitation mm = 18 |Feb precipitation mm = 21 |Mar precipitation mm = 14 |Apr precipitation mm = 16 |May precipitation mm = 23 |Jun precipitation mm = 22 |Jul precipitation mm = 13 |Aug precipitation mm = 12 |Sep precipitation mm = 11 |Oct precipitation mm = 13 |Nov precipitation mm = 12 |Dec precipitation mm = 9 |year precipitation mm = 184 |source 1 = NIWA Climate Data<ref name = NIWA>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20240520001949/https://niwa.co.nz/climate-and-weather/climate-data-and-activities | archive-date = 2024-05-20 | url = https://niwa.co.nz/climate-and-weather/climate-data-and-activities | title = Climate data and activities | publisher= NIWA | access-date = 2026-05-29}}</ref> |source 2 = Weatherbase<ref name="Weatherbase">{{cite web | url = http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=896651&cityname=Scott-Base-Antarctica&units=metric | title = Precipitation Data | publisher = Weatherbase | access-date = 2026-05-29 | archive-date = 2022-09-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220929004308/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=896651&cityname=Scott-Base-Antarctica&units=metric | url-status = dead }}</ref> |date=2020}} ==Эх сурвалж== <references/> == Цахим холбоос == * {{commonscat|Scott Base|Скотт бааз}} * [http://www.antarcticanz.govt.nz/education/2568 Скотт станц дахь вэбкамерууд] * [https://web.archive.org/web/20140309140245/http://www.scottbase50years.co.nz/ Скотт баазын 50 жилийн ой] * [http://www.antarcticanz.govt.nz/education/2568 Скотт бааз дахь вэбкамерууд] [[Ангилал:Антарктидын судалгааны станц]] [[Ангилал:Шинэ Зеландын газар зүй]] [[Ангилал:Росс арал]] iezbaaco13quufwr727fw59ecd7fxq7 0 27018 857480 750597 2026-05-30T13:44:16Z Enkhsaihan2005 64429 857480 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын далайн чанадын нутаг}} {{Инфобокс суурин | official_name = Реюньон | native_name = {{ubl| {{native name|fr|La Réunion}}|{{native name|rcf|La Rényon}} }} | native_name_lang = | settlement_type = Францын [[Францын далайн чанад дахь департамент|далайн чанадын департамент]] болон [[Европын Холбоо]]ны [[Европын Эдийн Засгийн Бүсийн гишүүдийн тусгай нутаг дэвсгэр#Алслагдсан бүс нутаг|алслагдсан бүс нутаг]] | image_shield = Armoiries Réunion.svg | shield_size = 135 | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Département 974 in France (zoom).svg | map_caption = | motto = {{langnf|la|[[Florebo quocumque ferar]]|Намайг хаашаа ч авчирсан би цэцэглэн хөгжинө|break=yes}} | coordinates = {{Coord|21|06|52|S|55|31|57|E|region:RE_type:adm1st_scale:500000|display=ti}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Франц}} | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Сен-Дени, Реюньон|Сен-Дени]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 1 | leader_party = | leader_title = [[Реюньоны Мужийн Зөвлөлийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт|Мужийн Зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Хюгетт Белло]] ([[Ла Реюньоны төлөө (улс төрийн нам)|PLR]]) | area_footnotes = | area_total_km2 = 2511 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 15-р нутаг | population_footnotes = <ref name="pop">{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2026 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/8721456/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2026.xlsx |access-date=2026-05-30 |language=fr }}</ref> | population_total = 910,985 | population_as_of = 2026 оны 1 сар | population_density_km2 = auto | population_demonym = Реюньончууд | timezone1 = RET | utc_offset1 = +04:00 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €24.457 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €27,054 (2024) | blank_name_sec1 = Хэлнүүд | blank_info_sec1 = [[Франц хэл|Франц]]<br/>[[Реюньон Креол хэл]] | blank_name_sec2 = Мөнгөний нэгж | blank_info_sec2 = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | website = {{ubl| [http://www.reunion.pref.gouv.fr/ Префектур] | [http://www.regionreunion.com Мужийн Зөвлөл] | [http://www.cg974.fr/ Департаментын Зөвлөл] }} | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:RE|RE]]|[[ISO 3166-2:FR|FR-974]]}} | footnotes = | name = | leader_title1 = [[Департаментын Зөвлөлийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт (Франц)|Департаментын Зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = Сириль Мельхиор ([[Бүгд Найрамдахчууд (Франц)|LR]]) }} [[Энэтхэгийн далай]] дахь [[Франц]]ын [[далайн чанад дахь департамент|эзэмшил нутаг]] '''Реюньон''' ({{lang-fr|La Réunion}}) нь 2,512 км² талбайтай, 839 мянган (2011) хүн амтай.<ref>« ''{{Webarchiv|url=http://www.temoignages.re/nous-sommes-840-000-reunionnais-a-la-reunion,55248.html |wayback=20121020151837 |text=Nous sommes 840.000 Réunionnais à La Réunion |archiv-bot=2023-10-06 15:21:18 InternetArchiveBot }}'' », ''[[Témoignages]]'', 16 March 2012.</ref> Оршин суугчдын олонх нь [[креол]] ба [[франц]], [[энэтхэг]], [[араб]], [[африк]]аас ирж суурьшигчдын удам юм. Засаг захиргааны төв [[Сен-Дени (Реюньон)|Сен-Дени]]д 142 мянган хүн оршин суудаг. Реюньоныг XVI зууны эхээр Португалийн далайчид нээжээ. XVII зууны II хагаст Францын колони болж, 1946 онд [[далайн чанад дахь департамент|далайн чанадын эзэмшил нутаг]] хэмээн зарлагджээ. Реюньоны эдийн засгийн гол нь газар тариалан. Боловсруулсан талбайн 70 гаруй хувьд [[чихрийн нишингэ]], мөн үнэртэн хийхэд ордог [[тарлан цэцэг]], [[унаган хөл цэцэг]] бага хэмжээгээр тарина. == Газар зүй == Реюньон нь [[Мадагаскар|Мадагаскар Улсаас]] зүүн зүгт ойролцоогоор 700 километрийн зайд оршино. Мөн түүнчлэн 1511 онд аялагч [[Педро ди Машкареньяш]]ийн нээсэн 200 км-ийн зайтай орших [[Маврики]], [[Родриге (арал)|Родригес]] зэрэг арлуудын хамт [[Маскарений арлууд|Маскарений]] арлуудын бүлэгт хамаарна. == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commons|La Réunion}} {{Wikiatlas|La Réunion}} {{Wikivoyage}} * [http://www.regionreunion.com/ Реюньоны нутгийн зөвлөл] ==Эшлэл== {{reflist}} {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Реюньон| ]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Африкийн арал]] [[Ангилал:Францын арал]] [[Ангилал:Энэтхэгийн далайн арал]] [[Ангилал:Францын далайн чанад дахь бүс нутаг]] o23aopqd95t6380sbcrhohhhox2i4lf 857481 857480 2026-05-30T13:44:35Z Enkhsaihan2005 64429 857481 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын далайн чанадын нутаг}} {{Инфобокс суурин | official_name = Реюньон | native_name = {{native name|fr|La Réunion}} | native_name_lang = | settlement_type = Францын [[Францын далайн чанад дахь департамент|далайн чанадын департамент]] болон [[Европын Холбоо]]ны [[Европын Эдийн Засгийн Бүсийн гишүүдийн тусгай нутаг дэвсгэр#Алслагдсан бүс нутаг|алслагдсан бүс нутаг]] | image_shield = Armoiries Réunion.svg | shield_size = 135 | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Département 974 in France (zoom).svg | map_caption = | motto = {{langnf|la|[[Florebo quocumque ferar]]|Намайг хаашаа ч авчирсан би цэцэглэн хөгжинө|break=yes}} | coordinates = {{Coord|21|06|52|S|55|31|57|E|region:RE_type:adm1st_scale:500000|display=ti}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Франц}} | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Сен-Дени, Реюньон|Сен-Дени]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 1 | leader_party = | leader_title = [[Реюньоны Мужийн Зөвлөлийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт|Мужийн Зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Хюгетт Белло]] ([[Ла Реюньоны төлөө (улс төрийн нам)|PLR]]) | area_footnotes = | area_total_km2 = 2511 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 15-р нутаг | population_footnotes = <ref name="pop">{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2026 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/8721456/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2026.xlsx |access-date=2026-05-30 |language=fr }}</ref> | population_total = 910,985 | population_as_of = 2026 оны 1 сар | population_density_km2 = auto | population_demonym = Реюньончууд | timezone1 = RET | utc_offset1 = +04:00 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €24.457 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €27,054 (2024) | blank_name_sec1 = Хэлнүүд | blank_info_sec1 = [[Франц хэл|Франц]]<br/>[[Реюньон Креол хэл]] | blank_name_sec2 = Мөнгөний нэгж | blank_info_sec2 = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | website = {{ubl| [http://www.reunion.pref.gouv.fr/ Префектур] | [http://www.regionreunion.com Мужийн Зөвлөл] | [http://www.cg974.fr/ Департаментын Зөвлөл] }} | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:RE|RE]]|[[ISO 3166-2:FR|FR-974]]}} | footnotes = | name = | leader_title1 = [[Департаментын Зөвлөлийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт (Франц)|Департаментын Зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = Сириль Мельхиор ([[Бүгд Найрамдахчууд (Франц)|LR]]) }} [[Энэтхэгийн далай]] дахь [[Франц]]ын [[далайн чанад дахь департамент|эзэмшил нутаг]] '''Реюньон''' ({{lang-fr|La Réunion}}) нь 2,512 км² талбайтай, 839 мянган (2011) хүн амтай.<ref>« ''{{Webarchiv|url=http://www.temoignages.re/nous-sommes-840-000-reunionnais-a-la-reunion,55248.html |wayback=20121020151837 |text=Nous sommes 840.000 Réunionnais à La Réunion |archiv-bot=2023-10-06 15:21:18 InternetArchiveBot }}'' », ''[[Témoignages]]'', 16 March 2012.</ref> Оршин суугчдын олонх нь [[креол]] ба [[франц]], [[энэтхэг]], [[араб]], [[африк]]аас ирж суурьшигчдын удам юм. Засаг захиргааны төв [[Сен-Дени (Реюньон)|Сен-Дени]]д 142 мянган хүн оршин суудаг. Реюньоныг XVI зууны эхээр Португалийн далайчид нээжээ. XVII зууны II хагаст Францын колони болж, 1946 онд [[далайн чанад дахь департамент|далайн чанадын эзэмшил нутаг]] хэмээн зарлагджээ. Реюньоны эдийн засгийн гол нь газар тариалан. Боловсруулсан талбайн 70 гаруй хувьд [[чихрийн нишингэ]], мөн үнэртэн хийхэд ордог [[тарлан цэцэг]], [[унаган хөл цэцэг]] бага хэмжээгээр тарина. == Газар зүй == Реюньон нь [[Мадагаскар|Мадагаскар Улсаас]] зүүн зүгт ойролцоогоор 700 километрийн зайд оршино. Мөн түүнчлэн 1511 онд аялагч [[Педро ди Машкареньяш]]ийн нээсэн 200 км-ийн зайтай орших [[Маврики]], [[Родриге (арал)|Родригес]] зэрэг арлуудын хамт [[Маскарений арлууд|Маскарений]] арлуудын бүлэгт хамаарна. == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commons|La Réunion}} {{Wikiatlas|La Réunion}} {{Wikivoyage}} * [http://www.regionreunion.com/ Реюньоны нутгийн зөвлөл] ==Эшлэл== {{reflist}} {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Реюньон| ]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Африкийн арал]] [[Ангилал:Францын арал]] [[Ангилал:Энэтхэгийн далайн арал]] [[Ангилал:Францын далайн чанад дахь бүс нутаг]] mwb1qjnx85to9u8m15zzkq7tw9x3708 0 27204 857484 818364 2026-05-30T13:47:09Z Enkhsaihan2005 64429 857484 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Хабаровскийн хязгаарын хот}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Хабаровск | ru_name = | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | loc_name3 = | loc_lang3 = | loc_name4 = | loc_lang4 = | other_name = | other_lang = | image_skyline = Уссурийский бульвар.jpg | image_caption = | image_map = | map_caption = | coordinates = {{coord|48|29|N|135|05|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Khabarovsk.svg | flag_caption = | image_coa = Coat of arms of Khabarovsk.svg | coa_caption = | anthem = [[Хабаровскийн дуулал]] | anthem_ref = <ref name="Anthem">Decision #856</ref> | holiday = 5 сарын сүүлийн ням гараг | holiday_ref = <ref name="HolidayEst">Charter of Khabarovsk, Article&nbsp;2</ref> <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Хабаровскийн хязгаар]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref945" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Хабаровск [[холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|хязгаарын ач холбогдолтой хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref50" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Хабаровскийн хязгаар | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref945" /> | adm_ctr_of2 = Хабаровск хязгаарын ач холбогдолтой хот | adm_ctr_of2_ref = <ref name="OKATO1">{{OKATO reference|08 401}}</ref> | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref50" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Хабаровск хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref739" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Хабаровск хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref739" /> | mun_admctr_of2 = Хабаровскийн хотын район | mun_admctr_of2_ref = <ref name="Ref710">Law #264</ref> | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = <ref name="HeadLegis">Charter of Khabarovsk, Article&nbsp;19</ref> | leader_name = [[Сергей Кравчук]] | leader_name_ref = <ref name="HeadNm">Official website of Khabarovsk. [http://khabarovskadm.ru/local_adm/mayor/index.php?ELEMENT_ID=89806 Sergei Anatolyevich Kravchuk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201210002522/http://khabarovskadm.ru/local_adm/mayor/index.php?ELEMENT_ID=89806 |date=December 10, 2020 }}, Mayor of Khabarovsk {{in lang|ru}}</ref> | representative_body = [[Хабаровскийн хотын хурал|Хотын хурал]] | representative_body_ref = <ref name="HeadLegis" /> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 400 | area_km2_ref = <ref name="Area">Official website of Khabarovsk. [http://khabarovskadm.ru/about/general/index.php?ELEMENT_ID=18420 Brief Reference] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304210514/http://khabarovskadm.ru/about/general/index.php?element_id=18420 |date=March 4, 2016 }} {{in lang|ru}}</ref> | pop_2010census = 577441 | pop_2010census_rank = 26-д | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = 617000 | pop_latest_date = 1 сар, 2023 | pop_latest_ref = <ref name="2015Est">Khabarovsk Krai Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]]. [http://habstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/habstat/resources/813ae78047b1995181a4a5ed3bc4492f/%D0%9C%D0%9E_01_2015.htm Численность населения Хабаровского края по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305044938/http://habstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/habstat/resources/813ae78047b1995181a4a5ed3bc4492f/%D0%9C%D0%9E_01_2015.htm |date=March 5, 2016 }} {{in lang|ru}}</ref> | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 5 сарын&nbsp;31, 1858 | established_title = | established_date_ref = <ref name="HolidayEst" /> | current_cat_date = 1880 | current_cat_date_ref = <ref name="gr" /> | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 680000–680003, 680006, 680007, 680009, 680011–680015, 680017, 680018, 680020–680023, 680025, 680026, 680028–680033, 680035, 680038, 680040–680043, 680045, 680047, 680051, 680052, 680054, 680055, 680700, 680880, 680890, 680899, 680921, 680950, 680960–680967, 680970, 680999, 901183, 901185 | postal_codes_ref = | dialing_codes = 4212 | dialing_codes_ref = | website = http://khabarovskadm.ru }} '''Хабаровск''' (дуудлага нь ''Хабааровск''; {{lang-ru|Хабаровск}}) — [[ОХУ]]-ын [[Хабаровскийн хязгаар]]ын төв, улсынхаа [[ОХУ-ын 50 том хот|27-р том]], [[Алс Дорнодын Холбооны тойрог|Алс Дорнодын тойргийнхоо]] 2-р олон хүнт [[хот]]. Хүн амын тоо — 584,653<ref name="habstat">[http://habstat.gks.ru/DocLib/pred_ocenka_2012.mht О предварительной оценке численности постоянного населения на 1 января 2012 года и в среднем за 2011 год]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, территориальный орган Федеральной службы Государственной статистики по Хабаровскому краю</ref> (2012 он). Хамрах талбай — 388.735 км²<ref name="BD">[http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=8701000200620072008200920102011 БД ПМО Хабаровского края. Город Хабаровск]</ref> Хабаровск хот [[Амар мөрөн|Амар мөрний]] дунд урсгалын нам дор газар, мөрний эрэгт Орос-[[Хятад]]ын хилийн ойр (Фуюань суурингаас 65 км зайнд) байрладаг. [[Москва]]гаас Хабаровск руу төмөр замаар 8533 км явж байж хүрнэ. Төмөр замын өртөө (4), авто тээврийн товчоо, нисэх буудал (2), усан боомттой. == Aх дүү хотууд == * {{flagicon|Япон}} Японы [[Нийгата]] (1965) * {{flagicon|АНУ}} Америкийн [[Портлэнд, Орегон|Портлэнд]] (1988) * {{flagicon|Канад}} Канадын [[Викториа, Бритиш Коламбиа|Викториа]] (1990) * {{flagicon|Хятад}} Хятадын [[Харбин]] (1993) * {{flagicon|Өмнөд Солонгос}} Өмнөд Солонгосын [[Пүчонь]] (2002) * {{flagicon|Хятад}} Хятадын [[Санья]] (2011) * {{flagicon|Хойд Солонгос}} Умард Солонгосын [[Чонжинь]] (2011) == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Хабаровск (1991–2020, туйлын үе 1878–одоо) |width = auto |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 0.6 |Feb record high C = 6.3 |Mar record high C = 17.0 |Apr record high C = 28.6 |May record high C = 31.5 |Jun record high C = 36.4 |Jul record high C = 35.7 |Aug record high C = 35.6 |Sep record high C = 29.8 |Oct record high C = 26.4 |Nov record high C = 15.5 |Dec record high C = 6.6 |year record high C = 36.4 |Jan high C = -14.9 |Feb high C = -9.9 |Mar high C = -1.0 |Apr high C = 10.5 |May high C = 19.2 |Jun high C = 23.8 |Jul high C = 26.8 |Aug high C = 24.9 |Sep high C = 19.7 |Oct high C = 10.6 |Nov high C = -2.8 |Dec high C = -13.6 |year high C = 7.8 |Jan mean C = -19.2 |Feb mean C = -14.9 |Mar mean C = -5.9 |Apr mean C = 4.8 |May mean C = 12.9 |Jun mean C = 18.0 |Jul mean C = 21.4 |Aug mean C = 19.9 |Sep mean C = 14.1 |Oct mean C = 5.4 |Nov mean C = -6.9 |Dec mean C = -17.4 |year mean C = 2.7 |Jan low C = -23.1 |Feb low C = -19.6 |Mar low C = -10.7 |Apr low C = -0.1 |May low C = 7.3 |Jun low C = 12.8 |Jul low C = 16.8 |Aug low C = 15.7 |Sep low C = 9.4 |Oct low C = 1.0 |Nov low C = -10.4 |Dec low C = -20.9 |year low C = -1.8 |Jan record low C = -40.0 |Feb record low C = -35.1 |Mar record low C = -28.9 |Apr record low C = -15.1 |May record low C = -3.1 |Jun record low C = 2.2 |Jul record low C = 6.8 |Aug record low C = 4.9 |Sep record low C = -3.3 |Oct record low C = -15.6 |Nov record low C = -27.7 |Dec record low C = -38.1 |year record low C = -40.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 13 |Feb precipitation mm = 12 |Mar precipitation mm = 22 |Apr precipitation mm = 37 |May precipitation mm = 70 |Jun precipitation mm = 84 |Jul precipitation mm = 137 |Aug precipitation mm = 143 |Sep precipitation mm = 85 |Oct precipitation mm = 48 |Nov precipitation mm = 26 |Dec precipitation mm = 19 |year precipitation mm = 696 |Jan snow depth cm = 14 |Feb snow depth cm = 16 |Mar snow depth cm = 12 |Apr snow depth cm = 1 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 1 |Nov snow depth cm = 5 |Dec snow depth cm = 10 |year snow depth cm = 16 |Jan humidity = 75 |Feb humidity = 72 |Mar humidity = 68 |Apr humidity = 63 |May humidity = 65 |Jun humidity = 74 |Jul humidity = 79 |Aug humidity = 83 |Sep humidity = 78 |Oct humidity = 67 |Nov humidity = 69 |Dec humidity = 73 |year humidity = 72 |Jan rain days = 0 |Feb rain days = 0 |Mar rain days = 1 |Apr rain days = 10 |May rain days = 16 |Jun rain days = 15 |Jul rain days = 15 |Aug rain days = 17 |Sep rain days = 15 |Oct rain days = 11 |Nov rain days = 2 |Dec rain days = 0 |year rain days = 102 |Jan snow days = 14 |Feb snow days = 11 |Mar snow days = 11 |Apr snow days = 6 |May snow days = 1 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0.1 |Oct snow days = 4 |Nov snow days = 12 |Dec snow days = 14 |year snow days = 73 |Jan sun = 147 |Feb sun = 181 |Mar sun = 231 |Apr sun = 213 |May sun = 242 |Jun sun = 262 |Jul sun = 248 |Aug sun = 217 |Sep sun = 212 |Oct sun = 189 |Nov sun = 159 |Dec sun = 145 |year sun = 2446 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda" /> |date=2010 |source 2 = NOAA (нар, 1961–1990)<ref name="NOAA">{{cite web |title=Habarovsk/Novy (Khabarovsk) Climate Normals 1961–1990 |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/31735.TXT |access-date=2026-05-30 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |archive-date=2022-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125000605/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/31735.TXT |url-status=dead }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Khabarovsk|Хабаровск}} {{Wiktionary}} * [http://www.khb.ru/ www.khb.ru] * [http://www.khv.ru/ www.khv.ru] == Эх сурвалж == {{reflist}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Хабаровск| ]] [[Ангилал:Хабаровскийн хязгаарын суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Эдийн засгийн онцгой бүс]] [[Ангилал:1858 онд байгуулагдсан]] 5p2egns0u8zliyb5xve0erp38sox6c5 857495 857484 2026-05-30T14:18:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857495 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Хабаровскийн хязгаарын хот}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Хабаровск | ru_name = | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | loc_name3 = | loc_lang3 = | loc_name4 = | loc_lang4 = | other_name = | other_lang = | image_skyline = Уссурийский бульвар.jpg | image_caption = | image_map = | map_caption = | coordinates = {{coord|48|29|N|135|05|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Khabarovsk.svg | flag_caption = | image_coa = Coat of arms of Khabarovsk.svg | coa_caption = | anthem = [[Хабаровскийн дуулал]] | anthem_ref = <ref name="Anthem">Decision #856</ref> | holiday = 5 сарын сүүлийн ням гараг | holiday_ref = <ref name="HolidayEst">Charter of Khabarovsk, Article&nbsp;2</ref> <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Хабаровскийн хязгаар]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref945" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Хабаровск [[холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|хязгаарын ач холбогдолтой хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref50" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Хабаровскийн хязгаар | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref945" /> | adm_ctr_of2 = Хабаровск хязгаарын ач холбогдолтой хот | adm_ctr_of2_ref = <ref name="OKATO1">{{OKATO reference|08 401}}</ref> | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref50" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Хабаровск хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref739" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Хабаровск хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref739" /> | mun_admctr_of2 = Хабаровскийн хотын район | mun_admctr_of2_ref = <ref name="Ref710">Law #264</ref> | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = <ref name="HeadLegis">Charter of Khabarovsk, Article&nbsp;19</ref> | leader_name = [[Сергей Кравчук]] | leader_name_ref = <ref name="HeadNm">Official website of Khabarovsk. {{Webarchiv|url=http://khabarovskadm.ru/local_adm/mayor/index.php?ELEMENT_ID=89806 |wayback=20201210002522 |text=Sergei Anatolyevich Kravchuk |archiv-bot=2026-05-30 14:18:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201210002522/http://khabarovskadm.ru/local_adm/mayor/index.php?ELEMENT_ID=89806 |date=December 10, 2020 }}, Mayor of Khabarovsk {{in lang|ru}}</ref> | representative_body = [[Хабаровскийн хотын хурал|Хотын хурал]] | representative_body_ref = <ref name="HeadLegis" /> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 400 | area_km2_ref = <ref name="Area">Official website of Khabarovsk. {{Webarchiv|url=http://khabarovskadm.ru/about/general/index.php?ELEMENT_ID=18420 |wayback=20160304210514 |text=Brief Reference |archiv-bot=2026-05-30 14:18:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304210514/http://khabarovskadm.ru/about/general/index.php?element_id=18420 |date=March 4, 2016 }} {{in lang|ru}}</ref> | pop_2010census = 577441 | pop_2010census_rank = 26-д | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = 617000 | pop_latest_date = 1 сар, 2023 | pop_latest_ref = <ref name="2015Est">Khabarovsk Krai Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]]. [http://habstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/habstat/resources/813ae78047b1995181a4a5ed3bc4492f/%D0%9C%D0%9E_01_2015.htm Численность населения Хабаровского края по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305044938/http://habstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/habstat/resources/813ae78047b1995181a4a5ed3bc4492f/%D0%9C%D0%9E_01_2015.htm |date=March 5, 2016 }} {{in lang|ru}}</ref> | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 5 сарын&nbsp;31, 1858 | established_title = | established_date_ref = <ref name="HolidayEst" /> | current_cat_date = 1880 | current_cat_date_ref = <ref name="gr" /> | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 680000–680003, 680006, 680007, 680009, 680011–680015, 680017, 680018, 680020–680023, 680025, 680026, 680028–680033, 680035, 680038, 680040–680043, 680045, 680047, 680051, 680052, 680054, 680055, 680700, 680880, 680890, 680899, 680921, 680950, 680960–680967, 680970, 680999, 901183, 901185 | postal_codes_ref = | dialing_codes = 4212 | dialing_codes_ref = | website = http://khabarovskadm.ru }} '''Хабаровск''' (дуудлага нь ''Хабааровск''; {{lang-ru|Хабаровск}}) — [[ОХУ]]-ын [[Хабаровскийн хязгаар]]ын төв, улсынхаа [[ОХУ-ын 50 том хот|27-р том]], [[Алс Дорнодын Холбооны тойрог|Алс Дорнодын тойргийнхоо]] 2-р олон хүнт [[хот]]. Хүн амын тоо — 584,653<ref name="habstat">[http://habstat.gks.ru/DocLib/pred_ocenka_2012.mht О предварительной оценке численности постоянного населения на 1 января 2012 года и в среднем за 2011 год]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, территориальный орган Федеральной службы Государственной статистики по Хабаровскому краю</ref> (2012 он). Хамрах талбай — 388.735 км²<ref name="BD">[http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=8701000200620072008200920102011 БД ПМО Хабаровского края. Город Хабаровск]</ref> Хабаровск хот [[Амар мөрөн|Амар мөрний]] дунд урсгалын нам дор газар, мөрний эрэгт Орос-[[Хятад]]ын хилийн ойр (Фуюань суурингаас 65 км зайнд) байрладаг. [[Москва]]гаас Хабаровск руу төмөр замаар 8533 км явж байж хүрнэ. Төмөр замын өртөө (4), авто тээврийн товчоо, нисэх буудал (2), усан боомттой. == Aх дүү хотууд == * {{flagicon|Япон}} Японы [[Нийгата]] (1965) * {{flagicon|АНУ}} Америкийн [[Портлэнд, Орегон|Портлэнд]] (1988) * {{flagicon|Канад}} Канадын [[Викториа, Бритиш Коламбиа|Викториа]] (1990) * {{flagicon|Хятад}} Хятадын [[Харбин]] (1993) * {{flagicon|Өмнөд Солонгос}} Өмнөд Солонгосын [[Пүчонь]] (2002) * {{flagicon|Хятад}} Хятадын [[Санья]] (2011) * {{flagicon|Хойд Солонгос}} Умард Солонгосын [[Чонжинь]] (2011) == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Хабаровск (1991–2020, туйлын үе 1878–одоо) |width = auto |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 0.6 |Feb record high C = 6.3 |Mar record high C = 17.0 |Apr record high C = 28.6 |May record high C = 31.5 |Jun record high C = 36.4 |Jul record high C = 35.7 |Aug record high C = 35.6 |Sep record high C = 29.8 |Oct record high C = 26.4 |Nov record high C = 15.5 |Dec record high C = 6.6 |year record high C = 36.4 |Jan high C = -14.9 |Feb high C = -9.9 |Mar high C = -1.0 |Apr high C = 10.5 |May high C = 19.2 |Jun high C = 23.8 |Jul high C = 26.8 |Aug high C = 24.9 |Sep high C = 19.7 |Oct high C = 10.6 |Nov high C = -2.8 |Dec high C = -13.6 |year high C = 7.8 |Jan mean C = -19.2 |Feb mean C = -14.9 |Mar mean C = -5.9 |Apr mean C = 4.8 |May mean C = 12.9 |Jun mean C = 18.0 |Jul mean C = 21.4 |Aug mean C = 19.9 |Sep mean C = 14.1 |Oct mean C = 5.4 |Nov mean C = -6.9 |Dec mean C = -17.4 |year mean C = 2.7 |Jan low C = -23.1 |Feb low C = -19.6 |Mar low C = -10.7 |Apr low C = -0.1 |May low C = 7.3 |Jun low C = 12.8 |Jul low C = 16.8 |Aug low C = 15.7 |Sep low C = 9.4 |Oct low C = 1.0 |Nov low C = -10.4 |Dec low C = -20.9 |year low C = -1.8 |Jan record low C = -40.0 |Feb record low C = -35.1 |Mar record low C = -28.9 |Apr record low C = -15.1 |May record low C = -3.1 |Jun record low C = 2.2 |Jul record low C = 6.8 |Aug record low C = 4.9 |Sep record low C = -3.3 |Oct record low C = -15.6 |Nov record low C = -27.7 |Dec record low C = -38.1 |year record low C = -40.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 13 |Feb precipitation mm = 12 |Mar precipitation mm = 22 |Apr precipitation mm = 37 |May precipitation mm = 70 |Jun precipitation mm = 84 |Jul precipitation mm = 137 |Aug precipitation mm = 143 |Sep precipitation mm = 85 |Oct precipitation mm = 48 |Nov precipitation mm = 26 |Dec precipitation mm = 19 |year precipitation mm = 696 |Jan snow depth cm = 14 |Feb snow depth cm = 16 |Mar snow depth cm = 12 |Apr snow depth cm = 1 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 1 |Nov snow depth cm = 5 |Dec snow depth cm = 10 |year snow depth cm = 16 |Jan humidity = 75 |Feb humidity = 72 |Mar humidity = 68 |Apr humidity = 63 |May humidity = 65 |Jun humidity = 74 |Jul humidity = 79 |Aug humidity = 83 |Sep humidity = 78 |Oct humidity = 67 |Nov humidity = 69 |Dec humidity = 73 |year humidity = 72 |Jan rain days = 0 |Feb rain days = 0 |Mar rain days = 1 |Apr rain days = 10 |May rain days = 16 |Jun rain days = 15 |Jul rain days = 15 |Aug rain days = 17 |Sep rain days = 15 |Oct rain days = 11 |Nov rain days = 2 |Dec rain days = 0 |year rain days = 102 |Jan snow days = 14 |Feb snow days = 11 |Mar snow days = 11 |Apr snow days = 6 |May snow days = 1 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0.1 |Oct snow days = 4 |Nov snow days = 12 |Dec snow days = 14 |year snow days = 73 |Jan sun = 147 |Feb sun = 181 |Mar sun = 231 |Apr sun = 213 |May sun = 242 |Jun sun = 262 |Jul sun = 248 |Aug sun = 217 |Sep sun = 212 |Oct sun = 189 |Nov sun = 159 |Dec sun = 145 |year sun = 2446 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda" /> |date=2010 |source 2 = NOAA (нар, 1961–1990)<ref name="NOAA">{{cite web |title=Habarovsk/Novy (Khabarovsk) Climate Normals 1961–1990 |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/31735.TXT |access-date=2026-05-30 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |archive-date=2022-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125000605/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/31735.TXT |url-status=dead }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Khabarovsk|Хабаровск}} {{Wiktionary}} * [http://www.khb.ru/ www.khb.ru] * [http://www.khv.ru/ www.khv.ru] == Эх сурвалж == {{reflist}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Хабаровск| ]] [[Ангилал:Хабаровскийн хязгаарын суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Эдийн засгийн онцгой бүс]] [[Ангилал:1858 онд байгуулагдсан]] bcy1ejo9f8edpivq329urzf5l82lvi1 0 27206 857486 768127 2026-05-30T13:54:30Z Enkhsaihan2005 64429 857486 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Өвөр Байгалын хязгаарын хот}} {{Инфобокс Оросын суурин |mn_name=Чита |ru_name= |other_name=Шэтэ |other_lang=Буриад |image_skyline=Коллаж Чита.jpg |image_caption= |coordinates = {{coord|52|03|N|113|28|E|display=inline,title}} |map_label_position=right |image_coa=Coat of arms of Chita (Zabaykalsky Krai).svg |coa_caption= |image_flag=Flag of Chita (Chita oblast).svg |flag_caption= |anthem= |anthem_ref= |holiday= |holiday_ref= |federal_subject=[[Өвөр Байгалын хязгаар]] |federal_subject_ref=<ref name="Ref468" /> |adm_district_jur=[[Чита дүүрэг]] |adm_district_jur_ref=<ref name="Ref468" /> |adm_ctr_of1=[[Өвөр Байгалын хязгаар]] |adm_ctr_of1_ref=<ref name="Ref468" /> |adm_ctr_of2=Чита дүүрэг |adm_ctr_of2_ref=<ref name="Ref468" /> |inhabloc_cat=Хот |inhabloc_cat_ref=<ref name="Ref468" /> |inhabloc_type= |inhabloc_type_ref= |urban_okrug_jur=Чита хотын тойрог |urban_okrug_jur_ref=<ref name="Ref469">Law #316-ZZK</ref> |mun_admctr_of=Чита хотын тойрог |mun_admctr_of_ref=<ref name="Ref469">Law #316-ZZK</ref> |leader_title=Хотын дарга |leader_title_ref= |leader_name=Евгений Ярилов |leader_name_ref= |representative_body= |representative_body_ref= |area_of_what= |area_as_of= |area_km2= |area_km2_ref= |pop_2010census=324444 |pop_2010census_rank=56-д |pop_2010census_ref=<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> |pop_density= |pop_density_as_of= |pop_density_ref= |pop_latest= |pop_latest_date= |pop_latest_ref= |established_date=1653 |established_title= |established_date_ref=<ref name="Founded" /> |current_cat_date=7 сарын&nbsp;11, 1851 |current_cat_date_ref= |prev_name1= |prev_name1_date= |prev_name1_ref= |postal_codes=672000–672051 |postal_codes_ref= |dialing_codes=3022 |dialing_codes_ref= |website=http://www.admin.chita.ru |website_ref= }} '''Чит''' ({{lang-bxr|Шэтэ}} ; {{lang-ru|Чита}}) бол [[ОХУ]]-ын [[Өвөр Байгалын хязгаар]] болон Чита дүүргийн төв, [[Сибирийн төмөр зам]]ын чухал өртөө бүхий Чита голын эрэг дээр оршиж буй [[хот]] юм. Дэвсгэр нутгийн талбай — 534 км², хотын хүн ам— 333 679 (2023 он). Эрчим хүчний болон хүнсний аж үйлдвэрлэлтэй. == Түүх == 1660-1670 оны орчим суурин болж байгуулагдсан гэж үздэг. 1851 онд энэ нь хотын статусыг авч, Өвөрбайгалийн бүс нутгийн төв болж, Транс-Байгалийн казакуудын армийн захиргаа энд байрладаг байв. 1897 онд Чита хотоор дамжин [[Транс-Сибирийн төмөр зам|Транссибирийн төмөр зам]] баригдсан. 1899 оны 7-р сарын 15 -нд одоогийн өртөөний барилгын суурийг тавьж, Чита-Сретенск төмөр замын хэсгийн дагуу хөдөлгөөн эхэлсэн байна. 1900 онд төмөр зам баригдаж дууссаны дараа Чита нь Өвөрбайгалийн хамгийн том тээврийн төв, аж үйлдвэрийн төв болсон ажээ. 1905 оны Оросын хувьсгалын үеэр энэ хотод [[Читийн Бүгд Найрамдах Улс]] байгуулагдаж байжээ. Чита хот 1930 онд байгуулагдсан бөгөөд 1995 оны 4-р сараас олон улсын статустай болсон "Кадала" нисэх онгоцны буудалтай. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Чита (1991–2020, туйлын үе 1890–одоо) |width = auto |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 0.4 |Feb record high C = 7.4 |Mar record high C = 21.1 |Apr record high C = 29.3 |May record high C = 34.6 |Jun record high C = 38.8 |Jul record high C = 38.0 |Aug record high C = 40.6 |Sep record high C = 30.9 |Oct record high C = 22.7 |Nov record high C = 12.7 |Dec record high C = 5.0 |year record high C = |Jan high C = -17.2 |Feb high C = -9.5 |Mar high C = 0.0 |Apr high C = 9.7 |May high C = 18.2 |Jun high C = 24.9 |Jul high C = 26.7 |Aug high C = 23.7 |Sep high C = 16.8 |Oct high C = 7.0 |Nov high C = -6.0 |Dec high C = -15.7 |year high C = 6.6 |Jan mean C = −24.6 |Feb mean C = −18.3 |Mar mean C = −8.1 |Apr mean C = 2.2 |May mean C = 10.2 |Jun mean C = 17.1 |Jul mean C = 19.5 |Aug mean C = 16.6 |Sep mean C = 9.2 |Oct mean C = -0.1 |Nov mean C = -12.5 |Dec mean C = −22.1 |year mean C = -0.9 |Jan low C = -30.4 |Feb low C = -25.9 |Mar low C = -16.0 |Apr low C = -5.0 |May low C = 2.2 |Jun low C = 9.2 |Jul low C = 12.7 |Aug low C = 10.4 |Sep low C = 2.7 |Oct low C = -6.0 |Nov low C = -18.0 |Dec low C = -27.4 |year low C = -7.6 |Jan record low C = -49.6 |Feb record low C = -48.0 |Mar record low C = -45.3 |Apr record low C = -29.6 |May record low C = -13.3 |Jun record low C = -5.4 |Jul record low C = 0.1 |Aug record low C = -3.0 |Sep record low C = -10.8 |Oct record low C = -33.1 |Nov record low C = -41.1 |Dec record low C = -47.8 |year record low C = -49.6 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 3 |Feb precipitation mm = 2 |Mar precipitation mm = 4 |Apr precipitation mm = 12 |May precipitation mm = 27 |Jun precipitation mm = 59 |Jul precipitation mm = 88 |Aug precipitation mm = 85 |Sep precipitation mm = 41 |Oct precipitation mm = 10 |Nov precipitation mm = 5 |Dec precipitation mm = 5 |year precipitation mm = 341 |Jan snow depth cm = 7 |Feb snow depth cm = 7 |Mar snow depth cm = 2 |Apr snow depth cm = 1 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 3 |Dec snow depth cm = 6 |year snow depth cm = 7 |Jan humidity = 76 |Feb humidity = 72 |Mar humidity = 59 |Apr humidity = 47 |May humidity = 46 |Jun humidity = 58 |Jul humidity = 68 |Aug humidity = 73 |Sep humidity = 66 |Oct humidity = 61 |Nov humidity = 70 |Dec humidity = 77 |year humidity = 64 |Jan rain days = 0 |Feb rain days = 0 |Mar rain days = 1 |Apr rain days = 5 |May rain days = 11 |Jun rain days = 16 |Jul rain days = 18 |Aug rain days = 17 |Sep rain days = 13 |Oct rain days = 5 |Nov rain days = 0.2 |Dec rain days = 0 |year rain days = 86 |Jan snow days = 15 |Feb snow days = 9 |Mar snow days = 8 |Apr snow days = 7 |May snow days = 3 |Jun snow days = 0.03 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 1 |Oct snow days = 7 |Nov snow days = 11 |Dec snow days = 15 |year snow days = 76 |Jan sun = 139 |Feb sun = 179 |Mar sun = 239 |Apr sun = 242 |May sun = 277 |Jun sun = 279 |Jul sun = 247 |Aug sun = 226 |Sep sun = 212 |Oct sun = 190 |Nov sun = 134 |Dec sun = 108 |year sun = 2472 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name=pogoda>{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/30758.htm | title = Weather and Climate-The Climate of Chita | language = ru | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | access-date =2026-05-30 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20160425171651/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/30758.htm | archive-date = 2016-04-25 | df = mdy-all}}</ref> |source 2 = NOAA (нар, 1961–1990)<ref name=NOAA>{{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/30758.TXT | title = Cita/Kadala (Chita) Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-05-30 | url-status = live | archive-url = http://archive.wikiwix.com/cache/20160412193243/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/RA/30758.TXT | archive-date = 2016-04-12 | df = mdy-all}}</ref> }} == Хамтрагч хотууд == Чита хотын хамтран ажилладаг хотуудад: * {{CHN|#}} [[Хайлаар]], Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс, 1992 оноос хойш * {{JPN|#}} [[Чита (Айчи)|Чита]], Япон Улс, 1994 оноос хойш * {{MNG|#}} [[Чойбалсан хот|Чойбалсан]], Монгол Улс, 1995 оноос хойш * {{USA|#}} [[Абилин (Техас)|Абилин]], Америкийн Нэгдсэн Улс, 1996 оноос хойш * {{CHN|#}} [[Манжуур (хот)|Манжуур]], Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс, 1999 оноос хойш == Цахим холбоос == {{Commonscat|Chita, Zabaykalsky Krai|Чита}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20171104034420/http://www.admin.chita.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references /> {{Сибирийн холбооны тойрог}} [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Өвөр Байгалын хязгаарын суурин]] [[Ангилал:Эдийн засгийн онцгой бүс]] 3lz01k6mzsgtiiaox78sv5qumxteu45 0 27391 857487 799915 2026-05-30T13:55:53Z Enkhsaihan2005 64429 857487 wikitext text/x-wiki {{short description|Оросын Татарстаны нийслэл}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин |mn_name=Казань |ru_name= |loc_name1=Казан |loc_lang1=Татар |loc_name2= |loc_lang2= |loc_name3= |loc_lang3= |loc_name4= |loc_lang4=|other_name=|other_lang= |image_skyline ={{multiple image | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 266 | caption_align = center | image1 = Дворец земледельцев2.jpg | caption1 = [[:ru:Дворец земледельцев|Газар тариалангийн ордон]] болон [[:ru:Дворцовая площадь (Казань)|Ордны талбай]] | image2 = Kazan Kremlin. Spasskaya Tower P8111872 2200.jpg | caption2 = [[Спасскийн цамхаг (Казанийн кремль)|Спасскийн цамхаг]] | image3 = Kazan Kremlin. Qolşärif Mosque P8111875 2200.jpg | caption3 = [[Кул-Шариф|Кул-Шариф сүм]] | image4 = Kazan Kremlin P8111944 2200.jpg | caption4 = [[Сююмбике цамхаг]] | image5 = Ансамбль церкви Богоявления.jpg | caption5 = [[Бауманы гудамж, Казань|Бауманы гудамж]] | image6 = К Кремлю со стороны вокзала.jpg | caption6 = [[Казанийн кремль|Казанийн кремлийн]] үзэмж | color = white }} |image_map= |pushpin_map=Орос Татарстан#Орос#Европ |coordinates={{coord|55|47|47|N|49|06|32|E|display=inline,title}} |image_flag=Flag of Kazan.svg |flag_caption= |image_coa=Coat of Arms of Kazan (Tatarstan).svg |coa_caption=|anthem=|anthem_ref= |holiday=8 сарын 30 |holiday_ref=<ref>{{Cite web |title=Republic of Tatarstan |url=http://kgmu.kcn.ru/english/about_kazan.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091208013913/http://kgmu.kcn.ru/english/about_kazan.html |archive-date=8 December 2009}}</ref> <!-- administrative status -->|federal_subject=[[Татарстан]]|federal_subject_ref=<ref name="Ref1500" />|adm_district_jur=|adm_district_jur_ref=|adm_inhabloc_jur=Казан [[Холбооны субъектийн чанартай хот|бүгд найрамдах улсын чанартай хот]]|adm_inhabloc_jur_ref=<ref name="Ref1500" />|adm_citydistrict_jur=|adm_citydistrict_type=|adm_citydistrict_jur_ref=|adm_selsoviet_jur=|adm_selsoviet_type=|adm_selsoviet_jur_ref=|capital_of=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс|capital_of_ref=<ref>{{Cite web |title=Welcome to the Republic of Tatarstan |url=http://tatarstan.ru/eng/about/welcome.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170916225234/http://tatarstan.ru/eng/about/welcome.htm |archive-date=16 September 2017 |access-date=8 May 2018 |website=tatarstan.ru}}</ref>|adm_ctr_of1=Казан бүгд найрамдах улсын чанартай хот|adm_ctr_of1_ref=<ref name="Ref1500" />|adm_ctr_of2=|adm_ctr_of2_ref=|adm_ctr_of3=|adm_ctr_of3_ref=|inhabloc_cat=City|inhabloc_cat_ref=<ref name="Ref1500" />|inhabloc_type=Бүгд найрамдах улсын чанартай хот|inhabloc_type_ref=<ref name="Ref1500" /> <!-- municipal status -->|mun_district_jur=|mun_district_jur_ref=|urban_okrug_jur=Казан хотын тойрог|urban_okrug_jur_ref=<ref name="Ref894" />|urban_settlement_jur=|urban_settlement_jur_ref=|rural_settlement_jur=|rural_settlement_jur_ref=|inter_settlement_territory=|inter_settlement_territory_ref=|mun_admctr_of1=Казан хотын тойрог|mun_admctr_of1_ref=<ref name="Ref894" />|mun_admctr_of2=|mun_admctr_of2_ref=|leader_title=Mayor|leader_title_ref=<ref name="Mayor">{{Cite web|url=http://www.metshin.ru/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110903062131/http://www.metshin.ru/|url-status=dead|title=Official website of the Mayor of Kazan|archivedate=3 September 2011}}</ref>|leader_name=[[Ильсур Метшин]]|leader_name_ref=<ref name="Mayor" />|representative_body=[[Казан хотын дум|Хотын Дум]]|representative_body_ref=<ref name="RepBody">Official website of Kazan. {{Webarchiv|url=http://www.kzn.ru/gorduma |wayback=20120304073318 |text=Kazan City Duma |archiv-bot=2024-01-15 10:51:24 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304073318/http://kzn.ru/gorduma |date=4 March 2012 }} {{in lang|ru}}</ref> <!-- statistics -->|elevation_m=|area_km2=425.3|area_km2_ref=<ref name="GKS">площадь собственно города, [http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst92/DBInet.cgi Федеральная служба государственной статистики] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131115054002/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst92/DBInet.cgi |date=15 November 2013 }}</ref>|pop_2010census=1143535|pop_2010census_rank=8th|pop_2010census_ref=<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> <!-- unused, see talk page |pop_latest=1257391 |pop_latest_date=2020 |pop_latest_ref={{fact|date=January 2022}} --> |population_demonym= |time_zone_ref=<!-- history --> |established_date=1005 |established_title= |established_date_ref=<ref name="Foundation" /> |current_cat_date= |current_cat_date_ref= |abolished_date= |abolished_date_ref=<!-- misc --> |postal_codes=420xxx |postal_codes_ref=<ref>{{Cite web |title=Kazan Russia – a thousand-year Russian city travel guide |url=http://aboutkazan.com/ |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20070828022156/http://aboutkazan.com/ |archive-date=28 August 2007 |access-date=8 May 2018 |website=aboutkazan.com}}</ref>|dialing_codes=843|dialing_codes_ref=<ref>{{Cite web |title=Current Local Time in Kazan, Russia |url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=354 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209215458/http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=354 |archive-date=9 February 2014 |access-date=8 May 2018 |website=timeanddate.com}}</ref> |website=http://www.kzn.ru/ }} '''Казань''' ({{lang-ru|Казань}} ; [[Татар хэл|тат.]] ''Казан'') бол эртнээс түүхтэй, одоогийн [[Оросын Холбооны Улс|Оросын]] холбооны улсын бүрэлдэхүүн ордог—[[Татарстан|Бүгд Найрамдах Татарстан Улс]]ын [[нийслэл]], [[саятан хот]] юм. [[Ижил мөрөн]], Казань гол хоёрын бэлчирт 425.3 км² газар эзлэн байршсан Казаньд [[2010]] онд 1.16 сая хүн оршин сууж байсан. Тиймээс Орост [[ОХУ-ын 50 том хот|8-р олон]], [[Ижилийн эдийн засгийн бүс]]т 2-р олон ([[Самара|Самарын]] ард) хүнтэй хот юм байна.<ref name="habitancy">{{cite web|url=http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/pril4.xls|title=Города с численностью населения 100 тысяч человек и более|publisher=Росстат|accessdate=2011-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110830205109/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/pril4.xls|archivedate=2011-08-30|url-status=dead}}</ref> Энэ хотынхноос [[Орос үндэстэн|Орос]] (48,6 %), [[Татар хүмүүс|Татар]] (47,6 %) хүмүүс тэнцүүхэн тоотой байдаг бол өөр зуу гаран ястан үндэстний төлөөлөл цөөн хувийг нь нөхдөг.<ref>[http://www.tatstat.ru/VPN2010/DocLib8/%D0%BD%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.pdf Национальный состав населения Республики Татарстан]</ref> ==Нэр== [[Монгол хэл]]нээ ''Казань'', ''Казан'' гэж 2 янз бичигдэнэ. [[Татар хэл|Татар]] (н≠ң), [[Англи хэл|Англи]] хэлний бичиг (n≠ng) шиг /n/ /ŋ/ хоёр авиа ялгаатай тэмдэглэгддэг [[Монгол бичиг|худам монгол]] бичигт ''Казан'' (сүүл «н»-тэй) гэж бичнэ. Харин дээрх ялгаагүйгээрээ [[Орос хэл|орос]] бичиг шиг тул [[Монголын кирилл бичиг|кирилл монгол]]оор [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|оростой]] адил ''Казань'' гэж бичнэ. Орост ''Каза́нь'' гэх учир (а́=аа) монголоор ''Казаань'' (монг-бичигт ''Казаан'') гэж дуудна. == Түүх == Казань хотыг 1005 онд [[Ижилийн Булгарчууд]] үүсгэн байгуулжээ. 13-р зуунд [[Алтан Орд|Алтан Ордны Улс]] тус хотыг эзлэн авснаар Ижилийн Булгарчууд тусгаар тогтнолоо алдав. [[Монголчууд]]ын ноёрхол унаснаар 1393 оноос эхлэн [[Казанийн ханлиг]] (ойролцоогоор 1437-1552 он) үүсэх нөхцлийг бүрдүүлэв. Исламын ханлигийн нийслэл учраас Казань нь 15-р зууны дундуур чухал худалдаа ба гар урчуудын төв болон хөгжив. Олон арван жил үргэлжилсэн [[Москва-Казанийн дайн]] 1552 онд оросын их гүн [[IV Иван|Догшин Иван]] тус хотыг эзэлснээр дуусгавар болов. Казань нь [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос гүрний]] анхны орос биш хот болон нэгджээ. Үүгээр Казань нь оросын [[олон үндэстний улс]]ын эхлэл цэг болжээ. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт|location = Казань (1991–2020, туйлын үе 1812–одоо) | collapsed = | metric first = y | single line = y | width = auto | Jan record high C = 4.5 | Feb record high C = 5.6 | Mar record high C = 15.8 | Apr record high C = 29.5 | May record high C = 33.5 | Jun record high C = 37.5 | Jul record high C = 38.9 | Aug record high C = 39.0 | Sep record high C = 32.3 | Oct record high C = 23.4 | Nov record high C = 15.0 | Dec record high C = 6.1 | year record high C = 39.0 | Jan high C = -7.1 | Feb high C = -6.3 | Mar high C = 0.3 | Apr high C = 10.5 | May high C = 19.7 | Jun high C = 23.6 | Jul high C = 25.8 | Aug high C = 23.5 | Sep high C = 16.8 | Oct high C = 8.5 | Nov high C = -0.3 | Dec high C = -5.4 | year high C = 9.1 | Jan mean C = -10.0 | Feb mean C = -9.7 | Mar mean C = -3.3 | Apr mean C = 5.8 | May mean C = 14.0 | Jun mean C = 18.3 | Jul mean C = 20.5 | Aug mean C = 18.3 | Sep mean C = 12.3 | Oct mean C = 5.3 | Nov mean C = -2.5 | Dec mean C = -8.0 | year mean C = 5.1 | Jan low C = -12.8 | Feb low C = -12.7 | Mar low C = -6.5 | Apr low C = 1.9 | May low C = 9.0 | Jun low C = 13.5 | Jul low C = 15.8 | Aug low C = 13.9 | Sep low C = 8.7 | Oct low C = 2.7 | Nov low C = -4.5 | Dec low C = -10.5 | year low C = 1.5 | Jan record low C = -46.8 | Feb record low C = -39.9 | Mar record low C = -31.7 | Apr record low C = -27.2 | May record low C = -6.5 | Jun record low C = -1.4 | Jul record low C = 2.6 | Aug record low C = 1.0 | Sep record low C = -5.4 | Oct record low C = -23.4 | Nov record low C = -36.6 | Dec record low C = -43.9 | year record low C = -46.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 46 | Feb precipitation mm = 37 | Mar precipitation mm = 38 | Apr precipitation mm = 34 | May precipitation mm = 38 | Jun precipitation mm = 57 | Jul precipitation mm = 62 | Aug precipitation mm = 55 | Sep precipitation mm = 50 | Oct precipitation mm = 54 | Nov precipitation mm = 45 | Dec precipitation mm = 50 | year precipitation mm = 566 | Jan snow depth cm = 30 | Feb snow depth cm = 42 | Mar snow depth cm = 44 | Apr snow depth cm = 9 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 0 | Nov snow depth cm = 5 | Dec snow depth cm = 16 | year snow depth cm = 44 | Jan rain days = 3 | Feb rain days = 2 | Mar rain days = 4 | Apr rain days = 11 | May rain days = 15 | Jun rain days = 18 | Jul rain days = 16 | Aug rain days = 16 | Sep rain days = 18 | Oct rain days = 17 | Nov rain days = 10 | Dec rain days = 5 | year rain days = 135 | Jan snow days = 26 | Feb snow days = 22 | Mar snow days = 16 | Apr snow days = 6 | May snow days = 1 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 1 | Oct snow days = 7 | Nov snow days = 20 | Dec snow days = 24 | year snow days = 123 | Jan humidity = 84 | Feb humidity = 80 | Mar humidity = 76 | Apr humidity = 67 | May humidity = 58 | Jun humidity = 65 | Jul humidity = 68 | Aug humidity = 70 | Sep humidity = 75 | Oct humidity = 80 | Nov humidity = 85 | Dec humidity = 84 | year humidity = 74 | Jan sun = 35.6 | Feb sun = 71.9 | Mar sun = 144.4 | Apr sun = 213.0 | May sun = 290.1 | Jun sun = 308.6 | Jul sun = 316.1 | Aug sun = 253.0 | Sep sun = 156.3 | Oct sun = 78.0 | Nov sun = 32.9 | Dec sun = 21.4 | year sun = | source 1 = Погода и Климат<ref name="Pogoda i Klimat">{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/27595.htm|title= Climate Kazan'|access-date=2026-05-30|publisher=Pogoda.ru.net}}</ref> |source 2 = [[NOAA]]<ref name="NOAA">{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/Kazan_27595.csv|title= KAZAN' 1991–2020|access-date=2026-05-30|publisher=NOAA}}</ref> }} ==Үзэсгэлэн== <gallery> Зураг:Blagoveštenjski sabor - Kazanj.JPG|Казань хэрэмний дотор талд байдаг авралын зар тараах цогчин дуган Зураг:Nefaz 5299.jpg|Хотын тээврийн улаан [[автобус]] Зураг:Kazan NASA.PNG|Эгц дээрээс харагдах хот Зураг:Tsentralny Kazan.jpg|Төв цэнгэлдэх хүрээлэн </gallery> ==Мөн үзэх== * [[Казанийн метро]] == Цахим холбоос == {{Commons|Qazan - Казан - Казань|Казань}} * [http://www.mojgorod.ru/r_tatarstan/kazan/index.html Казань хотын тухай] == Эш татсан холбоос == {{reflist}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Ижил мөрний суурин]] [[Ангилал:Казань| ]] [[Ангилал:Оросын ислам]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Татарстаны суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] ozgjmz8jx95aifkbgfv0wxii47wb5o9 0 27393 857488 799600 2026-05-30T13:58:46Z Enkhsaihan2005 64429 857488 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Астрахань мужийн засаг захиргааны төв}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Астрахань | ru_name = | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2/2/2/2 |border = infobox |total_width = 250 |caption_align = center |image1 = Astrakhan - Russia.jpg |caption1 = Астраханийн үзэмж |image2 = Астрахань Кремль 23 февраля 2017 02.jpg |caption2 = Успенскийн сүм |image3 = Astrakhan Stock Exchange Building P5101172 2475.jpg |caption3 = Астраханийн хөрөнгийн бирж |image5 = Astrakhan P5090930 2200.jpg |caption5 = Никольскийн гудамж |image6 = Астраханский кремль.jpg |caption6 = [[Астраханийн Кремль|Астраханийн Кремлийн]] үзэмж |color = white }} | coordinates = {{Coord|46|21|00|N|48|02|06|E|display=inline,title}} | map_label_position = left | image_coa = Coat of Arms of Astrakhan.svg | pushpin_map=Орос Астрахань муж#Европын Орос#Каспийн тэнгис#Орос | coa_caption = | image_flag = Flag of Astrakhan.svg | flag_caption = | anthem = [[Астраханийн дуулал]] | anthem_ref = <ref name="Anthem">Decision #123</ref> | holiday = 9 сарын 3-р ням гараг | holiday_ref = <ref name="Holiday">Charter of Astrakhan, Article&nbsp;6</ref> | federal_subject = [[Astrakhan Oblast]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref323" /> | adm_city_jur=Астрахань [[холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн чанартай хот]] | adm_city_jur_ref = <ref name="Ref323" /> | adm_ctr_of1 = [[Астрахань муж]] | adm_ctr_of1_ref = <ref name="AdmCtr" /> | adm_ctr_of2 = Астрахань мужийн чанартай хот | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref323" /> | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref323" /> | urban_okrug_jur = Астрахань хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref324" /> | mun_admctr_of = Астрахань хотын тойрог | mun_admctr_of_ref = <ref name="Ref324" /> | leader_title = Тэргүүн | leader_title_ref = <ref name="HeadTitle">Charter of Astrakhan, Article&nbsp;32</ref> | leader_name = Олег Полумордвинов | leader_name_ref = <ref name="Head">Official website of Astrakhan. [http://administration.astrgorod.ru/%D0%BC%D1%8D%D1%80-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8-0 Head of the City Administration] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150509012743/http://administration.astrgorod.ru/%D0%BC%D1%8D%D1%80-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8-0 |date=May 9, 2015 }} {{in lang |ru}}</ref> | representative_body = [[Астрахань хотын дум|Хотын дум]] | representative_body_ref = <ref name="Legis">Charter of Astrakhan, Article&nbsp;35</ref> | area_of_what = | area_km2 = 208.70 | area_km2_ref = <ref name="Area">Russian Institute of Urban Planning. [http://astrakhan.urbanistika.ru/doc/doc43_1.pdf Генеральный план города Астрахань. Основные технико-экономические показатели.] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131002011332/http://astrakhan.urbanistika.ru/doc/doc43_1.pdf |date=October 2, 2013 }} (''General Plan of the City of Astrakhan. Main Technical Economical Measures''). {{in lang |ru}}</ref> | pop_2010census = 520339 | pop_2010census_rank = 33-т | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_density = | pop_density_as_of = | pop_density_ref = | pop_latest = 530900 | pop_latest_date = 1 сар, 2014 | pop_latest_ref = <ref name="2014Est">Astrakhan Oblast Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]]. [http://astrastat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/astrastat/resources/63e896004e5eacfea457ed3a7deadf49/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+2009-2013.pdf Население] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160305094513/http://astrastat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/astrastat/resources/63e896004e5eacfea457ed3a7deadf49/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+2009-2013.pdf |date=March 5, 2016 }} (''Population'') {{in lang |ru}}</ref> | established_date = 1558 | established_title = | established_date_ref = <ref name="gr" /> | current_cat_date = 1717 | current_cat_date_ref = <ref name="gr" /> | prev_name1 = | prev_name1_date = | prev_name1_ref = | postal_codes = 414000, 414004, 414006, 414008, 414009, 414011–414019, 414021, 414022, 414024–414026, 414028–414030, 414032, 414038, 414040–414042, 414044–414046, 414050–414052, 414056, 414057, 414700, 414890, 414899, 414950, 414960, 414961, 414999 | dialing_codes = 8512 | dialing_codes_ref = | website = http://www.astrgorod.ru }} [[Оросын Холбооны Улс|Оросын]] холбооны нэгж—[[Астрахань муж]]ийн төв '''Астрахань''' (Астархань; {{lang-ru|А́страхань}}; {{lang-tt|Әстерхан}}; {{lang-kk|Астрақан}}) [[хот]] [[Москва]]гаас зүүн урд зүгт 1500 км зайнд [[Ижил мөрөн]] [[Каспийн тэнгис]]т садран цутгах адагт байрладаг. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Астрахань (1991–2020, туйлын үе 1837–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 14.2 |Feb record high C = 17.1 |Mar record high C = 27.5 |Apr record high C = 32.0 |May record high C = 36.8 |Jun record high C = 40.6 |Jul record high C = 41.0 |Aug record high C = 40.8 |Sep record high C = 38.0 |Oct record high C = 29.9 |Nov record high C = 21.6 |Dec record high C = 16.4 |year record high C = 41.0 |Jan high C = -0.1 |Feb high C = 1.5 |Mar high C = 8.8 |Apr high C = 17.6 |May high C = 24.7 |Jun high C = 30.1 |Jul high C = 32.6 |Aug high C = 31.4 |Sep high C = 24.6 |Oct high C = 16.8 |Nov high C = 7.3 |Dec high C = 1.3 |year high C = 16.4 |Jan mean C = -3.6 |Feb mean C = -3.0 |Mar mean C = 3.2 |Apr mean C = 11.3 |May mean C = 18.5 |Jun mean C = 23.8 |Jul mean C = 26.1 |Aug mean C = 24.6 |Sep mean C = 18.0 |Oct mean C = 10.9 |Nov mean C = 3.1 |Dec mean C = -1.8 |year mean C = 10.9 |Jan low C = -6.5 |Feb low C = -6.5 |Mar low C = -1.0 |Apr low C = 5.9 |May low C = 12.7 |Jun low C = 17.7 |Jul low C = 19.9 |Aug low C = 18.3 |Sep low C = 12.5 |Oct low C = 6.3 |Nov low C = -0.1 |Dec low C = -4.5 |year low C = 6.2 |Jan record low C = -31.8 |Feb record low C = -33.6 |Mar record low C = -26.9 |Apr record low C = -8.9 |May record low C = -1.1 |Jun record low C = 5.4 |Jul record low C = 10.1 |Aug record low C = 6.1 |Sep record low C = -2.0 |Oct record low C = -10.5 |Nov record low C = -25.8 |Dec record low C = -29.9 |year record low C = -33.6 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 15 |Feb precipitation mm = 12 |Mar precipitation mm = 17 |Apr precipitation mm = 25 |May precipitation mm = 28 |Jun precipitation mm = 25 |Jul precipitation mm = 22 |Aug precipitation mm = 17 |Sep precipitation mm = 16 |Oct precipitation mm = 19 |Nov precipitation mm = 17 |Dec precipitation mm = 18 |year precipitation mm = 231 |Jan snow depth cm = 2 |Feb snow depth cm = 2 |Mar snow depth cm = 1 |Apr snow depth cm = 0 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 0 |Dec snow depth cm = 1 |year snow depth cm = 2 |Jan rain days = 8 |Feb rain days = 6 |Mar rain days = 7 |Apr rain days = 11 |May rain days = 12 |Jun rain days = 11 |Jul rain days = 10 |Aug rain days = 9 |Sep rain days = 9 |Oct rain days = 9 |Nov rain days = 12 |Dec rain days = 10 |year rain days = 114 |Jan snow days = 14 |Feb snow days = 12 |Mar snow days = 7 |Apr snow days = 0.4 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0 |Nov snow days = 6 |Dec snow days = 12 |year snow days = 51 |Jan humidity = 84 |Feb humidity = 80 |Mar humidity = 73 |Apr humidity = 63 |May humidity = 61 |Jun humidity = 58 |Jul humidity = 58 |Aug humidity = 59 |Sep humidity = 66 |Oct humidity = 74 |Nov humidity = 83 |Dec humidity = 86 |year humidity = 70 |Jan sun = 87 |Feb sun = 106 |Mar sun = 163 |Apr sun = 226 |May sun = 293 |Jun sun = 316 |Jul sun = 332 |Aug sun = 309 |Sep sun = 252 |Oct sun = 181 |Nov sun = 84 |Dec sun = 58 |year sun = 2407 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{Cite web |title=Pogoda.ru.net (Weather and Climate-The Climate of Astrakhan) |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/34880.htm |access-date=2026-05-30 |publisher=Цаг агаар ба уур амьсгал |language=ru}}</ref> |source 2 = NOAA (нар, 1961–1990)<ref name="NOAA ">{{Cite web |title=Astrahan (Astrakhan) Climate Normals 1961–1990 |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/RE/34880.TXT |access-date=2026-05-30 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]}}</ref> |date=2010 }} == Зургийн цомог == <gallery perrow="12" widths="200" heights="200"> Файл:Белая Мечеть, фасад.jpg Файл:Белая Мечеть с западной стороны.jpg Файл:Зеленая мечеть.jpg Файл:Исламский колледж.jpg Файл:Черная мечеть.jpg Файл:Центральная мечеть Астрахани.jpg| Файл:Доска на Красной мечети.jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{Commons|Астрахань}} * [http://www.astrakhan.ws/ www.astrakhan.ws] == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Астрахань| ]] [[Ангилал:Астрахань мужийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Ижил мөрний суурин]] [[Ангилал:Оросын боомт]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын хот]] 6hzlbj2gw1mc7bblh7hy6082nqwrcj9 0 27394 857489 854394 2026-05-30T14:02:46Z Enkhsaihan2005 64429 857489 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Алтайн хязгаарын хот}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин |mn_name = Барнаул |ru_name = |image_skyline = Barnaul Skyline 2007.jpg |image_caption = |coordinates = {{coord|53|20|55|N|83|46|35|E|display=inline,title}} |map_label_position = right |image_coa =Ceremonial Coat of Arms of Barnaul.svg |image_flag = Flag of Barnaul (2021).jpg |anthem = ''Байхгүй'' |anthem_ref = <ref name="Anthem">According to Article&nbsp;5 of the Charter of Barnaul, the [http://barnaul.org/gorod/doc123_2 official symbols of the city] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170224212028/http://barnaul.org/gorod/doc123_2/|date=24 February 2017}} include only a flag and a coat of arms.</ref> |holiday = 8 эсвэл 9 сарын аль нэг амралтын өдөр |holiday_ref = <ref name="CharterHist" /> |federal_subject = [[Алтайн хязгаар]] |federal_subject_ref = <ref name="AltaiK_adm" /> |adm_city_jur = [[холбооны субъектийн чанартай хот|Хязгаарын чанартай Барнаул хот]] |adm_city_jur_ref = <ref name="AltaiK_adm" /> |adm_ctr_of1 = [[Алтайн хязгаар]] |adm_ctr_of1_ref=<ref name="AdmCtr" /> |adm_ctr_of2 = Хязгаарын чанартай Барнаул хот |adm_ctr_of2_ref = <ref name="AltaiK_adm" /> |inhabloc_cat = Хот |inhabloc_cat_ref = <ref name="AltaiK_adm" /> |inhabloc_type = |inhabloc_type_ref = |urban_okrug_jur=Барнаул хотын тойрог |urban_okrug_jur_ref = <ref name="AltaiKBarnaul_mun" /> |mun_admctr_of = Барнаул хотын тойрог |mun_admctr_of_ref = <ref name="AltaiKBarnaul_mun" /> |leader_title = Тэргүүн |leader_title_ref = <ref name="Head">Charter of Barnaul, Article&nbsp;46</ref> |leader_name = Вячеслав Франк |leader_name_ref = |representative_body = Хотын дум |representative_body_ref = <ref name="Legis">Charter of Barnaul, Article&nbsp;37</ref> |area_of_what = |area_as_of = |area_km2 = 940 |area_km2_ref = <ref name="Geo">Official website of Barnaul. [http://barnaul.org/gorod/vchera_i_segodnya/geografiya Geography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170602042143/http://barnaul.org/gorod/vchera_i_segodnya/geografiya/ |date=2 June 2017 }} {{in lang|ru}}</ref> |pop_2010census = 612401 |pop_2010census_rank = 21-т |pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> |pop_density = |pop_density_as_of = |pop_density_ref = |pop_latest = 700326 |pop_latest_date = 1 сар, 2016 |pop_latest_ref = <ref name="Geo" /> |established_date = 1730 |established_title = Байгуулагдсан |established_date_ref = <ref name="CharterHist" /> |current_cat_date = 1771 |current_cat_date_ref = <ref name="gr" /> |prev_name1 = |prev_name1_date = |prev_name1_ref = |postal_codes=656000, 656002–656004, 656006, 656008, 656010–656012, 656015, 656016, 656018, 656019, 656021, 656023–656025, 656031, 656033, 656035–656039, 656043–656045, 656048–656050, 656052–656060, 656062–656068, 656700, 656880, 656890, 656899, 656905, 656960, 656961, 656963–656966, 656998, 656999, 901024, 901213 |dialing_codes = 3852 |dialing_codes_ref = |website=barnaul.org |website_ref= }} '''Барнаул''' ({{lang-ru|Барнау́л}}) бол [[Оросын Холбооны Улс|Оросын холбооны]] [[Оросын холбооны байгууламж|нэгж]]—[[Алтайн хязгаар]]ын төв [[хот]] юм. Барнаул нь [[Баруун Сибирийн тэгш тал]]ын зүүн урд үзүүрийн [[ойт хээр]]ийн бүс — [[Обь мөрөн]]д Барнаулка гол цутгах хонхор газарт байрладаг. 1989 онд 602 мянга хүнтэй байсан бол [[2010]] онд 612 мянга болжээ.<ref name="einwohner_aktuell" /> == Зургийн цомог == <gallery heights="200px" widths="240px" class="center"> Barnaul letters.JPG Barnaul - Demidov Square.jpg Barnaul - building with spire.jpg Redshopbarnaul1.jpg </gallery> == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Барнаул (1991–2020, туйлын үе 1838–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 5.3 |Feb record high C = 7.4 |Mar record high C = 16.4 |Apr record high C = 32.3 |May record high C = 37.4 |Jun record high C = 38.5 |Jul record high C = 37.9 |Aug record high C = 38.3 |Sep record high C = 34.4 |Oct record high C = 27.4 |Nov record high C = 16.6 |Dec record high C = 7.2 |year record high C = 38.5 |Jan high C = -11.4 |Feb high C = -7.8 |Mar high C = 0.2 |Apr high C = 11.5 |May high C = 20.2 |Jun high C = 24.8 |Jul high C = 26.3 |Aug high C = 24.5 |Sep high C = 17.6 |Oct high C = 9.6 |Nov high C = -2.2 |Dec high C = -8.8 |year high C = 8.7 |Jan mean C = -16.2 |Feb mean C = -13.6 |Mar mean C = -5.7 |Apr mean C = 5.0 |May mean C = 12.9 |Jun mean C = 18.2 |Jul mean C = 19.9 |Aug mean C = 17.6 |Sep mean C = 11.0 |Oct mean C = 4.0 |Nov mean C = -6.2 |Dec mean C = -13.1 |year mean C = 2.8 |Jan low C = -20.7 |Feb low C = -18.7 |Mar low C = -10.9 |Apr low C = -0.3 |May low C = 6.4 |Jun low C = 12.0 |Jul low C = 14.2 |Aug low C = 11.8 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = -0.2 |Nov low C = -9.9 |Dec low C = -17.6 |year low C = -2.4 |Jan record low C = -48.2 |Feb record low C = -46.1 |Mar record low C = -38.9 |Apr record low C = -27.6 |May record low C = -8.8 |Jun record low C = -1.2 |Jul record low C = 2.9 |Aug record low C = 0.0 |Sep record low C = -7.8 |Oct record low C = -27.0 |Nov record low C = -42.8 |Dec record low C = -43.9 |year record low C = -48.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 23 |Feb precipitation mm = 18 |Mar precipitation mm = 19 |Apr precipitation mm = 28 |May precipitation mm = 41 |Jun precipitation mm = 54 |Jul precipitation mm = 72 |Aug precipitation mm = 45 |Sep precipitation mm = 36 |Oct precipitation mm = 35 |Nov precipitation mm = 40 |Dec precipitation mm = 32 |year precipitation mm = 443 |Jan snow depth cm = 38 |Feb snow depth cm = 47 |Mar snow depth cm = 45 |Apr snow depth cm = 6 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 1 |Nov snow depth cm = 8 |Dec snow depth cm = 23 |year snow depth cm = 47 |Jan rain days = 0.4 |Feb rain days = 1 |Mar rain days = 3 |Apr rain days = 12 |May rain days = 17 |Jun rain days = 16 |Jul rain days = 17 |Aug rain days = 15 |Sep rain days = 16 |Oct rain days = 14 |Nov rain days = 6 |Dec rain days = 1 |year rain days = 118 |Jan snow days = 22 |Feb snow days = 20 |Mar snow days = 16 |Apr snow days = 9 |May snow days = 2 |Jun snow days = 0.1 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 1 |Oct snow days = 10 |Nov snow days = 18 |Dec snow days = 24 |year snow days = 122 |Jan humidity = 78 |Feb humidity = 76 |Mar humidity = 74 |Apr humidity = 63 |May humidity = 55 |Jun humidity = 64 |Jul humidity = 70 |Aug humidity = 70 |Sep humidity = 69 |Oct humidity = 73 |Nov humidity = 79 |Dec humidity = 79 |year humidity = 71 |Jan sun = 77 |Feb sun = 112 |Mar sun = 178 |Apr sun = 218 |May sun = 272 |Jun sun = 315 |Jul sun = 320 |Aug sun = 265 |Sep sun = 199 |Oct sun = 109 |Nov sun = 75 |Dec sun = 64 |year sun = 2204 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web|title=Weather And Climate – Climate Barnaul|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/29838.htm|access-date=2026-05-30|language=ru}}</ref> |source 2 = NOAA (зөвхөн нар, 1961–1990)<ref name="NOAA">{{cite web|title=Climate Normals for Barnaul|url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/29838.TXT|publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]|access-date=2026-05-30|archive-date=2021-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20211103021326/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/29838.TXT|url-status=dead}}</ref> |date=2013 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Barnaul|Барнаул}} * [https://web.archive.org/web/20160308123526/http://barnaul.org/ barnaul.org] – Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас * [https://web.archive.org/web/20220630141700/https://barnaul-gid.ru/ Барнаул] ==Эш татсан холбоос== {{reflist}} {{Сибирийн холбооны тойрог}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Алтайн хязгаарын суурин]] [[Ангилал:Барнаул| ]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] 6i22cx02w4tjeeo830dktws273k6pwi 0 27404 857497 798134 2026-05-30T14:33:45Z Enkhsaihan2005 64429 857497 wikitext text/x-wiki {{short description|Словакийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс Словакийн суурин | name = Братислав | native_name = {{native name|sk|Bratislava}} | official_name = | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image |border=infobox |perrow=1/2/1/2 |total_width=270 |caption_align=center | image1 = Slovakia bratislava.jpg | caption1 = [[Дунай мөрөн|Дунай мөрний]] дээгүүр харагдах байдал | image2 = Eurovea Tower Bratislava.jpg | caption2 = [[Евровеа цамхаг]] | image3 = Palais Grassalkovich Bratislava September 2016.jpg | caption3 = [[Грассалковичийн ордон]] | image4 = Hlavné Namestie (35096533142).jpg | caption4 = [[Хуучин хот, Братислав|Хуучин хотын]] гудамж болон [[Төв талбай (Братислав)|төв талбай]] | image5 = Blue Church, Bratislava 02.jpg | caption5 = [[Цэнхэр сүм]] | image6 = Sky Park Bratislava.jpg | caption6 = [[Sky Park (Братислав)|Sky Park]] }} | image_caption = | image_flag = Bratislava-bratislava-flag.svg | flag_border = no | image_seal = Seal of Bratislava.png | image_shield = Coat of Arms of Bratislava.svg | image_blank_emblem = Logo of Bratislava.svg | blank_emblem_size = 128 | blank_emblem_type = [[Лого]] | motto = | nicknames = Дунай дээрх гоо үзэсгэлэн, Блава, Бяцхан том хот, Partyslava | etymology = | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = [[Словакийн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[File:Coat of Arms of Bratislava Region.svg|20px]] [[Братислав муж|Братислав]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = <!-- maps and coordinates --> | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Словак#Европ | pushpin_relief = 1 | pushpin_map_caption = [[Словак]] дахь Братиславын байршил | coordinates = {{coord|48|08|38|N|17|06|35|E|type:city(475,000)_region:SK-BL|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = <!-- government type, leaders --> | leader_party = Братислав баг | leader_title = [[Братислав хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Матуш Валло]]<ref>{{Cite web |url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/vallo-wins-in-bratislava-stronger-than-four-years-ago |title=Vallo wins in Bratislava, stronger than four years ago |date=2022-10-30 |website=The Slovak Spectator}}</ref> | leader_title1 = [[Братислав хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]] | leader_name1 = 45 гишүүн<ref>{{cite web|url=https://www.bratislava.sk/en/city-of-bratislava/city-administration/elected-bodies/city-council|title=Хотын зөвлөл|website=Bratislava.sk|access-date=2026-05-30|archive-date=2024-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20241222101810/https://www.bratislava.sk/en/city-of-bratislava/city-administration/elected-bodies/city-council|url-status=live}}</ref> | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар]] | governing_body = [[Братислав хотын зөвлөл]] | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Примасын ордон, Братислав|Примасын ордон]],<br/>[[Хуучин хот, Братислав|Хуучин хот]] | parts_type = Орон нутгийн захиргаа | parts = 17 [[Братиславын дүүрэг|дүүрэг]] <!-- city budget -->| blank_name = [[Хотын төсөв]] | blank_info = €760.5 сая<br/>(2026)<ref>{{Cite web |url=https://bratislava.sk/en/spravy/budget-of-the-capital-city-bratislava-for-2026-historically-the-lowest-debt-and-more-money-for-security-road-and-pavement-repairs-and-public-transport |title=Budget of the Capital City Bratislava for 2026, historically the lowest debt and more money for security, road and pavement repairs and public transport |date=2025-11-06 |website=Братислав хот}}</ref> <!-- established -->| established_title = Анх дурдагдсан<ref>{{cite web|url=https://www.bratislavskenoviny.sk/kultura/33206-vysiel-prvy-zvazok-dejin-bratislavy-brezalauspurc|title=Vyšiel prvý zväzok Dejín Bratislavy - Brezalauspurc|trans-title=The first volume of the History of Bratislava - Brezalauspurc has been published|language=sk|date=2012-11-21|website=Bratislavské noviny|access-date=2026-05-30|archive-date=2025-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20251231194409/https://www.bratislavskenoviny.sk/kultura/33206-vysiel-prvy-zvazok-dejin-bratislavy-brezalauspurc|url-status=live}}</ref> | established_date = {{start date and age|907}}, ''Brezalauspurc'' ---- | established_title2 = [[Харти]]<ref>{{cite web |title=Archival funds |url=https://bratislava.sk/en/city-of-bratislava/bratislava-city-archive/archival-funds |publisher=City of Bratislava |access-date=2026-05-30 |archive-date=2025-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251107091057/https://bratislava.sk/en/city-of-bratislava/bratislava-city-archive/archival-funds |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Lys&#225 |first1=Žofia |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=101694 |title=Privilégium pre Bratislavu z roku 1291 |trans-title=The charter of privileges granted to Bratislava in 1291 |language=sk |website=Central and Eastern European Online Library |date=2011 |issue=2 |pages=189–214 |access-date=2026-05-30 |archive-date=2022-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324140946/https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=101694 |url-status=live }}</ref><br>[[Хааны чөлөөт хот]] | established_date2 = {{Start date and age|1291|12|02}} ---- | established_title3 = Словакын [[нийслэл]] | established_date3 = {{Start date and age|1993|01|01}} <!-- area -->| area_urban_km2 = 853.15 | area_blank1_title = Муж | area_blank1_km2 = 2,053 | elevation_point = [[Дунай мөрөн|Дунай]] | elevation_m = 124 | elevation_max_point = [[Девинска Кобыла]] | elevation_max_m = 514 | elevation_footnotes = <!-- population --> | population_rank = {{Unbulleted list | Словакт [[Словакийн хот, суурингийн жагсаалт|1-т]] | [[Европын Холбоо|ЕХ-д]] [[Европын хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|57-д]] }} | population_density_urban_km2 = auto | population_density_blank2_km2 = 1,297 | population_blank1_title = [[Братислав муж|Муж]] | population_blank1 = 732,000 | population_blank1_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/themes/regional/bratislava/about/!ut/p/z1/jZFRT4MwFIV_iw882l5oaYtvHWashqisQ7EvBpbKSAYsDEX_vWj2YqJ19-0m3zn35hxscIFNV741dTk2fVfu5_3JsOeMK7FY-BJEyAHUrc4BHnSSAcOP30CcyBXlKYBIkxCUXOXrKCMEJMHmHD38MRLO0zsA47bXtps9jPsMdQNyE56Apb4PZEST-Hp9twS1iQOhUxYA-CfAFdR_r95g01QtmrYtAhT4hFNGgEac0ijk7Ksq2VVE1NgM9sUOdkCvw9zgbhwPxysPPJimCdV9X-8t2vatB79Jdv1xxMVPEh_aPC_eVaMuTfUxyYtPyys-bw!!/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Bratislavský kraj - Characteristic of the region|date=2025-02-24|website=Бүгд Найрамдах Словак Улсын Статистикийн Алба}}</ref> | population_metro = 1,300,000{{efn|Братиславын метрополитан бүсийг Братислав болон Трнавагийн өөрөө удирдах мужийн нэгдсэн нутаг дэвсгэр гэж тодорхойлдог.}} | population_metro_footnotes = <ref>{{cite journal|last=Šveda|year=2025|title=Functional Bratislava Metropolitan Region|journal=Slovenský národopis|url=https://www.sav.sk/journals/uploads/11022120SN3_2025_30.pdf}}</ref> | population_demonym = {{Plain list| * Bratislavčan (эр), Bratislavčanka (эм) ([[Словак хэл|sk]]), * Братиславчууд ([[Монгол хэл|mn]]), * pozsonyi ([[Унгар хэл|hu]]), * Preßburger ([[Герман хэл|de]]) | population_footnotes = }} <!-- demographics (section 1) -->| demographics_type1 = Ethnicity <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.ta3.com/clanok/225344/v-bratislavskom-kraji-sa-k-slovenskej-narodnosti-hlasi-vyse-86-percent-obyvatelov |title=V Bratislavskom kraji sa k slovenskej národnosti hlási vyše 86 percent obyvateľov |date=2022-01-24 |website=TA3 |language=sk |access-date=2026-05-30 |archive-date=2024-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224194930/https://www.ta3.com/clanok/225344/v-bratislavskom-kraji-sa-k-slovenskej-narodnosti-hlasi-vyse-86-percent-obyvatelov |url-status=live }}</ref> | demographics1_title1 = [[Угсаатны бүлэг]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 86% Словакчууд | 3% Унгарчууд | 1% Чехүүд | 10% бусад/дурдаагүй }} <!-- demographics (section 2) -->| demographics_type2 = Шашин <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.bratislavskenoviny.sk/aktuality/70081-scitanie-kolko-ludi-sa-v-bratislave-hlasi-k-roznym-cirkvam-a-kolki-su-bez-vyznania |title=Sčítanie: Koľko ľudí sa v Bratislave hlási k rôznym cirkvám a koľkí sú bez vyznania? |date=2022-01-24 |website=Bratislavské noviny |language=sk |access-date=2026-05-30 |archive-date=2024-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224194931/https://www.bratislavskenoviny.sk/aktuality/70081-scitanie-kolko-ludi-sa-v-bratislave-hlasi-k-roznym-cirkvam-a-kolki-su-bez-vyznania |url-status=live }}</ref> | demographics2_title1 = [[Шашин]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 40% [[Шашингүй байдал|Шашингүй]] {{Tree list}} * 35% [[Христийн шашин]] ** 30% [[Католик]] ** 4% [[Евангелизм]] ** 1% Грекийн Католик {{Tree list/end}} | 15% бусад | 10% дурдаагүй }} <!-- Time zone -->| postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 8XX XX | area_code_type = | area_code = +421 2 | geocode = | iso_code = | registration_plate = BA, BL, BT <!-- website, footnotes -->| website = {{URL|https://bratislava.sk/en|bratislava.sk/en}} | footnotes = }} '''Братислав''' (монгол дуудлага нь ''Братислаав''; харин [[Словак хэл|словакаар]] ''Bratislava'' гэж бичээд {{Audio|Sk-Bratislava.ogg|[ˈbracɪslava]}} гэж дуудах нь монголоор ''Братислава'', ''Братислаава'' гэж бичсэн мэт сонсогддог) бол [[Словак]]ийн [[нийслэл]] төдийгүй хамгийн том [[хот]] нь юм. Братиславын одоогийн 367.6 км² нутагт 46 түмэн хүн аж төрөн сууж байна.<ref name="stats2006">{{cite web |publisher=Statistical Office of the Slovak Republic |url=http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=6772 |title=Population on December 31, 2006 – districts |date=2007-07-23 |accessdate=January 8, 2007 |archive-date=Наймдугаар сар 11, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811043230/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=6772 |url-status=dead }}</ref> 2001 онд оршин суугчдын 91.4% нь [[Словакчууд|Словак]], 3.8% нь [[Унгар үндэстэн|Унгар]] хүн байсан.<ref name = "2001census">{{cite web |url=http://www.statistics.sk/webdata/english/census2001/tab/tab3a.htm |title=POPULATION AND HOUSING CENSUS 2001 - Tab. 3a |publisher=web.archive.org |accessdate=2009-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070704035034/http://www.statistics.sk/webdata/english/census2001/tab/tab3a.htm |archivedate=2007-07-04 |url-status=dead }}</ref> Тэртээ 1910 онд 78 мянгуулаа байхад 40.5% нь Унгар, 41.9% [[Герман үндэстэн|Герман]] байсан бол 1918 онд [[Чехословак]] улс байгуулагдаж 1950-иад оноос Словакууд 90%-г давж чаджээ.<ref name="Czechreview">{{cite journal |author=Peter Salner |title=Ethnic polarisation in an ethnically homogeneous town |journal=Czech Sociological Review |volume=9 |issue=2 |pages=235–246 |year=2001 |url=http://sreview.soc.cas.cz/upl/archiv/files/171_235SALNE.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080227082043/http://sreview.soc.cas.cz/upl/archiv/files/171_235SALNE.pdf |archivedate=2008-02-27 |format=PDF |access-date=2012-08-16 |url-status=dead }}</ref> Хотын дундуур [[Дунай мөрөн]] урсдаг. Хотын захиргаанд харьяалагдах нутаг яг барилгажсан дүүргээсээ хэд дахин том байдаг. Энэ том Братислав хот хоёр гадаад улстай ([[Австри]], [[Унгар]]) хаяа залгадаг. Ийм гайхам сонин нийслэл дэлхийд өөр байхгүй.<ref>{{cite web |publisher=Finance New Europe |url=http://www.czech-transport.com/fne-portal/index.php?aid=170 |title=Bratislava Blast |author=Dominic Swire |year=2006 |accessdate=May 8, 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061210141244/http://www.czech-transport.com/fne-portal/index.php?aid=170 |archivedate=Арван хоёрдугаар сар 10, 2006 |url-status=dead }}</ref> Хотын баруун хойд захаар [[Морав гол]] урсаж [[Дунай мөрөн|Дунайд]] цутгадаг. {{Том зураг|Bratislava Panorama 01.jpg|850|Братиславын цайзаас хуучин хотын зүг харсан зураг}} == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = [[Братислав нисэх буудал]] (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1951–одоо) |metric first = Yes |single line = Yes |collapsed = |Jan record high C = 19.8 |Feb record high C = 19.7 |Mar record high C = 25.0 |Apr record high C = 30.3 |May record high C = 33.4 |Jun record high C = 36.3 |Jul record high C = 38.2 |Aug record high C = 39.4 |Sep record high C = 34.0 |Oct record high C = 28.0 |Nov record high C = 21.6 |Dec record high C = 17.9 |year record high C = |Jan high C = 3.1 |Feb high C = 5.8 |Mar high C = 11.1 |Apr high C = 17.5 |May high C = 21.7 |Jun high C = 25.6 |Jul high C = 28.0 |Aug high C = 27.9 |Sep high C = 21.9 |Oct high C = 15.6 |Nov high C = 9.3 |Dec high C = 3.7 |year high C = 15.9 |Jan mean C = 0.3 |Feb mean C = 1.9 |Mar mean C = 6.1 |Apr mean C = 11.7 |May mean C = 16.2 |Jun mean C = 20.2 |Jul mean C = 22.0 |Aug mean C = 21.5 |Sep mean C = 16.2 |Oct mean C = 10.7 |Nov mean C = 5.7 |Dec mean C = 1.1 |year mean C = 11.1 |Jan low C = -2.8 |Feb low C = -1.7 |Mar low C = 1.7 |Apr low C = 5.7 |May low C = 10.6 |Jun low C = 14.2 |Jul low C = 16.2 |Aug low C = 15.9 |Sep low C = 11.2 |Oct low C = 6.3 |Nov low C = 2.6 |Dec low C = -1.5 |year low C = 6.5 |Jan record low C = -24.6 |Feb record low C = -24.6 |Mar record low C = -16.4 |Apr record low C = -5.0 |May record low C = -1.6 |Jun record low C = 2.7 |Jul record low C = 4.4 |Aug record low C = 4.8 |Sep record low C = -1.7 |Oct record low C = -7.6 |Nov record low C = -12.5 |Dec record low C = -20.3 |year record low C = -24.6 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 37.4 |Feb precipitation mm = 32.9 |Mar precipitation mm = 36.8 |Apr precipitation mm = 35.9 |May precipitation mm = 58.6 |Jun precipitation mm = 59.2 |Jul precipitation mm = 61.8 |Aug precipitation mm = 60.5 |Sep precipitation mm = 58.6 |Oct precipitation mm = 43.6 |Nov precipitation mm = 46.2 |Dec precipitation mm = 42.7 |year precipitation mm = 574.3 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 13.2 |Feb precipitation days = 11.4 |Mar precipitation days = 11.7 |Apr precipitation days = 9.2 |May precipitation days = 11.3 |Jun precipitation days = 10.9 |Jul precipitation days = 11.5 |Aug precipitation days = 10.0 |Sep precipitation days = 9.6 |Oct precipitation days = 11.2 |Nov precipitation days = 12.5 |Dec precipitation days = 13.6 |year precipitation days = 136.1 |Jan snow days = 11.2 |Feb snow days = 8.7 |Mar snow days = 5.8 |Apr snow days = 1.3 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.2 |Nov snow days = 4.1 |Dec snow days = 8.6 |year snow days = 39.8 |Jan humidity = 80.9 |Feb humidity = 74.7 |Mar humidity = 67.5 |Apr humidity = 61.0 |May humidity = 62.8 |Jun humidity = 62.0 |Jul humidity = 60.5 |Aug humidity = 62.3 |Sep humidity = 69.2 |Oct humidity = 76.8 |Nov humidity = 81.9 |Dec humidity = 83.2 |year humidity = 70.2 |Jan sun = 65.5 |Feb sun = 99.3 |Mar sun = 153.7 |Apr sun = 218.6 |May sun = 258.1 |Jun sun = 269.4 |Jul sun = 286.5 |Aug sun = 273.3 |Sep sun = 194.5 |Oct sun = 134.6 |Nov sun = 69.5 |Dec sun = 51.9 |year sun = 2074.9 |source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]]<ref name=WMO>{{cite web |archive-url = https://web.archive.org/web/20230807225448/https://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=41 |archive-date = 2023-08-07 |url = https://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=41 |title = World Weather Information Service – Bratislava |publisher = Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага |access-date = 2026-05-30}}</ref><ref name=WMOCLINO>{{cite web |archive-url = https://web.archive.org/web/20230807225724/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Slovakia/CSV/BRATISLAVA_AIRPORT_11816.csv |archive-date = 2023-08-07 |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Slovakia/CSV/BRATISLAVA_AIRPORT_11816.csv |title = Bratislava Airport Climate Normals 1991–2020 |work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date = 2026-05-30}}</ref> |source 2 = SHMI (туйлын үе, 1951-одоо)<ref name=shmi>{{cite web |archive-url = https://web.archive.org/web/20230830001456/http://climaintoscana.altervista.org/europa/slovacchia/bratislava-ivanka/ |archive-date = 2023-08-30 |url = http://climaintoscana.altervista.org/europa/slovacchia/bratislava-ivanka/ |title = Bratislava Ivanka |access-date = 2026-05-30 |publisher = {{ill|Словакийн Ус Цаг Уурын Хүрээлэн|sk|Slovenský hydrometeorologický ústav}} |language = it}}</ref> |source 3 = Weather Atlas (цас) |<ref>{{cite web |url = https://www.weather-atlas.com/en/slovakia/bratislava-climate |title = Weather Atlas |access-date = 2026-05-30 |archive-date = 2022-07-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220710061415/https://www.weather-atlas.com/en/slovakia/bratislava-climate |url-status = live }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bratislava|Братислав}} {{Wiktionary}} == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Братислав| ]] [[Ангилал:Братислав крайн суурин]] [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Дунай мөрний суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Словакийн суурин]] [[Ангилал:Словакийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Словакийн хот]] [[Ангилал:Хэлний арал]] 7e0yb4qq14af51cn1q3copt4kd5k8vn 857498 857497 2026-05-30T14:34:28Z Enkhsaihan2005 64429 857498 wikitext text/x-wiki {{short description|Словакийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс Словакийн суурин | name = Братислав | native_name = {{native name|sk|Bratislava}} | official_name = | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image |border=infobox |perrow=1/2/1/2 |total_width=270 |caption_align=center | image1 = Slovakia bratislava.jpg | caption1 = [[Дунай мөрөн|Дунай мөрний]] дээгүүр харагдах байдал | image2 = Eurovea Tower Bratislava.jpg | caption2 = [[Евровеа цамхаг]] | image3 = Palais Grassalkovich Bratislava September 2016.jpg | caption3 = [[Грассалковичийн ордон]] | image4 = Hlavné Namestie (35096533142).jpg | caption4 = [[Хуучин хот, Братислав|Хуучин хотын]] гудамж болон [[Төв талбай (Братислав)|төв талбай]] | image5 = Blue Church, Bratislava 02.jpg | caption5 = [[Цэнхэр сүм]] | image6 = Sky Park Bratislava.jpg | caption6 = [[Sky Park (Братислав)|Sky Park]] }} | image_caption = | image_flag = Bratislava-bratislava-flag.svg | flag_border = no | image_seal = Seal of Bratislava.png | image_shield = Coat of Arms of Bratislava.svg | image_blank_emblem = Logo of Bratislava.svg | blank_emblem_size = 128 | blank_emblem_type = [[Лого]] | motto = | nicknames = Дунай дээрх гоо үзэсгэлэн, Блава, Бяцхан том хот, Partyslava | etymology = | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = [[Словакийн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[File:Coat of Arms of Bratislava Region.svg|20px]] [[Братислав муж|Братислав]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = <!-- maps and coordinates --> | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Словак#Европ | pushpin_relief = 1 | pushpin_map_caption = [[Словак]] дахь Братиславын байршил | coordinates = {{coord|48|08|38|N|17|06|35|E|type:city(475,000)_region:SK-BL|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = <!-- government type, leaders --> | leader_party = Братислав баг | leader_title = [[Братислав хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Матуш Валло]]<ref>{{Cite web |url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/vallo-wins-in-bratislava-stronger-than-four-years-ago |title=Vallo wins in Bratislava, stronger than four years ago |date=2022-10-30 |website=The Slovak Spectator}}</ref> | leader_title1 = [[Братислав хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]] | leader_name1 = 45 гишүүн<ref>{{cite web|url=https://www.bratislava.sk/en/city-of-bratislava/city-administration/elected-bodies/city-council|title=Хотын зөвлөл|website=Bratislava.sk|access-date=2026-05-30|archive-date=2024-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20241222101810/https://www.bratislava.sk/en/city-of-bratislava/city-administration/elected-bodies/city-council|url-status=live}}</ref> | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар]] | governing_body = [[Братислав хотын зөвлөл]] | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Примасын ордон, Братислав|Примасын ордон]],<br/>[[Хуучин хот, Братислав|Хуучин хот]] | parts_type = Орон нутгийн захиргаа | parts = 17 [[Братиславын дүүрэг|дүүрэг]] <!-- city budget -->| blank_name = [[Хотын төсөв]] | blank_info = €760.5 сая<br/>(2026)<ref>{{Cite web |url=https://bratislava.sk/en/spravy/budget-of-the-capital-city-bratislava-for-2026-historically-the-lowest-debt-and-more-money-for-security-road-and-pavement-repairs-and-public-transport |title=Budget of the Capital City Bratislava for 2026, historically the lowest debt and more money for security, road and pavement repairs and public transport |date=2025-11-06 |website=Братислав хот}}</ref> <!-- established -->| established_title = Анх дурдагдсан<ref>{{cite web|url=https://www.bratislavskenoviny.sk/kultura/33206-vysiel-prvy-zvazok-dejin-bratislavy-brezalauspurc|title=Vyšiel prvý zväzok Dejín Bratislavy - Brezalauspurc|trans-title=The first volume of the History of Bratislava - Brezalauspurc has been published|language=sk|date=2012-11-21|website=Bratislavské noviny|access-date=2026-05-30|archive-date=2025-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20251231194409/https://www.bratislavskenoviny.sk/kultura/33206-vysiel-prvy-zvazok-dejin-bratislavy-brezalauspurc|url-status=live}}</ref> | established_date = {{start date and age|907}}, ''Brezalauspurc'' ---- | established_title2 = [[Харти]]<ref>{{cite web |title=Archival funds |url=https://bratislava.sk/en/city-of-bratislava/bratislava-city-archive/archival-funds |publisher=City of Bratislava |access-date=2026-05-30 |archive-date=2025-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251107091057/https://bratislava.sk/en/city-of-bratislava/bratislava-city-archive/archival-funds |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Lys&#225 |first1=Žofia |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=101694 |title=Privilégium pre Bratislavu z roku 1291 |trans-title=The charter of privileges granted to Bratislava in 1291 |language=sk |website=Central and Eastern European Online Library |date=2011 |issue=2 |pages=189–214 |access-date=2026-05-30 |archive-date=2022-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324140946/https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=101694 |url-status=live }}</ref><br>[[Хааны чөлөөт хот]] | established_date2 = {{Start date and age|1291|12|02}} ---- | established_title3 = Словакын [[нийслэл]] | established_date3 = {{Start date and age|1993|01|01}} <!-- area -->| area_urban_km2 = 853.15 | area_blank1_title = Муж | area_blank1_km2 = 2,053 | elevation_point = [[Дунай мөрөн|Дунай]] | elevation_m = 124 | elevation_max_point = [[Девинска Кобыла]] | elevation_max_m = 514 | elevation_footnotes = <!-- population --> | population_rank = {{Unbulleted list | Словакт [[Словакийн хот, суурингийн жагсаалт|1-т]] | [[Европын Холбоо|ЕХ-д]] [[Европын хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|57-д]] }} | population_density_urban_km2 = auto | population_density_blank2_km2 = 1,297 | population_blank1_title = [[Братислав муж|Муж]] | population_blank1 = 732,000 | population_blank1_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/themes/regional/bratislava/about/!ut/p/z1/jZFRT4MwFIV_iw882l5oaYtvHWashqisQ7EvBpbKSAYsDEX_vWj2YqJ19-0m3zn35hxscIFNV741dTk2fVfu5_3JsOeMK7FY-BJEyAHUrc4BHnSSAcOP30CcyBXlKYBIkxCUXOXrKCMEJMHmHD38MRLO0zsA47bXtps9jPsMdQNyE56Apb4PZEST-Hp9twS1iQOhUxYA-CfAFdR_r95g01QtmrYtAhT4hFNGgEac0ijk7Ksq2VVE1NgM9sUOdkCvw9zgbhwPxysPPJimCdV9X-8t2vatB79Jdv1xxMVPEh_aPC_eVaMuTfUxyYtPyys-bw!!/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Bratislavský kraj - Characteristic of the region|date=2025-02-24|website=Бүгд Найрамдах Словак Улсын Статистикийн Алба}}</ref> | population_metro = 1,300,000{{efn|Братиславын метрополитан бүсийг Братислав болон Трнавагийн өөрөө удирдах мужийн нэгдсэн нутаг дэвсгэр гэж тодорхойлдог.}} | population_metro_footnotes = <ref>{{cite journal|last=Šveda|year=2025|title=Functional Bratislava Metropolitan Region|journal=Slovenský národopis|url=https://www.sav.sk/journals/uploads/11022120SN3_2025_30.pdf}}</ref> | population_demonym = {{Plain list| * Bratislavčan (эр), Bratislavčanka (эм) ([[Словак хэл|sk]]), * Братиславчууд ([[Монгол хэл|mn]]), * pozsonyi ([[Унгар хэл|hu]]), * Preßburger ([[Герман хэл|de]]) | population_footnotes = }} <!-- demographics (section 1) -->| demographics_type1 = Ethnicity <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.ta3.com/clanok/225344/v-bratislavskom-kraji-sa-k-slovenskej-narodnosti-hlasi-vyse-86-percent-obyvatelov |title=V Bratislavskom kraji sa k slovenskej národnosti hlási vyše 86 percent obyvateľov |date=2022-01-24 |website=TA3 |language=sk |access-date=2026-05-30 |archive-date=2024-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224194930/https://www.ta3.com/clanok/225344/v-bratislavskom-kraji-sa-k-slovenskej-narodnosti-hlasi-vyse-86-percent-obyvatelov |url-status=live }}</ref> | demographics1_title1 = [[Угсаатны бүлэг]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 86% Словакчууд | 3% Унгарчууд | 1% Чехүүд | 10% бусад/дурдаагүй }} <!-- demographics (section 2) -->| demographics_type2 = Шашин <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.bratislavskenoviny.sk/aktuality/70081-scitanie-kolko-ludi-sa-v-bratislave-hlasi-k-roznym-cirkvam-a-kolki-su-bez-vyznania |title=Sčítanie: Koľko ľudí sa v Bratislave hlási k rôznym cirkvám a koľkí sú bez vyznania? |date=2022-01-24 |website=Bratislavské noviny |language=sk |access-date=2026-05-30 |archive-date=2024-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224194931/https://www.bratislavskenoviny.sk/aktuality/70081-scitanie-kolko-ludi-sa-v-bratislave-hlasi-k-roznym-cirkvam-a-kolki-su-bez-vyznania |url-status=live }}</ref> | demographics2_title1 = [[Шашин]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 40% [[Шашингүй байдал|Шашингүй]] {{Tree list}} * 35% [[Христийн шашин]] ** 30% [[Католик]] ** 4% [[Евангелизм]] ** 1% Грекийн Католик {{Tree list/end}} | 15% бусад | 10% дурдаагүй }} <!-- Time zone -->| postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 8XX XX | area_code_type = | area_code = +421 2 | geocode = | iso_code = | registration_plate = BA, BL, BT <!-- website, footnotes -->| website = {{URL|https://bratislava.sk/en|bratislava.sk/en}} | footnotes = }} '''Братислав''' (монгол дуудлага нь ''Братислаав''; харин [[Словак хэл|словакаар]] ''Bratislava'' гэж бичээд {{Audio|Sk-Bratislava.ogg|[ˈbracɪslava]}} гэж дуудах нь монголоор ''Братислава'', ''Братислаава'' гэж бичсэн мэт сонсогддог) бол [[Словак]]ийн [[нийслэл]] төдийгүй хамгийн том [[хот]] нь юм. Братиславын одоогийн 367.6 км² нутагт 46 түмэн хүн аж төрөн сууж байна.<ref name="stats2006">{{cite web |publisher=Statistical Office of the Slovak Republic |url=http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=6772 |title=Population on December 31, 2006 – districts |date=2007-07-23 |accessdate=January 8, 2007 |archive-date=Наймдугаар сар 11, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811043230/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=6772 |url-status=dead }}</ref> 2001 онд оршин суугчдын 91.4% нь [[Словакчууд|Словак]], 3.8% нь [[Унгар үндэстэн|Унгар]] хүн байсан.<ref name = "2001census">{{cite web |url=http://www.statistics.sk/webdata/english/census2001/tab/tab3a.htm |title=POPULATION AND HOUSING CENSUS 2001 - Tab. 3a |publisher=web.archive.org |accessdate=2009-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070704035034/http://www.statistics.sk/webdata/english/census2001/tab/tab3a.htm |archivedate=2007-07-04 |url-status=dead }}</ref> Тэртээ 1910 онд 78 мянгуулаа байхад 40.5% нь Унгар, 41.9% [[Герман үндэстэн|Герман]] байсан бол 1918 онд [[Чехословак]] улс байгуулагдаж 1950-иад оноос Словакууд 90%-г давж чаджээ.<ref name="Czechreview">{{cite journal |author=Peter Salner |title=Ethnic polarisation in an ethnically homogeneous town |journal=Czech Sociological Review |volume=9 |issue=2 |pages=235–246 |year=2001 |url=http://sreview.soc.cas.cz/upl/archiv/files/171_235SALNE.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080227082043/http://sreview.soc.cas.cz/upl/archiv/files/171_235SALNE.pdf |archivedate=2008-02-27 |format=PDF |access-date=2012-08-16 |url-status=dead }}</ref> Хотын дундуур [[Дунай мөрөн]] урсдаг. Хотын захиргаанд харьяалагдах нутаг яг барилгажсан дүүргээсээ хэд дахин том байдаг. Энэ том Братислав хот хоёр гадаад улстай ([[Австри]], [[Унгар]]) хаяа залгадаг. Ийм гайхам сонин нийслэл дэлхийд өөр байхгүй.<ref>{{cite web |publisher=Finance New Europe |url=http://www.czech-transport.com/fne-portal/index.php?aid=170 |title=Bratislava Blast |author=Dominic Swire |year=2006 |accessdate=May 8, 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061210141244/http://www.czech-transport.com/fne-portal/index.php?aid=170 |archivedate=Арван хоёрдугаар сар 10, 2006 |url-status=dead }}</ref> Хотын баруун хойд захаар [[Морав гол]] урсаж [[Дунай мөрөн|Дунайд]] цутгадаг. {{Том зураг|Bratislava Panorama 01.jpg|850|Братиславын цайзаас хуучин хотын зүг харсан зураг}} == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = [[Братислав нисэх буудал]] (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1951–одоо) |metric first = Yes |single line = Yes |collapsed = |Jan record high C = 19.8 |Feb record high C = 19.7 |Mar record high C = 25.0 |Apr record high C = 30.3 |May record high C = 33.4 |Jun record high C = 36.3 |Jul record high C = 38.2 |Aug record high C = 39.4 |Sep record high C = 34.0 |Oct record high C = 28.0 |Nov record high C = 21.6 |Dec record high C = 17.9 |year record high C = |Jan high C = 3.1 |Feb high C = 5.8 |Mar high C = 11.1 |Apr high C = 17.5 |May high C = 21.7 |Jun high C = 25.6 |Jul high C = 28.0 |Aug high C = 27.9 |Sep high C = 21.9 |Oct high C = 15.6 |Nov high C = 9.3 |Dec high C = 3.7 |year high C = 15.9 |Jan mean C = 0.3 |Feb mean C = 1.9 |Mar mean C = 6.1 |Apr mean C = 11.7 |May mean C = 16.2 |Jun mean C = 20.2 |Jul mean C = 22.0 |Aug mean C = 21.5 |Sep mean C = 16.2 |Oct mean C = 10.7 |Nov mean C = 5.7 |Dec mean C = 1.1 |year mean C = 11.1 |Jan low C = -2.8 |Feb low C = -1.7 |Mar low C = 1.7 |Apr low C = 5.7 |May low C = 10.6 |Jun low C = 14.2 |Jul low C = 16.2 |Aug low C = 15.9 |Sep low C = 11.2 |Oct low C = 6.3 |Nov low C = 2.6 |Dec low C = -1.5 |year low C = 6.5 |Jan record low C = -24.6 |Feb record low C = -24.6 |Mar record low C = -16.4 |Apr record low C = -5.0 |May record low C = -1.6 |Jun record low C = 2.7 |Jul record low C = 4.4 |Aug record low C = 4.8 |Sep record low C = -1.7 |Oct record low C = -7.6 |Nov record low C = -12.5 |Dec record low C = -20.3 |year record low C = -24.6 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 37.4 |Feb precipitation mm = 32.9 |Mar precipitation mm = 36.8 |Apr precipitation mm = 35.9 |May precipitation mm = 58.6 |Jun precipitation mm = 59.2 |Jul precipitation mm = 61.8 |Aug precipitation mm = 60.5 |Sep precipitation mm = 58.6 |Oct precipitation mm = 43.6 |Nov precipitation mm = 46.2 |Dec precipitation mm = 42.7 |year precipitation mm = 574.3 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 13.2 |Feb precipitation days = 11.4 |Mar precipitation days = 11.7 |Apr precipitation days = 9.2 |May precipitation days = 11.3 |Jun precipitation days = 10.9 |Jul precipitation days = 11.5 |Aug precipitation days = 10.0 |Sep precipitation days = 9.6 |Oct precipitation days = 11.2 |Nov precipitation days = 12.5 |Dec precipitation days = 13.6 |year precipitation days = 136.1 |Jan snow days = 11.2 |Feb snow days = 8.7 |Mar snow days = 5.8 |Apr snow days = 1.3 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.2 |Nov snow days = 4.1 |Dec snow days = 8.6 |year snow days = 39.8 |Jan humidity = 80.9 |Feb humidity = 74.7 |Mar humidity = 67.5 |Apr humidity = 61.0 |May humidity = 62.8 |Jun humidity = 62.0 |Jul humidity = 60.5 |Aug humidity = 62.3 |Sep humidity = 69.2 |Oct humidity = 76.8 |Nov humidity = 81.9 |Dec humidity = 83.2 |year humidity = 70.2 |Jan sun = 65.5 |Feb sun = 99.3 |Mar sun = 153.7 |Apr sun = 218.6 |May sun = 258.1 |Jun sun = 269.4 |Jul sun = 286.5 |Aug sun = 273.3 |Sep sun = 194.5 |Oct sun = 134.6 |Nov sun = 69.5 |Dec sun = 51.9 |year sun = 2074.9 |source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]]<ref name=WMO>{{cite web |archive-url = https://web.archive.org/web/20230807225448/https://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=41 |archive-date = 2023-08-07 |url = https://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=41 |title = World Weather Information Service – Bratislava |publisher = Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага |access-date = 2026-05-30}}</ref><ref name=WMOCLINO>{{cite web |archive-url = https://web.archive.org/web/20230807225724/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Slovakia/CSV/BRATISLAVA_AIRPORT_11816.csv |archive-date = 2023-08-07 |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Slovakia/CSV/BRATISLAVA_AIRPORT_11816.csv |title = Bratislava Airport Climate Normals 1991–2020 |work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date = 2026-05-30}}</ref> |source 2 = SHMI (туйлын үе, 1951-одоо)<ref name=shmi>{{cite web |archive-url = https://web.archive.org/web/20230830001456/http://climaintoscana.altervista.org/europa/slovacchia/bratislava-ivanka/ |archive-date = 2023-08-30 |url = http://climaintoscana.altervista.org/europa/slovacchia/bratislava-ivanka/ |title = Bratislava Ivanka |access-date = 2026-05-30 |publisher = {{ill|Словакийн Ус Цаг Уурын Хүрээлэн|sk|Slovenský hydrometeorologický ústav}} |language = it}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bratislava|Братислав}} {{Wiktionary}} == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Братислав| ]] [[Ангилал:Братислав крайн суурин]] [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Дунай мөрний суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Словакийн суурин]] [[Ангилал:Словакийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Словакийн хот]] [[Ангилал:Хэлний арал]] l86cf0sdx8z6000zhwzr7fg1tx87mho 0 27504 857499 821696 2026-05-30T14:36:41Z Enkhsaihan2005 64429 857499 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Пенза | ru_name = | image_skyline = View of the Church of the Merciful Saviour, Penza.jpg | image_caption = Өршөөнгүй Аврагчийн сүмийн үзэмж | image_map = | map_caption = | coordinates = {{coord|53|12|N|45|00|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Penza.png | pushpin_map = Орос Пенза муж#Европын Орос#Европ | image_coa = Coat of Arms of Penza (Penza oblast) (2001).png | anthem = ''байхгүй'' | anthem_ref = <ref name="Anthem">Article&nbsp;2 of the Charter of Penza states that the city may have an anthem, providing one is adopted by the City Duma. {{As of|2015}}, no anthem has been adopted.</ref> | holiday = | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Пенза муж]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref129" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Пенза [[холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|мужийн ач холбогдолтой хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref129" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Пенза муж | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref129" /> | adm_ctr_of2 = Пенза мужийн ач холбогдолтой хот | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref129" /> | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref129" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Пенза хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref282" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Пенза хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref282" /> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Тэргүүн | leader_title_ref = <ref name="HeadLegis">Charter of Penza, Article&nbsp;18</ref> | leader_name = Владимир Мутовкин | leader_name_ref = <ref name="HeadNm">Official website of Penza. [http://www.penza-gorod.ru/biography/ Biography of Viktor Nikolayevich Kuvaytsev], Head of Penza {{in lang|ru}}</ref> | representative_body = [[Пенза хотын хурал|Хотын хурал]] | representative_body_ref = <ref name="HeadLegis" /> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = | area_km2_ref = | pop_2010census = 517311 | pop_2010census_rank = 34-т | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = 487978 | pop_latest_date = 2025 | pop_latest_ref = <ref>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx</ref> | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1663 | established_title = | established_date_ref = <ref name="Established" /> | current_cat_date = | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 440000, 440001, 440003–440005, 440007–440009, 440011–440015, 440018, 440020, 440022, 440023, 440025, 440026, 440028, 440031–440035, 440039, 440040, 440042, 440044–440047, 440049, 440052, 440054, 440056, 440058, 440060–440062, 440064, 440066–440068, 440071, 440072, 440700, 440890, 440899, 440960, 440961, 440999 | postal_codes_ref = | dialing_codes = 8412 | dialing_codes_ref = | website = http://www.penza-gorod.ru }} '''Пенза''' ({{lang-ru|Пе́нза}}) нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Пенза муж]]ийн төв, [[Москва]]гаас зүүн өмнө зүгт 625 км зайд, [[Сура гол]]ын эрэгт орших хот. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Пенза (1991–2020, туйлын үе 1850–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 7.0 |Feb record high C = 8.5 |Mar record high C = 18.3 |Apr record high C = 28.3 |May record high C = 35.6 |Jun record high C = 37.7 |Jul record high C = 39.3 |Aug record high C = 40.4 |Sep record high C = 33.6 |Oct record high C = 25.6 |Nov record high C = 18.6 |Dec record high C = 11.0 |year record high C = 40.4 |Jan high C = -5.5 |Feb high C = -4.5 |Mar high C = 1.6 |Apr high C = 13.0 |May high C = 21.5 |Jun high C = 24.9 |Jul high C = 27.0 |Aug high C = 25.4 |Sep high C = 18.8 |Oct high C = 10.3 |Nov high C = 1.3 |Dec high C = -4.0 |year high C = 10.8 |Jan mean C = -8.6 |Feb mean C = -8.5 |Mar mean C = -2.9 |Apr mean C = 7.0 |May mean C = 14.8 |Jun mean C = 18.6 |Jul mean C = 20.7 |Aug mean C = 18.9 |Sep mean C = 12.9 |Oct mean C = 6.1 |Nov mean C = -1.5 |Dec mean C = -6.8 |year mean C = 5.9 |Jan low C = -11.7 |Feb low C = -12.0 |Mar low C = -6.8 |Apr low C = 1.9 |May low C = 8.6 |Jun low C = 12.6 |Jul low C = 14.7 |Aug low C = 13.1 |Sep low C = 8.1 |Oct low C = 2.6 |Nov low C = -3.9 |Dec low C = -9.6 |year low C = 1.5 |Jan record low C = -39.9 |Feb record low C = -38.3 |Mar record low C = -29.3 |Apr record low C = -16.6 |May record low C = -5.6 |Jun record low C = -0.8 |Jul record low C = 4.7 |Aug record low C = 1.4 |Sep record low C = -6.4 |Oct record low C = -17.1 |Nov record low C = -29.7 |Dec record low C = -40.5 |year record low C = -40.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 41 |Feb precipitation mm = 34 |Mar precipitation mm = 37 |Apr precipitation mm = 38 |May precipitation mm = 45 |Jun precipitation mm = 62 |Jul precipitation mm = 56 |Aug precipitation mm = 52 |Sep precipitation mm = 50 |Oct precipitation mm = 47 |Nov precipitation mm = 44 |Dec precipitation mm = 43 |year precipitation mm = 549 |Jan humidity = 84 |Feb humidity = 82 |Mar humidity = 79 |Apr humidity = 68 |May humidity = 61 |Jun humidity = 67 |Jul humidity = 69 |Aug humidity = 70 |Sep humidity = 73 |Oct humidity = 79 |Nov humidity = 86 |Dec humidity = 85 |year humidity = 75 |Jan rain days = 6 |Feb rain days = 5 |Mar rain days = 7 |Apr rain days = 13 |May rain days = 16 |Jun rain days = 19 |Jul rain days = 18 |Aug rain days = 16 |Sep rain days = 17 |Oct rain days = 17 |Nov rain days = 12 |Dec rain days = 8 |year rain days = 154 |Jan snow days = 26 |Feb snow days = 22 |Mar snow days = 16 |Apr snow days = 5 |May snow days = 1 |Jun snow days = 0.1 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0.3 |Oct snow days = 5 |Nov snow days = 17 |Dec snow days = 25 |year snow days = 117 |Jan sun = 42 |Feb sun = 77 |Mar sun = 138 |Apr sun = 200 |May sun = 275 |Jun sun = 294 |Jul sun = 302 |Aug sun = 260 |Sep sun = 162 |Oct sun = 92 |Nov sun = 45 |Dec sun = 30 |year sun = 1917 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name=pogoda>{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/27962.htm | title = Weather and Climate-The Climate of Penza | language = ru | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | access-date = 2026-05-30 | archive-date = 2021-12-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211203193115/http://pogodaiklimat.ru/climate/27962.htm | url-status = live }}</ref> |source 2 = Climatebase (нар 1971–2012)<ref>{{cite web | url = http://climatebase.ru/station/27962?lang=en | title = Penza, Penza, Russia #27962 | publisher = Climatebase | access-date = 2026-05-30 | archive-date = 2021-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211113044655/http://climatebase.ru/station/27962?lang=en | url-status = live }}</ref> |date=2010 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Penza|Пенза}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20160223105328/http://www.penza-gorod.ru/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Пенза мужийн суурин]] [[Ангилал:Пенза| ]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:1663 онд байгуулагдсан]] 9okcve8dpukwj1m5yo058pdfjmmzawi 0 27784 857500 838336 2026-05-30T14:37:52Z Enkhsaihan2005 64429 857500 wikitext text/x-wiki [[Файл:Nha Trang skyline.jpg|thumb|right|300px|Нячанг]] [[Файл:Nhatrang la plage.jpg|thumb|right|300px|Нячанг]] '''Нячанг''' ([[Вьетнам хэл]]: ''Nha Trang'') нь умард [[Вьетнам]]ын [[Кханьхоа]] мужийн төв юм. Хүн ам нь 392.244 ([[2009]]). Нячанг нь [[Хо Ши Мин хот]]аас өмнө зүгт 485 км зайд оршдог. == Газар зүй == Тус хот нь [[Өмнөд Хятадын тэнгис]]т цутгах [[Ээж гол|Хонг Ха]] голын цутгалд орших ба [[Хошимин]] хотоос зүүн хойд зүгт 447 километр орчмын зайтай. [[Халуун орон|Халуун орны]] уур амьсгалтай ба дундаж температур нь 27&nbsp;°C байдаг. Жилийн хур тунадасны нийлбэр нь ойролцоогоор 2000&nbsp;мм хүрнэ. {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Нячанг |single line = Y |metric first = Y |Jan record high C = 31.9 |Feb record high C = 33.3 |Mar record high C = 34.2 |Apr record high C = 35.9 |May record high C = 38.5 |Jun record high C = 39.5 |Jul record high C = 39.0 |Aug record high C = 39.5 |Sep record high C = 38.3 |Oct record high C = 34.8 |Nov record high C = 34.3 |Dec record high C = 32.8 |year record high C = 39.5 |Jan high C = 27.2 |Feb high C = 28.0 |Mar high C = 29.4 |Apr high C = 31.1 |May high C = 32.3 |Jun high C = 32.7 |Jul high C = 32.5 |Aug high C = 32.6 |Sep high C = 31.7 |Oct high C = 30.0 |Nov high C = 28.6 |Dec high C = 27.3 |year high C = 30.3 |Jan mean C = 24.0 |Feb mean C = 24.6 |Mar mean C = 25.8 |Apr mean C = 27.4 |May mean C = 28.6 |Jun mean C = 28.8 |Jul mean C = 28.5 |Aug mean C = 28.5 |Sep mean C = 27.8 |Oct mean C = 26.7 |Nov mean C = 25.8 |Dec mean C = 24.7 |year mean C = 26.8 |Jan low C = 21.4 |Feb low C = 21.8 |Mar low C = 23.0 |Apr low C = 24.6 |May low C = 25.5 |Jun low C = 25.7 |Jul low C = 25.6 |Aug low C = 25.5 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 24.2 |Nov low C = 23.5 |Dec low C = 22.3 |year low C = 24.0 |Jan record low C = 14.6 |Feb record low C = 14.6 |Mar record low C = 16.4 |Apr record low C = 19.4 |May record low C = 19.7 |Jun record low C = 19.8 |Jul record low C = 20.6 |Aug record low C = 21.5 |Sep record low C = 21.3 |Oct record low C = 18.8 |Nov record low C = 16.9 |Dec record low C = 15.1 |year record low C = 14.6 |rain colour = green |Jan rain mm = 43.0 |Feb rain mm = 16.1 |Mar rain mm = 30.3 |Apr rain mm = 41.8 |May rain mm = 51.5 |Jun rain mm = 49.8 |Jul rain mm = 41.7 |Aug rain mm = 81.7 |Sep rain mm = 165.8 |Oct rain mm = 312.3 |Nov rain mm = 381.6 |Dec rain mm = 191.4 |year rain mm = 1399.2 |Jan rain days = 8.6 |Feb rain days = 4.3 |Mar rain days = 4.1 |Apr rain days = 5.0 |May rain days = 9.2 |Jun rain days = 8.3 |Jul rain days = 8.4 |Aug rain days = 9.8 |Sep rain days = 14.4 |Oct rain days = 17.6 |Nov rain days = 18.0 |Dec rain days = 14.4 |year rain days = 122.2 |Jan humidity = 78.1 |Feb humidity = 78.7 |Mar humidity = 79.6 |Apr humidity = 80.4 |May humidity = 78.8 |Jun humidity = 77.2 |Jul humidity = 76.9 |Aug humidity = 77.2 |Sep humidity = 80.0 |Oct humidity = 82.6 |Nov humidity = 81.8 |Dec humidity = 79.7 |year humidity = 79.3 |Jan sun = 179.6 |Feb sun = 208.7 |Mar sun = 256.5 |Apr sun = 258.5 |May sun = 259.1 |Jun sun = 235.2 |Jul sun = 243.5 |Aug sun = 236.0 |Sep sun = 203.8 |Oct sun = 183.1 |Nov sun = 140.4 |Dec sun = 136.5 |year sun = 2538.8 |source 1 = Вьетнамын Барилгын Шинжлэх Ухаан, Технологийн Хүрээлэн <ref name=IBST>{{cite web|title=Вьетнамын Барилгын Шинжлэх Ухаан, Технологийн Хүрээлэн |url=https://datafiles.chinhphu.vn/cpp/files/vbpq/2022/10/02-bxd.pdf |language=en}}</ref> |source 2 = The Yearbook of Indochina <ref>[https://seadelt.net/Asset/Source/Document_ID-254_No-01.pdf The Yearbook of Indochina ]</ref> }} == Зургийн цомог == <gallery perrow="5"> Khanh Hoa Center of Political and Cultural Events.JPG|Захиргааны ордон Hon Chong from Co Tien beach.JPG|Хон Чонг цохио хад Nha Trang, Long Son pagoda.jpg|Лонг Сон Пагоде Na_Trang_Blick_vom_Markt_in_Richtung_Ost.jpg|Худалдааны зах Hanging cabins to Vinpearland.jpg|Винперл дүүжин лифт </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Nha Trang}} [[Ангилал:Нячанг| ]] [[Ангилал:Вьетнамын тойрог]] [[Ангилал:Кхань Хоа муж]] [[Ангилал:Вьетнамын мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Вьетнамын суурин]] eaa6rv70xyzbfaz5vcaeo1keq8rpx4j 0 28320 857501 707991 2026-05-30T14:40:25Z Enkhsaihan2005 64429 857501 wikitext text/x-wiki {{coord|25|25|0|S|49|15|0|W|display=title}} [[image:Brasão de Armas do Município de Curitiba.png|70px|left]] [[image:'JardimBotanico.BotanicalGarden.CuritibaParanaBrasilBrazil.JPG|thumb| [http://tools.wikimedia.de/~magnus/geo/geohack.php?language=en&params=25_25_47_S_49_16_19_W 25° 25' 47" S 49° 16' 19" O]]] '''Куритиба''' ({{lang-pt|Curitiba}}) нь [[Бразил]]ын [[Парана]] мужид орших хот юм. == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт | metric first = yes | single line = Yes | location = Куритиба (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1885–одоо) |Jan record high C = 35.4 |Feb record high C = 34.8 |Mar record high C = 33.9 |Apr record high C = 32.6 |May record high C = 30.5 |Jun record high C = 28.2 |Jul record high C = 28.6 |Aug record high C = 31.6 |Sep record high C = 34.2 |Oct record high C = 35.5 |Nov record high C = 35.2 |Dec record high C = 35.0 |year record high C = 35.5 |Jan record low C = 8.2 |Feb record low C = 6.8 |Mar record low C = 3.9 |Apr record low C = -4.0 |May record low C = -2.3 |Jun record low C = -4.4 |Jul record low C = -5.2 |Aug record low C = -5.2 |Sep record low C = -5.4 |Oct record low C = -1.5 |Nov record low C = -0.9 |Dec record low C = 3.6 |year record low C = -5.4 | Jan high C =27.1 | Feb high C =27.2 | Mar high C =26.1 | Apr high C =24.4 | May high C =21.1 | Jun high C =20.3 | Jul high C =20.1 | Aug high C =21.9 | Sep high C =22.3 | Oct high C =23.7 | Nov high C =25.0 | Dec high C =26.7 | year high C =23.8 | Jan mean C =21.3 | Feb mean C =21.4 | Mar mean C =20.3 | Apr mean C =18.5 | May mean C =15.5 | Jun mean C =14.3 | Jul mean C =13.8 | Aug mean C =14.9 | Sep mean C =16.0 | Oct mean C =17.7 | Nov mean C =18.9 | Dec mean C =20.7 | year mean C = 17.8 | Jan low C =17.6 | Feb low C =17.8 | Mar low C =16.8 | Apr low C =14.8 | May low C =11.8 | Jun low C =10.3 | Jul low C =9.3 | Aug low C =10.1 | Sep low C =11.9 | Oct low C =13.9 | Nov low C =15.0 | Dec low C =16.7 | year low C =13.8 |precipitation colour = green |unit precipitation days = 1 мм | Jan precipitation mm =226.3 | Feb precipitation mm =188.7 | Mar precipitation mm =151.3 | Apr precipitation mm =87.9 | May precipitation mm =95.6 | Jun precipitation mm =111.6 | Jul precipitation mm =105.8 | Aug precipitation mm =81.5 | Sep precipitation mm =143.3 | Oct precipitation mm =160.7 | Nov precipitation mm =125.6 | Dec precipitation mm =152.4 | year precipitation mm = | Jan precipitation days =15.4 | Feb precipitation days =13.2 | Mar precipitation days =11.7 | Apr precipitation days =7.1 | May precipitation days =7.7 | Jun precipitation days =6.8 | Jul precipitation days =6.8 | Aug precipitation days =5.7 | Sep precipitation days =8.8 | Oct precipitation days =11.3 | Nov precipitation days =10.3 | Dec precipitation days =12.3 | year precipitation days = | Jan humidity =80.6 | Feb humidity =80.6 | Mar humidity =81.8 | Apr humidity =81.3 | May humidity =83.2 | Jun humidity =82.2 | Jul humidity =80.2 | Aug humidity =77.1 | Sep humidity =79.8 | Oct humidity =81.4 | Nov humidity =79.1 | Dec humidity =78.6 | year humidity = | Jan dew point C =18.2 | Feb dew point C =18.3 | Mar dew point C =17.5 | Apr dew point C =15.7 | May dew point C =13.1 | Jun dew point C =11.9 | Jul dew point C =10.9 | Aug dew point C =11.5 | Sep dew point C =12.9 | Oct dew point C =14.8 | Nov dew point C =15.6 | Dec dew point C =17.2 | Jan sun =161.9 | Feb sun =150.1 | Mar sun =159 | Apr sun =161.2 | May sun =147.1 | Jun sun =141.2 | Jul sun =165.5 | Aug sun =180.4 | Sep sun =136.2 | Oct sun =135.5 | Nov sun =158.9 | Dec sun =165.1 | Jan uv =12 | Feb uv =12 | Mar uv =12 | Apr uv =9 | May uv =6 | Jun uv =5 | Jul uv =5 | Aug uv =7 | Sep uv =9 | Oct uv =11 | Nov uv =12 | Dec uv =12 |source 1 = [[Цаг уурын үндэсний хүрээлэн]]<ref name=INMETtmax> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043914/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMAX.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMAX.xlsx | title = Temperatura Máxima Mensal e Anual (°C) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-30}}</ref><ref name=INMETtmed> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043931/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMEDSECA.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMEDSECA.xlsx | title = Temperatura Média Compensada Mensal e Anual (°C) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-30}}</ref><ref name=INMETtmin> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324044001/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMIN.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMIN.xlsx | title = Temperatura Mínima Mensal e Anual (°C) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-30}}</ref><ref name=INMETprecip> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043703/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PREC.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PREC.xlsx | title = Precipitação Acumulada Mensal e Anual (mm) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-30}}</ref><ref name=INMETprecipdays> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324044003/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PRENDIAS1.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PRENDIAS1.xlsx | title = Número de dias no mês ou no ano com precipitação maior ou igual a (1 mm) (dias) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-30}}</ref><ref name=INMEThumidity> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043838/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-UR.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-UR.xlsx | title = Umidade Relativa do Ar Compensada Mensal e Anual (%) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-30}}</ref><ref name=INMETinsolacion> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043829/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-INSO.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-INSO.xlsx | title =Insolação Total (horas) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-30}}</ref> |source 2 = Meteo Climat (хамгийн их, бага)<ref name = meteoclimat>{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/station-1281-Curitiba.php |title=Station Curitiba |publisher=Meteo Climat |language=fr |access-date=2026-05-30 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224064414/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/station-1281-Curitiba.php |url-status=live }}</ref> ба Weather Atlas (UV индекс)<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/brazil/curitiba-climate |title=Curitiba, Brazil – Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en|access-date=2026-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190627172446/https://www.weather-atlas.com/en/brazil/curitiba-climate|archive-date=2019-06-27|url-status=live}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commons|Curitiba|Куритиба}} * [http://www.curitiba.pr.gov.br curitiba.pr] * [http://www.curitiba-brazil.com curitiba-brazil.com] [[Ангилал:Куритиба| ]] [[Ангилал:Бразилын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Бразилын холбооны улсын нийслэл]] [[Ангилал:Бразилын хот]] [[Ангилал:Паранын суурин]] [[Ангилал:Паранын коммун]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:1693 онд байгуулагдсан]] ld779dxb3l7cdd5vp2h2755vkb5xs7b 857504 857501 2026-05-30T14:55:17Z Enkhsaihan2005 64429 857504 wikitext text/x-wiki {{Short description|Бразилын Парана мужийн нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Куритиба | native_name = Curitiba | settlement_type = [[Бразилын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | official_name = {{lang|pt|Município de Curitiba}} | nicknames = {{ubl | {{lang|pt|Cidade Modelo}} ("Загвар хот") | {{lang|pt|Capital Ecológica do Brasil}}<br/>("Бразилын экологийн нийслэл") | {{lang|pt|Cidade Verde}} ("Ногоон хот") | {{lang|pt|Capital das Araucárias}} | {{lang|pt|A Cidade da Névoa Eterna}}<br/>("Мөнхийн манангийн хот") }} | motto = {{lang|pt|A Cidade da Gente}}<br/>("Бидний хот; Ард түмний хот") | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/3/2 | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Vista_da_Torre_das_Mercês_em_Curitiba.jpg | caption1 = Панорамик цамхагаас харагдах байдал | image2 = Tanguá Curitiba.jpg | caption2 = Тангуа | image3 = Climate in Southern Brazil.jpg | caption3 = Баригуй | image4 = Estufa principal do Jardim Botânico de Curitiba 02 (cropped).jpg | caption4 = [[Куритибагийн Ботаникийн цэцэрлэг|Ботаникийн цэцэрлэг]] | image5 = Rua24HorasCuritiba.jpg | caption5 = [[24 цагийн гудамж]] | image6 = Paço da Liberdade - Curitiba.jpg | caption6 = Эрх чөлөөний ордон | image7 = Palacio Avenida HSBC 2 curitiba brasil.jpg | caption7 = Авенида ордон at [[Rua XV de Novembro|15 November Street]] | image8 = Olho Neimeyer 03 2007 CWB 9073.JPG | caption8 = [[Оскар Нимейерийн музей]] }} | image_flag = Bandeira de Curitiba.svg | flag_link = Куритибагийн далбаа | image_shield = Brasão de Curitiba.svg | mapframe = yes | pushpin_map = Бразил#Парана#Өмнөд Америк | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_relief = yes | subdivision_type = Улс | subdivision_type1 = [[Бразилын бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_type2 = [[Бразилын мужууд|Муж]] | subdivision_name = {{flag|Бразил}} | subdivision_name1 = [[Өмнөд бүс нутаг, Бразил|Өмнөд]] | subdivision_name2 = {{flagicon image|Bandeira do Paraná.svg|border}} [[Парана (муж)|Парана]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Эдуардо Пиментель (улс төрч)|Эдуардо Пиментель]] ([[Социал Демократ Нам (Бразил, 2011)|PSD]]) | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1693 оны 3 сарын 29 | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = [[Хотын корпораци|Нэгдсэн]] | established_date3 = 1842 | area_magnitude = | area_total_km2 = 430.9 | area_total_sq_mi = 166.4 | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 319.4 | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = 15416.9 | area_metro_sq_mi = 5952 | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref>{{Cite web |date=2025-08-28 |title=População estimada do país chega a 213,4 milhões de habitantes, divulga IBGE {{!}} Agência de Notícias |url=https://www.gov.br/secom/pt-br/assuntos/noticias/2025/08/populacao-do-brasil-alcanca-marca-de-213-4-milhoes-de-habitantes-divulga-ibge#:~:text=A%20popula%C3%A7%C3%A3o%20brasileira%20era%20de,Geografia%20e%20Estat%C3%ADstica%20(IBGE). |access-date=2026-05-30 |website=Agência de Notícias - IBGE |language=pt-BR}}</ref> | population_total = 1,830,795 ([[Бразилын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|8-д]]) | population_density_km2 = 4062 | population_density_sq_mi = 10523 | population_metro = 3,559,366 ([[Бразилын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|9-д]]) | population_density_metro_km2 = 210.9 | population_density_metro_sq_mi = 546.2 | population_urban = <!-- GDP ---------------> | demographics_type1 = [[ДНБ|ДНБ (ХАЧП, 2015 оны тогтмол утга)]] | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = Жил | demographics1_info1 = 2023 | demographics1_title2 = Нийт | demographics1_info2 = $77.8&nbsp;тэрбум<ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_bra.pdf|publisher=Tellusant|title=TelluBase—Brazil Fact Sheet (Tellusant Public Service Series)| access-date = 2026-05-30}}</ref> | timezone = [[UTC-3]] | utc_offset = -3 | coordinates = {{coord|25|25|47|S|49|16|16|W|region:BR|display=inline,title}} | elevation_m = 934.6 | elevation_ft = 3066.3 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 80000-000 - 82999-999 | area_code_type = [[Бразил дахь залгах кодын жагсаалт|Бүсийн код]] | area_code = +55 (41) | website = {{URL|http://www.curitiba.pr.gov.br|curitiba.pr.gov.br}} {{in lang|pt}} | blank_name = '''[[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]]''' (2010) | blank_info = 0.823 – <span style="color:#090">маш өндөр</span><ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=http://www.pnud.org.br/arquivos/ranking-idhm-2010.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708233352/http://www.pnud.org.br/arquivos/ranking-idhm-2010.pdf |archive-date=2014-07-08 |access-date=2026-05-30 |publisher=[[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хөгжлийн Хөтөлбөр]] (UNDP) }}</ref> | blank_name_sec2 = Том нисэх буудал | blank_info_sec2 = [[Афонсо Пена олон улсын нисэх буудал]] | blank1_name_sec2 = [[Бразилийн хурдны замын жагсаалт|Холбооны хурдны зам]] | blank1_info_sec2 = [[File:BR-116.svg|22px|link=BR-116]] [[File:BR-277.svg|22px|link=BR-277]] [[File:BR-376 (escudo).svg|22px|link=BR-376]] [[File:BR-476.svg|22px|link=BR-476]] | population_demonym = Португалаар: {{lang|pt|curitibano}} (эр), {{lang|pt|curitibana}} (эм)<ref name=pano/> }} '''Куритиба''' ({{lang-pt|Curitiba}}) нь [[Бразил]]ын [[Парана]] мужид орших хот юм. == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт | metric first = yes | single line = Yes | location = Куритиба (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1885–одоо) |Jan record high C = 35.4 |Feb record high C = 34.8 |Mar record high C = 33.9 |Apr record high C = 32.6 |May record high C = 30.5 |Jun record high C = 28.2 |Jul record high C = 28.6 |Aug record high C = 31.6 |Sep record high C = 34.2 |Oct record high C = 35.5 |Nov record high C = 35.2 |Dec record high C = 35.0 |year record high C = 35.5 |Jan record low C = 8.2 |Feb record low C = 6.8 |Mar record low C = 3.9 |Apr record low C = -4.0 |May record low C = -2.3 |Jun record low C = -4.4 |Jul record low C = -5.2 |Aug record low C = -5.2 |Sep record low C = -5.4 |Oct record low C = -1.5 |Nov record low C = -0.9 |Dec record low C = 3.6 |year record low C = -5.4 | Jan high C =27.1 | Feb high C =27.2 | Mar high C =26.1 | Apr high C =24.4 | May high C =21.1 | Jun high C =20.3 | Jul high C =20.1 | Aug high C =21.9 | Sep high C =22.3 | Oct high C =23.7 | Nov high C =25.0 | Dec high C =26.7 | year high C =23.8 | Jan mean C =21.3 | Feb mean C =21.4 | Mar mean C =20.3 | Apr mean C =18.5 | May mean C =15.5 | Jun mean C =14.3 | Jul mean C =13.8 | Aug mean C =14.9 | Sep mean C =16.0 | Oct mean C =17.7 | Nov mean C =18.9 | Dec mean C =20.7 | year mean C = 17.8 | Jan low C =17.6 | Feb low C =17.8 | Mar low C =16.8 | Apr low C =14.8 | May low C =11.8 | Jun low C =10.3 | Jul low C =9.3 | Aug low C =10.1 | Sep low C =11.9 | Oct low C =13.9 | Nov low C =15.0 | Dec low C =16.7 | year low C =13.8 |precipitation colour = green |unit precipitation days = 1 мм | Jan precipitation mm =226.3 | Feb precipitation mm =188.7 | Mar precipitation mm =151.3 | Apr precipitation mm =87.9 | May precipitation mm =95.6 | Jun precipitation mm =111.6 | Jul precipitation mm =105.8 | Aug precipitation mm =81.5 | Sep precipitation mm =143.3 | Oct precipitation mm =160.7 | Nov precipitation mm =125.6 | Dec precipitation mm =152.4 | year precipitation mm = | Jan precipitation days =15.4 | Feb precipitation days =13.2 | Mar precipitation days =11.7 | Apr precipitation days =7.1 | May precipitation days =7.7 | Jun precipitation days =6.8 | Jul precipitation days =6.8 | Aug precipitation days =5.7 | Sep precipitation days =8.8 | Oct precipitation days =11.3 | Nov precipitation days =10.3 | Dec precipitation days =12.3 | year precipitation days = | Jan humidity =80.6 | Feb humidity =80.6 | Mar humidity =81.8 | Apr humidity =81.3 | May humidity =83.2 | Jun humidity =82.2 | Jul humidity =80.2 | Aug humidity =77.1 | Sep humidity =79.8 | Oct humidity =81.4 | Nov humidity =79.1 | Dec humidity =78.6 | year humidity = | Jan dew point C =18.2 | Feb dew point C =18.3 | Mar dew point C =17.5 | Apr dew point C =15.7 | May dew point C =13.1 | Jun dew point C =11.9 | Jul dew point C =10.9 | Aug dew point C =11.5 | Sep dew point C =12.9 | Oct dew point C =14.8 | Nov dew point C =15.6 | Dec dew point C =17.2 | Jan sun =161.9 | Feb sun =150.1 | Mar sun =159 | Apr sun =161.2 | May sun =147.1 | Jun sun =141.2 | Jul sun =165.5 | Aug sun =180.4 | Sep sun =136.2 | Oct sun =135.5 | Nov sun =158.9 | Dec sun =165.1 | Jan uv =12 | Feb uv =12 | Mar uv =12 | Apr uv =9 | May uv =6 | Jun uv =5 | Jul uv =5 | Aug uv =7 | Sep uv =9 | Oct uv =11 | Nov uv =12 | Dec uv =12 |source 1 = [[Цаг уурын үндэсний хүрээлэн]]<ref name=INMETtmax> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043914/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMAX.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMAX.xlsx | title = Temperatura Máxima Mensal e Anual (°C) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-30}}</ref><ref name=INMETtmed> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043931/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMEDSECA.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMEDSECA.xlsx | title = Temperatura Média Compensada Mensal e Anual (°C) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-30}}</ref><ref name=INMETtmin> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324044001/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMIN.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMIN.xlsx | title = Temperatura Mínima Mensal e Anual (°C) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-30}}</ref><ref name=INMETprecip> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043703/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PREC.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PREC.xlsx | title = Precipitação Acumulada Mensal e Anual (mm) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-30}}</ref><ref name=INMETprecipdays> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324044003/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PRENDIAS1.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PRENDIAS1.xlsx | title = Número de dias no mês ou no ano com precipitação maior ou igual a (1 mm) (dias) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-30}}</ref><ref name=INMEThumidity> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043838/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-UR.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-UR.xlsx | title = Umidade Relativa do Ar Compensada Mensal e Anual (%) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-30}}</ref><ref name=INMETinsolacion> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043829/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-INSO.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-INSO.xlsx | title =Insolação Total (horas) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-30}}</ref> |source 2 = Meteo Climat (хамгийн их, бага)<ref name = meteoclimat>{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/station-1281-Curitiba.php |title=Station Curitiba |publisher=Meteo Climat |language=fr |access-date=2026-05-30 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224064414/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/station-1281-Curitiba.php |url-status=live }}</ref> ба Weather Atlas (UV индекс)<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/brazil/curitiba-climate |title=Curitiba, Brazil – Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en|access-date=2026-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190627172446/https://www.weather-atlas.com/en/brazil/curitiba-climate|archive-date=2019-06-27|url-status=live}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commons|Curitiba|Куритиба}} * [http://www.curitiba.pr.gov.br curitiba.pr] * [http://www.curitiba-brazil.com curitiba-brazil.com] [[Ангилал:Куритиба| ]] [[Ангилал:Бразилын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Бразилын холбооны улсын нийслэл]] [[Ангилал:Бразилын хот]] [[Ангилал:Паранын суурин]] [[Ангилал:Паранын коммун]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:1693 онд байгуулагдсан]] 5bpnmw1nvr9m2mmj4796ejhpg5n9d09 0 28946 857505 822055 2026-05-30T14:58:00Z Enkhsaihan2005 64429 857505 wikitext text/x-wiki {{short description|Өмнөд Солонгосын Умард Кёнсан мужийн хот}} {{Distinguish|Пахан}} {{Инфобокс суурин | name = Похан | native_name = {{lang|ko|포항시}} | settlement_type = [[Өмнөд Солонгосын хотын жагсаалт|Онцгой хот]] | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type1 = [[Хангыл]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|포항시}} | translit_lang1_type2 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info2 = {{lang|ko|浦項市}} | translit_lang1_type3 = {{nowrap|Шинэчилсэн латинчлал}} | translit_lang1_info3 = Pohang-si | translit_lang1_type4 = {{nowrap|Маккьюн–Райшауэр}} | translit_lang1_info4 = P'ohang-si | image_skyline = {{multiple image | caption_align = center | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/2/2 | color = white | image1 = Pohang skyline.jpg | caption1 = Поханы шөнийн үзэмж | image2 = Pohang spot2.jpg | caption2 = Ёноран болон Сонё сэдэвчилсэн парк | image3 = Pohang canal.jpg | caption3 = Поханы суваг | image4 = Homigot 20240113 002.jpg | caption4 = [[Хумигут]] | image5 = SpaceWalk (walkable sculpture, Pohang 2021) Mutter Genth 03.jpg | caption5 = [[Поханы сансрын алхалт]] }} | image_map = North Gyeongsang-Pohang.svg | mapsize = | map_caption = Өмнөд Солонгос дахь байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Өмнөд Солонгос}} | subdivision_type1 = [[Солонгосын бүс нутаг|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Ённам]] | population_blank1_title = Аялга | population_blank1 = [[Кёнсан аялга|Кёнсан]] | area_total_km2 = 1,128.76 | population_total = 491,325 | population_as_of = 2026 оны 2 сар<ref name="pohang_stat">{{cite web |title=Pohang Statistics |url=https://www.pohang.go.kr/ |publisher=Похан хотын захиргаа |access-date=2026-05-30}}</ref> | population_density_km2 = 442.40 | population_demonym = Поханчууд | parts_type = [[Өмнөд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь|Захиргааны нэгж]] | parts = 2 ''дүүрэг'', 15 ''хороо'', 4 ''балгас'', 10 ''сум'' | area_code = +82-54-2xx | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = Сүлд <!-- government type, leaders -->| government_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | leader_party = | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Ли Кандок ([[Ард түмний хүч нам (Өмнөд Солонгос)|Ард түмний хүч]]) | leader_title1 = | leader_name1 = <!-- etc., up to leader_title4 / leader_name4 --> | image_flag = Flag of Pohang.svg <!-- time zone(s) -------------->| timezone1 = [[Солонгосын стандарт цаг]] | utc_offset1 = +9 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = }} [[Өмнөд Солонгос]] улсын [[Умард Кёнсан]] аймгийн зүүн урд хязгаар, [[Япон тэнгис]]ийн эрэгт '''Похан''' [[Өмнөд Солонгос#засаг захиргааны хуваарь|хот]] оршдог. 1949 онд хотын зэрэг авсан бол [[Поханы ган төмрийн компани]] (ПОСКО)-г түшин 1970 оны эхнээс хойш хурдан томорчээ. Өдгөө Поханы харьяаны 1129 км² газарт 52 түмэн хүн оршин сууж байна. Хүн амын олноор улсдаа [[Өмнөд Солонгосын хотууд|20-р байранд]] бичигдэг Похан хот явсаар [[Тэгү]]-[[Умард Кёнсан|Кёнбүг]] хавийн далайн эргийн гол боомт болжээ. «ПОСКО»-ийн төв байр, улсдаа тэргүүлэх зэргийн [[Поханы шинжлэх ухаан, технологийн их сургууль|Поханы Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] энд бий. Хотын нутаг дотроо Нам (Өмнөд), Пүг (Умард) хэмээх хоёр дүүрэгт хуваагддаг. ==Энд өссөн хүн== * [[И Мён-Бак]] (1941-) — Өмнөд Солонгос улсын 2008-2013 оны ерөнхийлөгч. ==Зураг== <gallery widths="150px" heights="110px"> File:Korea-Pohang-Goryongpo Beach-01.jpg File:GIFT POSTECH New Building.jpg File:Pohang Airport 20090502.jpg </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Похан (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1943–одоо) | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 17.5 | Feb record high C = 24.9 | Mar record high C = 27.1 | Apr record high C = 32.8 | May record high C = 36.1 | Jun record high C = 37.7 | Jul record high C = 38.6 | Aug record high C = 39.3 | Sep record high C = 35.9 | Oct record high C = 30.5 | Nov record high C = 28.0 | Dec record high C = 21.5 | year record high C = 39.3 | Jan high C = 6.7 | Feb high C = 9.0 | Mar high C = 13.3 | Apr high C = 19.1 | May high C = 23.5 | Jun high C = 25.8 | Jul high C = 29.0 | Aug high C = 29.5 | Sep high C = 25.5 | Oct high C = 21.4 | Nov high C = 15.4 | Dec high C = 8.9 | year high C = 18.9 | Jan mean C = 2.2 | Feb mean C = 4.3 | Mar mean C = 8.6 | Apr mean C = 14.1 | May mean C = 18.6 | Jun mean C = 21.8 | Jul mean C = 25.4 | Aug mean C = 26.0 | Sep mean C = 21.9 | Oct mean C = 16.9 | Nov mean C = 10.6 | Dec mean C = 4.3 | year mean C = 14.6 | Jan low C = -1.5 | Feb low C = 0.2 | Mar low C = 4.2 | Apr low C = 9.6 | May low C = 14.4 | Jun low C = 18.6 | Jul low C = 22.5 | Aug low C = 23.3 | Sep low C = 18.9 | Oct low C = 13.1 | Nov low C = 6.6 | Dec low C = 0.5 | year low C = 10.9 | Jan record low C = -14.4 | Feb record low C = -13.4 | Mar record low C = -9.9 | Apr record low C = -2.3 | May record low C = 3.7 | Jun record low C = 8.2 | Jul record low C = 10.8 | Aug record low C = 14.0 | Sep record low C = 8.9 | Oct record low C = 0.6 | Nov record low C = -8.3 | Dec record low C = -13.1 | year record low C = -14.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 39.8 | Feb precipitation mm = 36.5 | Mar precipitation mm = 60.5 | Apr precipitation mm = 81.2 | May precipitation mm = 84.6 | Jun precipitation mm = 126.8 | Jul precipitation mm = 200.6 | Aug precipitation mm = 230.2 | Sep precipitation mm = 189.3 | Oct precipitation mm = 76.7 | Nov precipitation mm = 40.1 | Dec precipitation mm = 26.1 | year precipitation mm = 1192.4 | unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 5.7 | Feb precipitation days = 5.9 | Mar precipitation days = 8.5 | Apr precipitation days = 8.2 | May precipitation days = 8.5 | Jun precipitation days = 9.7 | Jul precipitation days = 13.7 | Aug precipitation days = 13.5 | Sep precipitation days = 11.3 | Oct precipitation days = 6.4 | Nov precipitation days = 6.2 | Dec precipitation days = 4.7 | year precipitation days = | Jan snow days = 2.1 | Feb snow days = 2.2 | Mar snow days = 1.1 | Apr snow days = 0.0 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.0 | Nov snow days = 0.2 | Dec snow days = 1.5 | year snow days = | Jan humidity = 48.8 | Feb humidity = 50.8 | Mar humidity = 55.4 | Apr humidity = 57.1 | May humidity = 64.1 | Jun humidity = 73.9 | Jul humidity = 78.3 | Aug humidity = 78.6 | Sep humidity = 75.3 | Oct humidity = 65.1 | Nov humidity = 57.4 | Dec humidity = 49.9 | year humidity = 62.9 | Jan sun = 191.4 | Feb sun = 185.1 | Mar sun = 203.8 | Apr sun = 219.3 | May sun = 230.9 | Jun sun = 189.2 | Jul sun = 168.5 | Aug sun = 178.5 | Sep sun = 160.9 | Oct sun = 199.7 | Nov sun = 185.0 | Dec sun = 191.2 | year sun = 2303.5 | Jan percentsun = 60.8 | Feb percentsun = 57.5 | Mar percentsun = 51.2 | Apr percentsun = 54.4 | May percentsun = 51.3 | Jun percentsun = 42.0 | Jul percentsun = 36.2 | Aug percentsun = 40.7 | Sep percentsun = 41.5 | Oct percentsun = 55.4 | Nov percentsun = 59.3 | Dec percentsun = 63.0 | year percentsun = 50.1 | source = [[Солонгосын Цаг Уурын Алба]] (нарны хувь 1981–2010)<ref name= KMA> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220129211110/https://data.kma.go.kr/resources/normals/pdf_data/korea_pdf_0106_v2.pdf | archive-date = 2022-01-29 | url = https://data.kma.go.kr/resources/normals/pdf_data/korea_pdf_0106_v2.pdf | title = Climatological Normals of Korea (1991 ~ 2020) | publisher = Солонгосын Цаг Уурын Алба | access-date = 2026-05-30 | language = ko}}</ref><ref name= KMAextremes> {{cite web | url = https://data.kma.go.kr/climate/extremum/selectExtremumList.do?pgmNo=103 | publisher = Солонгосын Цаг Уурын Алба | access-date = 2026-05-30 | script-title = ko:순위값 - 구역별조회 | language = ko}}</ref><ref name= KMAnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20161207185450/http://www.kma.go.kr/down/Climatological_2010.pdf | archive-date = 7 December 2016 | url = http://www.kma.go.kr/down/Climatological_2010.pdf | publisher = Солонгосын Цаг Уурын Алба | access-date = 2026-05-30 | title = Climatological Normals of Korea | date = 2011}}</ref> }} == Мөн үзэх == * [[Өмнөд Солонгосын хотын жагсаалт]] == Цахим холбоос == * [http://eng.ipohang.org/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] * [http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=39547 NASA Earth Observatory] [[Ангилал:Похан| ]] [[Ангилал:Умард Кёнсаны суурин]] h7a36jnlpb3hjfodndfd5vhaer8q451 0 29574 857506 827147 2026-05-30T15:01:44Z Enkhsaihan2005 64429 857506 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | official_name = Тараз | native_name = Taraz | image_skyline = <!-- images and maps -----------> {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Dostyk Square (4983211403).jpg | image2 = Government Building (4983202255).jpg | image3 = Aulie-Ata Mosque (5667339683) (2).jpg | footer = Дээд талаас, Достык талбай, Засгийн газрын барилга, Аули-Ата сүм}} | image_flag = | image_seal = Seal Taraz.svg | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Казахстан | pushpin_label_position = top | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_map_caption = Казахстан дахь байршил | coordinates = {{coord|42|54|N|71|22|E|region:KZ_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{KAZ}} | subdivision_type1 = [[Казахстаны муж|Муж]] | subdivision_name1 = [[Жамбыл муж]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭӨ 36 | government_type = | leader_title = Аким <small>([[хотын дарга]])</small> | leader_name = [[Орынбеков Бахытжан]] | area_magnitude = | area_total_km2 = 187.8 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = 610 | elevation_ft = | population_total = 428,000 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = | population_metro = | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 080001 - 080019 | area_code = +7 7262 | registration_plate = H, 08 | website = {{URL|http://taraz-gov.kz/}} | footnotes = | timezone = | utc_offset = +6 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | name = }} '''Тараз''' ({{lang-kk|Тараз}}) — [[Казахстан]] улсын [[Жамбыл муж]]ийн төв, 35 түмэн хүнтэй [[хот]]. == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=Тараз (1991–2020, туйлын үе 1870–одоо) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C = 22.1 |Feb record high C = 25.0 |Mar record high C = 31.1 |Apr record high C = 33.6 |May record high C = 38.6 |Jun record high C = 42.3 |Jul record high C = 43.7 |Aug record high C = 43.1 |Sep record high C = 40.6 |Oct record high C = 34.6 |Nov record high C = 29.0 |Dec record high C = 22.7 |year record high C = 43.7 |Jan high C= 2.2 |Feb high C= 4.3 |Mar high C= 11.3 |Apr high C = 18.6 |May high C = 24.7 |Jun high C = 30.6 |Jul high C = 33.0 |Aug high C = 31.8 |Sep high C = 25.8 |Oct high C = 18.0 |Nov high C = 9.4 |Dec high C = 3.8 |year high C = |Jan mean C = −3.0 |Feb mean C = −1.3 |Mar mean C = 5.3 |Apr mean C = 12.2 |May mean C = 18.0 |Jun mean C = 23.4 |Jul mean C = 25.5 |Aug mean C = 23.9 |Sep mean C = 17.9 |Oct mean C = 10.9 |Nov mean C = 3.6 |Dec mean C = -1.6 |year mean C = |Jan low C = -7.4 |Feb low C = -5.8 |Mar low C = 0.1 |Apr low C = 6.2 |May low C = 10.9 |Jun low C = 15.6 |Jul low C = 17.5 |Aug low C = 15.7 |Sep low C = 10.3 |Oct low C = 4.7 |Nov low C = -1.2 |Dec low C = -5.9 |year low C = |Jan record low C = −38.9 |Feb record low C = −40.0 |Mar record low C = −25.0 |Apr record low C = −12.2 |May record low C = −5.2 |Jun record low C = 3.0 |Jul record low C = 7.2 |Aug record low C = 3.0 |Sep record low C = −5.0 |Oct record low C = −14.3 |Nov record low C = −37.2 |Dec record low C = −35.0 |year record low C = -40.0 |precipitation colour=green |Jan precipitation mm = 29.7 |Feb precipitation mm = 36.5 |Mar precipitation mm = 38.3 |Apr precipitation mm = 49.2 |May precipitation mm = 40.4 |Jun precipitation mm = 28.3 |Jul precipitation mm = 18.2 |Aug precipitation mm = 8.6 |Sep precipitation mm = 9.9 |Oct precipitation mm = 30.1 |Nov precipitation mm = 35.6 |Dec precipitation mm = 32.1 |year precipitation mm = |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days= 6.4 |Feb precipitation days= 6.5 |Mar precipitation days= 7.0 |Apr precipitation days= 7.2 |May precipitation days= 6.2 |Jun precipitation days= 4.6 |Jul precipitation days= 3.1 |Aug precipitation days= 1.6 |Sep precipitation days= 1.6 |Oct precipitation days= 4.0 |Nov precipitation days= 5.6 |Dec precipitation days= 6.3 |year precipitation days= |Jan humidity=79 |Feb humidity=80 |Mar humidity=76 |Apr humidity=67 |May humidity=58 |Jun humidity=51 |Jul humidity=46 |Aug humidity=46 |Sep humidity=50 |Oct humidity=62 |Nov humidity=75 |Dec humidity=80 |year humidity=64 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38341.htm | title = Климат Тараза – Погода и климат| access-date = 2026-05-30 | language = ru}}</ref> |date=2012 |source 2 =[[NOAA]],<ref name=NOAA> {{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Kazakhstan/XLS/TARAZ_38341.xls|title=Taraz Climate Normals 1991–2020 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-05-30 }}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил)<ref> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_383410_kt.pdf | title = Klimatafel von Shambul (Dschambul, Aulie-Ata) / Kasachstan | publisher = Холбооны Тээвэр ба Дижитал Дэд Бүтцийн Яам | access-date = 2026-05-30}} </ref>}} ==Мөн үзэх== * [[Казахстаны хотын жагсаалт]] {{Хасаг улсад хамаарах}} {{Хасагийн хот}} [[Ангилал:Жамбыл мужийн суурин]] [[Ангилал:Азийн суурин]] [[Ангилал:Тараз| ]] sfe16abrlbhjgzxdv48ltek3axic4nl 857507 857506 2026-05-30T15:03:49Z Enkhsaihan2005 64429 857507 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | official_name = Тараз | native_name = Taraz | image_skyline = <!-- images and maps -----------> {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Dostyk Square (4983211403).jpg | image2 = Government Building (4983202255).jpg | image3 = Aulie-Ata Mosque (5667339683) (2).jpg | footer = Дээд талаас, Достык талбай, Засгийн газрын барилга, Аули-Ата сүм}} | image_flag = | image_seal = Seal Taraz.svg | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Казахстан | pushpin_label_position = top | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_map_caption = Казахстан дахь байршил | coordinates = {{coord|42|54|N|71|22|E|region:KZ_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{KAZ}} | subdivision_type1 = [[Казахстаны муж|Муж]] | subdivision_name1 = [[Жамбыл муж]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭӨ 36 | government_type = | leader_title = Аким <small>([[хотын дарга]])</small> | leader_name = [[Орынбеков Бахытжан]] | area_magnitude = | area_total_km2 = 187.8 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = 610 | elevation_ft = | population_total = 428,000 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = | population_metro = | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 080001 - 080019 | area_code = +7 7262 | registration_plate = H, 08 | website = {{URL|http://taraz-gov.kz/}} | footnotes = | timezone = | utc_offset = +6 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | name = }} '''Тараз''' ({{lang-kk|Тараз}}) — [[Казахстан]] улсын [[Жамбыл муж]]ийн төв, 35 түмэн хүнтэй [[хот]]. == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=Тараз (1991–2020, туйлын үе 1870–одоо) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C = 22.1 |Feb record high C = 25.0 |Mar record high C = 31.1 |Apr record high C = 33.6 |May record high C = 38.6 |Jun record high C = 42.3 |Jul record high C = 43.7 |Aug record high C = 43.1 |Sep record high C = 40.6 |Oct record high C = 34.6 |Nov record high C = 29.0 |Dec record high C = 22.7 |year record high C = 43.7 |Jan high C= 2.2 |Feb high C= 4.3 |Mar high C= 11.3 |Apr high C = 18.6 |May high C = 24.7 |Jun high C = 30.6 |Jul high C = 33.0 |Aug high C = 31.8 |Sep high C = 25.8 |Oct high C = 18.0 |Nov high C = 9.4 |Dec high C = 3.8 |year high C = |Jan mean C = −3.0 |Feb mean C = −1.3 |Mar mean C = 5.3 |Apr mean C = 12.2 |May mean C = 18.0 |Jun mean C = 23.4 |Jul mean C = 25.5 |Aug mean C = 23.9 |Sep mean C = 17.9 |Oct mean C = 10.9 |Nov mean C = 3.6 |Dec mean C = -1.6 |year mean C = |Jan low C = -7.4 |Feb low C = -5.8 |Mar low C = 0.1 |Apr low C = 6.2 |May low C = 10.9 |Jun low C = 15.6 |Jul low C = 17.5 |Aug low C = 15.7 |Sep low C = 10.3 |Oct low C = 4.7 |Nov low C = -1.2 |Dec low C = -5.9 |year low C = |Jan record low C = −38.9 |Feb record low C = −40.0 |Mar record low C = −25.0 |Apr record low C = −12.2 |May record low C = −5.2 |Jun record low C = 3.0 |Jul record low C = 7.2 |Aug record low C = 3.0 |Sep record low C = −5.0 |Oct record low C = −14.3 |Nov record low C = −37.2 |Dec record low C = −35.0 |year record low C = -40.0 |precipitation colour=green |Jan precipitation mm = 29.7 |Feb precipitation mm = 36.5 |Mar precipitation mm = 38.3 |Apr precipitation mm = 49.2 |May precipitation mm = 40.4 |Jun precipitation mm = 28.3 |Jul precipitation mm = 18.2 |Aug precipitation mm = 8.6 |Sep precipitation mm = 9.9 |Oct precipitation mm = 30.1 |Nov precipitation mm = 35.6 |Dec precipitation mm = 32.1 |year precipitation mm = |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days= 6.4 |Feb precipitation days= 6.5 |Mar precipitation days= 7.0 |Apr precipitation days= 7.2 |May precipitation days= 6.2 |Jun precipitation days= 4.6 |Jul precipitation days= 3.1 |Aug precipitation days= 1.6 |Sep precipitation days= 1.6 |Oct precipitation days= 4.0 |Nov precipitation days= 5.6 |Dec precipitation days= 6.3 |year precipitation days= |Jan humidity=79 |Feb humidity=80 |Mar humidity=76 |Apr humidity=67 |May humidity=58 |Jun humidity=51 |Jul humidity=46 |Aug humidity=46 |Sep humidity=50 |Oct humidity=62 |Nov humidity=75 |Dec humidity=80 |year humidity=64 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38341.htm | title = Климат Тараза – Погода и климат| access-date = 2026-05-30 | language = ru}}</ref> |date=2012 |source 2 =[[NOAA]],<ref name=NOAA> {{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Kazakhstan/XLS/TARAZ_38341.xls|title=Taraz Climate Normals 1991–2020 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-05-30 }}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил)<ref> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_383410_kt.pdf | title = Klimatafel von Shambul (Dschambul, Aulie-Ata) / Kasachstan | publisher = Холбооны Тээвэр ба Дижитал Дэд Бүтцийн Яам | access-date = 2026-05-30}} </ref>}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Мөн үзэх== * [[Казахстаны хотын жагсаалт]] {{Хасаг улсад хамаарах}} {{Казахстаны хот}} [[Ангилал:Жамбыл мужийн суурин]] [[Ангилал:Азийн суурин]] [[Ангилал:Тараз| ]] 9g21n0a2z6iwqgfelw2xy035coeokk4 857519 857507 2026-05-30T17:11:13Z Enkhsaihan2005 64429 857519 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | official_name = Тараз | native_name = Taraz | image_skyline = <!-- images and maps -----------> {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Dostyk Square (4983211403).jpg | image2 = Government Building (4983202255).jpg | image3 = Aulie-Ata Mosque (5667339683) (2).jpg | footer = Дээд талаас, Достык талбай, Засгийн газрын барилга, Аули-Ата сүм}} | image_flag = | image_seal = Seal Taraz.svg | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Казахстан | pushpin_label_position = top | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_map_caption = Казахстан дахь байршил | coordinates = {{coord|42|54|N|71|22|E|region:KZ_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{KAZ}} | subdivision_type1 = [[Казахстаны муж|Муж]] | subdivision_name1 = [[Жамбыл муж]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭӨ 36 | government_type = | leader_title = Аким <small>([[хотын дарга]])</small> | leader_name = [[Орынбеков Бахытжан]] | area_magnitude = | area_total_km2 = 187.8 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = 610 | elevation_ft = | population_total = 428,000 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = | population_metro = | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 080001 - 080019 | area_code = +7 7262 | registration_plate = H, 08 | website = {{URL|http://taraz-gov.kz/}} | footnotes = | timezone = | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | name = }} '''Тараз''' ({{lang-kk|Тараз}}) — [[Казахстан]] улсын [[Жамбыл муж]]ийн төв, 35 түмэн хүнтэй [[хот]]. == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=Тараз (1991–2020, туйлын үе 1870–одоо) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C = 22.1 |Feb record high C = 25.0 |Mar record high C = 31.1 |Apr record high C = 33.6 |May record high C = 38.6 |Jun record high C = 42.3 |Jul record high C = 43.7 |Aug record high C = 43.1 |Sep record high C = 40.6 |Oct record high C = 34.6 |Nov record high C = 29.0 |Dec record high C = 22.7 |year record high C = 43.7 |Jan high C= 2.2 |Feb high C= 4.3 |Mar high C= 11.3 |Apr high C = 18.6 |May high C = 24.7 |Jun high C = 30.6 |Jul high C = 33.0 |Aug high C = 31.8 |Sep high C = 25.8 |Oct high C = 18.0 |Nov high C = 9.4 |Dec high C = 3.8 |year high C = |Jan mean C = −3.0 |Feb mean C = −1.3 |Mar mean C = 5.3 |Apr mean C = 12.2 |May mean C = 18.0 |Jun mean C = 23.4 |Jul mean C = 25.5 |Aug mean C = 23.9 |Sep mean C = 17.9 |Oct mean C = 10.9 |Nov mean C = 3.6 |Dec mean C = -1.6 |year mean C = |Jan low C = -7.4 |Feb low C = -5.8 |Mar low C = 0.1 |Apr low C = 6.2 |May low C = 10.9 |Jun low C = 15.6 |Jul low C = 17.5 |Aug low C = 15.7 |Sep low C = 10.3 |Oct low C = 4.7 |Nov low C = -1.2 |Dec low C = -5.9 |year low C = |Jan record low C = −38.9 |Feb record low C = −40.0 |Mar record low C = −25.0 |Apr record low C = −12.2 |May record low C = −5.2 |Jun record low C = 3.0 |Jul record low C = 7.2 |Aug record low C = 3.0 |Sep record low C = −5.0 |Oct record low C = −14.3 |Nov record low C = −37.2 |Dec record low C = −35.0 |year record low C = -40.0 |precipitation colour=green |Jan precipitation mm = 29.7 |Feb precipitation mm = 36.5 |Mar precipitation mm = 38.3 |Apr precipitation mm = 49.2 |May precipitation mm = 40.4 |Jun precipitation mm = 28.3 |Jul precipitation mm = 18.2 |Aug precipitation mm = 8.6 |Sep precipitation mm = 9.9 |Oct precipitation mm = 30.1 |Nov precipitation mm = 35.6 |Dec precipitation mm = 32.1 |year precipitation mm = |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days= 6.4 |Feb precipitation days= 6.5 |Mar precipitation days= 7.0 |Apr precipitation days= 7.2 |May precipitation days= 6.2 |Jun precipitation days= 4.6 |Jul precipitation days= 3.1 |Aug precipitation days= 1.6 |Sep precipitation days= 1.6 |Oct precipitation days= 4.0 |Nov precipitation days= 5.6 |Dec precipitation days= 6.3 |year precipitation days= |Jan humidity=79 |Feb humidity=80 |Mar humidity=76 |Apr humidity=67 |May humidity=58 |Jun humidity=51 |Jul humidity=46 |Aug humidity=46 |Sep humidity=50 |Oct humidity=62 |Nov humidity=75 |Dec humidity=80 |year humidity=64 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38341.htm | title = Климат Тараза – Погода и климат| access-date = 2026-05-30 | language = ru}}</ref> |date=2012 |source 2 =[[NOAA]],<ref name=NOAA> {{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Kazakhstan/XLS/TARAZ_38341.xls|title=Taraz Climate Normals 1991–2020 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-05-30 }}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил)<ref> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_383410_kt.pdf | title = Klimatafel von Shambul (Dschambul, Aulie-Ata) / Kasachstan | publisher = Холбооны Тээвэр ба Дижитал Дэд Бүтцийн Яам | access-date = 2026-05-30}} </ref>}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Мөн үзэх== * [[Казахстаны хотын жагсаалт]] {{Хасаг улсад хамаарах}} {{Казахстаны хот}} [[Ангилал:Жамбыл мужийн суурин]] [[Ангилал:Азийн суурин]] [[Ангилал:Тараз| ]] 9t75jr1w1pqlho040xoz7nvtn9qkx3m 0 29576 857508 827148 2026-05-30T15:05:58Z Enkhsaihan2005 64429 857508 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казахстаны Павлодар мужийн нийслэл}} {{Инфобокс суурин | official_name = Павлодар | native_name = Pavlodar | imagesize = | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = Республика Казахстан, г. Павлодар. Вид на центральный собор, КазТрансОйл, КДЦ им. Естая.JPG |photo3a = Город Павлодар, Казахстан. Здание акимата Павлодарской области.jpg |photo3b = P8250011.JPG |photo4a = |photo4b = |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 266 |foot_montage = }} | image_caption = | image_flag = Flag of Pavlodar.svg | image_seal = | image_shield = Павлодар таңбасы.png | nickname = | motto = | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = Казахстан | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_map_caption = Казахстан дахь байршил | coordinates = {{coord|52|18|N|76|57|E|region:KZ|display=inline}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{KAZ}} | subdivision_type1 = [[Казахстаны муж|Муж]] | subdivision_type2 = | subdivision_name1 = [[Павлодар муж]] | subdivision_name2 = | established_title = Байгуулагдсан<!-- Settled --> | established_date = 9-р зууны эхэн үед | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = | government_type = | leader_title = Аким <small>([[хотын дарга]])</small> | leader_name = Хасар Хабылбеков<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.inform.kz/en/new-mayor-of-pavlodar-named-after-predecessor-sacked-for-poor-performance_a4110772|title=New mayor of Pavlodar named after predecessor sacked for poor performance|website=www.inform.kz|date=2023-09-12|access-date=}}</ref> | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | area_footnotes = | area_magnitude = | area_total_km2 = 632 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 100 | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_m = 123 | elevation_ft = | population_total = 367254 | population_footnotes = <ref>[https://www.citypopulation.de/en/kazakhstan/admin/pavlodar/1201/ Citypopulation.de] Population and area of Pavlodar</ref> | population_as_of = 2023 оны тооцоо | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = 343091 | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_note = (2022 оны тооцоо) | postal_code_type = Шуудангийн код <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = 140000–140017 | area_code = +7 7182 | blank_name = | blank_info = | website = {{URL|http://www.pavlodar.gov.kz}} | footnotes = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = [[UTC+6]] | utc_offset = +6 | timezone_DST = | utc_offset_DST = }} '''Павлодар''' ([[Казах хэл|Казах]]: ''Павлодар''; {{lang-ru|Павлодар}}'') — [[Казахстан]] улсын [[Павлодар муж]]ийн төв, 33 түмэн хүнтэй [[хот]]. == Газар зүй == === Цаг агаар === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Павлодар (1991–2020, туйлын үе 1948–одоо) |single line = Yes |metric first = Yes |Jan record high C = 4.2 |Feb record high C = 5.3 |Mar record high C = 24.6 |Apr record high C = 33.9 |May record high C = 38.0 |Jun record high C = 40.8 |Jul record high C = 42.0 |Aug record high C = 40.6 |Sep record high C = 36.1 |Oct record high C = 29.2 |Nov record high C = 17.9 |Dec record high C = 7.2 |year record high C = 42.0 |Jan high C = -11.8 |Feb high C = −9.1 |Mar high C = −0.6 |Apr high C = 13.7 |May high C = 21.3 |Jun high C = 26.5 |Jul high C = 27.7 |Aug high C = 26.1 |Sep high C = 19.1 |Oct high C = 10.7 |Nov high C = -1.4 |Dec high C = −8.5 |year high C = 9.5 |Jan mean C = −16.7 |Feb mean C = −14.7 |Mar mean C = −6.2 |Apr mean C = 6.8 |May mean C = 14.2 |Jun mean C = 19.8 |Jul mean C = 21.2 |Aug mean C = 19.0 |Sep mean C = 12.1 |Oct mean C = 4.5 |Nov mean C = -5.9 |Dec mean C = -13.1 |year mean C = 3.4 |Jan low C = −21.6 |Feb low C = −20.1 |Mar low C = −11.5 |Apr low C = 0.1 |May low C = 6.6 |Jun low C = 12.8 |Jul low C = 14.9 |Aug low C = 12.2 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = -0.8 |Nov low C = -10.1 |Dec low C = −18.1 |year low C = -2.5 |Jan record low C = −45.0 |Feb record low C = −42.8 |Mar record low C = −37.2 |Apr record low C = −27.2 |May record low C = −7.2 |Jun record low C = −2.2 |Jul record low C = 4.2 |Aug record low C = 0.2 |Sep record low C = −9.0 |Oct record low C = −21.5 |Nov record low C = −40.0 |Dec record low C = −45.2 |year record low C = -45.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 18.3 |Feb precipitation mm = 15.1 |Mar precipitation mm = 15.5 |Apr precipitation mm = 15.4 |May precipitation mm = 26.0 |Jun precipitation mm = 41.6 |Jul precipitation mm = 56.8 |Aug precipitation mm = 31.6 |Sep precipitation mm = 20.8 |Oct precipitation mm = 24.1 |Nov precipitation mm = 22.6 |Dec precipitation mm = 22.4 |year precipitation mm = |Jan snow depth cm = 17 |Feb snow depth cm = 24 |Mar snow depth cm = 17 |Apr snow depth cm = 0 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 3 |Dec snow depth cm = 12 |year snow depth cm = 24 |Jan rain days = 1 |Feb rain days = 0 |Mar rain days = 3 |Apr rain days = 8 |May rain days = 12 |Jun rain days = 12 |Jul rain days = 15 |Aug rain days = 12 |Sep rain days = 12 |Oct rain days = 10 |Nov rain days = 5 |Dec rain days = 1 |year rain days = 91 |Jan snow days = 18 |Feb snow days = 16 |Mar snow days = 12 |Apr snow days = 5 |May snow days = 1 |Jun snow days = 0.03 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0.03 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 5 |Nov snow days = 14 |Dec snow days = 19 |year snow days = 90 |Jan humidity = 79 |Feb humidity = 79 |Mar humidity = 80 |Apr humidity = 62 |May humidity = 54 |Jun humidity = 55 |Jul humidity = 60 |Aug humidity = 61 |Sep humidity = 63 |Oct humidity = 71 |Nov humidity = 80 |Dec humidity = 80 |year humidity = 69 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/36003.htm | title = Weather and Climate – The Climate of Pavlodar | access-date = 2026-05-30 | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru}}</ref> |date=2011 }} ==Мөн үзэх== * [[Казахстаны хотын жагсаалт]] ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Pavlodar|Павлодар}} * [https://web.archive.org/web/20140104224212/http://akimat-pvl.gov.kz/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] {{Хасаг улсад хамаарах}} {{Казахстаны хот}} [[Ангилал:Павлодар| ]] [[Ангилал:Павлодар мужийн суурин]] anzf89lxjaftzynrdtv9km4euz7dh3m 857518 857508 2026-05-30T17:11:01Z Enkhsaihan2005 64429 857518 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казахстаны Павлодар мужийн нийслэл}} {{Инфобокс суурин | official_name = Павлодар | native_name = Pavlodar | imagesize = | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = Республика Казахстан, г. Павлодар. Вид на центральный собор, КазТрансОйл, КДЦ им. Естая.JPG |photo3a = Город Павлодар, Казахстан. Здание акимата Павлодарской области.jpg |photo3b = P8250011.JPG |photo4a = |photo4b = |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 266 |foot_montage = }} | image_caption = | image_flag = Flag of Pavlodar.svg | image_seal = | image_shield = Павлодар таңбасы.png | nickname = | motto = | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = Казахстан | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_map_caption = Казахстан дахь байршил | coordinates = {{coord|52|18|N|76|57|E|region:KZ|display=inline}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{KAZ}} | subdivision_type1 = [[Казахстаны муж|Муж]] | subdivision_type2 = | subdivision_name1 = [[Павлодар муж]] | subdivision_name2 = | established_title = Байгуулагдсан<!-- Settled --> | established_date = 9-р зууны эхэн үед | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = | government_type = | leader_title = Аким <small>([[хотын дарга]])</small> | leader_name = Хасар Хабылбеков<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.inform.kz/en/new-mayor-of-pavlodar-named-after-predecessor-sacked-for-poor-performance_a4110772|title=New mayor of Pavlodar named after predecessor sacked for poor performance|website=www.inform.kz|date=2023-09-12|access-date=}}</ref> | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | area_footnotes = | area_magnitude = | area_total_km2 = 632 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 100 | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_m = 123 | elevation_ft = | population_total = 367254 | population_footnotes = <ref>[https://www.citypopulation.de/en/kazakhstan/admin/pavlodar/1201/ Citypopulation.de] Population and area of Pavlodar</ref> | population_as_of = 2023 оны тооцоо | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = 343091 | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_note = (2022 оны тооцоо) | postal_code_type = Шуудангийн код <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = 140000–140017 | area_code = +7 7182 | blank_name = | blank_info = | website = {{URL|http://www.pavlodar.gov.kz}} | footnotes = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = [[UTC+5]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = }} '''Павлодар''' ([[Казах хэл|Казах]]: ''Павлодар''; {{lang-ru|Павлодар}}'') — [[Казахстан]] улсын [[Павлодар муж]]ийн төв, 33 түмэн хүнтэй [[хот]]. == Газар зүй == === Цаг агаар === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Павлодар (1991–2020, туйлын үе 1948–одоо) |single line = Yes |metric first = Yes |Jan record high C = 4.2 |Feb record high C = 5.3 |Mar record high C = 24.6 |Apr record high C = 33.9 |May record high C = 38.0 |Jun record high C = 40.8 |Jul record high C = 42.0 |Aug record high C = 40.6 |Sep record high C = 36.1 |Oct record high C = 29.2 |Nov record high C = 17.9 |Dec record high C = 7.2 |year record high C = 42.0 |Jan high C = -11.8 |Feb high C = −9.1 |Mar high C = −0.6 |Apr high C = 13.7 |May high C = 21.3 |Jun high C = 26.5 |Jul high C = 27.7 |Aug high C = 26.1 |Sep high C = 19.1 |Oct high C = 10.7 |Nov high C = -1.4 |Dec high C = −8.5 |year high C = 9.5 |Jan mean C = −16.7 |Feb mean C = −14.7 |Mar mean C = −6.2 |Apr mean C = 6.8 |May mean C = 14.2 |Jun mean C = 19.8 |Jul mean C = 21.2 |Aug mean C = 19.0 |Sep mean C = 12.1 |Oct mean C = 4.5 |Nov mean C = -5.9 |Dec mean C = -13.1 |year mean C = 3.4 |Jan low C = −21.6 |Feb low C = −20.1 |Mar low C = −11.5 |Apr low C = 0.1 |May low C = 6.6 |Jun low C = 12.8 |Jul low C = 14.9 |Aug low C = 12.2 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = -0.8 |Nov low C = -10.1 |Dec low C = −18.1 |year low C = -2.5 |Jan record low C = −45.0 |Feb record low C = −42.8 |Mar record low C = −37.2 |Apr record low C = −27.2 |May record low C = −7.2 |Jun record low C = −2.2 |Jul record low C = 4.2 |Aug record low C = 0.2 |Sep record low C = −9.0 |Oct record low C = −21.5 |Nov record low C = −40.0 |Dec record low C = −45.2 |year record low C = -45.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 18.3 |Feb precipitation mm = 15.1 |Mar precipitation mm = 15.5 |Apr precipitation mm = 15.4 |May precipitation mm = 26.0 |Jun precipitation mm = 41.6 |Jul precipitation mm = 56.8 |Aug precipitation mm = 31.6 |Sep precipitation mm = 20.8 |Oct precipitation mm = 24.1 |Nov precipitation mm = 22.6 |Dec precipitation mm = 22.4 |year precipitation mm = |Jan snow depth cm = 17 |Feb snow depth cm = 24 |Mar snow depth cm = 17 |Apr snow depth cm = 0 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 3 |Dec snow depth cm = 12 |year snow depth cm = 24 |Jan rain days = 1 |Feb rain days = 0 |Mar rain days = 3 |Apr rain days = 8 |May rain days = 12 |Jun rain days = 12 |Jul rain days = 15 |Aug rain days = 12 |Sep rain days = 12 |Oct rain days = 10 |Nov rain days = 5 |Dec rain days = 1 |year rain days = 91 |Jan snow days = 18 |Feb snow days = 16 |Mar snow days = 12 |Apr snow days = 5 |May snow days = 1 |Jun snow days = 0.03 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0.03 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 5 |Nov snow days = 14 |Dec snow days = 19 |year snow days = 90 |Jan humidity = 79 |Feb humidity = 79 |Mar humidity = 80 |Apr humidity = 62 |May humidity = 54 |Jun humidity = 55 |Jul humidity = 60 |Aug humidity = 61 |Sep humidity = 63 |Oct humidity = 71 |Nov humidity = 80 |Dec humidity = 80 |year humidity = 69 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/36003.htm | title = Weather and Climate – The Climate of Pavlodar | access-date = 2026-05-30 | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru}}</ref> |date=2011 }} ==Мөн үзэх== * [[Казахстаны хотын жагсаалт]] ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Pavlodar|Павлодар}} * [https://web.archive.org/web/20140104224212/http://akimat-pvl.gov.kz/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] {{Хасаг улсад хамаарах}} {{Казахстаны хот}} [[Ангилал:Павлодар| ]] [[Ангилал:Павлодар мужийн суурин]] fv9q2l6rmkrboibcz4gwhxp41x3fp6u 0 29581 857516 848265 2026-05-30T17:05:24Z Enkhsaihan2005 64429 857516 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казахстаны Абай мужийн хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Семей | native_name = {{native name|kk|Semei}} | motto = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 268 | image_style = border:1 | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1=Abay museum in Semey.jpg{{!}}Abai Museum | image2=2-minaret mosque in Semey.jpg{{!}}Mosque | image3=Musin Mill.jpg{{!}}Former mill, now a hotel | image4=Semey - panoramio.jpg{{!}}Abai Theatre | image5=Nevzorovs Museum.jpg{{!}}Museum of Fine Arts | caption1=Абайн музей | caption2=Лалын сүм | caption3=Мусин тээрэм | caption4=Абайн театр | caption5=Дүрслэх урлагийн музей }} | image_flag = | image_seal = Semey Coat of Arms.jpg | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Казахстан | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_map_caption = Казахстан дахь байршил | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_type1 = [[Казахстаны муж|Муж]] | subdivision_type2 = Urban okres | subdivision_name = {{flag|Казахстан}} | subdivision_name1 = [[Абай муж]] | subdivision_name2 = | established_title = | established_date = | established_title2 = Үүсгэн байгуулагдсан | established_date2 = 1718 | established_title3 = Нэгдсэн ([[хот]]) | established_date3 = 1782 | government_type = | leader_title = Аким <small>([[хотын дарга]])</small> | leader_name = [[Нурбол Нурсагатов]] | area_magnitude = | area_total_sq_mi = | area_total_km2 = 210 | area_land_sq_mi = | area_land_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 11 сарын 1, 2024 | population_footnotes = | population_total = 312,764 | population_urban = | population_metro = | population_density_sq_mi = | population_density_km2 = | timezone = [[Казахстан дахь цаг]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|50|26|0|N|80|16|0|E|region:KZ|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = F1***** | area_code = +7 7222 | registration_plate = U, 16 | website = | footnotes = }} '''Семей''' ({{lang-kk|Семей}}; 2007 он хүртэл {{lang-ru|Семипалатинск}}, одоо {{lang-ru|Семей}}) — [[Казахстан]] улсын [[Абай муж]]ийн харъяат, 33 түмэн хүнтэй [[хот]]. == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Семей (1991–2020, туйлын үе 1854–одоо) |metric first = Y |single line = Y |width = auto |Jan record high C = 7.2 |Feb record high C = 7.2 |Mar record high C = 24.5 |Apr record high C = 33.9 |May record high C = 37.5 |Jun record high C = 39.5 |Jul record high C = 42.1 |Aug record high C = 42.5 |Sep record high C = 38.9 |Oct record high C = 30.0 |Nov record high C = 21.0 |Dec record high C = 7.8 |year record high C = 42.5 |Jan high C = -10.3 |Feb high C = -7.6 |Mar high C = 0.4 |Apr high C = 14.3 |May high C = 22.1 |Jun high C = 27.4 |Jul high C = 28.5 |Aug high C = 27.0 |Sep high C = 20.5 |Oct high C = 12.1 |Nov high C = 0.3 |Dec high C = -7.1 |year high C = 10.6 |Jan mean C = -15.1 |Feb mean C = -13.2 |Mar mean C = -5.0 |Apr mean C = 7.5 |May mean C = 14.8 |Jun mean C = 20.5 |Jul mean C = 21.7 |Aug mean C = 19.6 |Sep mean C = 12.7 |Oct mean C = 5.4 |Nov mean C = -4.5 |Dec mean C = -11.5 |year mean C = 4.4 |Jan low C = -20.2 |Feb low C = -19.1 |Mar low C = -10.4 |Apr low C = 0.6 |May low C = 6.8 |Jun low C = 12.8 |Jul low C = 14.7 |Aug low C = 11.9 |Sep low C = 5.0 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -8.9 |Dec low C = -16.2 |year low C = -2.0 |Jan record low C = −47.2 |Feb record low C = -45.3 |Mar record low C = −38.9 |Apr record low C = -26.1 |May record low C = -9.9 |Jun record low C = -1.1 |Jul record low C = 3.9 |Aug record low C = -1.0 |Sep record low C = -8.2 |Oct record low C = -20.8 |Nov record low C = −48.6 |Dec record low C = −45.8 |year record low C = -48.6 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 16.4 |Feb precipitation mm = 17.7 |Mar precipitation mm = 19.8 |Apr precipitation mm = 16.7 |May precipitation mm = 27.0 |Jun precipitation mm = 34.7 |Jul precipitation mm = 50.0 |Aug precipitation mm = 26.5 |Sep precipitation mm = 16.8 |Oct precipitation mm = 22.5 |Nov precipitation mm = 27.8 |Dec precipitation mm = 24.7 |year precipitation mm = |Jan snow depth cm = 17 |Feb snow depth cm = 21 |Mar snow depth cm = 12 |Apr snow depth cm = 0 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 3 |Dec snow depth cm = 11 |year snow depth cm = 21 |Jan rain days = 1 |Feb rain days = 1 |Mar rain days = 3 |Apr rain days = 9 |May rain days = 13 |Jun rain days = 12 |Jul rain days = 15 |Aug rain days = 12 |Sep rain days = 10 |Oct rain days = 11 |Nov rain days = 6 |Dec rain days = 1 |year rain days = 94 |Jan snow days = 18 |Feb snow days = 18 |Mar snow days = 14 |Apr snow days = 4 |May snow days = 0.4 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0.03 |Sep snow days = 0.1 |Oct snow days = 5 |Nov snow days = 14 |Dec snow days = 19 |year snow days = 93 |Jan humidity = 75 |Feb humidity = 75 |Mar humidity = 76 |Apr humidity = 59 |May humidity = 53 |Jun humidity = 53 |Jul humidity = 60 |Aug humidity = 59 |Sep humidity = 60 |Oct humidity = 67 |Nov humidity = 74 |Dec humidity = 75 |year humidity = 66 |Jan sun = 108 |Feb sun = 139 |Mar sun = 199 |Apr sun = 243 |May sun = 303 |Jun sun = 335 |Jul sun = 342 |Aug sun = 307 |Sep sun = 242 |Oct sun = 144 |Nov sun = 111 |Dec sun = 94 |year sun = 2567 |Jand sun = 3.5 |Febd sun = 4.9 |Mard sun = 6.4 |Aprd sun = 8.1 |Mayd sun = 9.8 |Jund sun = 11.2 |Juld sun = 11.0 |Augd sun = 9.9 |Sepd sun = 8.1 |Octd sun = 4.6 |Novd sun = 3.7 |Decd sun = 3.0 |yeard sun = 7.0 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20161125144250/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/36177.htm | archive-date = 2016-11-25 | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/36177.htm | title = Weather and Climate - The Climate of Semipalatinsk (Semey) | access-date = 4 January 2022 | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru}}</ref> |source 2 = [[NOAA]] (нар, 1961–1990),<ref name= NOAA>{{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/KS/36177.TXT | title = Semipalatinsk Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-5-30 | archive-date = 2022-01-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220104142417/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/KS/36177.TXT | url-status = dead }}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (өдрийн нар 1961-1990)<ref> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_361770_kt.pdf | title = Klimatafel von Semipalatinsk / Kasachstan | publisher = Холбооны Тээвэр ба Дижитал Дэд Бүтцийн Яам | access-date = 2026-5-30}} </ref>}} == Мөн үзэх == * [[Казахстаны хотын жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Semey|Семей}} {{Хасаг улсад хамаарах}} {{Хасагийн хот}} [[Ангилал:Семей| ]] [[Ангилал:Дорнод Казахстаны суурин]] [[Ангилал:Зэвсэгт хүчний байгууламж]] [[Ангилал:Улаан Арми]] [[Ангилал:Казахстаны урьдын нийслэл]] enklqadi7iaucym9mvhvyttobnpg1jp 857517 857516 2026-05-30T17:06:12Z Enkhsaihan2005 64429 857517 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казахстаны Абай мужийн хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Семей | native_name = {{native name|kk|Semei}} | motto = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 268 | image_style = border:1 | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1=Abay museum in Semey.jpg{{!}}Abai Museum | image2=2-minaret mosque in Semey.jpg{{!}}Mosque | image3=Musin Mill.jpg{{!}}Former mill, now a hotel | image4=Semey - panoramio.jpg{{!}}Abai Theatre | image5=Nevzorovs Museum.jpg{{!}}Museum of Fine Arts | caption1=Абайн музей | caption2=Лалын сүм | caption3=Мусин тээрэм | caption4=Абайн театр | caption5=Дүрслэх урлагийн музей }} | image_flag = | image_seal = Semey Coat of Arms.jpg | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Казахстан | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_map_caption = Казахстан дахь байршил | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_type1 = [[Казахстаны муж|Муж]] | subdivision_type2 = Urban okres | subdivision_name = {{flag|Казахстан}} | subdivision_name1 = [[Абай муж]] | subdivision_name2 = | established_title = | established_date = | established_title2 = Үүсгэн байгуулагдсан | established_date2 = 1718 | established_title3 = Нэгдсэн ([[хот]]) | established_date3 = 1782 | government_type = | leader_title = Аким <small>([[хотын дарга]])</small> | leader_name = [[Нурбол Нурсагатов]] | area_magnitude = | area_total_sq_mi = | area_total_km2 = 210 | area_land_sq_mi = | area_land_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 11 сарын 1, 2024 | population_footnotes = | population_total = 312,764 | population_urban = | population_metro = | population_density_sq_mi = | population_density_km2 = | timezone = [[Казахстан дахь цаг]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|50|26|0|N|80|16|0|E|region:KZ|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = F1***** | area_code = +7 7222 | registration_plate = U, 16 | website = | footnotes = }} '''Семей''' ({{lang-kk|Семей}}; 2007 он хүртэл {{lang-ru|Семипалатинск}}, одоо {{lang-ru|Семей}}) — [[Казахстан]] улсын [[Абай муж]]ийн харъяат, 33 түмэн хүнтэй [[хот]]. == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Семей (1991–2020, туйлын үе 1854–одоо) |metric first = Y |single line = Y |width = auto |Jan record high C = 7.2 |Feb record high C = 7.2 |Mar record high C = 24.5 |Apr record high C = 33.9 |May record high C = 37.5 |Jun record high C = 39.5 |Jul record high C = 42.1 |Aug record high C = 42.5 |Sep record high C = 38.9 |Oct record high C = 30.0 |Nov record high C = 21.0 |Dec record high C = 7.8 |year record high C = 42.5 |Jan high C = -10.3 |Feb high C = -7.6 |Mar high C = 0.4 |Apr high C = 14.3 |May high C = 22.1 |Jun high C = 27.4 |Jul high C = 28.5 |Aug high C = 27.0 |Sep high C = 20.5 |Oct high C = 12.1 |Nov high C = 0.3 |Dec high C = -7.1 |year high C = 10.6 |Jan mean C = -15.1 |Feb mean C = -13.2 |Mar mean C = -5.0 |Apr mean C = 7.5 |May mean C = 14.8 |Jun mean C = 20.5 |Jul mean C = 21.7 |Aug mean C = 19.6 |Sep mean C = 12.7 |Oct mean C = 5.4 |Nov mean C = -4.5 |Dec mean C = -11.5 |year mean C = 4.4 |Jan low C = -20.2 |Feb low C = -19.1 |Mar low C = -10.4 |Apr low C = 0.6 |May low C = 6.8 |Jun low C = 12.8 |Jul low C = 14.7 |Aug low C = 11.9 |Sep low C = 5.0 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -8.9 |Dec low C = -16.2 |year low C = -2.0 |Jan record low C = −47.2 |Feb record low C = -45.3 |Mar record low C = −38.9 |Apr record low C = -26.1 |May record low C = -9.9 |Jun record low C = -1.1 |Jul record low C = 3.9 |Aug record low C = -1.0 |Sep record low C = -8.2 |Oct record low C = -20.8 |Nov record low C = −48.6 |Dec record low C = −45.8 |year record low C = -48.6 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 16.4 |Feb precipitation mm = 17.7 |Mar precipitation mm = 19.8 |Apr precipitation mm = 16.7 |May precipitation mm = 27.0 |Jun precipitation mm = 34.7 |Jul precipitation mm = 50.0 |Aug precipitation mm = 26.5 |Sep precipitation mm = 16.8 |Oct precipitation mm = 22.5 |Nov precipitation mm = 27.8 |Dec precipitation mm = 24.7 |year precipitation mm = |Jan snow depth cm = 17 |Feb snow depth cm = 21 |Mar snow depth cm = 12 |Apr snow depth cm = 0 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 3 |Dec snow depth cm = 11 |year snow depth cm = 21 |Jan rain days = 1 |Feb rain days = 1 |Mar rain days = 3 |Apr rain days = 9 |May rain days = 13 |Jun rain days = 12 |Jul rain days = 15 |Aug rain days = 12 |Sep rain days = 10 |Oct rain days = 11 |Nov rain days = 6 |Dec rain days = 1 |year rain days = 94 |Jan snow days = 18 |Feb snow days = 18 |Mar snow days = 14 |Apr snow days = 4 |May snow days = 0.4 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0.03 |Sep snow days = 0.1 |Oct snow days = 5 |Nov snow days = 14 |Dec snow days = 19 |year snow days = 93 |Jan humidity = 75 |Feb humidity = 75 |Mar humidity = 76 |Apr humidity = 59 |May humidity = 53 |Jun humidity = 53 |Jul humidity = 60 |Aug humidity = 59 |Sep humidity = 60 |Oct humidity = 67 |Nov humidity = 74 |Dec humidity = 75 |year humidity = 66 |Jan sun = 108 |Feb sun = 139 |Mar sun = 199 |Apr sun = 243 |May sun = 303 |Jun sun = 335 |Jul sun = 342 |Aug sun = 307 |Sep sun = 242 |Oct sun = 144 |Nov sun = 111 |Dec sun = 94 |year sun = 2567 |Jand sun = 3.5 |Febd sun = 4.9 |Mard sun = 6.4 |Aprd sun = 8.1 |Mayd sun = 9.8 |Jund sun = 11.2 |Juld sun = 11.0 |Augd sun = 9.9 |Sepd sun = 8.1 |Octd sun = 4.6 |Novd sun = 3.7 |Decd sun = 3.0 |yeard sun = 7.0 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20161125144250/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/36177.htm | archive-date = 2016-11-25 | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/36177.htm | title = Weather and Climate - The Climate of Semipalatinsk (Semey) | access-date = 4 January 2022 | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru}}</ref> |source 2 = [[NOAA]] (нар, 1961–1990),<ref name= NOAA>{{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/KS/36177.TXT | title = Semipalatinsk Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-5-30 | archive-date = 2022-01-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220104142417/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/KS/36177.TXT | url-status = dead }}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (өдрийн нар 1961-1990)<ref> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_361770_kt.pdf | title = Klimatafel von Semipalatinsk / Kasachstan | publisher = Холбооны Тээвэр ба Дижитал Дэд Бүтцийн Яам | access-date = 2026-5-30}} </ref>}} == Мөн үзэх == * [[Казахстаны хотын жагсаалт]] ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Semey|Семей}} {{Хасаг улсад хамаарах}} {{Хасагийн хот}} [[Ангилал:Семей| ]] [[Ангилал:Дорнод Казахстаны суурин]] [[Ангилал:Зэвсэгт хүчний байгууламж]] [[Ангилал:Улаан Арми]] [[Ангилал:Казахстаны урьдын нийслэл]] 49205ok2ql9v9om16qv2qmmiqndk48m 0 29583 857520 827363 2026-05-30T17:23:31Z Enkhsaihan2005 64429 857520 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казахстаны Актөбе мужийн хот}} {{Инфобокс суурин | name = Актөбе | settlement_type = [[Казахстаны хотын жагсаалт|Хот]] | other_name = Агдов | native_name = {{native name|kk|Ақтөбе}}<br />{{native name|ru|Актобе}} | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2/2 | total_width = 250 | caption_align = center | image1 = St. Nicolas Cathedral Aktobe and Nur Ghasyr mosque.jpg | caption1 = Гэгээн Николайн сүм | image2 = Актюбинский обастной театр драмы им. Т. Ахтанова (4).jpg | caption2 = Нур Гасыр сүм | image3 = Филармония 3 (cropped).jpg | caption3 = Ахтановын нэрэмжит театр }} | image_flag = File:Flag of Aktobe, Kazakhstan.gif | image_seal = Aktobe seal - 2.png | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Казахстан#Ази | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_map_caption = Казахстан дахь байршил | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_type1 = [[Казахстаны мужууд|Муж]] | subdivision_name = {{KAZ}} | subdivision_name1 = [[Актөбе муж]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1869 | government_type = | leader_title = Аким <small>([[хотын дарга]])</small> | leader_name = Азамат Бекет<ref>{{cite web|url=https://kaztag.kz/ru/news/azamat-beket-naznachen-akimom-aktobe|title=Азамат Бекет назначен акимом Актобе|language=ru|publisher=kaztag.kz|date=2023-06-26|access-date=}}</ref> | area_magnitude = | area_total_sq_mi = | area_total_km2 = 400 | area_land_sq_mi = | area_land_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2020-01-01 | population_total = 560,820<ref name="population_2023">{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT480225|title=Тооллогын мэдээлэл|website=stat.gov.kz|access-date=2025-08-12|archive-date=2023-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230302235959/https://www.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT480225|url-status=dead}}</ref> | population_urban = | population_metro = 750,000<ref>{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT471118|title=Тооллогын мэдээлэл|website=stat.gov.kz|access-date=2025-08-12|archive-date=2023-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230211222504/https://www.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT471118|url-status=dead}}</ref> | population_density_sq_mi = | population_density_km2 = auto | timezone = [[UTC+5]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|50|17|01|N|57|13|47|E|region:KZ|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_m = 219 | elevation_ft = | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 030001 | area_code = +7 7132 | registration_plate = 04, D | blank_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info = [[Эх газрын чийглэг уур амьсгал#Халуун/дулаан зуны дэд төрөл|Dfa]] | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2019) | blank_info_sec1 = 0.794<ref name="GlobalDataLab">{{cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |language=en |access-date=2025-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=2018-09-23 |url-status=live}}</ref><br/>{{color|green|өндөр}} · [[Казахстаны мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|4-т]] | blank1_name_sec2 = [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]] {{nobold|(nominal)}} | blank1_info_sec2 = 2022 | blank2_name_sec2 = &nbsp;• Нийт | blank2_info_sec2 = {{increase}} $9,6 тэрбум<br/>([[Казахстаны тенге|KZT]] 4 416 899,4 million)<ref name=":dosm">{{Cite web |last=DOSM |title=Казахстаны Статистикийн газар |url=https://stat.gov.kz/en/industries/economy/national-accounts/publications/81256/ |access-date=2025-08-11 |website=stat.gov.kz |archive-date=2024-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102130402/https://stat.gov.kz/en/industries/economy/national-accounts/publications/81256/ |url-status=live }}</ref> | blank3_name_sec2 = &nbsp;• Нэг хүнд ноогдох | blank3_info_sec2 = {{increase}} $10,474<br/>([[Казахстаны тенге|KZT]] 4 788,2 мянга) | website = http://www.akimataktobe.gov.kz/ | footnotes = }} '''Актөбе''' ({{lang-kk|Ақтөбе}} «цагаан дов» гэх утгатай; {{lang-ru|Актюбинск}}) — [[Казахстан]]ы [[Актөбе муж]]ийн харъяат, 37 түмэн хүнтэй [[хот]]. == Газар зүй == === Цаг агаар === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location= Актөбе (1991–2020, туйлын үе 1904–одоо) |single line= Yes |metric first= Yes |Jan record high C= 4.5 |Feb record high C= 5.5 |Mar record high C= 23.6 |Apr record high C= 30.9 |May record high C= 39.0 |Jun record high C= 40.3 |Jul record high C= 42.3 |Aug record high C= 42.9 |Sep record high C= 38.8 |Oct record high C= 29.7 |Nov record high C= 17.0 |Dec record high C= 11.2 |year record high C= 42.9 |Jan high C= -8.4 |Feb high C= -6.8 |Mar high C= 0.3 |Apr high C= 14.1 |May high C= 22.9 |Jun high C= 28.4 |Jul high C= 30.1 |Aug high C= 29.0 |Sep high C= 22.0 |Oct high C= 12.6 |Nov high C= 1.1 |Dec high C= -5.9 |year high C= 11.6 |Jan mean C= -12.5 |Feb mean C= -11.7 |Mar mean C= -4.6 |Apr mean C= 7.6 |May mean C= 15.6 |Jun mean C= 21.1 |Jul mean C= 23.0 |Aug mean C= 21.2 |Sep mean C= 14.2 |Oct mean C= 6.1 |Nov mean C= -3.0 |Dec mean C= -9.8 |year mean C= 5.6 |Jan low C= -16.7 |Feb low C= -16.2 |Mar low C= -9.0 |Apr low C= 1.8 |May low C= 8.4 |Jun low C= 13.5 |Jul low C= 15.8 |Aug low C= 13.9 |Sep low C= 7.5 |Oct low C= 0.9 |Nov low C= -6.4 |Dec low C= -13.6 |year low C= 0.0 |Jan record low C= -48.5 |Feb record low C= -45.0 |Mar record low C= -37.0 |Apr record low C= -18.9 |May record low C= -7.6 |Jun record low C= -0.9 |Jul record low C= 4.1 |Aug record low C= 1.0 |Sep record low C= -7.9 |Oct record low C= -26.3 |Nov record low C= -35.0 |Dec record low C= -41.5 |year record low C= -48.5 |precipitation colour= green |Jan precipitation mm= 24.9 |Feb precipitation mm= 23.3 |Mar precipitation mm= 30.0 |Apr precipitation mm= 29.3 |May precipitation mm= 28.8 |Jun precipitation mm= 30.3 |Jul precipitation mm= 29.7 |Aug precipitation mm= 20.4 |Sep precipitation mm= 16.9 |Oct precipitation mm= 29.0 |Nov precipitation mm= 25.1 |Dec precipitation mm= 29.3 |year precipitation mm= |unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 6.9 | Feb precipitation days = 5.6 | Mar precipitation days = 6.3 | Apr precipitation days = 5.5 | May precipitation days = 5.6 | Jun precipitation days = 5.1 | Jul precipitation days = 4.4 | Aug precipitation days = 3.9 | Sep precipitation days = 3.6 | Oct precipitation days = 5.7 | Nov precipitation days = 5.8 | Dec precipitation days = 7.5 | year precipitation days = 65.9 |Jan snow depth cm= 24 |Feb snow depth cm= 31 |Mar snow depth cm= 27 |Apr snow depth cm= 4 |May snow depth cm= 0 |Jun snow depth cm= 0 |Jul snow depth cm= 0 |Aug snow depth cm= 0 |Sep snow depth cm= 0 |Oct snow depth cm= 0 |Nov snow depth cm= 2 |Dec snow depth cm= 12 |year snow depth cm= 31 |Jan humidity= 81 |Feb humidity= 79 |Mar humidity= 79 |Apr humidity= 66 |May humidity= 57 |Jun humidity= 54 |Jul humidity= 55 |Aug humidity= 54 |Sep humidity= 58 |Oct humidity= 69 |Nov humidity= 80 |Dec humidity= 82 |year humidity= 68 |Jan rain days= 3 |Feb rain days= 2 |Mar rain days= 4 |Apr rain days= 10 |May rain days= 13 |Jun rain days= 12 |Jul rain days= 11 |Aug rain days= 10 |Sep rain days= 10 |Oct rain days= 10 |Nov rain days= 8 |Dec rain days= 4 |year rain days= 97 |Jan snow days= 21 |Feb snow days= 18 |Mar snow days= 13 |Apr snow days= 3 |May snow days= 0.2 |Jun snow days= 0.03 |Jul snow days= 0 |Aug snow days= 0 |Sep snow days= 0.1 |Oct snow days= 4 |Nov snow days= 13 |Dec snow days= 20 |year snow days= 92 |Jan sun= 68.1 |Feb sun= 105.0 |Mar sun= 154.3 |Apr sun= 215.5 |May sun= 291.3 |Jun sun= 325.4 |Jul sun= 319.3 |Aug sun= 283.3 |Sep sun= 207.0 |Oct sun= 138.9 |Nov sun= 70.9 |Dec sun= 54.9 |year sun= |source 1= Pogoda.ru.net<ref name=pogoda>{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/35229.htm |title=Weather and Climate- The Climate of Aktobe |publisher=Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) |language=ru |access-date=2026-05-30 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223130442/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/35229.htm |archive-date=2017-02-23}}</ref> |source 2= [[NOAA]]<ref name=NOAA> {{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Kazakhstan/CSV/Aktobe_35229.csv|title=Aktjubinsk (Aktobe) Climate Normals 1991–2020 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-05-30 }}</ref> |date=2011 }} ==Мөн үзэх== * [[Казахстаны хотын жагсаалт]] == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Aktobe|Актөбе}} {{Казах улсад хамаарах}} {{Казахстаны хот}} [[Ангилал:Актөбе мужийн суурин]] [[Ангилал:Актөбе| ]] qatfklem4k25pru2h6fq58wu77tzwle 857521 857520 2026-05-30T17:24:50Z Enkhsaihan2005 64429 857521 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казахстаны Актөбе мужийн хот}} {{Инфобокс суурин | name = Актөбе | settlement_type = [[Казахстаны хотын жагсаалт|Хот]] | other_name = Агдов | native_name = {{native name|kk|Ақтөбе}}<br />{{native name|ru|Актобе}} | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2/2 | total_width = 250 | caption_align = center | image1 = St. Nicolas Cathedral Aktobe and Nur Ghasyr mosque.jpg | caption1 = Гэгээн Николайн сүм | image2 = Актюбинский обастной театр драмы им. Т. Ахтанова (4).jpg | caption2 = Нур Гасыр сүм | image3 = Филармония 3 (cropped).jpg | caption3 = Ахтановын нэрэмжит театр }} | image_flag = File:Flag of Aktobe, Kazakhstan.gif | image_seal = Aktobe seal - 2.png | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Казахстан#Ази | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_map_caption = Казахстан дахь байршил | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_type1 = [[Казахстаны мужууд|Муж]] | subdivision_name = {{KAZ}} | subdivision_name1 = [[Актөбе муж]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1869 | government_type = | leader_title = Аким <small>([[хотын дарга]])</small> | leader_name = Азамат Бекет<ref>{{cite web|url=https://kaztag.kz/ru/news/azamat-beket-naznachen-akimom-aktobe|title=Азамат Бекет назначен акимом Актобе|language=ru|publisher=kaztag.kz|date=2023-06-26|access-date=}}</ref> | area_magnitude = | area_total_sq_mi = | area_total_km2 = 400 | area_land_sq_mi = | area_land_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2020-01-01 | population_total = 560,820<ref name="population_2023">{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT480225|title=Тооллогын мэдээлэл|website=stat.gov.kz|access-date=2025-08-12|archive-date=2023-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230302235959/https://www.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT480225|url-status=dead}}</ref> | population_urban = | population_metro = 750,000<ref>{{cite web|url=https://www.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT471118|title=Тооллогын мэдээлэл|website=stat.gov.kz|access-date=2025-08-12|archive-date=2023-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230211222504/https://www.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT471118|url-status=dead}}</ref> | population_density_sq_mi = | population_density_km2 = auto | timezone = [[UTC+5]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|50|17|01|N|57|13|47|E|region:KZ|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_m = 219 | elevation_ft = | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 030001 | area_code = +7 7132 | registration_plate = 04, D | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2019) | blank_info_sec1 = 0.794<ref name="GlobalDataLab">{{cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |language=en |access-date=2025-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=2018-09-23 |url-status=live}}</ref><br/>{{color|green|өндөр}} · [[Казахстаны мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|4-т]] | blank1_name_sec2 = [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]] {{nobold|(нэрлэсэн)}} | blank1_info_sec2 = 2022 | blank2_name_sec2 = &nbsp;• Нийт | blank2_info_sec2 = {{increase}} $9,6 тэрбум<br/>([[Казахстаны тенге|KZT]] 4 416 899,4 million)<ref name=":dosm">{{Cite web |last=DOSM |title=Казахстаны Статистикийн газар |url=https://stat.gov.kz/en/industries/economy/national-accounts/publications/81256/ |access-date=2025-08-11 |website=stat.gov.kz |archive-date=2024-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102130402/https://stat.gov.kz/en/industries/economy/national-accounts/publications/81256/ |url-status=live }}</ref> | blank3_name_sec2 = &nbsp;• Нэг хүнд ноогдох | blank3_info_sec2 = {{increase}} $10,474<br/>([[Казахстаны тенге|KZT]] 4 788,2 мянга) | blank4_name_sec1 = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank4_info_sec1 = [[Эх газрын чийглэг уур амьсгал#Халуун/дулаан зуны дэд төрөл|Dfa]] | website = http://www.akimataktobe.gov.kz/ | footnotes = }} '''Актөбе''' ({{lang-kk|Ақтөбе}} «цагаан дов» гэх утгатай; {{lang-ru|Актюбинск}}) — [[Казахстан]]ы [[Актөбе муж]]ийн харъяат, 37 түмэн хүнтэй [[хот]]. == Газар зүй == === Цаг агаар === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location= Актөбе (1991–2020, туйлын үе 1904–одоо) |single line= Yes |metric first= Yes |Jan record high C= 4.5 |Feb record high C= 5.5 |Mar record high C= 23.6 |Apr record high C= 30.9 |May record high C= 39.0 |Jun record high C= 40.3 |Jul record high C= 42.3 |Aug record high C= 42.9 |Sep record high C= 38.8 |Oct record high C= 29.7 |Nov record high C= 17.0 |Dec record high C= 11.2 |year record high C= 42.9 |Jan high C= -8.4 |Feb high C= -6.8 |Mar high C= 0.3 |Apr high C= 14.1 |May high C= 22.9 |Jun high C= 28.4 |Jul high C= 30.1 |Aug high C= 29.0 |Sep high C= 22.0 |Oct high C= 12.6 |Nov high C= 1.1 |Dec high C= -5.9 |year high C= 11.6 |Jan mean C= -12.5 |Feb mean C= -11.7 |Mar mean C= -4.6 |Apr mean C= 7.6 |May mean C= 15.6 |Jun mean C= 21.1 |Jul mean C= 23.0 |Aug mean C= 21.2 |Sep mean C= 14.2 |Oct mean C= 6.1 |Nov mean C= -3.0 |Dec mean C= -9.8 |year mean C= 5.6 |Jan low C= -16.7 |Feb low C= -16.2 |Mar low C= -9.0 |Apr low C= 1.8 |May low C= 8.4 |Jun low C= 13.5 |Jul low C= 15.8 |Aug low C= 13.9 |Sep low C= 7.5 |Oct low C= 0.9 |Nov low C= -6.4 |Dec low C= -13.6 |year low C= 0.0 |Jan record low C= -48.5 |Feb record low C= -45.0 |Mar record low C= -37.0 |Apr record low C= -18.9 |May record low C= -7.6 |Jun record low C= -0.9 |Jul record low C= 4.1 |Aug record low C= 1.0 |Sep record low C= -7.9 |Oct record low C= -26.3 |Nov record low C= -35.0 |Dec record low C= -41.5 |year record low C= -48.5 |precipitation colour= green |Jan precipitation mm= 24.9 |Feb precipitation mm= 23.3 |Mar precipitation mm= 30.0 |Apr precipitation mm= 29.3 |May precipitation mm= 28.8 |Jun precipitation mm= 30.3 |Jul precipitation mm= 29.7 |Aug precipitation mm= 20.4 |Sep precipitation mm= 16.9 |Oct precipitation mm= 29.0 |Nov precipitation mm= 25.1 |Dec precipitation mm= 29.3 |year precipitation mm= |unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 6.9 | Feb precipitation days = 5.6 | Mar precipitation days = 6.3 | Apr precipitation days = 5.5 | May precipitation days = 5.6 | Jun precipitation days = 5.1 | Jul precipitation days = 4.4 | Aug precipitation days = 3.9 | Sep precipitation days = 3.6 | Oct precipitation days = 5.7 | Nov precipitation days = 5.8 | Dec precipitation days = 7.5 | year precipitation days = 65.9 |Jan snow depth cm= 24 |Feb snow depth cm= 31 |Mar snow depth cm= 27 |Apr snow depth cm= 4 |May snow depth cm= 0 |Jun snow depth cm= 0 |Jul snow depth cm= 0 |Aug snow depth cm= 0 |Sep snow depth cm= 0 |Oct snow depth cm= 0 |Nov snow depth cm= 2 |Dec snow depth cm= 12 |year snow depth cm= 31 |Jan humidity= 81 |Feb humidity= 79 |Mar humidity= 79 |Apr humidity= 66 |May humidity= 57 |Jun humidity= 54 |Jul humidity= 55 |Aug humidity= 54 |Sep humidity= 58 |Oct humidity= 69 |Nov humidity= 80 |Dec humidity= 82 |year humidity= 68 |Jan rain days= 3 |Feb rain days= 2 |Mar rain days= 4 |Apr rain days= 10 |May rain days= 13 |Jun rain days= 12 |Jul rain days= 11 |Aug rain days= 10 |Sep rain days= 10 |Oct rain days= 10 |Nov rain days= 8 |Dec rain days= 4 |year rain days= 97 |Jan snow days= 21 |Feb snow days= 18 |Mar snow days= 13 |Apr snow days= 3 |May snow days= 0.2 |Jun snow days= 0.03 |Jul snow days= 0 |Aug snow days= 0 |Sep snow days= 0.1 |Oct snow days= 4 |Nov snow days= 13 |Dec snow days= 20 |year snow days= 92 |Jan sun= 68.1 |Feb sun= 105.0 |Mar sun= 154.3 |Apr sun= 215.5 |May sun= 291.3 |Jun sun= 325.4 |Jul sun= 319.3 |Aug sun= 283.3 |Sep sun= 207.0 |Oct sun= 138.9 |Nov sun= 70.9 |Dec sun= 54.9 |year sun= |source 1= Pogoda.ru.net<ref name=pogoda>{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/35229.htm |title=Weather and Climate- The Climate of Aktobe |publisher=Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) |language=ru |access-date=2026-05-30 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223130442/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/35229.htm |archive-date=2017-02-23}}</ref> |source 2= [[NOAA]]<ref name=NOAA> {{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Kazakhstan/CSV/Aktobe_35229.csv|title=Aktjubinsk (Aktobe) Climate Normals 1991–2020 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-05-30 }}</ref> |date=2011 }} ==Мөн үзэх== * [[Казахстаны хотын жагсаалт]] == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Aktobe|Актөбе}} {{Казах улсад хамаарах}} {{Казахстаны хот}} [[Ангилал:Актөбе мужийн суурин]] [[Ангилал:Актөбе| ]] agb1n87dmoldf3vsee6xw4xvr96il3j 0 29584 857522 827149 2026-05-30T17:37:58Z Enkhsaihan2005 64429 857522 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Арал, Казахстан}} {{Инфобокс суурин | settlement_type = Хот | official_name = Орал | native_name = {{native name|kk|Орал|italics=off}} <br /> {{native name|ru|Уральск|italics=off}} | motto = | image_skyline = {{multiple image| perrow=1/2/2 | border=infobox | total_width=280 | image1=ЗКГУ - Главный корпус.jpg{{!}}Баруун Казахстаны Улсын Их Сургуулийн төв барилга | image2=Главный фасад здания Акимата ЗКО.jpg{{!}}Баруун Казахстан мужийн захиргааны барилга | image3=Краеведческий музей - panoramio (8).jpg{{!}}Орон нутгийн түүхийн музей | image4=Библиотека им. А.Гайдара - panoramio.jpg{{!}}Номын сан | image5=Золотая церковь Уральск.jpg{{!}}Аврагчийн сүм | caption1=[[Баруун Казахстаны Улсын Их Сургууль]] | caption2=Захиргааны байр | caption3=Орон нутгийн түүхийн музей | caption4=Номын сан | caption5=Аврагчийн сүм}} | image_flag = | image_seal = Oral seal.svg | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Казахстан#Европ | pushpin_label = Орал | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_map_caption = Казахстан дахь байршил##Европ дахь байршил | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_type1 = [[Казахстаны муж|Муж]] | subdivision_type2 = | subdivision_name = {{KAZ}} | subdivision_name1 = [[Өрнөд Казахстан муж]] | subdivision_name2 = | established_title = Анхны суурин | established_date = | established_title2 = Үүсгэн байгуулагдсан | established_date2 = 1584 | established_title3 = Нэгдсэн ([[хот]]) | established_date3 = 1613 | government_type = | leader_title = Аким <small>([[хотын дарга]])</small> | leader_name = Миржан Сатканов | area_magnitude = | area_total_sq_mi = | area_total_km2 = 700 | area_land_sq_mi = | area_land_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2019 | population_footnotes = | population_total = 330000 | population_urban = 234184 | population_metro = | population_density_sq_mi = | population_density_km2 = auto | timezone = [[UTC+5]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|51|13|21|N|51|22|21|E|region:KZ|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_m = 35 | elevation_ft = | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 090000 - 090013 | area_code = +7 7112 <ref>{{cite web |url=http://www.almaly.almaty.kz/page.php?page_id=93&lang=2&news_id=483 |title=Алматы қаласыАлмалы ауданыӘкімінің аппараты |website=www.almaly.almaty.kz |access-date=2023-10-15 |archive-date=2014-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140814121849/http://www.almaly.almaty.kz/page.php?page_id=93&lang=2&news_id=483 |url-status=dead }}</ref> | registration_plate = L, 07 | website = {{URL|http://uralsk.gov.kz/en/}} | footnotes = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-wikidata = yes }} '''Орал''' ({{lang-kk|Орал}}; {{lang-ru|Уральск}}) — [[Казахстан]] Улсын [[Өрнөд Казахстан]] мужийн харьяат, 22 түмэн хүнтэй [[хот]]. == Газар зүй == === Цаг агаар === {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | location = Орал (1991–2020, туйлын үе 1839–одоо) | metric first = yes | single line = yes | collapsed = | Jan record high C = 6.6 | Feb record high C = 6.9 | Mar record high C = 22.1 | Apr record high C = 31.1 | May record high C = 37.8 | Jun record high C = 41.8 | Jul record high C = 42.0 | Aug record high C = 42.3 | Sep record high C = 38.8 | Oct record high C = 28.0 | Nov record high C = 18.0 | Dec record high C = 8.2 | year record high C = 42.3 | Jan high C = −6.7 | Feb high C = −5.9 | Mar high C = 1.2 | Apr high C = 14.7 | May high C = 23.2 | Jun high C = 28.1 | Jul high C = 30.2 | Aug high C = 29.0 | Sep high C = 21.9 | Oct high C = 12.5 | Nov high C = 2.1 | Dec high C = −4.7 | year high C = 12.1 | Jan mean C = -10.4 | Feb mean C = -10.3 | Mar mean C = -3.3 | Apr mean C = 8.3 | May mean C = 16.3 | Jun mean C = 21.1 | Jul mean C = 23.2 | Aug mean C = 21.5 | Sep mean C = 14.6 | Oct mean C = 6.7 | Nov mean C = -1.6 | Dec mean C = -8.2 | year mean C = 6.5 | Jan low C = −14.1 | Feb low C = −14.5 | Mar low C = −7.4 | Apr low C = 2.6 | May low C = 9.3 | Jun low C = 13.9 | Jul low C = 16.0 | Aug low C = 14.2 | Sep low C = 8.3 | Oct low C = 2.1 | Nov low C = −4.7 | Dec low C = −11.6 | year low C = 1.2 | Jan record low C = −43.1 | Feb record low C = −40.5 | Mar record low C = −35.2 | Apr record low C = −24.3 | May record low C = −6.8 | Jun record low C = −1.1 | Jul record low C = 4.3 | Aug record low C = 0.4 | Sep record low C = −7.6 | Oct record low C = −19.2 | Nov record low C = −32.6 | Dec record low C = −39.2 | year record low C = −43.1 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 25.2 | Feb precipitation mm = 20.8 | Mar precipitation mm = 25.0 | Apr precipitation mm = 24.2 | May precipitation mm = 31.4 | Jun precipitation mm = 32.0 | Jul precipitation mm = 38.9 | Aug precipitation mm = 22.2 | Sep precipitation mm = 27.4 | Oct precipitation mm = 37.1 | Nov precipitation mm = 26.8 | Dec precipitation mm = 27.0 | year precipitation mm = | Jan snow depth cm = 20 | Feb snow depth cm = 29 | Mar snow depth cm = 23 | Apr snow depth cm = 2 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 0 | Nov snow depth cm = 3 | Dec snow depth cm = 10 | year snow depth cm = 29 | Jan rain days = 5 | Feb rain days = 4 | Mar rain days = 6 | Apr rain days = 9 | May rain days = 10 | Jun rain days = 11 | Jul rain days = 10 | Aug rain days = 9 | Sep rain days = 10 | Oct rain days = 12 | Nov rain days = 10 | Dec rain days = 7 | year rain days = 103 | Jan snow days = 20 | Feb snow days = 16 | Mar snow days = 10 | Apr snow days = 2 | May snow days = 0.2 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0.1 | Oct snow days = 3 | Nov snow days = 11 | Dec snow days = 18 | year snow days = 80 | Jan humidity = 83 | Feb humidity = 81 | Mar humidity = 81 | Apr humidity = 65 | May humidity = 55 | Jun humidity = 57 | Jul humidity = 58 | Aug humidity = 57 | Sep humidity = 61 | Oct humidity = 73 | Nov humidity = 83 | Dec humidity = 83 | year humidity = 70 | Jan sun = 84 | Feb sun = 120 | Mar sun = 165 | Apr sun = 227 | May sun = 314 | Jun sun = 304 | Jul sun = 324 | Aug sun = 293 | Sep sun = 220 | Oct sun = 136 | Nov sun = 64 | Dec sun = 65 | year sun = 2316 | Jand sun = 2.7 | Febd sun = 4.3 | Mard sun = 5.3 | Aprd sun = 7.6 | Mayd sun = 10.1 | Jund sun = 10.1 | Juld sun = 10.5 | Augd sun = 9.5 | Sepd sun = 7.3 | Octd sun = 4.4 | Novd sun = 2.1 | Decd sun = 2.1 | yeard sun = 6.3 | source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/35108.htm | script-title=ru:КЛИМАТ ОРЕНБУРГА | access-date = 2026-05-30 | publisher = Погода и климат | language = ru}}</ref> | source 2 = [[NOAA]] (нар, 1961–1990),<ref name= NOAA>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/KS/35108.TXT |title=Uralsk (Oral) Climate Normals 1961-1990 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-05-30 |date=2012 |archive-date=2021-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118013836/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/KS/35108.TXT |url-status=dead }}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (өдөр тутмын нар 1961-1990)<ref> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_351080_kt.pdf | title = Klimatafel von Uralsk / Kasachstan | publisher = Холбооны Тээвэр ба Дижитал Дэд Бүтцийн Яам | access-date = 2026-05-30}} </ref> | source = }} == Мөн үзэх == * [[Казахстаны хотын жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Oral, Kazakhstan|Орал}} {{Хасагийн хот}} [[Ангилал:Орал| ]] [[Ангилал:Өрнөд Казахстаны суурин]] [[Ангилал:Европын суурин]] t9vt7x693pbjkw6k5y1mlwlpjtc93xo 0 29585 857523 807342 2026-05-30T17:46:13Z Enkhsaihan2005 64429 857523 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казахстаны Костанай мужийн хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Костанай | native_name = {{nativename|kk|italic=no|Qostanai}} | motto = | image_skyline = {{multiple image | perrow=1/2/2 | border=infobox | total_width=280 | image1=Rustam Minnikhanov in Kostanay (2017-07-07) 01.jpg{{!}}Мужийн захиргааны барилга | image2=Maral mosque.jpg{{!}}Марал Ишаны сүм | image3=КРУ им. А. Байтурсынова (Костанай).jpg{{!}}Ахмет Байтурсынулы Костанай мужийн их сургууль | image4=People's house.jpg{{!}}Костанай мужийн Захиргааны Соёлын газар | image5=Yaushevs.jpg{{!}}Түүхийн музей | caption1=Мужийн захиргаа | caption2=[[Марал Ишаны сүм]] | caption3=Костанай мужийн их сургууль | caption4=Соёлын газар | caption5=Түүхийн музей }} | image_flag = Flag of Kostanay.png | image_seal = Kostanay city seal.png | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Казахстан | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_map_caption = Казахстан дахь байршил | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_type1 = [[Казахстаны муж|Муж]] | subdivision_type2 = | subdivision_name = {{KAZ}} | subdivision_name1 = [[Костанай муж]] | subdivision_name2 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1879 | established_title2 = Нэгдсэн ([[хот]]) | established_date2 = 1893 | government_type = | leader_title = Аким <small>([[хотын дарга]])</small> | leader_name = [[Марат Жундубаев]] | area_total_km2 = 240 | population_as_of = 2009 | population_footnotes = | population_total = 214,916 | population_density_km2 = auto | timezone = [[Ази/Костанай]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|53.20|63.62|region:KZ|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_min_m = 125 | elevation_max_m = 185 | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 110000 | area_code = +7 7142<ref>[http://www.almaly.almaty.kz/page.php?page_id=93&lang=2&news_id=483 CODE OF ACCESS]</ref> | registration_plate = P | website = {{URL|gov.kz/memleket/entities/kostanai-kalasy-akimat}} | footnotes = | name = | native_name_lang = kz | other_name = | settlement_type = Хот }} '''Костанай''' ({{lang-kk|Қостанай}}, ''Qostanay''; 1997 оноос өмнө {{lang-ru|Кустанай}} түүнээс хойш ''Костанай'') — [[Казахстан]]ы [[Костанай муж|Костанай мужийн]] төв, 21 түмэн хүнтэй [[хот]]. == Газар зүй == === Цаг агаар === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Костанай (1991–2020, туйлын үе 1902–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 3.4 |Feb record high C = 3.8 |Mar record high C = 16.6 |Apr record high C = 30.6 |May record high C = 38.6 |Jun record high C = 41.0 |Jul record high C = 42.5 |Aug record high C = 39.9 |Sep record high C = 37.4 |Oct record high C = 28.6 |Nov record high C = 15.0 |Dec record high C = 6.8 |year record high C = 42.5 |Jan high C = -10.6 |Feb high C = -9.0 |Mar high C = -1.4 |Apr high C = 11.7 |May high C = 21.1 |Jun high C = 26.0 |Jul high C = 26.8 |Aug high C = 25.5 |Sep high C = 19.0 |Oct high C = 10.4 |Nov high C = -1.0 |Dec high C = -8.4 |year high C = 9.2 |Jan mean C = -14.9 |Feb mean C = -14.0 |Mar mean C = -6.3 |Apr mean C = 5.9 |May mean C = 14.5 |Jun mean C = 19.7 |Jul mean C = 20.8 |Aug mean C = 19.0 |Sep mean C = 12.6 |Oct mean C = 5.1 |Nov mean C = -5.0 |Dec mean C = -12.5 |year mean C = 3.7 |Jan low C = -19.3 |Feb low C = -18.7 |Mar low C = -11.0 |Apr low C = 0.5 |May low C = 7.9 |Jun low C = 13.2 |Jul low C = 14.9 |Aug low C = 13.1 |Sep low C = 7.1 |Oct low C = 0.7 |Nov low C = -8.5 |Dec low C = -16.7 |year low C = -1.4 |Jan record low C = -45.8 |Feb record low C = -47.8 |Mar record low C = -37.3 |Apr record low C = -24.0 |May record low C = -9.5 |Jun record low C = -2.2 |Jul record low C = 2.9 |Aug record low C = -0.7 |Sep record low C = -8.7 |Oct record low C = -23.0 |Nov record low C = -37.6 |Dec record low C = -44.5 |year record low C = -47.8 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 18.0 |Feb precipitation mm = 16.7 |Mar precipitation mm = 20.1 |Apr precipitation mm = 25.8 |May precipitation mm = 37.1 |Jun precipitation mm = 37.3 |Jul precipitation mm = 51.9 |Aug precipitation mm = 38.6 |Sep precipitation mm = 26.9 |Oct precipitation mm = 30.9 |Nov precipitation mm = 24.0 |Dec precipitation mm = 24.2 |year precipitation mm = |Jan snow depth cm = 22 |Feb snow depth cm = 26 |Mar snow depth cm = 23 |Apr snow depth cm = 3 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 4 |Dec snow depth cm = 13 |year snow depth cm = 26 |Jan humidity = 82 |Feb humidity = 81 |Mar humidity = 81 |Apr humidity = 68 |May humidity = 58 |Jun humidity = 57 |Jul humidity = 64 |Aug humidity = 64 |Sep humidity = 64 |Oct humidity = 73 |Nov humidity = 82 |Dec humidity = 82 |year humidity = 71 |Jan rain days = 0 |Feb rain days = 0 |Mar rain days = 3 |Apr rain days = 7 |May rain days = 13 |Jun rain days = 11 |Jul rain days = 12 |Aug rain days = 12 |Sep rain days = 11 |Oct rain days = 9 |Nov rain days = 4 |Dec rain days = 1 |year rain days = 83 |Jan snow days = 19 |Feb snow days = 16 |Mar snow days = 12 |Apr snow days = 4 |May snow days = 1 |Jun snow days = 0.1 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0.3 |Oct snow days = 5 |Nov snow days = 13 |Dec snow days = 18 |year snow days = 88 |Jan sun = 96 |Feb sun = 141 |Mar sun = 201 |Apr sun = 251 |May sun = 296 |Jun sun = 322 |Jul sun = 321 |Aug sun = 283 |Sep sun = 210 |Oct sun = 139 |Nov sun = 90 |Dec sun = 78 |year sun = 2428 |Jand sun = 3.1 |Febd sun = 5.0 |Mard sun = 6.5 |Aprd sun = 8.4 |Mayd sun = 9.6 |Jund sun = 10.7 |Juld sun = 10.4 |Augd sun = 9.1 |Sepd sun = 7.0 |Octd sun = 4.5 |Novd sun = 3.0 |Decd sun = 2.5 |yeard sun = 6.7 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20161125142014/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/28952.htm | archive-date = 2016-11-25 | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/28952.htm | title = Weather and Climate - The Climate of Kostanay | access-date = 2026-05-30 | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru}}</ref> |source 2 = [[NOAA]] (нар, 1961–1990),<ref name = NOAA > {{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/KS/28952.TXT | title = Kustanai (Kostanay) Climate Normals 1961–1990 | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-05-30}}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (өдөр тутмын нар 1961-1990)<ref> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_289520_kt.pdf | title = Klimatafel von Kustanai / Kasachstan | publisher = Холбооны Тээвэр ба Дижитал Дэд Бүтцийн Яам | access-date = 2026-05-30}} </ref> }} ==Мөн үзэх== * [[Казахстаны хотын жагсаалт]] == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20191003061146/http://kostanay.kostanay.gov.kz/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] {{Хасаг улсад хамаарах}} {{Хасагийн хот}} [[Ангилал:Костанай мужийн суурин]] [[Ангилал:Костанай| ]] 7xczemdsp2zbezsvt0frmburab61lp0 857524 857523 2026-05-30T17:46:37Z Enkhsaihan2005 64429 857524 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казахстаны Костанай мужийн хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Костанай | native_name = {{nativename|kk|italic=no|Qostanai}} | motto = | image_skyline = {{multiple image | perrow=1/2/2 | border=infobox | total_width=280 | image1=Rustam Minnikhanov in Kostanay (2017-07-07) 01.jpg{{!}}Мужийн захиргааны барилга | image2=Maral mosque.jpg{{!}}Марал Ишаны сүм | image3=КРУ им. А. Байтурсынова (Костанай).jpg{{!}}Ахмет Байтурсынулы Костанай мужийн их сургууль | image4=People's house.jpg{{!}}Костанай мужийн Захиргааны Соёлын газар | image5=Yaushevs.jpg{{!}}Түүхийн музей | caption1=Мужийн захиргаа | caption2=[[Марал Ишаны сүм]] | caption3=Костанай мужийн их сургууль | caption4=Соёлын газар | caption5=Түүхийн музей }} | image_flag = Flag of Kostanay.png | image_seal = Kostanay city seal.png | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Казахстан | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_map_caption = Казахстан дахь байршил | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_type1 = [[Казахстаны муж|Муж]] | subdivision_type2 = | subdivision_name = {{KAZ}} | subdivision_name1 = [[Костанай муж]] | subdivision_name2 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1879 | established_title2 = Нэгдсэн ([[хот]]) | established_date2 = 1893 | government_type = | leader_title = Аким <small>([[хотын дарга]])</small> | leader_name = [[Марат Жундубаев]] | area_total_km2 = 240 | population_as_of = 2009 | population_footnotes = | population_total = 214,916 | population_density_km2 = auto | timezone = [[Ази/Костанай]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|53.20|63.62|region:KZ|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_min_m = 125 | elevation_max_m = 185 | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 110000 | area_code = +7 7142<ref>[http://www.almaly.almaty.kz/page.php?page_id=93&lang=2&news_id=483 CODE OF ACCESS]</ref> | registration_plate = P | website = {{URL|gov.kz/memleket/entities/kostanai-kalasy-akimat}} | footnotes = | name = | native_name_lang = kz | other_name = | settlement_type = Хот }} '''Костанай''' ({{lang-kk|Қостанай}}, ''Qostanay''; 1997 оноос өмнө {{lang-ru|Кустанай}} түүнээс хойш ''Костанай'') — [[Казахстан]]ы [[Костанай муж|Костанай мужийн]] төв, 21 түмэн хүнтэй [[хот]]. == Газар зүй == === Цаг агаар === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Костанай (1991–2020, туйлын үе 1902–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 3.4 |Feb record high C = 3.8 |Mar record high C = 16.6 |Apr record high C = 30.6 |May record high C = 38.6 |Jun record high C = 41.0 |Jul record high C = 42.5 |Aug record high C = 39.9 |Sep record high C = 37.4 |Oct record high C = 28.6 |Nov record high C = 15.0 |Dec record high C = 6.8 |year record high C = 42.5 |Jan high C = -10.6 |Feb high C = -9.0 |Mar high C = -1.4 |Apr high C = 11.7 |May high C = 21.1 |Jun high C = 26.0 |Jul high C = 26.8 |Aug high C = 25.5 |Sep high C = 19.0 |Oct high C = 10.4 |Nov high C = -1.0 |Dec high C = -8.4 |year high C = 9.2 |Jan mean C = -14.9 |Feb mean C = -14.0 |Mar mean C = -6.3 |Apr mean C = 5.9 |May mean C = 14.5 |Jun mean C = 19.7 |Jul mean C = 20.8 |Aug mean C = 19.0 |Sep mean C = 12.6 |Oct mean C = 5.1 |Nov mean C = -5.0 |Dec mean C = -12.5 |year mean C = 3.7 |Jan low C = -19.3 |Feb low C = -18.7 |Mar low C = -11.0 |Apr low C = 0.5 |May low C = 7.9 |Jun low C = 13.2 |Jul low C = 14.9 |Aug low C = 13.1 |Sep low C = 7.1 |Oct low C = 0.7 |Nov low C = -8.5 |Dec low C = -16.7 |year low C = -1.4 |Jan record low C = -45.8 |Feb record low C = -47.8 |Mar record low C = -37.3 |Apr record low C = -24.0 |May record low C = -9.5 |Jun record low C = -2.2 |Jul record low C = 2.9 |Aug record low C = -0.7 |Sep record low C = -8.7 |Oct record low C = -23.0 |Nov record low C = -37.6 |Dec record low C = -44.5 |year record low C = -47.8 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 18.0 |Feb precipitation mm = 16.7 |Mar precipitation mm = 20.1 |Apr precipitation mm = 25.8 |May precipitation mm = 37.1 |Jun precipitation mm = 37.3 |Jul precipitation mm = 51.9 |Aug precipitation mm = 38.6 |Sep precipitation mm = 26.9 |Oct precipitation mm = 30.9 |Nov precipitation mm = 24.0 |Dec precipitation mm = 24.2 |year precipitation mm = |Jan snow depth cm = 22 |Feb snow depth cm = 26 |Mar snow depth cm = 23 |Apr snow depth cm = 3 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 4 |Dec snow depth cm = 13 |year snow depth cm = 26 |Jan humidity = 82 |Feb humidity = 81 |Mar humidity = 81 |Apr humidity = 68 |May humidity = 58 |Jun humidity = 57 |Jul humidity = 64 |Aug humidity = 64 |Sep humidity = 64 |Oct humidity = 73 |Nov humidity = 82 |Dec humidity = 82 |year humidity = 71 |Jan rain days = 0 |Feb rain days = 0 |Mar rain days = 3 |Apr rain days = 7 |May rain days = 13 |Jun rain days = 11 |Jul rain days = 12 |Aug rain days = 12 |Sep rain days = 11 |Oct rain days = 9 |Nov rain days = 4 |Dec rain days = 1 |year rain days = 83 |Jan snow days = 19 |Feb snow days = 16 |Mar snow days = 12 |Apr snow days = 4 |May snow days = 1 |Jun snow days = 0.1 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0.3 |Oct snow days = 5 |Nov snow days = 13 |Dec snow days = 18 |year snow days = 88 |Jan sun = 96 |Feb sun = 141 |Mar sun = 201 |Apr sun = 251 |May sun = 296 |Jun sun = 322 |Jul sun = 321 |Aug sun = 283 |Sep sun = 210 |Oct sun = 139 |Nov sun = 90 |Dec sun = 78 |year sun = 2428 |Jand sun = 3.1 |Febd sun = 5.0 |Mard sun = 6.5 |Aprd sun = 8.4 |Mayd sun = 9.6 |Jund sun = 10.7 |Juld sun = 10.4 |Augd sun = 9.1 |Sepd sun = 7.0 |Octd sun = 4.5 |Novd sun = 3.0 |Decd sun = 2.5 |yeard sun = 6.7 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20161125142014/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/28952.htm | archive-date = 2016-11-25 | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/28952.htm | title = Weather and Climate - The Climate of Kostanay | access-date = 2026-05-30 | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru}}</ref> |source 2 = [[NOAA]] (нар, 1961–1990),<ref name = NOAA > {{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/KS/28952.TXT | title = Kustanai (Kostanay) Climate Normals 1961–1990 | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-05-30}}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (өдөр тутмын нар 1961-1990)<ref> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_289520_kt.pdf | title = Klimatafel von Kustanai / Kasachstan | publisher = Холбооны Тээвэр ба Дижитал Дэд Бүтцийн Яам | access-date = 2026-05-30}} </ref> }} ==Мөн үзэх== * [[Казахстаны хотын жагсаалт]] ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20191003061146/http://kostanay.kostanay.gov.kz/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] {{Хасаг улсад хамаарах}} {{Казахстаны хот}} [[Ангилал:Костанай мужийн суурин]] [[Ангилал:Костанай| ]] h55qnniji9tfw70b5iwtxn32zycey2n 0 29586 857525 827150 2026-05-30T17:59:44Z Enkhsaihan2005 64429 857525 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казахстаны Умард Казахстан мужийн хот}} {{For|Оросын хотын|Петропавловск-Камчатский}} {{Инфобокс суурин | official_name = Петропавл | native_name = {{native name|kk|Петропавл|italics=no}} <br /> {{native name|ru|Петропавловск|italics=no}} | other_name = Кызылжар | motto = | image_skyline = {{multiple image | perrow=1/2/2 | border=infobox | total_width=280 | image1=«Абылай хан резиденциясы» музей кешені 05.jpg{{!}}Аблай султаны байр (музей) | image2=Стела «Северная звезда».jpg{{!}}Хойд Одны Хөшөө | image3=Kazakhstan’s Constitution Street 03.jpg{{!}}Казахстаны Үндсэн хуулийн гудамж | image4=Дін-Мұхаммад мешіті, XIX ғасырдың 2-ші жартысы 1.jpg{{!}}Тавдугаар сүм | image5=Казахский театр драмы имени Сабита Муканова.jpg{{!}}Сабит Мукановын нэрэмжит казах драмын театр | caption1=[[Аблай султан]]ы байр | caption2=Хойд Одны Хөшөө | caption3=Үндсэн хуулийн гудамж | caption4=Тавдугаар сүм | caption5=Казах драмын театр }} | image_flag = | image_seal = Seal Petropavl.svg | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Казахстан | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_map_caption = Казахстан дахь байршил | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_type1 = [[Казахстаны муж|Муж]] | subdivision_type2 = | subdivision_name = {{KAZ}} | subdivision_name1 = [[Умард Казахстан муж]] | subdivision_name2 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1752 | established_title2 = Хотын статус | established_date2 = 1807 | established_title3 = | established_date3 = | government_type = | leader_title = Аким <small>([[хотын дарга]])</small> | leader_name = Серик Мухамедиев<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://kazpravda.kz/n/novogo-akima-naznachili-v-petropavlovske|title=Нового акима назначили в Петропавловске|website=kazpravda.kz|date=2023-07-01}}</ref> | area_magnitude = | area_total_sq_mi = | area_total_km2 = 221.6 | area_land_sq_mi = | area_land_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2009 | population_footnotes = | population_total = 201,446 | population_urban = | population_metro = | population_density_sq_mi = | population_density_km2 = auto | timezone = [[Казахстан дахь цаг]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|54|53|N|69|10|E|region:KZ|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_m = 140 | elevation_ft = | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 150001 - 150013 | area_code = +7 7152 | registration_plate = T, 15 | website = {{URL|http://petropavl.sko.kz/}} | footnotes = }} '''Петропавл''' ({{lang-kk|Петропавл}}; {{lang-ru|Петропавловск}}) — [[Казахстан]]ы [[Умард Казахстан]] мужийн төв, 20 түмэн хүнтэй [[хот]]. == Газар зүй == === Цаг агаар === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Петропавл (1991–2020, туйлын үе 1890–одоо) |metric first= y es |single line = yes |Jan record high C = 4.5 |Feb record high C = 6.7 |Mar record high C = 15.8 |Apr record high C = 31.0 |May record high C = 37.2 |Jun record high C = 40.3 |Jul record high C = 40.5 |Aug record high C = 38.6 |Sep record high C = 35.2 |Oct record high C = 26.2 |Nov record high C = 15.6 |Dec record high C = 3.7 |year record high C = 40.5 |Jan high C = -12.5 |Feb high C = -10.0 |Mar high C = -2.0 |Apr high C = 10.1 |May high C = 19.8 |Jun high C = 24.1 |Jul high C = 25.0 |Aug high C = 23.3 |Sep high C = 17.0 |Oct high C = 8.9 |Nov high C = -3.1 |Dec high C = -9.8 |year high C = 7.6 |Jan mean C = -16.5 |Feb mean C = -14.7 |Mar mean C = -6.9 |Apr mean C = 4.7 |May mean C = 13.3 |Jun mean C = 18.1 |Jul mean C = 19.5 |Aug mean C = 17.4 |Sep mean C = 11.2 |Oct mean C = 4.3 |Nov mean C = -6.6 |Dec mean C = -13.7 |year mean C = 2.5 |Jan low C = -20.8 |Feb low C = -19.5 |Mar low C = -11.7 |Apr low C = -0.4 |May low C = 6.8 |Jun low C = 12.1 |Jul low C = 14.0 |Aug low C = 12.1 |Sep low C = 6.1 |Oct low C = 0.4 |Nov low C = -10.1 |Dec low C = -17.7 |year low C = -2.4 |Jan record low C = -48.0 |Feb record low C = -42.5 |Mar record low C = -36.8 |Apr record low C = -26.4 |May record low C = -17.6 |Jun record low C = -2.6 |Jul record low C = 1.3 |Aug record low C = -4.0 |Sep record low C = -9.4 |Oct record low C = -25.6 |Nov record low C = -37.5 |Dec record low C = -45.0 |year record low C = -48.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 19 |Feb precipitation mm = 16 |Mar precipitation mm = 20 |Apr precipitation mm = 24 |May precipitation mm = 33 |Jun precipitation mm = 45 |Jul precipitation mm = 69 |Aug precipitation mm = 45 |Sep precipitation mm = 31 |Oct precipitation mm = 30 |Nov precipitation mm = 30 |Dec precipitation mm = 25 |year precipitation mm = |Jan humidity = 82 |Feb humidity = 80 |Mar humidity = 80 |Apr humidity = 69 |May humidity = 58 |Jun humidity = 62 |Jul humidity = 69 |Aug humidity = 71 |Sep humidity = 71 |Oct humidity = 77 |Nov humidity = 84 |Dec humidity = 82 |year humidity = 74 |Jan rain days = 1 |Feb rain days = 1 |Mar rain days = 4 |Apr rain days = 8 |May rain days = 14 |Jun rain days = 14 |Jul rain days = 13 |Aug rain days = 14 |Sep rain days = 15 |Oct rain days = 12 |Nov rain days = 5 |Dec rain days = 2 |year rain days = 103 |Jan snow days = 20 |Feb snow days = 17 |Mar snow days = 14 |Apr snow days = 6 |May snow days = 2 |Jun snow days = 0.1 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 8 |Nov snow days = 17 |Dec snow days = 20 |year snow days = 104 |Jan sun = 76.4 |Feb sun = 116.0 |Mar sun = 182.8 |Apr sun = 228.9 |May sun = 288.8 |Jun sun = 288.7 |Jul sun = 275.8 |Aug sun = 237.4 |Sep sun = 174.3 |Oct sun = 111.3 |Nov sun = 66.3 |Dec sun = 52.2 |year sun = 2098.9 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20161125135032/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/28676.htm | archive-date = 2016-11-25 | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/28676.htm | title = Weather and Climate - The Climate of Petropavlovsk (Petropavl) | access-date = 2026-05-30 | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru}}</ref> |source 2 = [[NOAA]]<ref name = NOAA > {{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Kazakhstan/CSV/Petropavlovsk_28676.csv | title = Petropavlovsk Climate Normals 1991–2020 | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-05-30}}</ref> }} ==Мөн үзэх== * [[Казахстаны хотын жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Petropavlovsk|Петропавл}} * [https://web.archive.org/web/20130923035708/http://www.petropavl.sko.kz/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.surnameindex.info/info/omsk/petropavlovsk/petropavlovsk/index.html Историческая информация о городе Петропавловск] {{ref-ru}} {{Хасагийн хот}} [[Ангилал:Петропавл| ]] [[Ангилал:Умард Казахстаны суурин]] 0x8x1qi54oq9bhb7awyk7wyz8oc9rzh 857526 857525 2026-05-30T18:00:12Z Enkhsaihan2005 64429 857526 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казахстаны Умард Казахстан мужийн хот}} {{For|Оросын хотын|Петропавловск-Камчатский}} {{Инфобокс суурин | official_name = Петропавл | native_name = {{native name|kk|Петропавл|italics=no}} <br /> {{native name|ru|Петропавловск|italics=no}} | other_name = Кызылжар | motto = | image_skyline = {{multiple image | perrow=1/2/2 | border=infobox | total_width=280 | caption_align=center | image1=«Абылай хан резиденциясы» музей кешені 05.jpg{{!}}Аблай султаны байр (музей) | image2=Стела «Северная звезда».jpg{{!}}Хойд Одны Хөшөө | image3=Kazakhstan’s Constitution Street 03.jpg{{!}}Казахстаны Үндсэн хуулийн гудамж | image4=Дін-Мұхаммад мешіті, XIX ғасырдың 2-ші жартысы 1.jpg{{!}}Тавдугаар сүм | image5=Казахский театр драмы имени Сабита Муканова.jpg{{!}}Сабит Мукановын нэрэмжит казах драмын театр | caption1=[[Аблай султан]]ы байр | caption2=Хойд Одны Хөшөө | caption3=Үндсэн хуулийн гудамж | caption4=Тавдугаар сүм | caption5=Казах драмын театр }} | image_flag = | image_seal = Seal Petropavl.svg | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Казахстан | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_map_caption = Казахстан дахь байршил | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_type1 = [[Казахстаны муж|Муж]] | subdivision_type2 = | subdivision_name = {{KAZ}} | subdivision_name1 = [[Умард Казахстан муж]] | subdivision_name2 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1752 | established_title2 = Хотын статус | established_date2 = 1807 | established_title3 = | established_date3 = | government_type = | leader_title = Аким <small>([[хотын дарга]])</small> | leader_name = Серик Мухамедиев<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://kazpravda.kz/n/novogo-akima-naznachili-v-petropavlovske|title=Нового акима назначили в Петропавловске|website=kazpravda.kz|date=2023-07-01}}</ref> | area_magnitude = | area_total_sq_mi = | area_total_km2 = 221.6 | area_land_sq_mi = | area_land_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2009 | population_footnotes = | population_total = 201,446 | population_urban = | population_metro = | population_density_sq_mi = | population_density_km2 = auto | timezone = [[Казахстан дахь цаг]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|54|53|N|69|10|E|region:KZ|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_m = 140 | elevation_ft = | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 150001 - 150013 | area_code = +7 7152 | registration_plate = T, 15 | website = {{URL|http://petropavl.sko.kz/}} | footnotes = }} '''Петропавл''' ({{lang-kk|Петропавл}}; {{lang-ru|Петропавловск}}) — [[Казахстан]]ы [[Умард Казахстан]] мужийн төв, 20 түмэн хүнтэй [[хот]]. == Газар зүй == === Цаг агаар === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Петропавл (1991–2020, туйлын үе 1890–одоо) |metric first= y es |single line = yes |Jan record high C = 4.5 |Feb record high C = 6.7 |Mar record high C = 15.8 |Apr record high C = 31.0 |May record high C = 37.2 |Jun record high C = 40.3 |Jul record high C = 40.5 |Aug record high C = 38.6 |Sep record high C = 35.2 |Oct record high C = 26.2 |Nov record high C = 15.6 |Dec record high C = 3.7 |year record high C = 40.5 |Jan high C = -12.5 |Feb high C = -10.0 |Mar high C = -2.0 |Apr high C = 10.1 |May high C = 19.8 |Jun high C = 24.1 |Jul high C = 25.0 |Aug high C = 23.3 |Sep high C = 17.0 |Oct high C = 8.9 |Nov high C = -3.1 |Dec high C = -9.8 |year high C = 7.6 |Jan mean C = -16.5 |Feb mean C = -14.7 |Mar mean C = -6.9 |Apr mean C = 4.7 |May mean C = 13.3 |Jun mean C = 18.1 |Jul mean C = 19.5 |Aug mean C = 17.4 |Sep mean C = 11.2 |Oct mean C = 4.3 |Nov mean C = -6.6 |Dec mean C = -13.7 |year mean C = 2.5 |Jan low C = -20.8 |Feb low C = -19.5 |Mar low C = -11.7 |Apr low C = -0.4 |May low C = 6.8 |Jun low C = 12.1 |Jul low C = 14.0 |Aug low C = 12.1 |Sep low C = 6.1 |Oct low C = 0.4 |Nov low C = -10.1 |Dec low C = -17.7 |year low C = -2.4 |Jan record low C = -48.0 |Feb record low C = -42.5 |Mar record low C = -36.8 |Apr record low C = -26.4 |May record low C = -17.6 |Jun record low C = -2.6 |Jul record low C = 1.3 |Aug record low C = -4.0 |Sep record low C = -9.4 |Oct record low C = -25.6 |Nov record low C = -37.5 |Dec record low C = -45.0 |year record low C = -48.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 19 |Feb precipitation mm = 16 |Mar precipitation mm = 20 |Apr precipitation mm = 24 |May precipitation mm = 33 |Jun precipitation mm = 45 |Jul precipitation mm = 69 |Aug precipitation mm = 45 |Sep precipitation mm = 31 |Oct precipitation mm = 30 |Nov precipitation mm = 30 |Dec precipitation mm = 25 |year precipitation mm = |Jan humidity = 82 |Feb humidity = 80 |Mar humidity = 80 |Apr humidity = 69 |May humidity = 58 |Jun humidity = 62 |Jul humidity = 69 |Aug humidity = 71 |Sep humidity = 71 |Oct humidity = 77 |Nov humidity = 84 |Dec humidity = 82 |year humidity = 74 |Jan rain days = 1 |Feb rain days = 1 |Mar rain days = 4 |Apr rain days = 8 |May rain days = 14 |Jun rain days = 14 |Jul rain days = 13 |Aug rain days = 14 |Sep rain days = 15 |Oct rain days = 12 |Nov rain days = 5 |Dec rain days = 2 |year rain days = 103 |Jan snow days = 20 |Feb snow days = 17 |Mar snow days = 14 |Apr snow days = 6 |May snow days = 2 |Jun snow days = 0.1 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 8 |Nov snow days = 17 |Dec snow days = 20 |year snow days = 104 |Jan sun = 76.4 |Feb sun = 116.0 |Mar sun = 182.8 |Apr sun = 228.9 |May sun = 288.8 |Jun sun = 288.7 |Jul sun = 275.8 |Aug sun = 237.4 |Sep sun = 174.3 |Oct sun = 111.3 |Nov sun = 66.3 |Dec sun = 52.2 |year sun = 2098.9 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20161125135032/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/28676.htm | archive-date = 2016-11-25 | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/28676.htm | title = Weather and Climate - The Climate of Petropavlovsk (Petropavl) | access-date = 2026-05-30 | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru}}</ref> |source 2 = [[NOAA]]<ref name = NOAA > {{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Kazakhstan/CSV/Petropavlovsk_28676.csv | title = Petropavlovsk Climate Normals 1991–2020 | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-05-30}}</ref> }} ==Мөн үзэх== * [[Казахстаны хотын жагсаалт]] ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Petropavlovsk|Петропавл}} * [https://web.archive.org/web/20130923035708/http://www.petropavl.sko.kz/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.surnameindex.info/info/omsk/petropavlovsk/petropavlovsk/index.html Историческая информация о городе Петропавловск] {{ref-ru}} {{Казахстаны хот}} [[Ангилал:Петропавл| ]] [[Ангилал:Умард Казахстаны суурин]] gfyn8swnr0gihm51lzx6xtqo1rxmp2e 0 29588 857528 821706 2026-05-30T18:09:26Z Enkhsaihan2005 64429 857528 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Новосибирск мужийн хот, захиргааны төв}} {{Distinguish|Шинэ Сибирь}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Новосибирск | ru_name = | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = |{{!}} | caption1 = [[Обь мөрөн]]тэй Новосибирскийн шөнийн харагдац | image2 = Opera-and-Ballet-theatre-Novosibirsk.jpg{{!}} | caption2 = [[Новосибирскийн дуурь, балетын театр]] | image3 = Novosibirsk Glavny Station 07-2016 img3.jpg{{!}} | caption3 = [[Новосибирскийн төмөр замын өртөө]] | image4 = Novosibirsk State Circus 07-2016.jpg{{!}} | caption4 = Новосибирскийн Улсын Цирк | image5 = Novosibirsk KrasnyPr Trade House 07-2016 img2.jpg{{!}} | caption5 = [[Хотын Худалдааны Байшин]] | image6 = Bugrinskiybridge.jpg{{!}} | caption6 = [[Бугринскийн гүүр]] | image7 = technopark.jpg{{!}} | caption7 = {{ill|Академпарк|ru|Технопарк новосибирского Академгородка}} | image8 = Sibir Arena Novosibirsk.jpg{{!}} | caption8 = [[Сибирь Арена]] }} | coordinates = {{coord|55|03|N|82|57|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Novosibirsk.svg | flag_caption = Новосибирскийн далбаа | image_coa = Coat of Arms of Novosibirsk.svg | coa_caption = Новосибирскийн сүлд | holiday = 6 сарын сүүлийн ням гараг | holiday_ref = <ref name="Holiday">Charter of Novosibirsk, Article&nbsp;1</ref> <!-- administrative status --> | federal_subject = [[новосибирск муж]] | federal_subject_ref = <ref name="OblastAdmCtr" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = | adm_inhabloc_jur_ref = | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = [[Новосибирск муж]] | adm_ctr_of1_ref = <ref name="OblastAdmCtr" /> | adm_ctr_of2 = [[Новосибирск район]] | adm_ctr_of2_ref = <ref name="OKATO1" /> | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="OKATO1" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Новосибирск хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="NovosibirskO_mun" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Новосибирск хот | mun_admctr_of1_ref = <ref name="OKTMO">{{OKTMO reference|50 701}}</ref> | mun_admctr_of2 = Новосибирскийн хотын район | mun_admctr_of2_ref = <ref name="NovosibirskO_mun0">Law ''On the Administrative Centers of the Municipal Districts and Rural Settlements of Novosibirsk Oblast''</ref> | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = <ref name="HeadLegis">Charter of Novosibirsk, Article&nbsp;27</ref> | leader_name = [[Анатолий Локоть]] | leader_name_ref = <ref name="LeaderName">Official website of Novosibirsk. {{Webarchiv|url=http://www.novo-sibirsk.ru/articles/mayor/ |wayback=20090827171503 |text=Anatoly Yevgenyevich Lokot |archiv-bot=2024-02-12 03:18:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090827171503/http://www.novo-sibirsk.ru/articles/mayor/ |date=August 27, 2009 }}, Mayor of Novosibirsk {{in lang|ru}}</ref> | representative_body = [[Новосибирск хотын төлөөлөгчдийн зөвлөл|Төлөөлөгчдийн зөвлөл]] | representative_body_ref = <ref name="HeadLegis" /> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 502.7 | area_km2_ref = <ref name="Stats">Official website of Novosibirsk. {{Webarchiv|url=http://novo-sibirsk.ru/articles/novosibirsk/obschaja-informatsija/ |wayback=20151022051602 |text=General Information |archiv-bot=2024-01-19 21:38:11 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151022051602/http://novo-sibirsk.ru/articles/novosibirsk/obschaja-informatsija/ |date=October 22, 2015 }} {{in lang|ru}}</ref> | pop_2010census = 1473754 | pop_2010census_rank = 3-т | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census" /> | pop_latest = 1567087 | pop_latest_date = 1 сар, 2015 | pop_latest_ref = <ref name="2015Est">{{Cite web |title=Численность населения по муниципальным районам и городским округам Новосибирской области на 1 января 2015 года и в среднем за 2014 год |url=http://novosibstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/novosibstat/resources/95583c8047d3eecb9007b4ed3bc4492f/Численность+населения+по+муниципальным+образованиям+на+1+января+2015+года+и+в+среднем+за+2014+год.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304135834/http://novosibstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/novosibstat/resources/95583c8047d3eecb9007b4ed3bc4492f/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%B8+%D0%B2+%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BC+%D0%B7%D0%B0+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf |archive-date=March 4, 2016 |access-date=October 22, 2015 |publisher=Novosibirsk Oblast Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]] |language=ru}}</ref> | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1893 | established_title = | established_date_ref = <ref name="Established" /> | current_cat_date = 1 сарын 10, 1904 | current_cat_date_ref = <ref name="Names" /> | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = {{hidden|Жагсаалт|630000, 630001, 630003–630005, 630007–630011, 630015, 630017, 630019, 630020, 630022, 630024, 630025, 630027–630030, 630032–630037, 630039–630041, 630045–630049, 630051, 630052, 630054–630061, 630063, 630064, 630066, 630068, 630071, 630073, 630075, 630077–630080, 630082–630084, 630087–630092, 630095–630100, 630102, 630105–630112, 630114, 630116, 630117, 630119–630121, 630123, 630124, 630126, 630128, 630129, 630132, 630133, 630136, 630200, 630201, 630700, 630880, 630885, 630890, 630899–630901, 630910, 630920–630926, 630970–630978, 630980–630983, 630985, 630988, 630989, 630991–630993, 901026, 901036, 901073, 901076, 901078, 901095, 901243, 901245, 901246, 991214}} | postal_codes_ref = | dialing_codes = 383 | dialing_codes_ref = <ref>{{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/worldclock/dialingcodes.html?p1=102&p2=375&number=|title=International Dialing Codes - how to call from Hong Kong – Hong Kong to Russia – Novosibirsk – Novosibirsk|website=Timeanddate.com|access-date=December 15, 2021}}</ref> | website = http://www.novo-sibirsk.ru }} '''Новосиби́рск''' («[[Сибирь|Шивэрийн]] шинэ хот») — [[Орос улс]]ын [[Новосибирск муж]]ийн [[төв]], 1,600,000 сая хүнтэй, [[ОХУ-ын 50 том хот|улсынхаа 3-р их]] [[хот]].<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов)]</ref> <gallery widths="170px" heights="120px"> Зураг:Chapel1.jpg|1920-оод оны Новониколаевск Зураг:Вид на правый берег с Коммунального моста.jpg|[[Обь мөрөн]] Зураг:Новосибирская ТЭЦ-5.jpg|Дулааны цахилгаан станц Зураг:Novosibirsk KrasnyPr Opera Theatre 07-2016.jpg|Дуурь, бүжгийн театр Зураг:Pobeda cinema in Novosibirsk.jpg|«Победа» (Ялалт) кино театр </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location=Новосибирск (1991–2020, туйлын үе 1912–одоо) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C = 4.1 |Feb record high C = 5.1 |Mar record high C = 14.4 |Apr record high C = 30.7 |May record high C = 36.1 |Jun record high C = 38.9 |Jul record high C = 36.4 |Aug record high C = 35.7 |Sep record high C = 33.2 |Oct record high C = 23.8 |Nov record high C = 11.9 |Dec record high C = 4.8 |year record high C = 38.9 |Jan high C = -12.6 |Feb high C = -9.2 |Mar high C = -1.3 |Apr high C = 9.6 |May high C = 18.9 |Jun high C = 23.8 |Jul high C = 25.4 |Aug high C = 23.1 |Sep high C = 16.1 |Oct high C = 7.9 |Nov high C = -3.4 |Dec high C = -9.9 |year high C = 7.4 |Jan mean C = -17.0 |Feb mean C = -14.4 |Mar mean C = -6.8 |Apr mean C = 3.6 |May mean C = 11.9 |Jun mean C = 17.6 |Jul mean C = 19.5 |Aug mean C = 16.9 |Sep mean C = 10.3 |Oct mean C = 3.3 |Nov mean C = -6.8 |Dec mean C = -13.9 |year mean C = 2.0 |Jan low C = −21.2 |Feb low C = −19.1 |Mar low C = -11.9 |Apr low C = -1.4 |May low C = 5.7 |Jun low C = 11.7 |Jul low C = 13.9 |Aug low C = 11.5 |Sep low C = 5.7 |Oct low C = -0.2 |Nov low C = −10.1 |Dec low C = −18.0 |year low C = -2.8 |Jan record low C = −51.1 |Feb record low C = −47.6 |Mar record low C = −40.0 |Apr record low C = −29.0 |May record low C = −8.6 |Jun record low C = -2.0 |Jul record low C = 3.9 |Aug record low C = 0.2 |Sep record low C = −6.9 |Oct record low C = −26.4 |Nov record low C = −39.6 |Dec record low C = −45.7 |year record low C = −51.1 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 25 |Feb precipitation mm = 18 |Mar precipitation mm = 20 |Apr precipitation mm = 24 |May precipitation mm = 37 |Jun precipitation mm = 55 |Jul precipitation mm = 68 |Aug precipitation mm = 58 |Sep precipitation mm = 46 |Oct precipitation mm = 43 |Nov precipitation mm = 39 |Dec precipitation mm = 36 |year precipitation mm = 465 |Jan humidity = 82 |Feb humidity = 81 |Mar humidity = 77 |Apr humidity = 65 |May humidity = 58 |Jun humidity = 66 |Jul humidity = 73 |Aug humidity = 75 |Sep humidity = 75 |Oct humidity = 78 |Nov humidity = 83 |Dec humidity = 83 |year humidity = 75 |Jan rain days = 1 |Feb rain days = 1 |Mar rain days = 2 |Apr rain days = 8 |May rain days = 13 |Jun rain days = 14 |Jul rain days = 14 |Aug rain days = 14 |Sep rain days = 16 |Oct rain days = 12 |Nov rain days = 5 |Dec rain days = 1 |year rain days = 101 |Jan snow days = 23 |Feb snow days = 19 |Mar snow days = 15 |Apr snow days = 9 |May snow days = 3 |Jun snow days = 0.1 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 1 |Oct snow days = 11 |Nov snow days = 20 |Dec snow days = 25 |year snow days = 126 |Jan sun = 67 |Feb sun = 107 |Mar sun = 166 |Apr sun = 213 |May sun = 264 |Jun sun = 302 |Jul sun = 304 |Aug sun = 245 |Sep sun = 170 |Oct sun = 100 |Nov sun = 58 |Dec sun = 45 |year sun = 2041 |source 1 =Pogoda.ru.net<ref name="Pogoda">{{Cite web |title=Weather and Climate-The Climate of Novosibirsk |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/29638.htm |access-date=2026-05-30 |publisher=Цаг агаар ба уур амьсгал |language=ru}}</ref> |source 2 = [[Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн]] (нар, 1931–1960)<ref name="DMI">{{Cite web |last1=Каппелен |first1=Жон |last2=Йенсен |first2=Йенс |title=Rusland - Novosibirsk |url=http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130427173827/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf |archive-date=2013-04-27 |access-date=2026-05-30 |website=Climate Data for Selected Stations (1931-1960) |publisher=Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн |page=225 |language=da}}</ref> |date=2010 }} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Novosibirsk|Новосибирскийн зураг сэлт}} * [https://deutsch.novo-sibirsk.ru/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] ==Зүүлт== {{лавлах холбоос|2}} {{Сибирийн холбооны тойрог}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Новосибирск| ]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:1893 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Новосибирск мужийн суурин]] mcz5jqbm0c203q6nwquduwvbmqxceoc 0 29589 857529 799810 2026-05-30T18:12:00Z Enkhsaihan2005 64429 857529 wikitext text/x-wiki {{short description|City in Nizhny Novgorod Oblast, Russia}} {{For|Бусад Новгород нэртэй хотуудын|Новгород (салаа утга)}} {{Distinguish|Их Новгород}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Доод Новгород | ru_name = Нижний Новгород | inhabloc_type = [[Засаг захиргааны төв]] | other_name = Горький | other_lang = ru | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |total_width = 300 | caption_align = center |image1 = Nizhny Novgorod 2025-04-29 Minin and Pozharsky square 01.jpg |caption1 = [[Доод Новгородын кремль|Доод Новгородын кремлийн]] [[Дмитрийн цамхаг]] |image2 = NN 30-06-2022 the Spit of Nizhny Novgorod at sunset 05.jpg |caption2 = [[Невийн Александрын сүм, Доод Новгород|Сүм]] ба [[Доод Новгород цэнгэлдэх хүрээлэн|цэнгэлдэх хүрээлэн]] |image3 = NN-16-05-2022 33.jpg |caption3 = [[Минин, Пожарскийн хөшөө, Доод Новгород|Минин, Пожарскийн хөшөө]] |image4 = Gorky Automobile Plant. Main entrance. 09-2019 01.jpg |caption4 = [[Горькийн автомашины үйлдвэр|ГАЗ]] |image5 = NN 01-09-2021 27.jpg |caption5 = [[Чкаловын шат]] |image6 = Nizhny Novgorod trade fair 01-11-2021.jpg |caption6 = [[Доод Новгородын яармаг]] }} | image_map= | pushpin_map = Орос Доод Новгород#Орос Доод Новгород муж#Европын Орос#Европ | coordinates = {{coord|56|19|37|N|44|00|27|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Nizhny Novgorod.svg | flag_caption= | image_coa = Coat of Arms of Nizhny Novgorod.svg | coa_caption = Доод Новгородын сүлд | anthem= | anthem_ref= | holiday = 8 сарын 3-р бямба гараг | holiday_ref = <ref>{{Cite web |date=2019-05-22 |title=Вновь окончательно. День города в Нижнем Новгороде перенесли на август — Новости NN.RU |trans-title=Again, finally. City Day in Nizhny Novgorod postponed to August - News NN.RU |url=https://www.nn.ru/news/more/vnov_okonchatelno_den_goroda_v_nizhnem_novgorode_perenesli_na_avgust/66097765/ |access-date=2019-05-22 |website=www.nn.ru |language=ru |archive-date=August 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805094728/https://www.nn.ru/news/more/vnov_okonchatelno_den_goroda_v_nizhnem_novgorode_perenesli_na_avgust/66097765/ |url-status=live }}</ref> <!-- administrative status --> | federal_subject = [[доод новгород муж]] | federal_subject_ref = <ref name=Ref818/> | adm_district_jur= | adm_district_jur_ref= | adm_inhabloc_jur = Доод Новгород [[Холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн чанартай хот]] | adm_inhabloc_jur_ref= <ref name=Ref818/> | adm_citydistrict_jur= | adm_citydistrict_type= | adm_citydistrict_jur_ref= | adm_selsoviet_jur= | adm_selsoviet_type= | adm_selsoviet_jur_ref= | capital_of=[[Ижил Мөрний Холбооны тойрог]] | capital_of_ref= | adm_ctr_of1 = Доод Новгород муж | adm_ctr_of1_ref = <ref name=Ref818/> | adm_ctr_of2 = Доод Новгород мужийн чанартай хот | adm_ctr_of2_ref = <ref name=Ref818/> | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name=Ref818/> | inhabloc_type_ref= <!-- municipal status --> | mun_district_jur= | mun_district_jur_ref= | urban_okrug_jur = Доод Новгород хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name=Ref825/> | urban_settlement_jur= | urban_settlement_jur_ref= | rural_settlement_jur= | rural_settlement_jur_ref= | inter_settlement_territory= | inter_settlement_territory_ref= | mun_admctr_of1 = Доод Новгород хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name=Ref825/> | mun_admctr_of2= | mun_admctr_of2_ref= | leader_title = [[Доод Новгородын хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_title_ref = <ref name=HeadTitle>Charter of Nizhny Novgorod, Article&nbsp;26.1.2</ref> | leader_name = Юрий Шалабаев | leader_name_ref = <ref>{{Cite web |title=Дума Нижнего Новгорода выбрала Юрия Шалабаева главой города |trans-title=The Duma of Nizhny Novgorod has chosen Yuri Shalabayev as the head of the city |url=https://stnmedia.ru/news/28130/ |access-date=2020-10-28 |website=stnmedia.ru |language=ru-RU |archive-date=November 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101042723/https://stnmedia.ru/news/28130/ |url-status=live }}</ref> | representative_body = [[Доод Новгородын хотын дум|Хотын Дум]] | representative_body_ref= <ref name=Legis>Charter of Nizhny Novgorod, Article&nbsp;26.1.1</ref> <!-- statistics --> | elevation_m= | area_km2 = 514.56 | area_km2_ref = <ref name=AboutCity>Official website of Nizhny Novgorod. {{Webarchiv|url=http://www.admgor.nnov.ru/references/nn.html |wayback=20170501084343 |text=Overview of the city |archiv-bot=2024-01-14 14:18:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090430163414/http://www.admgor.nnov.ru/references/nn.html |date=April 30, 2009 }} {{in lang|ru}}</ref> | pop_2010census = 1250619 | pop_2010census_rank = 5-д | pop_2010census_ref = <ref name=2010Census /> | pop_latest=1263560 | pop_latest_date=2021 | pop_latest_ref= | population_demonym=Nizhegorodian <!-- history --> | established_date = 1221 | established_title= | established_date_ref= <ref name=found>{{Cite web |title=Founding of Nizhny Novgorod |url=http://www.nizhnynovgorod.com/welcome/history/ |access-date=2016-08-15 |publisher=nizhnynovgorod.com |archive-date=August 15, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160815224534/http://www.nizhnynovgorod.com/welcome/history/ |url-status=live }}</ref> | current_cat_date = 1221 | current_cat_date_ref= <ref name=found/> | abolished_date= | abolished_date_ref= <!-- misc --> | postal_codes = 603000-603999 | postal_codes_ref= | dialing_codes = 831 | dialing_codes_ref = <ref name=codes>{{Cite web |title=Contacts |url=http://adm.nnov.ru/en/contacts/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160826093929/http://adm.nnov.ru/en/contacts/ |archive-date=August 26, 2016 |access-date=2016-08-15 |publisher=adm.nnov.ru}}</ref> | website = http://admgor.nnov.ru/ }} '''Доод Новгород''' ({{lang-ru|Нижний Новгород}}, ''нижний'' - «доод», 1932-1990 оны хооронд '''''Горький''''' хэмээх нэртэй байсан) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Доод Новгород муж]] ба [[Ижил Мөрний Холбооны тойрог|Ижил Мөрний Холбооны тойргийн]] захиргааны төв, 1.2 сая хүнтэй, [[Оросын хотын жагсаалт|улсынхаа тавдугаар их]] [[хот]]. Доод Новгород нь [[Москва]]гаас зүүн зүгт 400&nbsp;километрийн зайд, [[Ока гол]]ын [[Ижил мөрөн]]д цутгах хэсэгт оршдог. Оросын түүхэнд чухал үүрэгтэй байсан энэ хот нь 1850 оны үеэс Оросын худалдааны төв хот, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын үед чухал аж үйлдвэрийн төв болон хөгжив. Доод Новгород нь өнөөдөр ОХУ-ын улс төр, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, соёлын төв хот юм. Мөн түүнчлэн Ижил Мөрний Холбооны тойргийн захиргааны төвөөс гадна Оросын хамгийн том зам тээврийн зангилаа цэг, жуулчдын ихээр очдог хотуудын нэг юм. == Түүх == [[Владимир-Суздалийн Вант Улс]]ын их ван [[Юрий Всеволодович]] өөрийн ноёрхлын нутаг дэвсгэрийн чухал голууд болох Ока гол ба Ижил мөрний нийлэх хэсэг дээр 1221 онд энэ хотыг байгуулав. Нижний Новгород гэдэг үгийг үгчлэн орчуулбал „Доод Шинэ Хот“ гэсэн утгатай. Түүнээс өмнө үүссэн [[Их Новгород|Новгород]] хотоос ялгах үүднээс ингэж нэрлэсэн байж ч болох талтай. [[Москва]], [[Тверь|Тверийн]] нэгэн адил Доод Новгород ч бас [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо]]ны улмаас ач холбогдлоо хэсэг хугацаанд алдав. Харин [[Алтан Орд|Алтан Ордны Улсын]] ноёрхолд (13-р зуунаас 15-р зууны хооронд) байхдаа чухал улс төрийн төв болон сэргэв. 1341 онд Владимир-Суздалиас салан бие даан гарсан [[Доод Новгородын Вант Улс|ижил нэртэй ван улсын]] нийслэл болсноос хойш тус хотын ач холбогдол улам бүр нэмэгдэв. Их гүн [[Дмитрий Константинович]] (1328-1383 он) өөрийн улсын нийслэлээ түүний өрсөлдөгч Москватай адил болгохын төлөө ихэд зүтгэл гаргажээ. Тэрбээр [[Монголчууд]]аас хамгаалах чулуун бэхлэлтийг бариулахаар эхлүүлсэн нь [[Доод Новгородын кремль]] юм. Мөн тэрбээр 1377 онд Лаврентий ламд үүрэг өгч хамгийн эртний бүтнээр үлдсэн алдарт гар бичмэл болох [[Өнгөрсөн жилүүдийн товчоон]]ыг бичүүлжээ. 1378 онд [[Алтан Орд]]ны [[эмир]] [[Мамай]]н цэрэг тус хотыг сүйтгэсэн ажээ.<ref name="MoskauGoldenerRing">Evelyn Scheer, Andrea Hapke: ''Moskau und der Goldenen Ring'' – Altrussische Städte an Moskva, Oka und Volga. Berlin 2003. ISBN 3-89794-024-8.</ref> === Москвагийн Вант Улсын үе === 1392 онд хот [[Москвагийн Их Вант Улс]]ын нэг хэсэг болсон ба Доод Новгородын ванг ''Шуйский'' хэмээн нэрийдэж, Москва руу хотыг нүүлгэсэн бөгөөд Москвад ордны ноёдын адил эрхтэй байснаас гадна богино хугацаанд [[Василий IV Шуйский|Василий IV]]<ref name="MoskauGoldenerRing" /> хаан ширээнд хүртэл суусан аж. Москвагийнхан Доод Новгородыг [[Казанийн ханлиг|Казанийн]] [[Татарууд]]ын эсрэг хийсэн [[Москва-Казанийн дайнууд|дайн]] дахь чухал бэхлэлт хэмээн үзэж байлаа. Улаан өнгийн тоосго бүхий эртний, аварга том энэхүү хэрмийг 1508 оноос 1511 оны хооронд босгов. Гэвч 1520 он, 1536 онуудад татарчууд хэрмийг бүслэн довтлох үед энэ хэрэм тийм ч бат бөх биш болох нь нотлогдов. 1552 онд Москвагийн их ван Казанийг эзэлсний дараа Доод Новгородын эдийн засгийн ач холбогдол улам нэмэгдсний учир нь Москва Ижилийн бүх замыг мэдэлдээ оруулсанд байв. {{Том зураг|Rozhdestvenskaja st.jpg|1280|Доод Новгородын кремлиэс хотын харагдах байдал}} {{Том зураг|Spit of Nizhny Novgorod at night 02 (cropped).jpg|1200|[[Доод Новгородын хошуу|Доод Новгородын булан]]}} == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=Доод Новгород (1991–2020, туйлын үе 1835–одоо) |metric first=yes |single line=yes |width = auto |Jan record high C = 5.7 |Feb record high C = 7.2 |Mar record high C = 17.3 |Apr record high C = 26.3 |May record high C = 32.5 |Jun record high C = 36.3 |Jul record high C = 38.2 |Aug record high C = 38.0 |Sep record high C = 31.0 |Oct record high C = 24.2 |Nov record high C = 15.9 |Dec record high C = 8.5 |year record high C = 38.2 |Jan high C = -5.9 |Feb high C = -4.8 |Mar high C = 1.5 |Apr high C = 11.0 |May high C = 19.3 |Jun high C = 22.7 |Jul high C = 24.9 |Aug high C = 22.6 |Sep high C = 16.2 |Oct high C = 8.3 |Nov high C = 0.1 |Dec high C = -4.3 |year high C = 9.3 |Jan mean C = -8.6 |Feb mean C = -8.0 |Mar mean C = -2.2 |Apr mean C = 6.1 |May mean C = 13.5 |Jun mean C = 17.3 |Jul mean C = 19.7 |Aug mean C = 17.4 |Sep mean C = 11.7 |Oct mean C = 5.0 |Nov mean C = -2.1 |Dec mean C = -6.7 |year mean C = 5.3 |Jan low C = -11.1 |Feb low C = -10.7 |Mar low C = -5.2 |Apr low C = 2.2 |May low C = 8.6 |Jun low C = 12.6 |Jul low C = 15.1 |Aug low C = 13.2 |Sep low C = 8.3 |Oct low C = 2.5 |Nov low C = -4.0 |Dec low C = -8.9 |year low C = 1.9 |Jan record low C = -41.2 |Feb record low C = -37.2 |Mar record low C = -28.3 |Apr record low C = -19.7 |May record low C = -6.9 |Jun record low C = -1.8 |Jul record low C = 5.1 |Aug record low C = 0.9 |Sep record low C = -5.5 |Oct record low C = -16.0 |Nov record low C = -30.9 |Dec record low C = -41.4 |year record low C = -41.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 50 |Feb precipitation mm = 40 |Mar precipitation mm = 40 |Apr precipitation mm = 40 |May precipitation mm = 42 |Jun precipitation mm = 73 |Jul precipitation mm = 75 |Aug precipitation mm = 68 |Sep precipitation mm = 59 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 52 |Dec precipitation mm = 59 |year precipitation mm = 665 |Jan snow depth cm = 31 |Feb snow depth cm = 43 |Mar snow depth cm = 40 |Apr snow depth cm = 5 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 1 |Nov snow depth cm = 6 |Dec snow depth cm = 16 |year snow depth cm = 43 |Jan humidity = 86 |Feb humidity = 81 |Mar humidity = 74 |Apr humidity = 64 |May humidity = 60 |Jun humidity = 69 |Jul humidity = 70 |Aug humidity = 74 |Sep humidity = 79 |Oct humidity = 82 |Nov humidity = 87 |Dec humidity = 86 |year humidity = 76 |Jan rain days = 5 |Feb rain days = 4 |Mar rain days = 5 |Apr rain days = 13 |May rain days = 17 |Jun rain days = 19 |Jul rain days = 18 |Aug rain days = 18 |Sep rain days = 18 |Oct rain days = 18 |Nov rain days = 10 |Dec rain days = 6 |year rain days = 151 |Jan snow days = 28 |Feb snow days = 24 |Mar snow days = 18 |Apr snow days = 7 |May snow days = 1 |Jun snow days = 0.1 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 1 |Oct snow days = 8 |Nov snow days = 20 |Dec snow days = 26 |year snow days = 133 |Jan sun = 37.6 |Feb sun = 74.7 |Mar sun = 152.7 |Apr sun = 217.0 |May sun = 294.6 |Jun sun = 307.0 |Jul sun = 317.1 |Aug sun = 261.3 |Sep sun = 158.7 |Oct sun = 84.7 |Nov sun = 39.5 |Dec sun = 23.4 |year sun = 1968.3 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name=pogoda>{{Cite web |title=Pogoda.ru.net |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/27459.htm |access-date=2026-05-30 |publisher=Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) |language=ru |archive-date=2018-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110200716/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/27459.htm |url-status=live }}</ref> |source 2 = [[NOAA]]<ref name=NOAA>{{Cite web |title=Gorkij (Nizhny Novgorod) Climate Normals 1961-1990 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/NizhnijNovgor_27459.csv |access-date=2026-05-30 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |archive-date=2021-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211029151836/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/NizhnijNovgor_27459.csv |url-status=live }}</ref> |date = 2010 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Nizhny Novgorod|Доод Новгород}} * [https://web.archive.org/web/20220408105006/http://admgor.nnov.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20200519175354/http://www.gorbibl.nnov.ru/kremlin Кремль] == Эшлэл == <references /> {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Доод Новгород| ]] [[Ангилал:Доод Новгород мужийн суурин]] [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Ижил мөрний суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Ока голын суурин]] [[Ангилал:1221 онд байгуулагдсан]] 0bhx0dtd95zi5908hwbchh6d9we4806 0 29591 857530 800075 2026-05-30T18:17:44Z Enkhsaihan2005 64429 857530 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Самара мужийн хот}} {{for multi|Иракын хотыг|Самарра|Баруун Сахарын хотыг|Смара|Этиопын хотыг|Семера|Эритрейн нийслэлийг|Асмара|хэрэглээг}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Самара | ru_name = | other_name = Куйбышев |image_skyline ={{multiple image |perrow = 1/2/2/ |border = infobox |total_width = 275 |image1 = Монумент Славы Самара.jpg |caption1 = [[Алдрын хөшөө, Самара]] |image2 = Samara P5171857 2200.jpg |caption2 = [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] дагуух Самара хотын үзэмж |image3 = Samara. Sacred Heart Church P8160494 2200.jpg |caption3 = [[Ариун зүрхний сүм, Самара|Ариун зүрхний сүм]] |image4 = Музейный комплекс СОЮЗ.png |caption4 = Союз хөөргөх хөлөг |image5 = Samara railway station road.jpg |caption5 = [[Самара төмөр замын өртөө]] |image6 = Samara Regional Art Museum.jpg |caption6 = Самара урлагийн музей }} | pushpin_map = Орос Самара муж#Европын Орос#Орос#Европ | map_caption = | coordinates = {{coord|53|12|10|N|50|08|27|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Samara (Samara oblast).png | flag_caption = | image_coa = Coat of Arms of Samara (Samara oblast).svg | coa_caption = | anthem = | anthem_ref = | holiday = | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Самара муж]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref278" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Самара [[холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн ач холбогдолтой хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref278" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Самара муж | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref278" /> | adm_ctr_of2 = [[Ижил мөрний район, Самара муж|Ижил мөрний район]] | adm_ctr_of2_ref = <ref name="OKATO" /> | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="OKATO" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Самара хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref1560" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Самара хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref1560" /> | mun_admctr_of2 = Ижил мөрний хотын район | mun_admctr_of2_ref = <ref name="Ref279">Law #189-GD</ref> | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = <ref name="mayor">{{cite web|script-title=ru:Глава Самары Елена Лапушкина проголосовала на выборах Президента России|url=http://samadm.ru/media/news/14070/|website=samadm.ru|publisher=City of Samara|access-date=2 April 2018|language=ru|archive-date=20 Гуравдугаар сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320113447/http://samadm.ru/media/news/14070/|url-status=dead}}</ref> | leader_name = [[Елена Лапушкина]] | leader_name_ref = <ref name="mayor"/> | representative_body = [[Самара хотын тойргийн хурал|Хурал]] | representative_body_ref = <ref name="citycouncil">{{cite web|title=Дума городского округа Самара {{!}} Официальный сайт {{!}} Самарская городская Дума|url=http://www.gordumasamara.ru/|website=www.gordumasamara.ru|publisher=Samara City Council|access-date=10 August 2016}}</ref> <!-- statistics --> | elevation_m = 100 | area_km2 = 541.382 | area_km2_ref = <ref name="Генплан">{{Webarchiv|url=http://city.samara.ru/sites/default/files/document_file/Poyasnitel%27naya_zapiska_.doc |wayback=20201113173248 |text=Пояснительная записка к Генеральному плану г.о. Самара. Приложение 1. Основные технико-экономические показатели |archiv-bot=2024-01-22 06:39:11 InternetArchiveBot }} с.21</ref> | pop_2010census = 1164685 | pop_2010census_rank = 6-д | pop_2010census_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/russia/samara/|title = Samara Oblast (Russia): Population, Cities and Settlements - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | pop_latest_ref = http://population.city/russia/samara/ | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1586 | established_title = | established_date_ref = <ref name="O'Neal2015">{{cite book|author=Molly O'Neal|title=Democracy, Civic Culture and Small Business in Russia's Regions: Social Processes in Comparative Historical Perspective|url=https://books.google.com/books?id=_b1mCgAAQBAJ&pg=PA79|date=20 August 2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-43509-9|page=79}}</ref> | current_cat_date = 1688 | current_cat_date_ref = <ref name="soobshchenīi︠a︡Marshall1900">{{cite book|author1=Russia. Ministerstvo puteĭ soobshchenīi︠a︡|author2=John Marshall|title=Guide to the Great Siberian Railway|url=https://books.google.com/books?id=S_1KAAAAYAAJ&pg=PA86|year=1900|publisher=Ministry of Ways of Communication|pages=86–}}</ref> | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 443XXX | postal_codes_ref = | dialing_codes = 846 | dialing_codes_ref = <ref name="dialingcode">{{cite web|title=Samara city, Russia travel guide|url=http://russiatrek.org/samara-city|website=russiatrek.org|access-date=10 August 2016}}</ref> | website = }} '''Самара''' (1935-1991 оны хооронд '''''Куйбышев''''', түүнээс хойш ''Самара'' {{lang-kk|Самыр}}) — [[ОХУ]]-ын [[Самара муж]]ийн төв, 1.2 сая хүнтэй [[саятан хот|саятан]], улсынхаа [[ОХУ-ын 50 том хот|зургаадугаар их]], [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] эрэгт оршдог [[хот]]. == Түүх == === Хотын нэр === Самара хотын нэрийн гарлын тухай хоёр гол онол байдаг. Эхний хувилбараар бол [[Ижил мөрөн]]д цутгадаг [[Самара гол]]ын нэрээр нэрлэгдсэн гэх. Харин хоёрдугаар хувилбарт грек хэлний „Самар“-худалдаачин, наймаачин болон „Ра“ гэх Ижил мөрний эртний нэрээс гаралтай гэж үздэг аж. === Хотын үүсэл === Оросын түүхийн бичгүүдэд Самара хотыг анх 1361 онд дурдсан байдаг. 1367 онд венецийн худалдаачид болох Франческо, Доминико Пиццигано нарын Ижил мөрний газрын зургийг зурахдаа Самара гэх сууринг тэмдэглэсэн байдаг байна. 1586 онд [[Фёдор Иванович]] хааны зарлигаар Ижил мөрөнд цутгах Самара голын хамгийн өргөн хэсэг дээр хяналтын цайз бариулсан ба түүний „Самара хотхон“ хэмээн нэрлэжээ. Энэхүү бэхлэлт нь оросыг нүүдэлчдээс хамгаалах зорилготой байсан төдийгүй [[Казань|Казаниас]] [[Астрахань]] руу явах усан замын найдвартай байдлыг хангах ёстой байв. Анхандаа хэрмийн хашааг үзүүрлэсэн модоор хийн, дээр нь харуулын цамхаг болон буудах шагайвчтайгаар барьжээ. 1636 онд цайзын урт 1700 метр, өргөн нь 350 метр болсон байлаа. 1689 онд тус „хотхон“ нь албан ёсоор хотын эрхтэй болов. Энэ үед Самара нь зөвхөн цэргийн чухал бааз төдийгүй оросуудын дорно дахины улсуудтай худалдаа эрхлэх томоохон төвийн зэрэгцээ хийх ба ачаа барааг шилжүүлэх цэг болсон байв. === Хүн амын өсөлт === {| class="wikitable" ! Он ! Хүн ам |- | 1897 || align="right" | 89.999 |- | 1926 || align="right" | 172.000 |- | 1939 || align="right" | 390.488 |- | 1959 || align="right" | 806.356 |- | 1970 || align="right" | 1.044.849 |- | 1979 || align="right" | 1.216.233 |- | 1989 || align="right" | 1.254.460 |- | 2002 || align="right" | 1.157.880 |- | 2010 || align="right" | 1.164.685 |} <small>''Тайлбар:'' Хүн амын тооллогын мэдээ</small> == Зургийн цомог == {{multiple image | align = left | direction = horizontal | header_align = center | width1 = 245 | image1 = Samara divadlo.jpg | alt1 = | caption1 = Самарын театр | width2 = 140 | image2 = Samara chram.jpg | alt2 = | caption2 = Самарын үнэн алдартны сүм | width3 = 249 | image3 = Samarskaya filarmonia.JPG | alt3 = | caption3 = Самарын улсын филармони }} {{зай авах}} == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=Самара (1991–2020, туйлын үе 1852–одоо) |metric first=yes |single line=yes |width = auto |Jan record high C = 5.2 |Feb record high C = 6.8 |Mar record high C = 18.6 |Apr record high C = 31.1 |May record high C = 35.9 |Jun record high C = 38.4 |Jul record high C = 39.4 |Aug record high C = 40.4 |Sep record high C = 34.0 |Oct record high C = 26.0 |Nov record high C = 14.7 |Dec record high C = 7.3 |year record high C = 40.4 |Jan high C = -6.7 |Feb high C = -5.8 |Mar high C = 0.9 |Apr high C = 12.4 |May high C = 21.4 |Jun high C = 25.3 |Jul high C = 27.3 |Aug high C = 25.5 |Sep high C = 19.0 |Oct high C = 10.3 |Nov high C = 0.7 |Dec high C = -5.2 |year high C = |Jan mean C = -9.6 |Feb mean C = -9.3 |Mar mean C = -2.9 |Apr mean C = 7.5 |May mean C = 15.6 |Jun mean C = 19.8 |Jul mean C = 21.9 |Aug mean C = 19.9 |Sep mean C = 13.8 |Oct mean C = 6.5 |Nov mean C = -1.7 |Dec mean C = -7.8 |year mean C = 6.1 |Jan low C = -12.3 |Feb low C = -12.5 |Mar low C = -6.2 |Apr low C = 3.2 |May low C = 10.3 |Jun low C = 14.7 |Jul low C = 16.8 |Aug low C = 15.0 |Sep low C = 9.6 |Oct low C = 3.5 |Nov low C = -3.8 |Dec low C = -10.2 |year low C = 2.3 |Jan record low C = -44.0 |Feb record low C = -36.9 |Mar record low C = -36.1 |Apr record low C = -20.9 |May record low C = -4.9 |Jun record low C = -0.4 |Jul record low C = 6.0 |Aug record low C = 4.1 |Sep record low C = -3.4 |Oct record low C = -15.7 |Nov record low C = -28.1 |Dec record low C = -41.3 |year record low C = -44.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 56 |Feb precipitation mm = 44 |Mar precipitation mm = 42 |Apr precipitation mm = 40 |May precipitation mm = 38 |Jun precipitation mm = 48 |Jul precipitation mm = 47 |Aug precipitation mm = 41 |Sep precipitation mm = 46 |Oct precipitation mm = 49 |Nov precipitation mm = 46 |Dec precipitation mm = 52 |year precipitation mm = 549 |Jan snow depth cm = 37 |Feb snow depth cm = 54 |Mar snow depth cm = 50 |Apr snow depth cm = 7 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 5 |Dec snow depth cm = 19 |year snow depth cm = 54 |Jan rain days = 4 |Feb rain days = 3 |Mar rain days = 5 |Apr rain days = 11 |May rain days = 14 |Jun rain days = 15 |Jul rain days = 14 |Aug rain days = 12 |Sep rain days = 14 |Oct rain days = 14 |Nov rain days = 10 |Dec rain days = 6 |year rain days = 122 |Jan snow days = 24 |Feb snow days = 20 |Mar snow days = 14 |Apr snow days = 4 |May snow days = 1 |Jun snow days = 0.1 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0.3 |Oct snow days = 4 |Nov snow days = 15 |Dec snow days = 22 |year snow days = 104 |Jan humidity = 83 |Feb humidity = 80 |Mar humidity = 79 |Apr humidity = 67 |May humidity = 58 |Jun humidity = 64 |Jul humidity = 67 |Aug humidity = 69 |Sep humidity = 73 |Oct humidity = 76 |Nov humidity = 83 |Dec humidity = 83 |year humidity = 74 |Jan sun = 64 |Feb sun = 102 |Mar sun = 149 |Apr sun = 214 |May sun = 305 |Jun sun = 303 |Jul sun = 310 |Aug sun = 275 |Sep sun = 190 |Oct sun = 108 |Nov sun = 47 |Dec sun = 46 |year sun = 2113 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/28900.htm | title = Pogoda.ru.net | access-date = 2026-05-30 | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru}}</ref> |source 2 = NOAA (нар, 1961–1990)<ref name = NOAA >{{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/28900.TXT | title = Kujbysev/Bezencuk (Samara) Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-05-30 | archive-date = 2021-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211029152502/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/28900.TXT | url-status = dead }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Samara|Самара}} == Эшлэл == <references /> {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Самара| ]] [[Ангилал:Ижил мөрний суурин]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Самара мужийн суурин]] [[Ангилал:1586 онд байгуулагдсан]] rijq1zn8sd5fo4i5mgefu2bu6ipbqmg 857531 857530 2026-05-30T18:18:36Z Enkhsaihan2005 64429 857531 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Самара мужийн хот}} {{for multi|Иракын хотыг|Самарра|Баруун Сахарын хотыг|Смара|Этиопын хотыг|Семера|Эритрейн нийслэлийг|Асмара|хэрэглээг}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Самара | ru_name = | other_name = Куйбышев |image_skyline ={{multiple image |perrow = 1/2/2/ |border = infobox |total_width = 275 |caption_align = center |image1 = Монумент Славы Самара.jpg |caption1 = [[Алдрын хөшөө, Самара]] |image2 = Samara P5171857 2200.jpg |caption2 = [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] дагуух Самара хотын үзэмж |image3 = Samara. Sacred Heart Church P8160494 2200.jpg |caption3 = [[Ариун зүрхний сүм, Самара|Ариун зүрхний сүм]] |image4 = Музейный комплекс СОЮЗ.png |caption4 = Союз хөөргөх хөлөг |image5 = Samara railway station road.jpg |caption5 = [[Самара төмөр замын өртөө]] |image6 = Samara Regional Art Museum.jpg |caption6 = Самара урлагийн музей }} | pushpin_map = Орос Самара муж#Европын Орос#Орос#Европ | map_caption = | coordinates = {{coord|53|12|10|N|50|08|27|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Samara (Samara oblast).png | flag_caption = | image_coa = Coat of Arms of Samara (Samara oblast).svg | coa_caption = | anthem = | anthem_ref = | holiday = | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Самара муж]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref278" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Самара [[холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн ач холбогдолтой хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref278" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Самара муж | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref278" /> | adm_ctr_of2 = [[Ижил мөрний район, Самара муж|Ижил мөрний район]] | adm_ctr_of2_ref = <ref name="OKATO" /> | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="OKATO" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Самара хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref1560" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Самара хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref1560" /> | mun_admctr_of2 = Ижил мөрний хотын район | mun_admctr_of2_ref = <ref name="Ref279">Law #189-GD</ref> | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = <ref name="mayor">{{cite web|script-title=ru:Глава Самары Елена Лапушкина проголосовала на выборах Президента России|url=http://samadm.ru/media/news/14070/|website=samadm.ru|publisher=City of Samara|access-date=2 April 2018|language=ru|archive-date=20 Гуравдугаар сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320113447/http://samadm.ru/media/news/14070/|url-status=dead}}</ref> | leader_name = [[Елена Лапушкина]] | leader_name_ref = <ref name="mayor"/> | representative_body = [[Самара хотын тойргийн хурал|Хурал]] | representative_body_ref = <ref name="citycouncil">{{cite web|title=Дума городского округа Самара {{!}} Официальный сайт {{!}} Самарская городская Дума|url=http://www.gordumasamara.ru/|website=www.gordumasamara.ru|publisher=Samara City Council|access-date=10 August 2016}}</ref> <!-- statistics --> | elevation_m = 100 | area_km2 = 541.382 | area_km2_ref = <ref name="Генплан">{{Webarchiv|url=http://city.samara.ru/sites/default/files/document_file/Poyasnitel%27naya_zapiska_.doc |wayback=20201113173248 |text=Пояснительная записка к Генеральному плану г.о. Самара. Приложение 1. Основные технико-экономические показатели |archiv-bot=2024-01-22 06:39:11 InternetArchiveBot }} с.21</ref> | pop_2010census = 1164685 | pop_2010census_rank = 6-д | pop_2010census_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/russia/samara/|title = Samara Oblast (Russia): Population, Cities and Settlements - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | pop_latest_ref = http://population.city/russia/samara/ | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1586 | established_title = | established_date_ref = <ref name="O'Neal2015">{{cite book|author=Molly O'Neal|title=Democracy, Civic Culture and Small Business in Russia's Regions: Social Processes in Comparative Historical Perspective|url=https://books.google.com/books?id=_b1mCgAAQBAJ&pg=PA79|date=20 August 2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-43509-9|page=79}}</ref> | current_cat_date = 1688 | current_cat_date_ref = <ref name="soobshchenīi︠a︡Marshall1900">{{cite book|author1=Russia. Ministerstvo puteĭ soobshchenīi︠a︡|author2=John Marshall|title=Guide to the Great Siberian Railway|url=https://books.google.com/books?id=S_1KAAAAYAAJ&pg=PA86|year=1900|publisher=Ministry of Ways of Communication|pages=86–}}</ref> | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 443XXX | postal_codes_ref = | dialing_codes = 846 | dialing_codes_ref = <ref name="dialingcode">{{cite web|title=Samara city, Russia travel guide|url=http://russiatrek.org/samara-city|website=russiatrek.org|access-date=10 August 2016}}</ref> | website = }} '''Самара''' (1935-1991 оны хооронд '''''Куйбышев''''', түүнээс хойш ''Самара'' {{lang-kk|Самыр}}) — [[ОХУ]]-ын [[Самара муж]]ийн төв, 1.2 сая хүнтэй [[саятан хот|саятан]], улсынхаа [[ОХУ-ын 50 том хот|зургаадугаар их]], [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] эрэгт оршдог [[хот]]. == Түүх == === Хотын нэр === Самара хотын нэрийн гарлын тухай хоёр гол онол байдаг. Эхний хувилбараар бол [[Ижил мөрөн]]д цутгадаг [[Самара гол]]ын нэрээр нэрлэгдсэн гэх. Харин хоёрдугаар хувилбарт грек хэлний „Самар“-худалдаачин, наймаачин болон „Ра“ гэх Ижил мөрний эртний нэрээс гаралтай гэж үздэг аж. === Хотын үүсэл === Оросын түүхийн бичгүүдэд Самара хотыг анх 1361 онд дурдсан байдаг. 1367 онд венецийн худалдаачид болох Франческо, Доминико Пиццигано нарын Ижил мөрний газрын зургийг зурахдаа Самара гэх сууринг тэмдэглэсэн байдаг байна. 1586 онд [[Фёдор Иванович]] хааны зарлигаар Ижил мөрөнд цутгах Самара голын хамгийн өргөн хэсэг дээр хяналтын цайз бариулсан ба түүний „Самара хотхон“ хэмээн нэрлэжээ. Энэхүү бэхлэлт нь оросыг нүүдэлчдээс хамгаалах зорилготой байсан төдийгүй [[Казань|Казаниас]] [[Астрахань]] руу явах усан замын найдвартай байдлыг хангах ёстой байв. Анхандаа хэрмийн хашааг үзүүрлэсэн модоор хийн, дээр нь харуулын цамхаг болон буудах шагайвчтайгаар барьжээ. 1636 онд цайзын урт 1700 метр, өргөн нь 350 метр болсон байлаа. 1689 онд тус „хотхон“ нь албан ёсоор хотын эрхтэй болов. Энэ үед Самара нь зөвхөн цэргийн чухал бааз төдийгүй оросуудын дорно дахины улсуудтай худалдаа эрхлэх томоохон төвийн зэрэгцээ хийх ба ачаа барааг шилжүүлэх цэг болсон байв. === Хүн амын өсөлт === {| class="wikitable" ! Он ! Хүн ам |- | 1897 || align="right" | 89.999 |- | 1926 || align="right" | 172.000 |- | 1939 || align="right" | 390.488 |- | 1959 || align="right" | 806.356 |- | 1970 || align="right" | 1.044.849 |- | 1979 || align="right" | 1.216.233 |- | 1989 || align="right" | 1.254.460 |- | 2002 || align="right" | 1.157.880 |- | 2010 || align="right" | 1.164.685 |} <small>''Тайлбар:'' Хүн амын тооллогын мэдээ</small> == Зургийн цомог == {{multiple image | align = left | direction = horizontal | header_align = center | width1 = 245 | image1 = Samara divadlo.jpg | alt1 = | caption1 = Самарын театр | width2 = 140 | image2 = Samara chram.jpg | alt2 = | caption2 = Самарын үнэн алдартны сүм | width3 = 249 | image3 = Samarskaya filarmonia.JPG | alt3 = | caption3 = Самарын улсын филармони }} {{зай авах}} == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=Самара (1991–2020, туйлын үе 1852–одоо) |metric first=yes |single line=yes |width = auto |Jan record high C = 5.2 |Feb record high C = 6.8 |Mar record high C = 18.6 |Apr record high C = 31.1 |May record high C = 35.9 |Jun record high C = 38.4 |Jul record high C = 39.4 |Aug record high C = 40.4 |Sep record high C = 34.0 |Oct record high C = 26.0 |Nov record high C = 14.7 |Dec record high C = 7.3 |year record high C = 40.4 |Jan high C = -6.7 |Feb high C = -5.8 |Mar high C = 0.9 |Apr high C = 12.4 |May high C = 21.4 |Jun high C = 25.3 |Jul high C = 27.3 |Aug high C = 25.5 |Sep high C = 19.0 |Oct high C = 10.3 |Nov high C = 0.7 |Dec high C = -5.2 |year high C = |Jan mean C = -9.6 |Feb mean C = -9.3 |Mar mean C = -2.9 |Apr mean C = 7.5 |May mean C = 15.6 |Jun mean C = 19.8 |Jul mean C = 21.9 |Aug mean C = 19.9 |Sep mean C = 13.8 |Oct mean C = 6.5 |Nov mean C = -1.7 |Dec mean C = -7.8 |year mean C = 6.1 |Jan low C = -12.3 |Feb low C = -12.5 |Mar low C = -6.2 |Apr low C = 3.2 |May low C = 10.3 |Jun low C = 14.7 |Jul low C = 16.8 |Aug low C = 15.0 |Sep low C = 9.6 |Oct low C = 3.5 |Nov low C = -3.8 |Dec low C = -10.2 |year low C = 2.3 |Jan record low C = -44.0 |Feb record low C = -36.9 |Mar record low C = -36.1 |Apr record low C = -20.9 |May record low C = -4.9 |Jun record low C = -0.4 |Jul record low C = 6.0 |Aug record low C = 4.1 |Sep record low C = -3.4 |Oct record low C = -15.7 |Nov record low C = -28.1 |Dec record low C = -41.3 |year record low C = -44.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 56 |Feb precipitation mm = 44 |Mar precipitation mm = 42 |Apr precipitation mm = 40 |May precipitation mm = 38 |Jun precipitation mm = 48 |Jul precipitation mm = 47 |Aug precipitation mm = 41 |Sep precipitation mm = 46 |Oct precipitation mm = 49 |Nov precipitation mm = 46 |Dec precipitation mm = 52 |year precipitation mm = 549 |Jan snow depth cm = 37 |Feb snow depth cm = 54 |Mar snow depth cm = 50 |Apr snow depth cm = 7 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 5 |Dec snow depth cm = 19 |year snow depth cm = 54 |Jan rain days = 4 |Feb rain days = 3 |Mar rain days = 5 |Apr rain days = 11 |May rain days = 14 |Jun rain days = 15 |Jul rain days = 14 |Aug rain days = 12 |Sep rain days = 14 |Oct rain days = 14 |Nov rain days = 10 |Dec rain days = 6 |year rain days = 122 |Jan snow days = 24 |Feb snow days = 20 |Mar snow days = 14 |Apr snow days = 4 |May snow days = 1 |Jun snow days = 0.1 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0.3 |Oct snow days = 4 |Nov snow days = 15 |Dec snow days = 22 |year snow days = 104 |Jan humidity = 83 |Feb humidity = 80 |Mar humidity = 79 |Apr humidity = 67 |May humidity = 58 |Jun humidity = 64 |Jul humidity = 67 |Aug humidity = 69 |Sep humidity = 73 |Oct humidity = 76 |Nov humidity = 83 |Dec humidity = 83 |year humidity = 74 |Jan sun = 64 |Feb sun = 102 |Mar sun = 149 |Apr sun = 214 |May sun = 305 |Jun sun = 303 |Jul sun = 310 |Aug sun = 275 |Sep sun = 190 |Oct sun = 108 |Nov sun = 47 |Dec sun = 46 |year sun = 2113 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/28900.htm | title = Pogoda.ru.net | access-date = 2026-05-30 | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru}}</ref> |source 2 = NOAA (нар, 1961–1990)<ref name = NOAA >{{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/28900.TXT | title = Kujbysev/Bezencuk (Samara) Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-05-30 | archive-date = 2021-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211029152502/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/28900.TXT | url-status = dead }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Samara|Самара}} == Эшлэл == <references /> {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Самара| ]] [[Ангилал:Ижил мөрний суурин]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Самара мужийн суурин]] [[Ангилал:1586 онд байгуулагдсан]] 96oycff3hv41axw675k6ikw5lcs5ooa 0 29597 857533 823499 2026-05-30T18:26:02Z Enkhsaihan2005 64429 857533 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Челябинск мужийн хот}} {{About|Оросын том хотын|өмнө нь Челябинск-40 болон Челябинск-65 гэгддэг байсан сууринг|Озёрск, Челябинск муж|өмнө нь Челябинск-50 болон Челябинск-70 гэгддэг байсан сууринг|Снежинск|2013 онд Челябинск мужийн дээр дэлбэрсэн солирыг|Челябинскийн солир}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Челябинск | ru_name = Челябинск | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | loc_name3 = | loc_lang3 = | loc_name4 = | loc_lang4 = | other_name = | other_lang = | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Фотография Челябинска с отражением (2021).jpg{{!}} | photo2a = Троицкая церковь3.JPG{{!}} | photo2b = Tsentralnyy rayon, Chelyabinsk, Chelyabinskaya oblast', Russia - panoramio (44).jpg{{!}} | photo3a = Дом-особняк купца Рябинина2.JPG{{!}} | photo3b = Челябинский государственный академический ТЕАТР ДРАМЫ им. Наума Орлова.JPG{{!}} | photo4a = Trade center (13125740593).jpg{{!}} | photo4b = | photo5a = | photo5b = | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 300 }} | image_caption = | image_map = | map_caption = | coordinates = {{coord|55|09|17|N|61|22|33|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Chelyabinsk.svg | flag_caption = | image_coa = CoA of Chelyabinsk (2000).svg | coa_caption = | anthem = | anthem_ref = | holiday = 9 сарын&nbsp;13 | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Челябинск муж]] | federal_subject_ref = | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Челябинск [[Холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref30"/> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = [[Челябинск муж]] | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref30"/> | adm_ctr_of2 = Челябинск хот | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref30"/> | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref30"/> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Челябинск хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref30"/> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Челябинск хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref30"/> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Тэргүүн | leader_title_ref = | leader_name = [[Наталья Котова]] | leader_name_ref = | representative_body = [[Челябинскийн зөвлөл|Зөвлөл]] | representative_body_ref = <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 530 | area_km2_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.cheladmin.ru/chelyabinsk/segodnya |title=Челябинск сегодня – Визитная Карточка |publisher=Администрация г. Челябинска |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126160645/http://www.cheladmin.ru/chelyabinsk/segodnya |archive-date=January 26, 2012 |url-status=dead |df=mdy }}</ref> | pop_2010census = 1130132 | pop_2010census_rank = 9-д | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = 1,156,201 | pop_latest_date = 2013 | pop_latest_ref = <ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar |title=Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов) |access-date=February 8, 2014 |archive-date=December 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211221091718/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar |url-status=dead }}</ref> | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1736 | established_title = | established_date_ref = <ref name=Brit>{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Chelyabinsk-Russia|title=Chelyabinsk - Russia|access-date=September 21, 2017}}</ref> | current_cat_date = 1787 | current_cat_date_ref = <ref name=Brit/> | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 454xxx | postal_codes_ref = <ref name="RP-61773">{{cite web|url=http://info.russianpost.ru/servlet/department?action=show_info&depID=61773|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303173938/http://info.russianpost.ru/servlet/department?action=show_info&depID=61773|url-status=dead|archive-date=2016-03-03|title=Information about central postal office|language=ru}}</ref> | dialing_codes = 351 | dialing_codes_ref = <ref name="USI-zip">{{cite web|url=http://www.chel.usi.ru/f/1/service/directions.zip|format=ZIP 34.4KB|title=Russian Federation Cities dialing codes|language=ru}}{{dead link|date=August 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | website = http://www.cheladmin.ru }} '''Челябинск''' ([[оросоор]] ''Челябинск''; {{lang-kk|Шелебий}}) — [[ОХУ]]-ын [[Челябинск муж]]ийн төв, 1 сая 143 мянган хүнтэй [[саятан хот|саятан]], улсынхаа [[ОХУ-ын 50 том хот|есдүгээр их]], [[Ази]] тивд оршдог [[хот]]. == Хамтын ажиллагаатай хотууд == Челябинск нь дараах долоон хоттой хамтын ажиллагаатай: <ref name="Twins">Хамтын ажиллагаатай хотууд: {{Webarchiv|url=https://www.cheladmin.ru/ru/gorod-chelyabinsk/goroda-pobratimy |wayback=20200424155555 |text=Администрация г. Челябинска. |archiv-bot=2023-09-30 15:37:42 InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- class="hintergrundfarbe8" |- !Хот!!Улс!!оноос</br>хойш |- |[[Колумбиа (Өмнөд Каролина)|Колумбиа]]||{{USA|Өмнөд Каролина|Өмнөд Каролина, Америкийн Нэгдсэн Улс}}||1995 |- |[[Харбин]] [[File:%E5%93%88%E5%B0%94%E6%BB%A8%E5%B8%82%E5%BE%BD.jpg|15px]]||{{CHN|Хармөрөн муж|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс}}||2012 |- |[[Ноттингемшир]]||{{GBR|Англи|Англи, Их Британи}}||2000 |- |[[Казань]] [[File:Coat of Arms of Kazan (Tatarstan).svg|10px]]||{{RUS|Татарстан|Ижил Мөрний Холбооны тойрог, Оросын Холбооны Улс}}||2002 |- |[[Омск]] [[File:Coat of Arms of Omsk.png|15px]]||{{RUS|Сибирийн Холбооны тойрог|Сибирь, Оросын Холбооны Улс}}||2002 |- |[[Рамла]] [[File:Coat of Arms of Ramla.svg|15px]]||{{ISR|Төв дүүрэг (Израиль)|Израиль}}||2000 |- |[[Уфа]] [[File:Coat of arms of Ufa.svg|15px]]||{{RUS|Башкортостан|Ижил Мөрний Холбооны тойрог, Оросын Холбооны Улс}}||1999 |- |[[Өрөмч]]||{{CHN|Шинжаан|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс}}||2004 |- |} == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location=Челябинск |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=4.9 |Feb record high C=5.6 |Mar record high C=19.9 |Apr record high C=34.9 |May record high C=39.9 |Jun record high C=39.9 |Jul record high C= 39.9 |Aug record high C= 39.9 |Sep record high C= 34.9 |Oct record high C= 24.9 |Nov record high C= 14.9 |Dec record high C= 9.9 |year record high C = 39.9 |Jan high C=-10.5 |Feb high C=-7.9 |Mar high C=1.0 |Apr high C=10.6 |May high C=20.3 |Jun high C=24.0 |Jul high C=25.2 |Aug high C=23.6 |Sep high C=17.2 |Oct high C=9.3 |Nov high C=-0.4 |Dec high C=-6.9 |year high C = 8.8 |Jan mean C = -14.9 |Feb mean C = -13.4 |Mar mean C = -4.8 |Apr mean C = 4.7 |May mean C = 12.1 |Jun mean C = 18.3 |Jul mean C = 19.3 |Aug mean C = 17.1 |Sep mean C = 10.9 |Oct mean C = 4.1 |Nov mean C = -5.2 |Dec mean C = -11.1 |year mean C = 3.0 |Jan low C = -19.0 |Feb low C = -18.9 |Mar low C = -9.3 |Apr low C = -0.3 |May low C = 7.9 |Jun low C = 12.9 |Jul low C = 14.5 |Aug low C = 13.5 |Sep low C = 7.6 |Oct low C = 1.3 |Nov low C = -5.9 |Dec low C = -14.6 |year low C = -0.9 |Jan record low C = -49.9 |Feb record low C = -44.9 |Mar record low C = -44.9 |Apr record low C = -29.9 |May record low C = -19.9 |Jun record low C = -4.9 |Jul record low C = 0.1 |Aug record low C = 0.1 |Sep record low C = -9.9 |Oct record low C = -24.9 |Nov record low C = -39.9 |Dec record low C = -44.9 |year record low C = -49.9 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 17 |Feb precipitation mm = 16 |Mar precipitation mm = 19 |Apr precipitation mm = 27 |May precipitation mm = 47 |Jun precipitation mm = 55 |Jul precipitation mm = 87 |Aug precipitation mm = 44 |Sep precipitation mm = 41 |Oct precipitation mm = 30 |Nov precipitation mm = 26 |Dec precipitation mm = 21 |year precipitation mm = 430 |Jan humidity= 85 |Feb humidity= 77 |Mar humidity= 76 |Apr humidity= 66 |May humidity= 61 |Jun humidity= 64 |Jul humidity= 69 |Aug humidity= 71 |Sep humidity= 73 |Oct humidity= 73 |Nov humidity= 82 |Dec humidity= 83 |year humidity= 73 |Jan rain days = 0.1 |Feb rain days = 0.3 |Mar rain days = 4 |Apr rain days = 10 |May rain days = 15 |Jun rain days = 19 |Jul rain days = 17 |Aug rain days = 16 |Sep rain days = 16 |Oct rain days = 10 |Nov rain days = 6 |Dec rain days = 1 |year rain days = 114 |Jan snow days = 18 |Feb snow days = 16 |Mar snow days = 15 |Apr snow days = 6 |May snow days = 1 |Jun snow days = 0.3 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 1 |Oct snow days = 6 |Nov snow days = 15 |Dec snow days = 19 |year snow days = 97 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda-28645">{{cite web | url=http://pogoda.ru.net/climate/28645.htm | publisher=Pogoda.ru.net | access-date=2026-05-30 | title=Weather and Climate (Погода и Климат – Климат Челябинска) | language=ru | archive-url=https://web.archive.org/web/20130416010514/http://www.pogoda.ru.net/climate/28645.htm | archive-date=2013-04-16 | url-status=dead }}</ref> |source 2 = Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага (зөвхөн хур тунадастай өдөр)<ref name="WMO-c01003">{{cite web | url=http://worldweather.wmo.int/107/c01003.htm | title=World Weather Information Service – Cheljabinsk | publisher=[[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]] | access-date=2026-05-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181117070257/http://worldweather.wmo.int/107/c01003.htm | archive-date=2018-11-17 | url-status=dead }}</ref> |date=2011}} == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Chelyabinsk|Челябинск}} * [http://www.mojgorod.ru/cheljab_obl/cheljabinsk/index.html ''mojgorod.ru'' хуудсан дахь Челябинск хотын мэдээлэл] оросоор == Эшлэл == <references /> {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Челябинск| ]] [[Ангилал:Челябинск мужийн суурин]] [[Ангилал:Азийн суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:1736 онд байгуулагдсан]] hqeu3mcfzy2lgyxpo2d4bochw08uel0 0 29598 857534 800128 2026-05-30T18:27:48Z Enkhsaihan2005 64429 857534 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Башкоторстаны нийслэл}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Уфа | ru_name = | loc_name1 = Өфө | loc_lang1 = Башкир | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Ufa view from Belaya river 2022-05.jpg | image2 = Lalə-Tulpan məscidi1.jpg | image3 = Monument to Salawat Yulayev, Ufa-2.jpg | image4 = Профсоюзная площадь в Уфе.jpg | image5 = Церковь Рождества Богородицы. Город Уфа.jpg | image6 = Мустая Карима улица (Уфа).jpg | image7 = УГАТУ Уфа.jpg | image8 = Торатау, Уфа.jpg | image9 = ЦУМ К.Маркса 23 2.jpg | image10 = Кинотеатр «Родина», Уфа.png | image11= Парк Якутова и озеро Солдатское, Уфа.png | image12 = Уфа с высоты птичьего полёта на закате.jpg }} | image_caption = | image_map = | pushpin_map = Орос Башкортостан#Европын Орос#Европ | map_caption = | coordinates = {{Coord|54|43|34|N|55|56|51|E|type:city(1,000,000)_region:RU-BA|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Ufa.svg | image_coa = Coat of arms of Ufa.svg | anthem = ''байхгүй'' | anthem_ref = <ref name="Anthem">The official website of Ufa [http://ufacity.info/ufa/simbol.php does not list an anthem] among the official symbols of the city.</ref> | holiday = | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Башкортостан]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref13"/> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Уфа [[холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|бүгд найрамдах улсын ач холбогдолтой хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref13"/> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = Бүгд Найрамдах Башкоторстан Улс | capital_of_ref = <ref name="Capital"/> | adm_ctr_of1 = Уфа бүгд найрамдах улсын ач холбогдолтой хот | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref13"/> | adm_ctr_of2 = [[Уфагийн район]] | adm_ctr_of2_ref = <ref name="OKATO"/> | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref13"/> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Уфа хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref15"/> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Уфа хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref15"/> | mun_admctr_of2 = Уфагийн хотын район | mun_admctr_of2_ref = <ref name="Ref15"/> | leader_title = Тэргүүн | leader_title_ref = <ref name="LeaderLegis">Charter of Ufa, Article&nbsp;18</ref> | leader_name = Ратмир Мавлиев | leader_name_ref = | representative_body = Хотын зөвлөл | representative_body_ref = <ref name="LeaderLegis"/> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 707.93 | area_km2_ref = <ref name="Area"/> | pop_2010census = 1062319 | pop_2010census_rank = 11-т | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = 1121429 | pop_latest_date = 1 сар, 2016 | pop_latest_ref = <ref name="2016Est">Republic of Bashkortostan Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]]. [http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/f8f969804c3a8b96a93dbb7dff7d05ed/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC+%D0%B8+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BC+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2016%D0%B3..pdf Оценка численности постоянного населения Республики Башкортостан на 1 января 2016 г. по муниципальным образованиям] {{in lang|ru}}</ref> | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1574 | established_title = | established_date_ref = <ref name="Est"/> | current_cat_date = 1586 | current_cat_date_ref = <ref name="gr"/> | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 450000–450010, 450013–450015, 450017–450019, 450022, 450024, 450026–450030, 450032–450035, 450037–450040, 450043–450045, 450047, 450049–450059, 450061–450065, 450068, 450069, 450071, 450073–450081, 450083, 450091–450093, 450095–450101, 450103–450106, 450880, 450890, 450911–450948, 450951–450966, 450971–450979, 450981–450986, 450989–450999, 901139, 901229, 992200 | postal_codes_ref = | dialing_codes = 347 | dialing_codes_ref = | website = http://ufacity.info }} '''Уфа''' ({{lang-ru|Уфа}}; [[Башкир хэл|башкираар]] ''Өфө''; {{lang-kk|Үфі}}) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс]]ын нийслэл, 1 сая 82 мянган хүнтэй, холбооны улсынхаа [[Оросын хотын жагсаалт|11-р том]] [[хот]]. == Газар зүй == == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Уфа (1991–2020, туйлын үе 1853–одоо) | collapsed = | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 5.8 | Feb record high C = 9.2 | Mar record high C = 16.2 | Apr record high C = 31.1 | May record high C = 36.2 | Jun record high C = 38.3 | Jul record high C = 39.4 | Aug record high C = 38.5 | Sep record high C = 33.4 | Oct record high C = 26.8 | Nov record high C = 15.4 | Dec record high C = 5.0 | year record high C = 39.4 | Jan high C = -8.1 | Feb high C = -6.6 | Mar high C = 0.6 | Apr high C = 11.4 | May high C = 20.5 | Jun high C = 24.3 | Jul high C = 26.0 | Aug high C = 24.0 | Sep high C = 17.6 | Oct high C = 9.1 | Nov high C = -0.5 | Dec high C = -6.8 | year high C = 9.3 | Jan mean C = -12.2 | Feb mean C = -11.6 | Mar mean C = -4.4 | Apr mean C = 5.7 | May mean C = 13.7 | Jun mean C = 17.9 | Jul mean C = 19.8 | Aug mean C = 17.6 | Sep mean C = 11.6 | Oct mean C = 4.9 | Nov mean C = -3.5 | Dec mean C = -10.4 | year mean C = 4.1 | Jan low C = -16.8 | Feb low C = -16.7 | Mar low C = -9.5 | Apr low C = 0.2 | May low C = 7.0 | Jun low C = 11.4 | Jul low C = 13.5 | Aug low C = 11.8 | Sep low C = 6.6 | Oct low C = 1.3 | Nov low C = -6.6 | Dec low C = -14.5 | year low C = -1.0 | Jan record low C = -48.5 | Feb record low C = -43.5 | Mar record low C = -34.4 | Apr record low C = -27.8 | May record low C = -9.7 | Jun record low C = -1.2 | Jul record low C = 1.4 | Aug record low C = -0.1 | Sep record low C = -6.8 | Oct record low C = -25.6 | Nov record low C = -35.1 | Dec record low C = -45.0 | year record low C = -48.5 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 46 | Feb precipitation mm = 39 | Mar precipitation mm = 38 | Apr precipitation mm = 31 | May precipitation mm = 51 | Jun precipitation mm = 63 | Jul precipitation mm = 51 | Aug precipitation mm = 55 | Sep precipitation mm = 48 | Oct precipitation mm = 57 | Nov precipitation mm = 47 | Dec precipitation mm = 51 | year precipitation mm = 577 | Jan snow depth cm = 31 | Feb snow depth cm = 42 | Mar snow depth cm = 40 | Apr snow depth cm = 6 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 0 | Nov snow depth cm = 5 | Dec snow depth cm = 17 | year snow depth cm = 42 | Jan rain days = 3 | Feb rain days = 3 | Mar rain days = 6 | Apr rain days = 12 | May rain days = 16 | Jun rain days = 16 | Jul rain days = 15 | Aug rain days = 16 | Sep rain days = 18 | Oct rain days = 18 | Nov rain days = 11 | Dec rain days = 4 | year rain days = 138 | Jan snow days = 25 | Feb snow days = 21 | Mar snow days = 16 | Apr snow days = 6 | May snow days = 1 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 1 | Oct snow days = 8 | Nov snow days = 20 | Dec snow days = 24 | year snow days = 122 | Jan humidity = 83 | Feb humidity = 80 | Mar humidity = 77 | Apr humidity = 69 | May humidity = 61 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 71 | Aug humidity = 74 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 79 | Nov humidity = 83 | Dec humidity = 83 | year humidity = 75 | Jan sun = 54.4 | Feb sun = 96.1 | Mar sun = 159.0 | Apr sun = 219.9 | May sun = 278.9 | Jun sun = 300.6 | Jul sun = 314.4 | Aug sun = 250.7 | Sep sun = 160.2 | Oct sun = 88.1 | Nov sun = 54.5 | Dec sun = 42.8 | year sun = |source 1 =Pogoda.ru.net<ref name=pogoda> {{cite web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/28722.htm|script-title=ru:КЛИМАТ УЛАН-БАТОРА|publisher=Pogoda.ru.net|language=ru|access-date=2026-05-30}}</ref> | source 2 = [[NOAA]]<ref name="NOAA">{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/UfaDioma_28722.csv|title= UFA 1991–2020|access-date=2026-05-30|publisher=NOAA}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Ufa|Уфа}} * [http://www.ufacity.info/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] (орос, башкир, англиар) == Эшлэл == <references /> {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Башкортостаны суурин]] [[Ангилал:Европын суурин]] [[Ангилал:Уфа| ]] [[Ангилал:Оросын ислам]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] 8b1dh5j6oyaqqhfcaprs6ta0ynoj5b8 0 29600 857536 799784 2026-05-30T20:50:11Z Enkhsaihan2005 64429 857536 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Волгоград мужийн хот}} {{Redirect|Сталинград|дэлхийн 2-р дайны тулалдааныг|Сталинградын тулалдаан|хэрэглээг|Сталинград (салаа утга)}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Волгоград | ru_name = | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |total_width = 275 |caption_align = center |image1 = MotherlandCalls1984.jpg | caption1 = [[Мамаев Курган]] дахь [[Эх орон чинь дуудаж байна|Эх орон дуудаж байна хөшөө]] | image2 = May2015 Volgograd img18 Central station.jpg | caption2 = [[Волгоградын төмөр замын өртөө|Төмөр замын өртөө]] | image3 = Dmitry Medvedev in Volgograd Oblast, March 2010-3.JPG | caption3 = Мөнхийн гал | image4 = May2015 Volgograd img13 PLenina metrotram station.jpg | caption4 = [[ВолгоградЫн хурдны трамвай|Метротрамвай]] | image5 = Volgograd. Memorial museum-panorama "The Battle of Stalingrad" P8050091 2200.jpg | caption5 = [[Герхардтын тээрэм]] | image6 = The central embankment of Volgograd 006.jpg | caption6 = Төв далан | color = white }} | image_map = | pushpin_map = Орос Волгоград муж#Европын Орос#Европ | map_caption = | coordinates = {{coord|48|42|31|N|44|30|53|E|display=inline,title}} | image_flag = FlagVolgograd.svg | flag_caption = | image_coa = Coat of arms of Volgograd city.svg | coa_caption = | anthem = | anthem_ref = | holiday = 9 сарын 2-р ням гараг | holiday_ref = <ref name="Charter0">Charter of Volgograd, Preamble</ref> | federal_subject = [[Волгоград муж]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref151" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Волгоград [[холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн чанартай хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref151" /> | adm_citydistrict_type = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = [[Волгоград муж]] | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref151" /> | adm_ctr_of2 = Волгоград мужийн чанартай хот | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref151" /> | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Charter0" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Волгоград хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref921" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Волгоград хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref921" /> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Тэргүүн | leader_title_ref = <ref name="HeadLegis">Charter of Volgograd, Article&nbsp;22</ref> | leader_name = Владимир Марченко | leader_name_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.volgadmin.ru/d/admin/Leadership|title=Руководители|website=volgadmin.ru|access-date=29 January 2023}}</ref> | representative_body = [[Волгоград хотын дум|Хотын Дум]] | representative_body_ref = <ref name="HeadLegis" /> | elevation_m = | area_km2 = 859.35 | area_km2_ref = | pop_2010census = 1021215 | pop_2010census_rank = 12-т | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = | population_demonym = | established_date = 1589 | established_title = | established_date_ref = <ref name="gr">{{Cite book |title=Энциклопедия Города России |publisher=Большая Российская Энциклопедия |year=2003 |isbn=5-7107-7399-9 |location=Moscow |pages=81–83}}</ref> | current_cat_date = 1780 | current_cat_date_ref = <ref name="Charter0" /> | abolished_date = | abolished_date_ref = | postal_codes = 400000–400002, 400005–400012, 400015–400017, 400019–400023, 400026, 400029, 400031–400034, 400036, 400038–400040, 400042, 400046, 400048–400055, 400057–400059, 400062–400067, 400069, 400071–400076, 400078–400082, 400084, 400086–400089, 400093, 400094, 400096–400098, 400105, 400107, 400108, 400110–400112, 400117, 400119–400125, 400127, 400131, 400136–400138, 400700, 400880, 400890, 400899, 400921–400942, 400960–400965, 400967, 400970–400979, 400990–400993 | postal_codes_ref = | dialing_codes = 8442 | dialing_codes_ref = | website = http://www.volgadmin.ru }} '''Волгоград''' ({{Audio|Ru-Волгоград.oga|дуудлага}}; [[оросоор]] [[1925]] оноос өмнө ''Царицын'', [[1961]] он хүртэл '''''Сталинград''''', түүнээс хойш ''Волгоград нэртэй болсон'') — [[ОХУ]]-ын [[Волгоград муж]]ийн төв, 2023 оны байдлаар 1 сая 025.662 хүн амтай, [[ОХУ-ын 50 том хот|улсынхаа 12-р том]] [[хот]]. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]д [[Сталинградын тулалдаан|Сталинградын тулалдаан]] болж байсан газар гэдгээрээ дэлхийн түүхэнд алдаршжээ. 1555 онд [[Ижил мөрөн|Ижил]] /Волга/ мөрний зүүн эргийн арал дээр байгуулагдаад дараа нь ойрхон Ижил мөрөн рүү зутгадаг жижиг Царица голын бэлчир рүү нүүлгэж ''Царицын'' хот ( түрэг «Сары-су» гэж үнээс гаралтай ''сары'' — «шар», ''су'' — «ус») хэмээх нэртэй болсон ажээ. Өмнө ''Мечётный хот'' гэж Алтан Ордын улсын хот байсан гэж оросоос сүүлд ирж суурьшигчид нэрэлдэг байжээ. Сүүлд монголын жанжин [[Зүчи|Зучигийн]] 1274-1377 оны үеийн зоосон мөнгө энэ хотын туурингаас олдсон байна. == Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> В цеху Сталинградского тракторного завода 1930 год.jpg|Сталинградын тракторын үйлдвэр, 1930 он Volga bridge.jpg|Волгоград хот дахь [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] гүүр May2015 Volgograd img19 Central station.jpg|Волгоград хотын төв галт тэрэгний буудал </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Волгоград (1991–2020, туйлын үе 1836–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 12.3 |Feb record high C = 15.9 |Mar record high C = 23.1 |Apr record high C = 29.9 |May record high C = 37.2 |Jun record high C = 39.4 |Jul record high C = 41.8 |Aug record high C = 42.6 |Sep record high C = 37.8 |Oct record high C = 31.0 |Nov record high C = 21.0 |Dec record high C = 12.6 |year record high C = 42.6 |Jan high C = -3.0 |Feb high C = -1.9 |Mar high C = 5.1 |Apr high C = 15.8 |May high C = 23.0 |Jun high C = 28.1 |Jul high C = 30.7 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 22.5 |Oct high C = 13.8 |Nov high C = 4.3 |Dec high C = -1.3 |year high C = |Jan mean C = -5.7 |Feb mean C = -5.3 |Mar mean C = 0.9 |Apr mean C = 10.3 |May mean C = 17.3 |Jun mean C = 22.4 |Jul mean C = 24.8 |Aug mean C = 23.8 |Sep mean C = 16.8 |Oct mean C = 9.3 |Nov mean C = 1.1 |Dec mean C = -4.0 |year mean C = |Jan low C = -8.1 |Feb low C = -8.0 |Mar low C = -2.3 |Apr low C = 5.8 |May low C = 12.3 |Jun low C = 17.2 |Jul low C = 19.5 |Aug low C = 18.4 |Sep low C = 12.1 |Oct low C = 5.6 |Nov low C = -1.3 |Dec low C = -6.3 |year low C = |Jan record low C = -33.0 |Feb record low C = -32.5 |Mar record low C = -25.8 |Apr record low C = -12.8 |May record low C = -1.1 |Jun record low C = 2.0 |Jul record low C = 7.2 |Aug record low C = 4.5 |Sep record low C = -2.2 |Oct record low C = -12.2 |Nov record low C = -25.8 |Dec record low C = -27.8 |year record low C = -33.0 | precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 39 |Feb precipitation mm = 32 |Mar precipitation mm = 34 |Apr precipitation mm = 26 |May precipitation mm = 41 |Jun precipitation mm = 34 |Jul precipitation mm = 29 |Aug precipitation mm = 19 |Sep precipitation mm = 33 |Oct precipitation mm = 33 |Nov precipitation mm = 27 |Dec precipitation mm = 43 |year precipitation mm = | Jan snow depth cm = 11 | Feb snow depth cm = 18 | Mar snow depth cm = 10 | Apr snow depth cm = 1 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 0 | Nov snow depth cm = 1 | Dec snow depth cm = 6 | year snow depth cm = | Jan snow days =20 | Feb snow days =17 | Mar snow days =11 | Apr snow days =2 | May snow days =0.1 | Jun snow days =0 | Jul snow days =0 | Aug snow days =0 | Sep snow days =0.1 | Oct snow days =1 | Nov snow days =9 | Dec snow days =18 | year snow days = | Jan humidity =89 | Feb humidity =87 | Mar humidity =81 | Apr humidity =63 | May humidity =56 | Jun humidity =55 | Jul humidity =50 | Aug humidity =49 | Sep humidity =60 | Oct humidity =73 | Nov humidity =86 | Dec humidity =89 | year humidity = | Jan dew point C =-8 | Feb dew point C =-8 | Mar dew point C =-3 | Apr dew point C =2 | May dew point C =7 | Jun dew point C =11 | Jul dew point C =12 | Aug dew point C =10 | Sep dew point C =7 | Oct dew point C =3 | Nov dew point C =-2 | Dec dew point C =-6 |Jan sun = 66.1 |Feb sun = 96.9 |Mar sun = 138.4 |Apr sun = 204.2 |May sun = 290.8 |Jun sun = 308.4 |Jul sun = 329.3 |Aug sun = 300.2 |Sep sun = 228.9 |Oct sun = 155.8 |Nov sun = 63.6 |Dec sun = 42.5 |year sun = 2225.1 | Jan light = 8.8 | Feb light = 10.2 | Mar light = 11.9 | Apr light = 13.7 | May light = 15.3 | Jun light = 16.1 | Jul light = 15.7 | Aug light = 14.3 | Sep light = 12.6 | Oct light = 10.8 | Nov light = 9.2 | Dec light = 8.4 | year light= | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =3 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =8 | Jul uv =8 | Aug uv =7 | Sep uv =5 | Oct uv =2 | Nov uv =1 | Dec uv =1 | year uv =4.7 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{Cite web |title=Pogoda.ru.net |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/34561.htm |access-date=2026-05-30 |language=ru}}</ref> |source 2 = Weatherbase (цас-нар)<ref name="weatherbase">{{Cite web |title=Weatherbase: Historical Weather for Volgograd, Russia |url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=6543&refer=&cityname=Volgograd--West-Southern-Federal-District-Russia&units= |access-date=2026-05-30 |publisher=Weatherbase |archive-date=2017-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170712130409/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=6543&refer=&cityname=Volgograd--West-Southern-Federal-District-Russia&units= |url-status=dead }}</ref> Цаг ба огноо (чийгшил ба шүүдрийн цэг 1985-2015)<ref>{{cite web |title=Climate & Weather Averages in Volgograd, Russia |url=https://www.timeanddate.com/weather/russia/volgograd/climate |website=Time and Date |access-date=2026-05-30}}</ref> Weather atlas (Өдрийн гэрэл-UV)<ref>{{cite web |title=The climate of Volgograd |url=https://www.weather-atlas.com/en/russia/volgograd-climate |website=weather atlas |access-date=2026-05-30 |archive-date=2024-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202105513/https://www.weather-atlas.com/en/russia/volgograd-climate |url-status=live }}</ref> |date=2012 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Volgograd|Волгоград}} * [https://web.archive.org/web/20201208131418/http://www.volgograd.ru/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Волгоград| ]] [[Ангилал:Волгоград мужийн суурин]] [[Ангилал:Ижил мөрний суурин]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан|!]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн хот]] [[Ангилал:1589 онд байгуулагдсан]] jqxsts00ac0hns544mmpj2kyleqxjve 0 29602 857538 800516 2026-05-30T21:02:44Z Enkhsaihan2005 64429 857538 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Красноярскийн хязгаарын хот}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Красноярск | ru_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | perrow = 1/2/2 | image1 = Красноярск (ночной).jpg | caption1 = [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] дагуух харагдац | image2 = Заповедник "Столбы", столб "Перья" - panoramio.jpg | caption2 = [[Красноярскийн багана]] | image3 = Krs railstation.jpg | caption3 = [[Красноярскийн төмөр замын өртөө]] | image4 = Church of the Annunciation, Krasnoyarsk.jpg | caption4 = [[:ru:Благовещенская церковь (Красноярск)|Мэдэгдэлийн сүм]] | image5 = Krasnoyarsk_Krai_government_building.jpg | caption5 = [[:ru:Дом Советов|Захиргааны байр]] }} | coordinates = {{coord|56|00|32|N|92|52|19|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Krasnoyarsk.svg | image_coa = Coat of arms of Krasnoyarsk (Crowned).svg | anthem = | anthem_ref = | holiday = 6сарын 2-р ням гараг | holiday_ref =<ref name="Holiday">Calend.ru. [http://www.calend.ru/cityday/829 Krasnoyarsk] {{in lang|ru}}</ref> | federal_subject = [[красноярскийн хязгаар]] | federal_subject_ref =<ref name="Ref66" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Красноярск [[Холбооны субъектийн чанартай хот|хязгаарын хот]] | adm_inhabloc_jur_ref =<ref name="Ref66" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Красноярск хязгаарын хот, [[Красноярскийн хязгаар]] | adm_ctr_of1_ref =<ref name="KrasnoyarskK_admlaw" /> | adm_ctr_of2 = | adm_ctr_of2_ref = | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref =<ref name="Ref66" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Красноярск хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref =<ref name="Ref759" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Красноярск хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref =<ref name="Ref759" /> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Тэргүүн | leader_title_ref =<ref name="Krasnoyarsk_charter" /> | leader_name = Сергей Ерёмин | leader_name_ref =<ref name="LeaderName">TVK {{Webarchiv|url=http://tvk6.ru/publications/news/30233 |wayback=20171026124829 |text=Sergey Yeryomin appointed head of Krasnoyarsk |archiv-bot=2024-01-18 02:41:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20171026124829/http://www.tvk6.ru/publications/news/30233/ |date=October 26, 2017 }}</ref> | representative_body = Красноярск хотын Депутатуудын зөвлөл | representative_body_ref =<ref name="Krasnoyarsk_charter" /> | elevation_m = | area_km2 = 348 | area_km2_ref =<ref name="Area" /> | pop_2010census_rank = 14-т | pop_latest = 1 187 771 | pop_latest_date = 2021 | pop_latest_ref =<ref name="КрасноярскСтат">[https://web.archive.org/web/20170203162719/http://web.krasstat.gks.ru/offstat/02/3/1.8.xls Предварительная оценка численности постоянного населения на 1 января 2017 года и в среднем за 2016 год по городским округам и муниципальным районам Красноярского края]</ref><ref>{{Cite web|url=https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-browser%3A%2F%2F4DT1uXEPRrJRXlUFoewruAKpCJMpO8xb0-7rL88kfjfXKBLt1dFnUAB4buYQ4PfSTAA5poykRemfpaihQuwPd6R9xPJmqSG_xQZ4AE_Ozmz0Ii2KpLhVpx-zId-DRjgkfN4J9V_U8kyTZYmaChHnag%3D%3D%3Fsign%3DhbvoCJ7sosvEP6zXvrJ0TUlgNbjlIeqLTuvI9-lbWB0%3D&name=tab-5_VPN-2020.xlsx&nosw=1|website=docs.yandex.ru |title=Tab-5_VPN-2020.XLSX - Яндекс.Документы }}</ref> | population_demonym = | time_zone_ref = | established_date = 8 сарын&nbsp;19, 1628 | established_title = | established_date_ref =<ref name="Krasnoyarsk_charter" /> | current_cat_date = 1690 | current_cat_date_ref =<ref>{{Cite web|url=http://www.krinfo.ru/history/osnovanie_krasnoyarska|title=Основание Красноярска|website=www.krinfo.ru|language=ru}}</ref> | abolished_date = | abolished_date_ref = | postal_codes = 660000, 660001, 660003–660005, 660006, 660009–660023, 660025, 660027, 660028, 660030–660032, 660036, 660037, 660041–660043, 660046–660050, 660052, 660054–660056, 660058–660062, 660064, 660067–660069, 660071, 660073–660075, 660077–660079, 660091–660095, 660097–660100, 660113, 660115, 660118, 660119, 660121–660127, 660130–660133, 660135, 660136, 660880, 660890, 660899, 660911–660946, 660960–660966, 660970, 660999, 901175, 901177, 901179, 901181, 993600 | postal_codes_ref = | dialing_codes = 391 | dialing_codes_ref =<ref name="DialCode">{{Cite web |title=Телефонные коды Красноярский край |url=http://www.ruspostindex.ru/24/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004202703/http://www.ruspostindex.ru/24/index.html |archive-date=October 4, 2018 |access-date=2013-03-26 |publisher=Ruspostindex.ru}}</ref> | website = http://www.admkrsk.ru }} '''Красноярск''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Красноярск'') — [[ОХУ]]-ын [[Зүүн Сибирь|Зүүн Сибирийн]] эдийн засаг, боловсрол, соёлын том төв бөгөөд [[Красноярскийн хязгаар]]ын төв, 2024 оны байдлаар 1 сая 205 мянган хүн амтай улсдаа хүн амын тоогоороо 6-р ордог [[хот]]. == Хүн ам == {| class="wikitable" |+Хүн амын тоо !1856 !1897 !1923 !1926 !1931 !1933 !1937 !1939 !1956 |- |6400 |'''↗'''26 700 |'''↗'''59 258 |'''↗'''69 311 |'''↗'''82 811 |'''↗'''101 500 |'''↗'''170 590 |'''↗'''189 977 |'''↗'''328 000 |- !1959 !1962 !1967 !1970 !1973 !1975 !1976 !1979 !1982 |- |'''↗'''412 375 |'''↗'''465 000 |'''↗'''576 000 |'''↗'''648 113 |'''↗'''707 000 |'''↗'''758 000 |'''→'''758 000 |'''↗'''796 305 |'''↗'''833 000 |- !1985 !1986 !1987 !1989 !1990 !1991 !1992 !1993 !1994 |- |'''↗'''877 000 |'''→'''877 000 |'''↗'''899 000 |'''↗'''912 445 |'''↘'''877 000 |'''↗'''924 000 |'''↗'''925 000 |'''↘'''919 000 |'''↘'''914 000 |- !1995 !1996 !1997 !1998 !1999 !2000 !2001 !2002 !2003 |- |'''↘'''869 000 |'''↗'''871 000 |'''↗'''874 000 |'''↗'''875 000 |'''↗'''877 800 |'''↘'''875 500 |'''↗'''875 700 |'''↗'''909 341 |'''↘'''909 300 |- !2004 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 |- |'''↗'''912 800 |'''↗'''917 200 |'''↗'''920 900 |'''↗'''927 200 |'''↗'''936 400 |'''↗'''947 801 |'''↗'''973 826 |'''↗'''973 900 |'''↗'''997 316 |- !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !2021 |- |'''↗'''1 016 385 |'''↗'''1 035 528 |'''↗'''1 052 218 |'''↗'''1 066 934 |'''↗'''1 082 933 |'''↗'''1 090 811 |'''↗'''1 095 286 |'''↘'''1 093 771 |'''↗'''1 187 771 |- !2023 !2024 ! ! ! ! ! ! ! |- |'''↗'''1 196 913 |'''↗'''1 205 473 | | | | | | |} == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Красноярск (1991–2020, туйлын үе 1891–одоо) |metric first = yes |single line = yes |width = auto |Jan record high C = 6.0 |Feb record high C = 8.5 |Mar record high C = 18.5 |Apr record high C = 31.4 |May record high C = 34.0 |Jun record high C = 37.2 |Jul record high C = 36.4 |Aug record high C = 35.1 |Sep record high C = 31.3 |Oct record high C = 24.5 |Nov record high C = 13.6 |Dec record high C = 8.6 |year record high C = 37.2 |Jan high C = -11.6 |Feb high C = -7.5 |Mar high C = 0.7 |Apr high C = 9.3 |May high C = 17.1 |Jun high C = 23.5 |Jul high C = 25.2 |Aug high C = 22.2 |Sep high C = 14.6 |Oct high C = 6.7 |Nov high C = -3.6 |Dec high C = -9.3 |year high C = 7.3 |Jan mean C = -15.6 |Feb mean C = -12.3 |Mar mean C = -4.9 |Apr mean C = 3.4 |May mean C = 10.4 |Jun mean C = 16.9 |Jul mean C = 19.1 |Aug mean C = 16.1 |Sep mean C = 9.1 |Oct mean C = 2.3 |Nov mean C = -7.3 |Dec mean C = -13.2 |year mean C = 2.0 |Jan low C = -19.2 |Feb low C = -16.3 |Mar low C = -9.4 |Apr low C = -1.4 |May low C = 4.7 |Jun low C = 11.1 |Jul low C = 13.7 |Aug low C = 11.2 |Sep low C = 5.0 |Oct low C = -1.3 |Nov low C = -10.7 |Dec low C = -16.9 |year low C = -2.5 |Jan record low C = -52.8 |Feb record low C = -41.6 |Mar record low C = -38.7 |Apr record low C = -25.7 |May record low C = -11.2 |Jun record low C = -3.6 |Jul record low C = 3.3 |Aug record low C = -1.0 |Sep record low C = -9.6 |Oct record low C = -25.1 |Nov record low C = -42.3 |Dec record low C = -47.0 |year record low C = -52.8 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 17 |Feb precipitation mm = 15 |Mar precipitation mm = 19 |Apr precipitation mm = 29 |May precipitation mm = 48 |Jun precipitation mm = 66 |Jul precipitation mm = 70 |Aug precipitation mm = 76 |Sep precipitation mm = 55 |Oct precipitation mm = 42 |Nov precipitation mm = 39 |Dec precipitation mm = 31 |year precipitation mm = 507 |Jan snow depth cm = 16 |Feb snow depth cm = 16 |Mar snow depth cm = 13 |Apr snow depth cm = 3 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 2 |Nov snow depth cm = 7 |Dec snow depth cm = 14 |year snow depth cm = 16 |Jan humidity = 73 |Feb humidity = 70 |Mar humidity = 64 |Apr humidity = 58 |May humidity = 54 |Jun humidity = 64 |Jul humidity = 72 |Aug humidity = 76 |Sep humidity = 75 |Oct humidity = 71 |Nov humidity = 74 |Dec humidity = 73 |year humidity = 69 |Jan rain days = 0.3 |Feb rain days = 0.4 |Mar rain days = 2 |Apr rain days = 9 |May rain days = 17 |Jun rain days = 19 |Jul rain days = 18 |Aug rain days = 18 |Sep rain days = 19 |Oct rain days = 13 |Nov rain days = 4 |Dec rain days = 0.3 |year rain days = 120 |Jan snow days = 24 |Feb snow days = 21 |Mar snow days = 17 |Apr snow days = 14 |May snow days = 4 |Jun snow days = 0.1 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0.03 |Sep snow days = 2 |Oct snow days = 14 |Nov snow days = 23 |Dec snow days = 25 |year snow days = 144 |Jan sun = 63 |Feb sun = 100 |Mar sun = 171 |Apr sun = 216 |May sun = 251 |Jun sun = 280 |Jul sun = 281 |Aug sun = 237 |Sep sun = 160 |Oct sun = 111 |Nov sun = 58 |Dec sun = 41 |year sun = 1969 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{Cite web |title=Pogoda.ru.net (Weather and Climate – The Climate of Krasnoyarsk) |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/29570.htm |access-date=2026-05-30 |publisher=Цаг агаар ба уур амьсгал |language=ru}}</ref> |source 2 = NOAA (зөвхөн нар 1961–1990)<ref name="NOAA">{{Cite web |title=Krasnojarsk (Krasnoyarsk) Climate Normals 1961–1990 |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/29574.TXT |access-date=2026-05-30 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |archive-date=2021-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211029170831/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/29574.TXT |url-status=dead }}</ref> |date=2010 }} == Аж үйлдвэр == Красноярск бол Оросын аж үйлдвэрийн хөгжсөн төв юм. Красноярскийн нутаг дэвсгэрт 17 мянга гаруй аж ахуйн нэгж, байгууллага, байгууллага байдаг. Тэргүүлэгч салбарууд: сансрын аж үйлдвэр, өнгөт металлурги, механик инженерчлэл, мод боловсруулах, тээвэр, хими, хүнс, жижиглэнгийн болон бөөний худалдаа, үйлчилгээ юм. == Боловсрол == 2023 оны мэдээллээр Красноярск хотод 156 сургуулийн өмнөх боловсрол, 111 ерөнхий боловсролын сургууль байсан бөгөөд эдгээрт 56 мянган сургуулийн өмнөх насны хүүхэд, 136 мянган сургуулийн сурагчид суралцаж байжээ. Түүнчлэн хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдэд зориулсан 11 тусгай сургууль, 5 асрамжийн газар, кадет корпус, Марийнскийн гимнази зэрэг юм. Красноярск хотод 8 их дээд сургуулиуд байдаг. Үүнд: * Красноярск хотын Улсын Хөдөө аж ахуйн Их сургууль, * Профессор В.Ф.Войно-Ясенецкийн нэрэмжит Красноярскийн Улсын Анагаах Ухааны Их сургууль, * В.П.Астафьевын нэрэмжит Красноярскийн Улсын багшийн Их сургууль, * Академич М.Ф.Решетневийн нэрэмжит Сибирийн улсын шинжлэх ухаан, технологийн Их сургууль, * Дмитрий Хворостовскийн нэрэмжит Сибирийн улсын урлагийн дээд сургууль, * Сибирийн бизнес, менежмент, сэтгэл судлалын дээд сургууль * Сибирийн Холбооны Их сургууль, * ОХУ-ын Дотоод хэргийн яамны Сибирь дахь хууль эрх зүйн дээд сургууль == Ах дүүгийн барилдлагатай хотууд == * [[Днипро]], {{UKR}}, 2007 оноос хойш * [[Казань]], {{RUS|Татарстан|Татарстан, Ижил Мөрний Холбооны тойрог, ОХУ}}, 2001 оноос хойш * [[Москва]], {{RUS|Төв Холбооны тойрог|Төв Холбооны тойрог, ОХУ}}, 1998 оноос хойш * [[Самарканд]], {{UZB}}, 2003 оноос хойш * [[Улаанбаатар]], {{MNG}}, 2003 оноос хойш * [[Эрхүү]], {{RUS|Сибирийн Холбооны тойрог|Сибирь, ОХУ}}, 2013 оноос хойш == Цахим холбоос == {{Commonscat|Krasnoyarsk|Красноярск}} * [http://www.admkrsk.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} {{Сибирийн холбооны тойрог}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Красноярскийн хязгаарын суурин]] [[Ангилал:Красноярск| ]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:1628 онд байгуулагдсан]] syll1me5wifjmluh5lg36h1v1hlegwj 857539 857538 2026-05-30T21:08:19Z Enkhsaihan2005 64429 857539 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Красноярскийн хязгаарын хот}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Красноярск | ru_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Красноярск (ночной).jpg | caption1 = [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] дагуух харагдац | image2 = Заповедник "Столбы", столб "Перья" - panoramio.jpg | caption2 = [[Красноярскийн багана]] | image3 = Krs railstation.jpg | caption3 = [[Красноярскийн төмөр замын өртөө]] | image4 = Church of the Annunciation, Krasnoyarsk.jpg | caption4 = [[:ru:Благовещенская церковь (Красноярск)|Мэдэгдэлийн сүм]] | image5 = Krasnoyarsk_Krai_government_building.jpg | caption5 = [[:ru:Дом Советов|Захиргааны байр]] }} | coordinates = {{coord|56|00|32|N|92|52|19|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Krasnoyarsk.svg | image_coa = Coat of arms of Krasnoyarsk (Crowned).svg | anthem = | anthem_ref = | holiday = 6сарын 2-р ням гараг | holiday_ref =<ref name="Holiday">Calend.ru. [http://www.calend.ru/cityday/829 Krasnoyarsk] {{in lang|ru}}</ref> | federal_subject = [[красноярскийн хязгаар]] | federal_subject_ref =<ref name="Ref66" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Красноярск [[Холбооны субъектийн чанартай хот|хязгаарын хот]] | adm_inhabloc_jur_ref =<ref name="Ref66" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Красноярск хязгаарын хот, [[Красноярскийн хязгаар]] | adm_ctr_of1_ref =<ref name="KrasnoyarskK_admlaw" /> | adm_ctr_of2 = | adm_ctr_of2_ref = | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref =<ref name="Ref66" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Красноярск хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref =<ref name="Ref759" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Красноярск хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref =<ref name="Ref759" /> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Тэргүүн | leader_title_ref =<ref name="Krasnoyarsk_charter" /> | leader_name = Сергей Ерёмин | leader_name_ref =<ref name="LeaderName">TVK {{Webarchiv|url=http://tvk6.ru/publications/news/30233 |wayback=20171026124829 |text=Sergey Yeryomin appointed head of Krasnoyarsk |archiv-bot=2024-01-18 02:41:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20171026124829/http://www.tvk6.ru/publications/news/30233/ |date=October 26, 2017 }}</ref> | representative_body = Красноярск хотын Депутатуудын зөвлөл | representative_body_ref =<ref name="Krasnoyarsk_charter" /> | elevation_m = | area_km2 = 348 | area_km2_ref =<ref name="Area" /> | pop_2010census_rank = 14-т | pop_latest = 1 187 771 | pop_latest_date = 2021 | pop_latest_ref =<ref name="КрасноярскСтат">[https://web.archive.org/web/20170203162719/http://web.krasstat.gks.ru/offstat/02/3/1.8.xls Предварительная оценка численности постоянного населения на 1 января 2017 года и в среднем за 2016 год по городским округам и муниципальным районам Красноярского края]</ref><ref>{{Cite web|url=https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-browser%3A%2F%2F4DT1uXEPRrJRXlUFoewruAKpCJMpO8xb0-7rL88kfjfXKBLt1dFnUAB4buYQ4PfSTAA5poykRemfpaihQuwPd6R9xPJmqSG_xQZ4AE_Ozmz0Ii2KpLhVpx-zId-DRjgkfN4J9V_U8kyTZYmaChHnag%3D%3D%3Fsign%3DhbvoCJ7sosvEP6zXvrJ0TUlgNbjlIeqLTuvI9-lbWB0%3D&name=tab-5_VPN-2020.xlsx&nosw=1|website=docs.yandex.ru |title=Tab-5_VPN-2020.XLSX - Яндекс.Документы }}</ref> | population_demonym = | time_zone_ref = | established_date = 8 сарын&nbsp;19, 1628 | established_title = | established_date_ref =<ref name="Krasnoyarsk_charter" /> | current_cat_date = 1690 | current_cat_date_ref =<ref>{{Cite web|url=http://www.krinfo.ru/history/osnovanie_krasnoyarska|title=Основание Красноярска|website=www.krinfo.ru|language=ru}}</ref> | abolished_date = | abolished_date_ref = | postal_codes = 660000, 660001, 660003–660005, 660006, 660009–660023, 660025, 660027, 660028, 660030–660032, 660036, 660037, 660041–660043, 660046–660050, 660052, 660054–660056, 660058–660062, 660064, 660067–660069, 660071, 660073–660075, 660077–660079, 660091–660095, 660097–660100, 660113, 660115, 660118, 660119, 660121–660127, 660130–660133, 660135, 660136, 660880, 660890, 660899, 660911–660946, 660960–660966, 660970, 660999, 901175, 901177, 901179, 901181, 993600 | postal_codes_ref = | dialing_codes = 391 | dialing_codes_ref =<ref name="DialCode">{{Cite web |title=Телефонные коды Красноярский край |url=http://www.ruspostindex.ru/24/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004202703/http://www.ruspostindex.ru/24/index.html |archive-date=October 4, 2018 |access-date=2013-03-26 |publisher=Ruspostindex.ru}}</ref> | website = http://www.admkrsk.ru }} '''Красноярск''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Красноярск'') — [[ОХУ]]-ын [[Зүүн Сибирь|Зүүн Сибирийн]] эдийн засаг, боловсрол, соёлын том төв бөгөөд [[Красноярскийн хязгаар]]ын төв, 2024 оны байдлаар 1 сая 205 мянган хүн амтай улсдаа хүн амын тоогоороо 6-р ордог [[хот]]. == Хүн ам == {| class="wikitable" |+Хүн амын тоо !1856 !1897 !1923 !1926 !1931 !1933 !1937 !1939 !1956 |- |6400 |'''↗'''26 700 |'''↗'''59 258 |'''↗'''69 311 |'''↗'''82 811 |'''↗'''101 500 |'''↗'''170 590 |'''↗'''189 977 |'''↗'''328 000 |- !1959 !1962 !1967 !1970 !1973 !1975 !1976 !1979 !1982 |- |'''↗'''412 375 |'''↗'''465 000 |'''↗'''576 000 |'''↗'''648 113 |'''↗'''707 000 |'''↗'''758 000 |'''→'''758 000 |'''↗'''796 305 |'''↗'''833 000 |- !1985 !1986 !1987 !1989 !1990 !1991 !1992 !1993 !1994 |- |'''↗'''877 000 |'''→'''877 000 |'''↗'''899 000 |'''↗'''912 445 |'''↘'''877 000 |'''↗'''924 000 |'''↗'''925 000 |'''↘'''919 000 |'''↘'''914 000 |- !1995 !1996 !1997 !1998 !1999 !2000 !2001 !2002 !2003 |- |'''↘'''869 000 |'''↗'''871 000 |'''↗'''874 000 |'''↗'''875 000 |'''↗'''877 800 |'''↘'''875 500 |'''↗'''875 700 |'''↗'''909 341 |'''↘'''909 300 |- !2004 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 |- |'''↗'''912 800 |'''↗'''917 200 |'''↗'''920 900 |'''↗'''927 200 |'''↗'''936 400 |'''↗'''947 801 |'''↗'''973 826 |'''↗'''973 900 |'''↗'''997 316 |- !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !2021 |- |'''↗'''1 016 385 |'''↗'''1 035 528 |'''↗'''1 052 218 |'''↗'''1 066 934 |'''↗'''1 082 933 |'''↗'''1 090 811 |'''↗'''1 095 286 |'''↘'''1 093 771 |'''↗'''1 187 771 |- !2023 !2024 ! ! ! ! ! ! ! |- |'''↗'''1 196 913 |'''↗'''1 205 473 | | | | | | |} == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Красноярск (1991–2020, туйлын үе 1891–одоо) |metric first = yes |single line = yes |width = auto |Jan record high C = 6.0 |Feb record high C = 8.5 |Mar record high C = 18.5 |Apr record high C = 31.4 |May record high C = 34.0 |Jun record high C = 37.2 |Jul record high C = 36.4 |Aug record high C = 35.1 |Sep record high C = 31.3 |Oct record high C = 24.5 |Nov record high C = 13.6 |Dec record high C = 8.6 |year record high C = 37.2 |Jan high C = -11.6 |Feb high C = -7.5 |Mar high C = 0.7 |Apr high C = 9.3 |May high C = 17.1 |Jun high C = 23.5 |Jul high C = 25.2 |Aug high C = 22.2 |Sep high C = 14.6 |Oct high C = 6.7 |Nov high C = -3.6 |Dec high C = -9.3 |year high C = 7.3 |Jan mean C = -15.6 |Feb mean C = -12.3 |Mar mean C = -4.9 |Apr mean C = 3.4 |May mean C = 10.4 |Jun mean C = 16.9 |Jul mean C = 19.1 |Aug mean C = 16.1 |Sep mean C = 9.1 |Oct mean C = 2.3 |Nov mean C = -7.3 |Dec mean C = -13.2 |year mean C = 2.0 |Jan low C = -19.2 |Feb low C = -16.3 |Mar low C = -9.4 |Apr low C = -1.4 |May low C = 4.7 |Jun low C = 11.1 |Jul low C = 13.7 |Aug low C = 11.2 |Sep low C = 5.0 |Oct low C = -1.3 |Nov low C = -10.7 |Dec low C = -16.9 |year low C = -2.5 |Jan record low C = -52.8 |Feb record low C = -41.6 |Mar record low C = -38.7 |Apr record low C = -25.7 |May record low C = -11.2 |Jun record low C = -3.6 |Jul record low C = 3.3 |Aug record low C = -1.0 |Sep record low C = -9.6 |Oct record low C = -25.1 |Nov record low C = -42.3 |Dec record low C = -47.0 |year record low C = -52.8 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 17 |Feb precipitation mm = 15 |Mar precipitation mm = 19 |Apr precipitation mm = 29 |May precipitation mm = 48 |Jun precipitation mm = 66 |Jul precipitation mm = 70 |Aug precipitation mm = 76 |Sep precipitation mm = 55 |Oct precipitation mm = 42 |Nov precipitation mm = 39 |Dec precipitation mm = 31 |year precipitation mm = 507 |Jan snow depth cm = 16 |Feb snow depth cm = 16 |Mar snow depth cm = 13 |Apr snow depth cm = 3 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 2 |Nov snow depth cm = 7 |Dec snow depth cm = 14 |year snow depth cm = 16 |Jan humidity = 73 |Feb humidity = 70 |Mar humidity = 64 |Apr humidity = 58 |May humidity = 54 |Jun humidity = 64 |Jul humidity = 72 |Aug humidity = 76 |Sep humidity = 75 |Oct humidity = 71 |Nov humidity = 74 |Dec humidity = 73 |year humidity = 69 |Jan rain days = 0.3 |Feb rain days = 0.4 |Mar rain days = 2 |Apr rain days = 9 |May rain days = 17 |Jun rain days = 19 |Jul rain days = 18 |Aug rain days = 18 |Sep rain days = 19 |Oct rain days = 13 |Nov rain days = 4 |Dec rain days = 0.3 |year rain days = 120 |Jan snow days = 24 |Feb snow days = 21 |Mar snow days = 17 |Apr snow days = 14 |May snow days = 4 |Jun snow days = 0.1 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0.03 |Sep snow days = 2 |Oct snow days = 14 |Nov snow days = 23 |Dec snow days = 25 |year snow days = 144 |Jan sun = 63 |Feb sun = 100 |Mar sun = 171 |Apr sun = 216 |May sun = 251 |Jun sun = 280 |Jul sun = 281 |Aug sun = 237 |Sep sun = 160 |Oct sun = 111 |Nov sun = 58 |Dec sun = 41 |year sun = 1969 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{Cite web |title=Pogoda.ru.net (Weather and Climate – The Climate of Krasnoyarsk) |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/29570.htm |access-date=2026-05-30 |publisher=Цаг агаар ба уур амьсгал |language=ru}}</ref> |source 2 = NOAA (зөвхөн нар 1961–1990)<ref name="NOAA">{{Cite web |title=Krasnojarsk (Krasnoyarsk) Climate Normals 1961–1990 |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/29574.TXT |access-date=2026-05-30 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |archive-date=2021-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211029170831/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/29574.TXT |url-status=dead }}</ref> |date=2010 }} == Аж үйлдвэр == Красноярск бол Оросын аж үйлдвэрийн хөгжсөн төв юм. Красноярскийн нутаг дэвсгэрт 17 мянга гаруй аж ахуйн нэгж, байгууллага, байгууллага байдаг. Тэргүүлэгч салбарууд: сансрын аж үйлдвэр, өнгөт металлурги, механик инженерчлэл, мод боловсруулах, тээвэр, хими, хүнс, жижиглэнгийн болон бөөний худалдаа, үйлчилгээ юм. == Боловсрол == 2023 оны мэдээллээр Красноярск хотод 156 сургуулийн өмнөх боловсрол, 111 ерөнхий боловсролын сургууль байсан бөгөөд эдгээрт 56 мянган сургуулийн өмнөх насны хүүхэд, 136 мянган сургуулийн сурагчид суралцаж байжээ. Түүнчлэн хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдэд зориулсан 11 тусгай сургууль, 5 асрамжийн газар, кадет корпус, Марийнскийн гимнази зэрэг юм. Красноярск хотод 8 их дээд сургуулиуд байдаг. Үүнд: * Красноярск хотын Улсын Хөдөө аж ахуйн Их сургууль, * Профессор В.Ф.Войно-Ясенецкийн нэрэмжит Красноярскийн Улсын Анагаах Ухааны Их сургууль, * В.П.Астафьевын нэрэмжит Красноярскийн Улсын багшийн Их сургууль, * Академич М.Ф.Решетневийн нэрэмжит Сибирийн улсын шинжлэх ухаан, технологийн Их сургууль, * Дмитрий Хворостовскийн нэрэмжит Сибирийн улсын урлагийн дээд сургууль, * Сибирийн бизнес, менежмент, сэтгэл судлалын дээд сургууль * Сибирийн Холбооны Их сургууль, * ОХУ-ын Дотоод хэргийн яамны Сибирь дахь хууль эрх зүйн дээд сургууль == Ах дүүгийн барилдлагатай хотууд == * [[Днипро]], {{UKR}}, 2007 оноос хойш * [[Казань]], {{RUS|Татарстан|Татарстан, Ижил Мөрний Холбооны тойрог, ОХУ}}, 2001 оноос хойш * [[Москва]], {{RUS|Төв Холбооны тойрог|Төв Холбооны тойрог, ОХУ}}, 1998 оноос хойш * [[Самарканд]], {{UZB}}, 2003 оноос хойш * [[Улаанбаатар]], {{MNG}}, 2003 оноос хойш * [[Эрхүү]], {{RUS|Сибирийн Холбооны тойрог|Сибирь, ОХУ}}, 2013 оноос хойш == Цахим холбоос == {{Commonscat|Krasnoyarsk|Красноярск}} * [http://www.admkrsk.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} {{Сибирийн холбооны тойрог}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Красноярскийн хязгаарын суурин]] [[Ангилал:Красноярск| ]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:1628 онд байгуулагдсан]] lualaxsxiuqe00p43mlg7opljd4eeoo 0 29603 857540 799783 2026-05-30T21:55:17Z Enkhsaihan2005 64429 857540 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Воронеж мужийн хот}} {{distinguish|Ворониж}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин |mn_name=Воронеж |ru_name= |image_skyline=Главное_здание_управления_ЮВЖД.jpg |image_caption=Зүүн өмнөд төмөр замын удирдах газрын төв байр |coordinates = {{coord|51|40|18|N|39|12|38|E|display=inline,title}} |map_label_position=right |image_flag=Flag of Voronezh.png |image_coa=Coat of arms of voronezh.svg |pushpin_map= Орос#Орос Воронеж муж#Европын Орос |coa_caption= |holiday=9 сарын 3-р бямба гараг |holiday_ref=<ref>{{cite web|url=http://mir36.ru/news/events/den-goroda-voronezh-2015/|title=День города Воронеж 2015|website=Mir36.ru|access-date=July 22, 2015|archive-date=July 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150708063135/http://mir36.ru/news/events/den-goroda-voronezh-2015/|url-status=live}}</ref> |federal_subject=[[Воронеж муж]] |federal_subject_ref=<ref name="Ref285"/> |adm_city_jur=Воронеж [[Холбооны субъектийн чанартай хот|хотын тойрог]] |adm_city_jur_ref=<ref name="Ref285"/> |adm_ctr_of1=Воронеж муж |adm_ctr_of1_ref=<ref name="Ref285"/> |adm_ctr_of2=Воронеж хотын тойрог |adm_ctr_of2_ref=<ref name="Ref285"/> |inhabloc_cat=Хот |inhabloc_cat_ref=<ref name="Ref285"/> |inhabloc_type= |inhabloc_type_ref= |urban_okrug_jur=Воронеж хотын тойрог |urban_okrug_jur_ref=<ref name="Ref927"/> |mun_admctr_of=Воронеж хотын тойрог |mun_admctr_of_ref=<ref name="Ref927"/> |leader_title=Хотын дарга |leader_name=[[Вадим Кстенин (улс төрч)|Вадим Кстенин]] |representative_body=[[Хотын дум]] |representative_body_ref= |area_km2=601 |area_km2_ref=<ref name="GKS">{{cite web|url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst20/DBInet.cgi|title=База данных показателей муниципальных образований|website=Gks.ru|access-date=July 22, 2015|archive-date=October 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006134713/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst20/DBInet.cgi|url-status=live}}</ref> |pop_latest=1057681 |pop_latest_date=10 сарын&nbsp;1, 2021 |pop_latest_ref=<ref name="2021Census"/> |established_date=1585<ref name="Foundation1585">{{cite web|url=http://www.voronezh-city.ru/mat/history.doc|script-title=ru:Историческая хроника|year=2009|publisher=Муниципальное учреждение культуры Централизованная библиотечная система города Воронежа Центральная городская библиотека имени А. Платонова|language=ru|format=DOC|access-date=March 28, 2012|archive-date=March 3, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303184600/http://www.voronezh-city.ru/mat/history.doc|url-status=live}}</ref> эсвэл илүү эрт |established_title= |established_date_ref=<ref name="FoundationEarlier">{{cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=386902|script-title=ru:Воронеж может оказаться намного старше|date=August 19, 2010|publisher=Вести|language=ru|access-date=March 28, 2012|archive-date=September 13, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140913012022/http://www.vesti.ru/doc.html?id=386902|url-status=live}}</ref> |current_cat_date=1585 |current_cat_date_ref=<ref>{{cite web |url=http://www.voronezh-city.ru/city/history/ |title=История |website=Voronezh-city.ru |access-date=2016-12-16 |archive-date=August 1, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801232554/http://www.voronezh-city.ru/city/history/ |url-status=live }}</ref> |postal_codes=394000–394095 |postal_codes_ref=<ref>{{cite web|url=http://www.e-adres.ru/postcodes/3800347/|title=Каталог компаний, справочник компаний России: Желтые страницы России - Евро Адрес|website=E-adres.ru|access-date=July 22, 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090830143126/http://www.e-adres.ru/postcodes/3800347/|archive-date=August 30, 2009|df=mdy-all}}</ref> |dialing_codes=473 |dialing_codes_ref=<ref>{{cite web |url=http://www.kody.su/telcodes/russia/voronezh |title=Телефонный код города Воронеж |website=Kody.su |access-date=2016-12-16 |archive-date=November 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151122220037/http://www.kody.su/telcodes/russia/voronezh |url-status=live }}</ref> |website=http://www.voronezh-city.ru/ }} '''Воронеж''' ({{lang-ru|Воронеж}}, дуудлага нь [{{IPA|vɐˈronʲɪʂ}}]) — [[ОХУ]]-ын [[Воронеж муж]]ийн төв, [[ОХУ-ын 50 том хот|улсынхаа 15-р том]], 1 сая хүнтэй [[хот]]. == Хүн амын өсөлт == {| class="wikitable" ! Он ! Хүн ам |- | 1897 || align="right" | 80.599 |- | 1939 || align="right" | 326.932 |- | 1959 || align="right" | 447.164 |- | 1970 || align="right" | 660.182 |- | 1979 || align="right" | 782.950 |- | 1989 || align="right" | 886.844 |- | 2002 || align="right" | 848.752 |- | 2010 || align="right" | 889.680 |- | 2014 || align="right" | 1.014.600 |} <small>''Тайлбар:'' Хүн амын тооллогын мэдээ</small> == Хотын засаг захиргааны гишүүд == * Төмөрзамын * Төв * Коминтерний * Лениний * Зөвлөлийн * Левобережний == Зургийн цомог == [[File:Кафедральный собор Благовещения Пресвятой Богородицы.jpg|thumb|left|320x320px|Воронеж хотын цогчин дуган]] [[File:Вид на центр города с Галереи Чижова.jpg|thumb|left|320x320px|Воронеж хот]] {{зай авах}} == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Воронеж (1991–2020, туйлын үе 1918–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 8.6 |Feb record high C = 11.0 |Mar record high C = 22.7 |Apr record high C = 29.2 |May record high C = 35.7 |Jun record high C = 38.9 |Jul record high C = 40.1 |Aug record high C = 40.5 |Sep record high C = 34.4 |Oct record high C = 26.5 |Nov record high C = 18.2 |Dec record high C = 12.4 |year record high C = 40.5 |Jan high C = -3.4 |Feb high C = -2.6 |Mar high C = 3.6 |Apr high C = 14.4 |May high C = 21.7 |Jun high C = 25.0 |Jul high C = 27.2 |Aug high C = 26.5 |Sep high C = 19.7 |Oct high C = 11.5 |Nov high C = 3.0 |Dec high C = -1.9 |year high C = 12.1 |Jan mean C = -6.0 |Feb mean C = -5.7 |Mar mean C = -0.3 |Apr mean C = 8.7 |May mean C = 15.5 |Jun mean C = 19.1 |Jul mean C = 21.1 |Aug mean C = 19.9 |Sep mean C = 14.0 |Oct mean C = 7.4 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -4.3 |year mean C = 7.5 |Jan low C = -8.5 |Feb low C = -8.5 |Mar low C = -3.5 |Apr low C = 3.9 |May low C = 9.8 |Jun low C = 13.7 |Jul low C = 15.6 |Aug low C = 14.2 |Sep low C = 9.2 |Oct low C = 4.0 |Nov low C = -1.9 |Dec low C = -6.6 |year low C = 3.5 |Jan record low C = -36.5 |Feb record low C = -36.2 |Mar record low C = -32.0 |Apr record low C = -16.8 |May record low C = -3.3 |Jun record low C = -1.6 |Jul record low C = 5.0 |Aug record low C = 0.4 |Sep record low C = -5.2 |Oct record low C = -15.2 |Nov record low C = -25.1 |Dec record low C = -33.4 |year record low C = -36.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 42 |Feb precipitation mm = 39 |Mar precipitation mm = 38 |Apr precipitation mm = 41 |May precipitation mm = 48 |Jun precipitation mm = 61 |Jul precipitation mm = 58 |Aug precipitation mm = 52 |Sep precipitation mm = 51 |Oct precipitation mm = 51 |Nov precipitation mm = 43 |Dec precipitation mm = 48 |year precipitation mm = 572 |Jan snow depth cm = 16 |Feb snow depth cm = 22 |Mar snow depth cm = 16 |Apr snow depth cm = 1 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 2 |Dec snow depth cm = 9 |year snow depth cm = 22 |Jan humidity = 84 |Feb humidity = 82 |Mar humidity = 77 |Apr humidity = 66 |May humidity = 61 |Jun humidity = 67 |Jul humidity = 68 |Aug humidity = 67 |Sep humidity = 73 |Oct humidity = 79 |Nov humidity = 85 |Dec humidity = 85 |year humidity = 75 |Jan rain days = 8 |Feb rain days = 6 |Mar rain days = 8 |Apr rain days = 12 |May rain days = 13 |Jun rain days = 15 |Jul rain days = 13 |Aug rain days = 10 |Sep rain days = 13 |Oct rain days = 14 |Nov rain days = 13 |Dec rain days = 9 |year rain days = 134 |Jan snow days = 21 |Feb snow days = 20 |Mar snow days = 14 |Apr snow days = 3 |May snow days = 0.2 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0.1 |Oct snow days = 3 |Nov snow days = 12 |Dec snow days = 20 |year snow days = 93 |Jan sun = 62 |Feb sun = 86 |Mar sun = 125 |Apr sun = 184 |May sun = 268 |Jun sun = 284 |Jul sun = 286 |Aug sun = 254 |Sep sun = 185 |Oct sun = 111 |Nov sun = 45 |Dec sun = 38 |year sun = 1928 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/34123.htm | title = Pogoda.ru.net | access-date = 2026-05-30 | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru | archive-date = 2015-12-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151222110952/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/34123.htm | url-status = live }}</ref> |source 2 = NOAA (нар, 1961–1990)<ref name = NOAA >{{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/RE/34122.TXT | title = Voronez (Voronezh) Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-05-30 | archive-date = 2021-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211029171359/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/RE/34122.TXT | url-status = live }}</ref> |date=2011 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Voronezh|Воронеж}} * http://www.voronezh-city.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Воронеж| ]] [[Ангилал:Воронеж мужийн суурин]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:1586 онд байгуулагдсан]] 0dmv1ort4poprr5gv1eh0t4gumn4dy9 0 29604 857541 800030 2026-05-30T21:57:11Z Enkhsaihan2005 64429 857541 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Пермийн хязгаарын хот}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Пермь | ru_name = Пермь | other_name = Перем | other_lang = Коми-Пермь | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Kama River. Perm. Art Gallery (former Transfiguration Cathedral) P6242387 2575.jpg | photo2a = 2019-09-10 набережная Камы.jpg | photo2b = Perm Russia.jpg | photo3a = Krasavinsky bridge 2022 - 4.jpg | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 266 }} | image_map = | mapsize = 230px | pushpin_map = Орос Пермийн хязгаар#Европын Орос#Европ | pushpin_relief = 1 | map_caption = | coordinates = {{coord|58|00|N|56|19|E|type:city(100,000)_region:RU|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Perm.svg | flag_caption = Туг | image_coa = Coat of Arms of Perm.svg | coa_caption = Пермийн сүлд | anthem = | anthem_ref = | holiday = 6 сарын&nbsp;12 | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Пермийн хязгаар]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref127" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Пермь [[холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|хязгаарын ач холбогдолтой хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref127" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = [[Пермийн хязгаар]] | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref127" /> | adm_ctr_of2 = [[Пермийн район]] | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref127" /> | adm_ctr_of3 = Пермь хязгаарын ач холбогдолтой хот | adm_ctr_of3_ref = <ref name="Ref127" /> | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref127" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Пермь хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref843" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Пермь хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref843" /> | mun_admctr_of2 = Пермийн хотын район | mun_admctr_of2_ref = <ref name="Ref1262">Law #1868-402</ref> | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = <ref name="Ref4"/> | leader_name = Эдуард Соснин | leader_name_ref = <ref name="Ref4">{{Webarchiv|url=http://glava.perm.ru/ |wayback=20161121085310 |text=Official website of the Head of Perm |archiv-bot=2024-01-20 14:16:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121085310/http://glava.perm.ru/ |date=November 21, 2016 }} {{in lang|ru}}</ref> | representative_body = Пермь [[хотын дум]] | representative_body_ref = <ref>{{Webarchiv|url=http://duma.perm.ru/ |wayback=20110814144001 |text=Пермская Городская Дума |archiv-bot=2024-01-20 14:16:40 InternetArchiveBot }} perm.ru {{in lang|ru}}</ref> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 799.68 | area_km2_ref = <ref name="БД ПМО">{{cite web| url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst57/DBInet.cgi | title=Áàçà äàííûõ ïîêàçàòåëåé ìóíèöèïàëüíûõ îáðàçîâàíèé | website=gks.ru | location=Russia }}</ref> | pop_2010census = 991162 | pop_2010census_rank = 13-т | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 5 сарын&nbsp;15, 1723 | established_title = | established_date_ref = | current_cat_date = 10 сарын&nbsp;29, 1781 | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 614xxx | postal_codes_ref = | dialing_codes = 342 | dialing_codes_ref = <ref>{{Webarchiv|url=http://www.thephonebook.bt.com/publisha.content/en/search/international/record.publisha?id=L185 |wayback=20140413142656 |text=Russian Federation - International Codes - The Phone Book from BT |archiv-bot=2024-01-20 14:16:40 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413142656/http://www.thephonebook.bt.com/publisha.content/en/search/international/record.publisha?id=L185 |date=April 13, 2014 }}, Retrieved 2014-04-12</ref> | website = http://www.gorodperm.ru/ }} '''Пермь''' (оросоор 1781-1940 онд болон өдгөө ''Пермь'', 1940-1957 онд ''Молотов'') — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Пермийн хязгаар]]ын төв, [[ОХУ-ын 50 том хот|улсынхаа 13-р том]], 1 сая хүнтэй [[хот]]. [[Уралын нуруу]]ны баруун бэл, [[Кама мөрөн|Кама мөрний]] эрэгт төвхнөжээ. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Пермь (1991–2020, туйлын үе 1882–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 4.3 |Feb record high C = 6.0 |Mar record high C = 15.0 |Apr record high C = 27.3 |May record high C = 34.6 |Jun record high C = 35.4 |Jul record high C = 37.5 |Aug record high C = 37.2 |Sep record high C = 30.7 |Oct record high C = 22.5 |Nov record high C = 11.9 |Dec record high C = 4.5 |year record high C = 37.5 |Jan high C = −9.3 |Feb high C = −7.5 |Mar high C = 0.2 |Apr high C = 9.1 |May high C = 17.7 |Jun high C = 22.0 |Jul high C = 24.0 |Aug high C = 20.7 |Sep high C = 14.5 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = −2.6 |Dec high C = −7.8 |year high C = 7.3 |Jan mean C = −12.5 |Feb mean C = −11.3 |Mar mean C = -4.0 |Apr mean C = 3.9 |May mean C = 11.5 |Jun mean C = 16.2 |Jul mean C = 18.5 |Aug mean C = 15.6 |Sep mean C = 10.0 |Oct mean C = 3.3 |Nov mean C = -5.2 |Dec mean C = −10.7 |year mean C = 2.9 |Jan low C = −15.8 |Feb low C = −14.8 |Mar low C = -7.8 |Apr low C = -0.6 |May low C = 5.8 |Jun low C = 10.9 |Jul low C = 13.2 |Aug low C = 11.2 |Sep low C = 6.6 |Oct low C = 0.9 |Nov low C = -7.6 |Dec low C = −13.7 |year low C = -1.0 |Jan record low C = −44.9 |Feb record low C = −40.8 |Mar record low C = −34.8 |Apr record low C = −23.5 |May record low C = −13.0 |Jun record low C = −3.4 |Jul record low C = 1.7 |Aug record low C = −1.9 |Sep record low C = −7.8 |Oct record low C = −25.2 |Nov record low C = −38.5 |Dec record low C = −47.1 |year record low C = −47.1 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 45 |Feb precipitation mm = 33 |Mar precipitation mm = 34 |Apr precipitation mm = 37 |May precipitation mm = 55 |Jun precipitation mm = 89 |Jul precipitation mm = 78 |Aug precipitation mm = 88 |Sep precipitation mm = 64 |Oct precipitation mm = 63 |Nov precipitation mm = 56 |Dec precipitation mm = 48 |year precipitation mm = 690 |Jan snow depth cm = 48 |Feb snow depth cm = 61 |Mar snow depth cm = 60 |Apr snow depth cm = 19 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 2 |Nov snow depth cm = 12 |Dec snow depth cm = 30 |year snow depth cm = 61 |Jan humidity = 83 |Feb humidity = 79 |Mar humidity = 72 |Apr humidity = 65 |May humidity = 62 |Jun humidity = 68 |Jul humidity = 71 |Aug humidity = 77 |Sep humidity = 80 |Oct humidity = 82 |Nov humidity = 85 |Dec humidity = 85 |year humidity = 76 |Jan rain days = 1 |Feb rain days = 2 |Mar rain days = 4 |Apr rain days = 11 |May rain days = 18 |Jun rain days = 18 |Jul rain days = 17 |Aug rain days = 20 |Sep rain days = 21 |Oct rain days = 17 |Nov rain days = 7 |Dec rain days = 3 |year rain days = 139 |Jan snow days = 28 |Feb snow days = 24 |Mar snow days = 19 |Apr snow days = 9 |May snow days = 4 |Jun snow days = 0.4 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 2 |Oct snow days = 13 |Nov snow days = 24 |Dec snow days = 27 |year snow days = 150 |Jan sun = 38 |Feb sun = 79 |Mar sun = 152 |Apr sun = 198 |May sun = 275 |Jun sun = 290 |Jul sun = 284 |Aug sun = 226 |Sep sun = 132 |Oct sun = 65 |Nov sun = 37 |Dec sun = 23 |year sun = 1799 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/28224.htm | title = Pogoda.ru.net | access-date = 2026-05-30 | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru}}</ref> |source 2 = NOAA (нар, 1961–1990)<ref name = HKO > {{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/28225.TXT | title = Perm Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-05-30}}</ref> |date=2012 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Perm|Пермь}} {{Wiktionary}} * [http://www.gorodperm.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Кама голын суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Пермийн хязгаарын суурин]] [[Ангилал:Пермь| ]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:1723 онд байгуулагдсан]] jycpfm99s74wv9qdqtrr4579c012huw 857542 857541 2026-05-30T21:57:27Z Enkhsaihan2005 64429 857542 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Пермийн хязгаарын хот}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Пермь | ru_name = | other_name = Перем | other_lang = Коми-Пермь | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Kama River. Perm. Art Gallery (former Transfiguration Cathedral) P6242387 2575.jpg | photo2a = 2019-09-10 набережная Камы.jpg | photo2b = Perm Russia.jpg | photo3a = Krasavinsky bridge 2022 - 4.jpg | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 266 }} | image_map = | mapsize = 230px | pushpin_map = Орос Пермийн хязгаар#Европын Орос#Европ | pushpin_relief = 1 | map_caption = | coordinates = {{coord|58|00|N|56|19|E|type:city(100,000)_region:RU|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Perm.svg | flag_caption = Туг | image_coa = Coat of Arms of Perm.svg | coa_caption = Пермийн сүлд | anthem = | anthem_ref = | holiday = 6 сарын&nbsp;12 | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Пермийн хязгаар]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref127" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Пермь [[холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|хязгаарын ач холбогдолтой хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref127" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = [[Пермийн хязгаар]] | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref127" /> | adm_ctr_of2 = [[Пермийн район]] | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref127" /> | adm_ctr_of3 = Пермь хязгаарын ач холбогдолтой хот | adm_ctr_of3_ref = <ref name="Ref127" /> | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref127" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Пермь хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref843" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Пермь хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref843" /> | mun_admctr_of2 = Пермийн хотын район | mun_admctr_of2_ref = <ref name="Ref1262">Law #1868-402</ref> | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = <ref name="Ref4"/> | leader_name = Эдуард Соснин | leader_name_ref = <ref name="Ref4">{{Webarchiv|url=http://glava.perm.ru/ |wayback=20161121085310 |text=Official website of the Head of Perm |archiv-bot=2024-01-20 14:16:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121085310/http://glava.perm.ru/ |date=November 21, 2016 }} {{in lang|ru}}</ref> | representative_body = Пермь [[хотын дум]] | representative_body_ref = <ref>{{Webarchiv|url=http://duma.perm.ru/ |wayback=20110814144001 |text=Пермская Городская Дума |archiv-bot=2024-01-20 14:16:40 InternetArchiveBot }} perm.ru {{in lang|ru}}</ref> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 799.68 | area_km2_ref = <ref name="БД ПМО">{{cite web| url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst57/DBInet.cgi | title=Áàçà äàííûõ ïîêàçàòåëåé ìóíèöèïàëüíûõ îáðàçîâàíèé | website=gks.ru | location=Russia }}</ref> | pop_2010census = 991162 | pop_2010census_rank = 13-т | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 5 сарын&nbsp;15, 1723 | established_title = | established_date_ref = | current_cat_date = 10 сарын&nbsp;29, 1781 | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 614xxx | postal_codes_ref = | dialing_codes = 342 | dialing_codes_ref = <ref>{{Webarchiv|url=http://www.thephonebook.bt.com/publisha.content/en/search/international/record.publisha?id=L185 |wayback=20140413142656 |text=Russian Federation - International Codes - The Phone Book from BT |archiv-bot=2024-01-20 14:16:40 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413142656/http://www.thephonebook.bt.com/publisha.content/en/search/international/record.publisha?id=L185 |date=April 13, 2014 }}, Retrieved 2014-04-12</ref> | website = http://www.gorodperm.ru/ }} '''Пермь''' (оросоор 1781-1940 онд болон өдгөө ''Пермь'', 1940-1957 онд ''Молотов'') — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Пермийн хязгаар]]ын төв, [[ОХУ-ын 50 том хот|улсынхаа 13-р том]], 1 сая хүнтэй [[хот]]. [[Уралын нуруу]]ны баруун бэл, [[Кама мөрөн|Кама мөрний]] эрэгт төвхнөжээ. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Пермь (1991–2020, туйлын үе 1882–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 4.3 |Feb record high C = 6.0 |Mar record high C = 15.0 |Apr record high C = 27.3 |May record high C = 34.6 |Jun record high C = 35.4 |Jul record high C = 37.5 |Aug record high C = 37.2 |Sep record high C = 30.7 |Oct record high C = 22.5 |Nov record high C = 11.9 |Dec record high C = 4.5 |year record high C = 37.5 |Jan high C = −9.3 |Feb high C = −7.5 |Mar high C = 0.2 |Apr high C = 9.1 |May high C = 17.7 |Jun high C = 22.0 |Jul high C = 24.0 |Aug high C = 20.7 |Sep high C = 14.5 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = −2.6 |Dec high C = −7.8 |year high C = 7.3 |Jan mean C = −12.5 |Feb mean C = −11.3 |Mar mean C = -4.0 |Apr mean C = 3.9 |May mean C = 11.5 |Jun mean C = 16.2 |Jul mean C = 18.5 |Aug mean C = 15.6 |Sep mean C = 10.0 |Oct mean C = 3.3 |Nov mean C = -5.2 |Dec mean C = −10.7 |year mean C = 2.9 |Jan low C = −15.8 |Feb low C = −14.8 |Mar low C = -7.8 |Apr low C = -0.6 |May low C = 5.8 |Jun low C = 10.9 |Jul low C = 13.2 |Aug low C = 11.2 |Sep low C = 6.6 |Oct low C = 0.9 |Nov low C = -7.6 |Dec low C = −13.7 |year low C = -1.0 |Jan record low C = −44.9 |Feb record low C = −40.8 |Mar record low C = −34.8 |Apr record low C = −23.5 |May record low C = −13.0 |Jun record low C = −3.4 |Jul record low C = 1.7 |Aug record low C = −1.9 |Sep record low C = −7.8 |Oct record low C = −25.2 |Nov record low C = −38.5 |Dec record low C = −47.1 |year record low C = −47.1 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 45 |Feb precipitation mm = 33 |Mar precipitation mm = 34 |Apr precipitation mm = 37 |May precipitation mm = 55 |Jun precipitation mm = 89 |Jul precipitation mm = 78 |Aug precipitation mm = 88 |Sep precipitation mm = 64 |Oct precipitation mm = 63 |Nov precipitation mm = 56 |Dec precipitation mm = 48 |year precipitation mm = 690 |Jan snow depth cm = 48 |Feb snow depth cm = 61 |Mar snow depth cm = 60 |Apr snow depth cm = 19 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 2 |Nov snow depth cm = 12 |Dec snow depth cm = 30 |year snow depth cm = 61 |Jan humidity = 83 |Feb humidity = 79 |Mar humidity = 72 |Apr humidity = 65 |May humidity = 62 |Jun humidity = 68 |Jul humidity = 71 |Aug humidity = 77 |Sep humidity = 80 |Oct humidity = 82 |Nov humidity = 85 |Dec humidity = 85 |year humidity = 76 |Jan rain days = 1 |Feb rain days = 2 |Mar rain days = 4 |Apr rain days = 11 |May rain days = 18 |Jun rain days = 18 |Jul rain days = 17 |Aug rain days = 20 |Sep rain days = 21 |Oct rain days = 17 |Nov rain days = 7 |Dec rain days = 3 |year rain days = 139 |Jan snow days = 28 |Feb snow days = 24 |Mar snow days = 19 |Apr snow days = 9 |May snow days = 4 |Jun snow days = 0.4 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 2 |Oct snow days = 13 |Nov snow days = 24 |Dec snow days = 27 |year snow days = 150 |Jan sun = 38 |Feb sun = 79 |Mar sun = 152 |Apr sun = 198 |May sun = 275 |Jun sun = 290 |Jul sun = 284 |Aug sun = 226 |Sep sun = 132 |Oct sun = 65 |Nov sun = 37 |Dec sun = 23 |year sun = 1799 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/28224.htm | title = Pogoda.ru.net | access-date = 2026-05-30 | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru}}</ref> |source 2 = NOAA (нар, 1961–1990)<ref name = HKO > {{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/28225.TXT | title = Perm Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-05-30}}</ref> |date=2012 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Perm|Пермь}} {{Wiktionary}} * [http://www.gorodperm.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Кама голын суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Пермийн хязгаарын суурин]] [[Ангилал:Пермь| ]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:1723 онд байгуулагдсан]] 2zx2cg5y9s4vrt6uksa8auv3kmxrgtv 0 29609 857543 800077 2026-05-30T22:01:28Z Enkhsaihan2005 64429 857543 wikitext text/x-wiki {{short description|Оросын Саратов мужийн хот}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Саратов | ru_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 268 | image_style = border:1 | perrow = 1/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Bender House in Saratov (July 2025).jpg{{!}}Саратовын захиргааны байр | image2 = Saratov Conservatory file 2.jpg | image3 = Church of intercession in saratov 01.jpg{{!}}Church of the Intercession of the Most Holy Theotokos | image4 = Саратовская православная духовная семинария 19.09.2014.JPG | image5 = Streets in Saratov. img 002.jpg{{!}}Schmidt Mill | image6 = Саратовский мост.jpeg{{!}}A twilight view of Saratov Engels Bridge and the Volga | caption1 = {{ill|Саратовын захиргааны байр|ru|Здание администрации Саратова}} | caption2 = [[Саратовын консерватори|Консерватори]] | caption3 = {{ill|Покровская сүм (Саратов)|lt=Покровская сүм|ru|Покровская церковь (Саратов)}} | caption4 = {{ill|Саратовын Ортодокс теологийн семинар|lt=Теологийн семинар|ru|Саратовская духовная семинария}} | caption5 = Шмидт тээрэм | caption6 = {{ill|Энгельсийн гүүр|ru|Саратовский мост}}}} |coordinates = {{coord|51|32|N|46|01|E|display=inline,title}} |map_label_position=right |image_coa=Coat of Arms of Saratov.svg |coa_caption= |image_flag=Flag of Saratov.svg |pushpin_map= Европын Орос#Европ |flag_caption= |anthem= |anthem_ref= |holiday= |holiday_ref= |federal_subject=[[Саратов муж]] |federal_subject_ref=<ref name="SaratovO_charter" /> |adm_city_jur=Саратов [[холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн ач холбогдолтой хот]] |adm_city_jur_ref=<ref name="SaratovO_admlaw" /><ref name="OKATO" /> |adm_ctr_of1=[[Саратов муж]] |adm_ctr_of1_ref=<ref name="SaratovO_charter" /> |adm_ctr_of2=[[Саратовын район]] |adm_ctr_of2_ref=<ref name="OKATO" /> |inhabloc_cat=Хот |inhabloc_cat_ref=<ref name="SaratovO_charter" /> |inhabloc_type= |inhabloc_type_ref= |urban_okrug_jur=Саратов хотын тойрог |urban_okrug_jur_ref=<ref name="SaratovO_mun0" /> |mun_admctr_of1=Саратов хотын тойрог |mun_admctr_of1_ref=<ref name="SaratovO_mun0" /> |mun_admctr_of2=Саратовын хотын район |mun_admctr_of2_ref=<ref name="SaratovO_mun1">Law #78-ZSO</ref> |leader_title=Тэргүүн |leader_title_ref=<ref name="HeadLegis">Charter of Saratov, Article&nbsp;22</ref> |leader_name=Михаил Исаев |leader_name_ref=<ref name="Head">Official website of Saratov. [http://saratovmer.ru/administraciya/contact/1 Mikhail Aleksandrovich Isayev], Head of Saratov {{in lang|ru}}</ref> |representative_body=[[Саратовын хотын хурал|Хотын хурал]] |representative_body_ref=<ref name="HeadLegis" /> |area_of_what= |area_as_of= |area_km2= |area_km2_ref= |pop_2010census=837900 |pop_2010census_rank=16-д |pop_2010census_ref=<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> |pop_density= |pop_density_as_of= |pop_density_ref= |pop_latest=842097 |pop_latest_date=1 сар, 2015 |pop_latest_ref=<ref name="2015Est">Saratov Oblast Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]]. [http://srtv.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/statistics/population/1150198047b307b0a372a7ed3bc4492f Численность постоянного населения по муниципальным районам Саратовской области на 01.01.2015&nbsp;г.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402231839/http://srtv.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/statistics/population/1150198047b307b0a372a7ed3bc4492f |date=April 2, 2015 }} {{in lang|ru}}</ref> |established_date=1590 он орчим |established_title= |established_date_ref=<ref name="gr" /> |current_cat_date=1708 |current_cat_date_ref=<ref name="gr" /> |prev_name1= |prev_name1_date= |prev_name1_ref= |postal_codes=410000–410005, 410007–410010, 410012, 410015, 410017–410019, 410022, 410023, 410025, 410028–410031, 410033–410042, 410047–410056, 410059, 410060, 410062–410065, 410068, 410069, 410071, 410074, 410076, 410078, 410080, 410082, 410086, 410700, 410880, 410890, 410899, 410960–410965, 410999 |dialing_codes=8452 |dialing_codes_ref= |website=http://www.saratovmer.ru |website_ref= }} '''Саратов''' ({{lang-ru|Саратов}}, {{Audio|Ru-Саратов.oga|дуудлага }}; {{lang-kk|Сарытау}}) — [[ОХУ]]-ын [[Саратов муж]]ийн төв, 837 мянган хүнтэй, холбооны улсынхаа [[ОХУ-ын 50 том хот|16-р том]] [[хот]]. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | location = Саратов (1991-2020, туйлын үе 1836-одоо) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 8.1 | Feb record high C = 8.4 | Mar record high C = 18.8 | Apr record high C = 31.1 | May record high C = 34.1 | Jun record high C = 39.2 | Jul record high C = 40.8 | Aug record high C = 40.7 | Sep record high C = 36.7 | Oct record high C = 25.5 | Nov record high C = 17.1 | Dec record high C = 11.7 | year record high C = 40.8 | Jan high C = -4.7 | Feb high C = -4.3 | Mar high C = 1.8 | Apr high C = 13.8 | May high C = 22.1 | Jun high C = 26.4 | Jul high C = 28.6 | Aug high C = 27.4 | Sep high C = 20.3 | Oct high C = 11.6 | Nov high C = 2.3 | Dec high C = -3.3 | year high C = | Jan mean C = -7.6 | Feb mean C = -7.7 | Mar mean C = -1.8 | Apr mean C = 8.5 | May mean C = 16.3 | Jun mean C = 20.6 | Jul mean C = 22.9 | Aug mean C = 21.3 | Sep mean C = 14.8 | Oct mean C = 7.5 | Nov mean C = -0.4 | Dec mean C = -5.9 | year mean C = | Jan low C = -10.2 | Feb low C = -10.5 | Mar low C = -4.8 | Apr low C = 4.3 | May low C = 11.2 | Jun low C = 15.6 | Jul low C = 17.7 | Aug low C = 16.1 | Sep low C = 10.4 | Oct low C = 4.3 | Nov low C = -2.6 | Dec low C = -8.3 | year low C = | Jan record low C = -37.3 | Feb record low C = -34.8 | Mar record low C = -26.8 | Apr record low C = -17.8 | May record low C = -3.8 | Jun record low C = 2.1 | Jul record low C = 6.4 | Aug record low C = 4.3 | Sep record low C = -2.9 | Oct record low C = -12.6 | Nov record low C = -23.8 | Dec record low C = -33.4 | year record low C = -37.3 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 43 | Feb precipitation mm = 36 | Mar precipitation mm = 33 | Apr precipitation mm = 31 | May precipitation mm = 36 | Jun precipitation mm = 48 | Jul precipitation mm = 44 | Aug precipitation mm = 27 | Sep precipitation mm = 50 | Oct precipitation mm = 38 | Nov precipitation mm = 39 | Dec precipitation mm = 41 | year precipitation mm = | Jan rain days = 6 | Feb rain days = 5 | Mar rain days = 7 | Apr rain days = 12 | May rain days = 14 | Jun rain days = 15 | Jul rain days = 14 | Aug rain days = 12 | Sep rain days = 13 | Oct rain days = 14 | Nov rain days = 12 | Dec rain days = 8 | Jan snow days = 19 | Feb snow days = 15 | Mar snow days = 10 | Apr snow days = 1 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 1 | Nov snow days = 9 | Dec snow days = 16 | Jan humidity = 84 | Feb humidity = 81 | Mar humidity = 78 | Apr humidity = 64 | May humidity = 55 | Jun humidity = 59 | Jul humidity = 59 | Aug humidity = 59 | Sep humidity = 64 | Oct humidity = 74 | Nov humidity = 84 | Dec humidity = 84 | year humidity = 70 | Jan sun = 57 | Feb sun = 81 | Mar sun = 141 | Apr sun = 219 | May sun = 278 | Jun sun = 310 | Jul sun = 320 | Aug sun = 273 | Sep sun = 152 | Oct sun = 115 | Nov sun = 60 | Dec sun = 50 | year sun = 2056 | source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{Cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate.php?id=34178 |title=Saratov Climate |access-date=2026-05-30 |website=pogodaiklimat |language=Орос |script-title=ru:КЛИМАТ САРАТОВА |trans-title=Саратовын цаг агаар |archive-date=2023-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208191435/http://www.pogodaiklimat.ru/climate.php?id=34178 |url-status=live }}</ref> | source 2 = worldweather.wmo.int<ref name="World Meteorological Organization">{{cite web |url=https://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=915 |title=Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага |access-date=2026-05-30 |language=Англи |archive-date=2022-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208011425/https://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=915 |url-status=live }}</ref> | date = 2022-06-17 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Saratov|Саратов}} * [http://www.saratov.ru/ Саратов хотын зургийн цомог (оросоор)] * [http://www.saratovmer.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references/> {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Ижил мөрний суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Саратов мужийн суурин]] [[Ангилал:Саратов| ]] [[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]] 2itjfhp5fss37fzhqdhkng88yunjpo7 0 29611 857544 843812 2026-05-30T22:02:48Z Enkhsaihan2005 64429 857544 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Краснодарын хязгаарын хот}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Краснодар | ru_name = | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Krasnodar teatr.jpg | caption1 = Театрын талбай | image2 = Tsentralnyy okrug, Krasnodar, Krasnodarskiy kray, Russia - panoramio (49).jpg | caption2 = [[Краснодар-1 төмөр замын өртөө|Төмөр замын өртөө]] | image3 = Obelisk Krasnodar 01.jpg | caption3 = Обелиск | image4 = Медакадемия Краснодар Russia.JPG | caption4 = Анагаах ухааны академи | image5 = Karasun Krasnodar 001.jpg | caption5 = Покровскийн цөөрөм | image6 = Парк Краснодар (Парк Галицкого).jpg | caption6 = Краснодарын цэцэрлэгт хүрээлэн | color = white }} | image_caption = | image_map = | pushpin_map = Орос Краснодарын хязгаар#Европын Орос#Хар тэнгис | map_caption = | coordinates = {{coord|45|02|N|38|58|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Krasnodar.svg | flag_caption = | image_coa = Coat of arms of Krasnodar (Krasnodar Krai).jpg | coa_caption = | anthem = | anthem_ref = | holiday = 9-р сарын сүүлийн амралтын өдөр | holiday_ref = <ref name="HolidayFoundation" /> <!-- administrative status --> | federal_subject = [[краснодарын хязгаар]] | federal_subject_ref = <ref name="FSAC">Charter of Krasnodar Krai, Article&nbsp;13</ref> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Краснодар [[Холбооны субъектийн чанартай хот|хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref1481" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Краснодарын хязгаар | adm_ctr_of1_ref = <ref name="FSAC" /> | adm_ctr_of2 = Краснодар хот | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref1481" /> | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref1481" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Краснодар хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref751"/> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Краснодар хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref751"/> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = | leader_name = Евгений Наумов<ref>{{Cite web|url=https://generico.ru/2022/11/10/vice-governor-of-kuban-naumov-became-mayor-of-krasnodar/|title=Vice Governor of Kuban Naumov became mayor of Krasnodar|website=generico.ru|date=2022-11-10}}</ref> | leader_name_ref = | representative_body = [[Хотын дум]] | representative_body_ref = | elevation_m = | area_km2 = | area_km2_ref = | pop_2010census = 744995 | pop_2010census_rank = 16-д | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = 1099344 | pop_latest_date = 2021 | pop_latest_ref = <ref name="Census20202021" /> | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1 сарын&nbsp;12, 1794 | established_title = | established_date_ref = <ref name="HolidayFoundation" /> | current_cat_date = 1867 | current_cat_date_ref = <ref name="gr" /> | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = {{hidden|List|350000–350005, 350007, 350010–350012, 350014–350016, 350018–350020, 350033, 350035, 350038–350040, 350042, 350044, 350047, 350049, 350051, 350058, 350059, 350061–350067, 350072, 350075, 350078, 350080, 350086–350090, 350500, 350880, 350890, 350899–350901, 350910–350912, 350931, 350960, 350961, 350963–350965, 350991–350999}} | postal_codes_ref = | dialing_codes = 861 | dialing_codes_ref = | website = http://www.krd.ru }} '''Краснодар''' [[ОХУ]]-ын [[Краснодарын хязгаар]]ын [[төв]], 1,154,885<ref>{{cite web|url=https://citypopulation.de/en/russia/gorodkrasnodar/|title=Krasnodar City|accessdate=2025-12-25|work=citypopulation.de}}</ref> [[хүн]]тэй, улсынхаа [[ОХУ-ын 50 том хот|10-р том]] [[хот]]. == Түүх == === Екатеринодар хотын үүсэл === Кранодар хотыг 1793 онд Екатеринодар хэмээх нэрийн дор [[Кубанийн казакууд|Хар тэнгисийн казакууд]] [[Захарий Чепега|Атаман Захарий Чепега]]гийн удирдлагаар эхний ээлжинд бэхлэлтийн хот болгон байгуулжээ. Энэ бэхлэлт нь Екатеринадор буюу „Катаринагийн бэлэг“ нэрийг авсан ба энэ нь [[II Екатерина]] хатан Кубанийн казакуудад тус газрыг хүлээлгэн өгснөөс үүдэлтэй аж. 19-р зууны сүүлээр тус хотын хүн амын 38 % нь [[украин хэл]]тэн байв ([[Орос хэл|Оросын]] [[Бага Орос|бага орос]] аялга хэмээн үздэг байх үед; 53 % [[Их Орос|их оросоор]]; нийт [[Кубань (бүс нутаг)|Кубанийн нутаг дэвсгэрт]] 47 % нь украинаар, 43 % нь оросоор ярьж байсан нь оросуудаас их байсныг илтгэнэ).<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=418 Volkszählung 1897: Muttersprachen der Einwohner der Stadt Jekaterinodar] (russisch)</ref><ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=414 Volkszählung 1897: Muttersprachen der Einwohner des Kuban-Gebietes] (russisch)</ref> Үүнээс хойш [[оросууд]]ын улсынхаа өөр хэсгүүдээс шилжин ирж суурьших хөдөлгөөн болон [[украинчууд]]ын [[Уусалт (нийгэм)|уусалт]] зэргийн хүчин зүйлүүдээс шалтгаалан украинчуудын тоо багасч эхлэв. 1926 онд Краснодарын оршин суугчдын 30 % нь [[украин]] угсаатан байсан<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=865 Volkszählung 1926: Ethnische Zusammensetzung der Stadtbevölkerung des Okrugs Kuban] (russisch)</ref> бол 1959 он гэхэд энэ хотын нийт хүн амын дөнгөж 5 % болсон байв.<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59_gs.php?reg=2 Volkszählung 1959: Verteilung der Einwohner der Region Krasnodar nach Geschlecht, Stadt- und Landbevölkerung und Ethnien] (russisch)</ref> Энэхүү үйл явц үргэлжилсээр 2010 он гэхэд энэ бүс нутгийн хүн амын ердөө 0,4 % нь украин гаралтай оршин суугчид байв.<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-09.pdf Volkszählung 2010: Zahlreichste Ethnien nach Muttersprache und Föderationssubjekt] (S. 258 (19); russisch)</ref> Екатеринадор нь байгуулагдсаныхаа дараа хар тэнгисийн казакуудын түшиц газар болсон ба 1860 онд Кубань бүс нутгийн нийслэл болов. 1867 онд Екатеринадор нь хотын эрх авчээ. Хүн амын дийлэнх нь газар тариалан эрхлэгчид байв. 19-р зууны сүүлээр төмөр замтай холбогдсоноор хот тэлж, тээвэр ба худалдааны ялангуяа тамхи, талх, арьс ширний худалдааны төв болов. 1897 онд Краснодар 66.000 оршин суугчтай байсан бол 1913 он гэхэд энэ тоо 100.000 давсан байлаа.<ref>http://www.mojgorod.ru/krasnod_kraj/krasnodar/</ref> === Краснодар нэрийн хувирал === 1920 онд [[Улаан арми|Улаан Арми]] хотыг эзлэв. Зөвлөлтүүд хотыг эзэлсэн даруйдаа ''Краснодар'' хэмээн нэрийг нь өөрчлөв. 1920-1930-аад оны үед голчлон газар тариалан эрхэлж байсан хот аж үйлдвэржиж эхэлсэн ба металл боловсруулалт, газрын тосны олборлолт болон боловсруулалтын салбар луу илүүтэй хөгжив. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр Краснодар хот Германы [[Вермахт]]ын [[Армийн групп А]]-д 1942 оны наймдугаар сарын 9-нд эзлэгдэв. 1943 оны хоёрдугаар сарын 12-нд Улаан арми хотыг буцаан авчээ. Краснодарын төлөөх тулалдаанаар хот ихээхэн сүйрэлд автсан ч, дайны дараа маш хурдан сэргээн босгосон ба 1970-аад он гэхэд хотын оршин суугчдын тоо 500,000 давсан байна. === Хүн амын өсөлт === {| class="wikitable" ! Он ! Хүн ам |- | 1897 || align="right" | 65.606 |- | 1939 || align="right" | 203.806 |- | 1959 || align="right" | 313.110 |- | 1970 || align="right" | 464.147 |- | 1979 || align="right" | 560.438 |- | 1989 || align="right" | 620.516 |- | 2002 || align="right" | 646.175 |- | 2010 || align="right" | 744.995 |- | 2015 || align="right" | 829.677<ref name="bevoelkerung2015">{{Cite web |url=http://krsdstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/krsdstat/ru/news/rss/487e5a0047f0b4e5b6f6b6ed3bc4492f |title=Archive copy |access-date=2020-05-23 |archive-date=2017-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170531113835/http://krsdstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/krsdstat/ru/news/rss/487e5a0047f0b4e5b6f6b6ed3bc4492f |url-status=dead }}</ref> |- | 2025 || align="right" | 1.154.885 |} <small>''Тайлбар:'' Хүн амын тооллогын мэдээ</small> == Газар зүй == Краснодар нь [[Москва]]гаас өмнө зүгт 1200&nbsp;километрийн зайд яг 45 дугаар өргөрөг дээр ([[Крымын хойг]]той адил) [[Хар тэнгис]] ба [[Каспийн тэнгис]]ийн хооронд оршдог. Хотын өмнөд хил нь [[Кубань мөрөн|Кубань мөрнөөр]] хязгаарлагдана. Краснодарын хотын өмнөд хэсгээр оросын бүрэлдэхүүнд багтах өөртөө засах улс болох [[Адыгей|Бүгд Найрамдах Адыгей Улсын]] хил бий. Мөн түүнчлэн хотын өмнө талд бас дөрвөн том хиймэл нуур бас байдаг. [[Хар тэнгис]]тэй агаарын шугамын зайгаар бол 85&nbsp;км алслагдсан. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт|location = Краснодар (1991–2020, туйлын үе 1881–одоо) | collapsed = | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 20.8 | Feb record high C = 23.1 | Mar record high C = 29.9 | Apr record high C = 34.7 | May record high C = 35.1 | Jun record high C = 39.3 | Jul record high C = 40.7 | Aug record high C = 40.0 | Sep record high C = 38.5 | Oct record high C = 33.9 | Nov record high C = 28.5 | Dec record high C = 23.0 | year record high C = 40.7 | Jan high C = 4.5 | Feb high C = 6.7 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 18.6 | May high C = 23.9 | Jun high C = 28.2 | Jul high C = 31.1 | Aug high C = 31.4 | Sep high C = 25.6 | Oct high C = 19.0 | Nov high C = 11.2 | Dec high C = 6.4 | year high C = 18.2 | Jan mean C = 0.8 | Feb mean C = 1.9 | Mar mean C = 6.5 | Apr mean C = 12.4 | May mean C = 17.9 | Jun mean C = 22.2 | Jul mean C = 24.9 | Aug mean C = 24.7 | Sep mean C = 19.2 | Oct mean C = 12.9 | Nov mean C = 6.3 | Dec mean C = 2.4 | year mean C = 12.7 | Jan low C = -1.9 | Feb low C = -1.5 | Mar low C = 2.7 | Apr low C = 7.4 | May low C = 12.9 | Jun low C = 17.0 | Jul low C = 19.4 | Aug low C = 18.9 | Sep low C = 13.8 | Oct low C = 8.4 | Nov low C = 2.9 | Dec low C = -0.4 | year low C = 8.3 | Jan record low C = -32.9 | Feb record low C = -29.8 | Mar record low C = -25.5 | Apr record low C = -5.6 | May record low C = -1.2 | Jun record low C = 4.2 | Jul record low C = 9.5 | Aug record low C = 3.9 | Sep record low C = -2.2 | Oct record low C = -9.9 | Nov record low C = -20.4 | Dec record low C = -27.6 | year record low C = -32.9 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 65 | Feb precipitation mm = 53 | Mar precipitation mm = 65 | Apr precipitation mm = 49 | May precipitation mm = 65 | Jun precipitation mm = 80 | Jul precipitation mm = 66 | Aug precipitation mm = 41 | Sep precipitation mm = 51 | Oct precipitation mm = 61 | Nov precipitation mm = 66 | Dec precipitation mm = 69 | year precipitation mm = 731 | Jan snow depth cm = 3 | Feb snow depth cm = 4 | Mar snow depth cm = 1 | Apr snow depth cm = 0 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 0 | Nov snow depth cm = 1 | Dec snow depth cm = 2 | year snow depth cm = 4 | Jan rain days = 13 | Feb rain days = 11 | Mar rain days = 14 | Apr rain days = 15 | May rain days = 14 | Jun rain days = 14 | Jul rain days = 10 | Aug rain days = 8 | Sep rain days = 10 | Oct rain days = 12 | Nov rain days = 14 | Dec rain days = 15 | year rain days = 150 | Jan snow days = 11 | Feb snow days = 10 | Mar snow days = 6 | Apr snow days = 0.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 3 | Dec snow days = 9 | year snow days = 39 | Jan humidity = 81 | Feb humidity = 76 | Mar humidity = 72 | Apr humidity = 66 | May humidity = 66 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 68 | Oct humidity = 75 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 82 | year humidity = 72 | Jan sun = 71 | Feb sun = 84 | Mar sun = 136 | Apr sun = 181 | May sun = 247 | Jun sun = 277 | Jul sun = 303 | Aug sun = 286 | Sep sun = 238 | Oct sun = 173 | Nov sun = 88 | Dec sun = 55 | year sun = 2139 | source 1 = Погода и Климат<ref name="Pogoda i Klimat">{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/34927.htm|title= Climate Krasnodar|access-date=2026-05-30|publisher=Pogoda.ru.net}}</ref> |source 2 = [[NOAA]] (нар, 1961–1990)<ref name="NOAA">{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/RE/34929.TXT|title= KRASNODAR 1961–1990|access-date=2026-05-30|publisher=NOAA}}</ref> }} == Зургийн цомог == <gallery> Kuban River in Krasnodar city. Water-carriage.jpg Кинотеатр Аврора.jpg Кафедральный собор*.jpg Ныне - палата, Краснодар Russia 03.JPG Здание гостиницы централь 03.JPG Kuban River in Krasnodar city. Water-carriage.jpg Угол Постовой (Тельмана) и Красной.jpg Karasun Krasnodar 001.jpg Александровская триумфальная арка в Краснодаре.jpg Конторское здание 10.JPG Kuban River in Krasnodar city. Water-carriage. Residential area.jpg Красная ул., 13, Советская ул., 44 7.jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Krasnodar}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20201218140648/http://www.krd.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references /> {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Краснодарын хязгаарын суурин]] [[Ангилал:Краснодар| ]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:1793 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Саятан хот]] 6t4m7hnss4j90vco3ddbvw26ow799qb 857545 857544 2026-05-30T22:03:14Z Enkhsaihan2005 64429 857545 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Краснодарын хязгаарын хот}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Краснодар | ru_name = | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Krasnodar teatr.jpg | caption1 = Театрын талбай | image2 = Tsentralnyy okrug, Krasnodar, Krasnodarskiy kray, Russia - panoramio (49).jpg | caption2 = [[Краснодар-1 төмөр замын өртөө|Төмөр замын өртөө]] | image3 = Obelisk Krasnodar 01.jpg | caption3 = Обелиск | image4 = Медакадемия Краснодар Russia.JPG | caption4 = Анагаах ухааны академи | image5 = Karasun Krasnodar 001.jpg | caption5 = Покровскийн цөөрөм | image6 = Парк Краснодар (Парк Галицкого).jpg | caption6 = Краснодарын цэцэрлэгт хүрээлэн | color = white }} | image_caption = | image_map = | pushpin_map = Орос Краснодарын хязгаар#Европын Орос#Хар тэнгис | map_caption = | coordinates = {{coord|45|02|N|38|58|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Krasnodar.svg | flag_caption = | image_coa = Coat of arms of Krasnodar (Krasnodar Krai).jpg | coa_caption = | anthem = | anthem_ref = | holiday = 9-р сарын сүүлийн амралтын өдөр | holiday_ref = <ref name="HolidayFoundation" /> <!-- administrative status --> | federal_subject = [[краснодарын хязгаар]] | federal_subject_ref = <ref name="FSAC">Charter of Krasnodar Krai, Article&nbsp;13</ref> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Краснодар [[Холбооны субъектийн чанартай хот|хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref1481" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Краснодарын хязгаар | adm_ctr_of1_ref = <ref name="FSAC" /> | adm_ctr_of2 = Краснодар хот | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref1481" /> | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref1481" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Краснодар хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref751"/> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Краснодар хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref751"/> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = | leader_name = Евгений Наумов<ref>{{Cite web|url=https://generico.ru/2022/11/10/vice-governor-of-kuban-naumov-became-mayor-of-krasnodar/|title=Vice Governor of Kuban Naumov became mayor of Krasnodar|website=generico.ru|date=2022-11-10}}</ref> | leader_name_ref = | representative_body = [[Хотын дум]] | representative_body_ref = | elevation_m = | area_km2 = | area_km2_ref = | pop_2010census = 744995 | pop_2010census_rank = 16-д | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = 1099344 | pop_latest_date = 2021 | pop_latest_ref = <ref name="Census20202021" /> | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1 сарын&nbsp;12, 1794 | established_title = | established_date_ref = <ref name="HolidayFoundation" /> | current_cat_date = 1867 | current_cat_date_ref = <ref name="gr" /> | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = {{hidden|List|350000–350005, 350007, 350010–350012, 350014–350016, 350018–350020, 350033, 350035, 350038–350040, 350042, 350044, 350047, 350049, 350051, 350058, 350059, 350061–350067, 350072, 350075, 350078, 350080, 350086–350090, 350500, 350880, 350890, 350899–350901, 350910–350912, 350931, 350960, 350961, 350963–350965, 350991–350999}} | postal_codes_ref = | dialing_codes = 861 | dialing_codes_ref = | website = http://www.krd.ru }} '''Краснодар''' [[ОХУ]]-ын [[Краснодарын хязгаар]]ын [[төв]], 1,154,885<ref>{{cite web|url=https://citypopulation.de/en/russia/gorodkrasnodar/|title=Krasnodar City|accessdate=2025-12-25|work=citypopulation.de}}</ref> [[хүн]]тэй, улсынхаа [[ОХУ-ын 50 том хот|10-р том]] [[хот]]. == Түүх == === Екатеринодар хотын үүсэл === Кранодар хотыг 1793 онд Екатеринодар хэмээх нэрийн дор [[Кубанийн казакууд|Хар тэнгисийн казакууд]] [[Захарий Чепега|Атаман Захарий Чепега]]гийн удирдлагаар эхний ээлжинд бэхлэлтийн хот болгон байгуулжээ. Энэ бэхлэлт нь Екатеринадор буюу „Катаринагийн бэлэг“ нэрийг авсан ба энэ нь [[II Екатерина]] хатан Кубанийн казакуудад тус газрыг хүлээлгэн өгснөөс үүдэлтэй аж. 19-р зууны сүүлээр тус хотын хүн амын 38 % нь [[украин хэл]]тэн байв ([[Орос хэл|Оросын]] [[Бага Орос|бага орос]] аялга хэмээн үздэг байх үед; 53 % [[Их Орос|их оросоор]]; нийт [[Кубань (бүс нутаг)|Кубанийн нутаг дэвсгэрт]] 47 % нь украинаар, 43 % нь оросоор ярьж байсан нь оросуудаас их байсныг илтгэнэ).<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=418 Volkszählung 1897: Muttersprachen der Einwohner der Stadt Jekaterinodar] (russisch)</ref><ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=414 Volkszählung 1897: Muttersprachen der Einwohner des Kuban-Gebietes] (russisch)</ref> Үүнээс хойш [[оросууд]]ын улсынхаа өөр хэсгүүдээс шилжин ирж суурьших хөдөлгөөн болон [[украинчууд]]ын [[Уусалт (нийгэм)|уусалт]] зэргийн хүчин зүйлүүдээс шалтгаалан украинчуудын тоо багасч эхлэв. 1926 онд Краснодарын оршин суугчдын 30 % нь [[украин]] угсаатан байсан<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=865 Volkszählung 1926: Ethnische Zusammensetzung der Stadtbevölkerung des Okrugs Kuban] (russisch)</ref> бол 1959 он гэхэд энэ хотын нийт хүн амын дөнгөж 5 % болсон байв.<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59_gs.php?reg=2 Volkszählung 1959: Verteilung der Einwohner der Region Krasnodar nach Geschlecht, Stadt- und Landbevölkerung und Ethnien] (russisch)</ref> Энэхүү үйл явц үргэлжилсээр 2010 он гэхэд энэ бүс нутгийн хүн амын ердөө 0,4 % нь украин гаралтай оршин суугчид байв.<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-09.pdf Volkszählung 2010: Zahlreichste Ethnien nach Muttersprache und Föderationssubjekt] (S. 258 (19); russisch)</ref> Екатеринадор нь байгуулагдсаныхаа дараа хар тэнгисийн казакуудын түшиц газар болсон ба 1860 онд Кубань бүс нутгийн нийслэл болов. 1867 онд Екатеринадор нь хотын эрх авчээ. Хүн амын дийлэнх нь газар тариалан эрхлэгчид байв. 19-р зууны сүүлээр төмөр замтай холбогдсоноор хот тэлж, тээвэр ба худалдааны ялангуяа тамхи, талх, арьс ширний худалдааны төв болов. 1897 онд Краснодар 66.000 оршин суугчтай байсан бол 1913 он гэхэд энэ тоо 100.000 давсан байлаа.<ref>http://www.mojgorod.ru/krasnod_kraj/krasnodar/</ref> === Краснодар нэрийн хувирал === 1920 онд [[Улаан арми|Улаан Арми]] хотыг эзлэв. Зөвлөлтүүд хотыг эзэлсэн даруйдаа ''Краснодар'' хэмээн нэрийг нь өөрчлөв. 1920-1930-аад оны үед голчлон газар тариалан эрхэлж байсан хот аж үйлдвэржиж эхэлсэн ба металл боловсруулалт, газрын тосны олборлолт болон боловсруулалтын салбар луу илүүтэй хөгжив. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр Краснодар хот Германы [[Вермахт]]ын [[Армийн групп А]]-д 1942 оны наймдугаар сарын 9-нд эзлэгдэв. 1943 оны хоёрдугаар сарын 12-нд Улаан арми хотыг буцаан авчээ. Краснодарын төлөөх тулалдаанаар хот ихээхэн сүйрэлд автсан ч, дайны дараа маш хурдан сэргээн босгосон ба 1970-аад он гэхэд хотын оршин суугчдын тоо 500,000 давсан байна. === Хүн амын өсөлт === {| class="wikitable" ! Он ! Хүн ам |- | 1897 || align="right" | 65.606 |- | 1939 || align="right" | 203.806 |- | 1959 || align="right" | 313.110 |- | 1970 || align="right" | 464.147 |- | 1979 || align="right" | 560.438 |- | 1989 || align="right" | 620.516 |- | 2002 || align="right" | 646.175 |- | 2010 || align="right" | 744.995 |- | 2015 || align="right" | 829.677<ref name="bevoelkerung2015">{{Cite web |url=http://krsdstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/krsdstat/ru/news/rss/487e5a0047f0b4e5b6f6b6ed3bc4492f |title=Archive copy |access-date=2020-05-23 |archive-date=2017-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170531113835/http://krsdstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/krsdstat/ru/news/rss/487e5a0047f0b4e5b6f6b6ed3bc4492f |url-status=dead }}</ref> |- | 2025 || align="right" | 1.154.885 |} <small>''Тайлбар:'' Хүн амын тооллогын мэдээ</small> == Газар зүй == Краснодар нь [[Москва]]гаас өмнө зүгт 1200&nbsp;километрийн зайд яг 45 дугаар өргөрөг дээр ([[Крымын хойг]]той адил) [[Хар тэнгис]] ба [[Каспийн тэнгис]]ийн хооронд оршдог. Хотын өмнөд хил нь [[Кубань мөрөн|Кубань мөрнөөр]] хязгаарлагдана. Краснодарын хотын өмнөд хэсгээр оросын бүрэлдэхүүнд багтах өөртөө засах улс болох [[Адыгей|Бүгд Найрамдах Адыгей Улсын]] хил бий. Мөн түүнчлэн хотын өмнө талд бас дөрвөн том хиймэл нуур бас байдаг. [[Хар тэнгис]]тэй агаарын шугамын зайгаар бол 85&nbsp;км алслагдсан. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт|location = Краснодар (1991–2020, туйлын үе 1881–одоо) | collapsed = | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 20.8 | Feb record high C = 23.1 | Mar record high C = 29.9 | Apr record high C = 34.7 | May record high C = 35.1 | Jun record high C = 39.3 | Jul record high C = 40.7 | Aug record high C = 40.0 | Sep record high C = 38.5 | Oct record high C = 33.9 | Nov record high C = 28.5 | Dec record high C = 23.0 | year record high C = 40.7 | Jan high C = 4.5 | Feb high C = 6.7 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 18.6 | May high C = 23.9 | Jun high C = 28.2 | Jul high C = 31.1 | Aug high C = 31.4 | Sep high C = 25.6 | Oct high C = 19.0 | Nov high C = 11.2 | Dec high C = 6.4 | year high C = 18.2 | Jan mean C = 0.8 | Feb mean C = 1.9 | Mar mean C = 6.5 | Apr mean C = 12.4 | May mean C = 17.9 | Jun mean C = 22.2 | Jul mean C = 24.9 | Aug mean C = 24.7 | Sep mean C = 19.2 | Oct mean C = 12.9 | Nov mean C = 6.3 | Dec mean C = 2.4 | year mean C = 12.7 | Jan low C = -1.9 | Feb low C = -1.5 | Mar low C = 2.7 | Apr low C = 7.4 | May low C = 12.9 | Jun low C = 17.0 | Jul low C = 19.4 | Aug low C = 18.9 | Sep low C = 13.8 | Oct low C = 8.4 | Nov low C = 2.9 | Dec low C = -0.4 | year low C = 8.3 | Jan record low C = -32.9 | Feb record low C = -29.8 | Mar record low C = -25.5 | Apr record low C = -5.6 | May record low C = -1.2 | Jun record low C = 4.2 | Jul record low C = 9.5 | Aug record low C = 3.9 | Sep record low C = -2.2 | Oct record low C = -9.9 | Nov record low C = -20.4 | Dec record low C = -27.6 | year record low C = -32.9 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 65 | Feb precipitation mm = 53 | Mar precipitation mm = 65 | Apr precipitation mm = 49 | May precipitation mm = 65 | Jun precipitation mm = 80 | Jul precipitation mm = 66 | Aug precipitation mm = 41 | Sep precipitation mm = 51 | Oct precipitation mm = 61 | Nov precipitation mm = 66 | Dec precipitation mm = 69 | year precipitation mm = 731 | Jan snow depth cm = 3 | Feb snow depth cm = 4 | Mar snow depth cm = 1 | Apr snow depth cm = 0 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 0 | Nov snow depth cm = 1 | Dec snow depth cm = 2 | year snow depth cm = 4 | Jan rain days = 13 | Feb rain days = 11 | Mar rain days = 14 | Apr rain days = 15 | May rain days = 14 | Jun rain days = 14 | Jul rain days = 10 | Aug rain days = 8 | Sep rain days = 10 | Oct rain days = 12 | Nov rain days = 14 | Dec rain days = 15 | year rain days = 150 | Jan snow days = 11 | Feb snow days = 10 | Mar snow days = 6 | Apr snow days = 0.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 3 | Dec snow days = 9 | year snow days = 39 | Jan humidity = 81 | Feb humidity = 76 | Mar humidity = 72 | Apr humidity = 66 | May humidity = 66 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 68 | Oct humidity = 75 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 82 | year humidity = 72 | Jan sun = 71 | Feb sun = 84 | Mar sun = 136 | Apr sun = 181 | May sun = 247 | Jun sun = 277 | Jul sun = 303 | Aug sun = 286 | Sep sun = 238 | Oct sun = 173 | Nov sun = 88 | Dec sun = 55 | year sun = 2139 | source 1 = Погода и Климат<ref name="Pogoda i Klimat">{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/34927.htm|title= Climate Krasnodar|access-date=2026-05-30|publisher=Pogoda.ru.net}}</ref> |source 2 = [[NOAA]] (нар, 1961–1990)<ref name="NOAA">{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/RE/34929.TXT|title= KRASNODAR 1961–1990|access-date=2026-05-30|publisher=NOAA}}</ref> }} == Зургийн цомог == <gallery> Kuban River in Krasnodar city. Water-carriage.jpg Кинотеатр Аврора.jpg Кафедральный собор*.jpg Ныне - палата, Краснодар Russia 03.JPG Здание гостиницы централь 03.JPG Kuban River in Krasnodar city. Water-carriage.jpg Угол Постовой (Тельмана) и Красной.jpg Karasun Krasnodar 001.jpg Александровская триумфальная арка в Краснодаре.jpg Конторское здание 10.JPG Kuban River in Krasnodar city. Water-carriage. Residential area.jpg Красная ул., 13, Советская ул., 44 7.jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Krasnodar}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20201218140648/http://www.krd.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references /> {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Краснодарын хязгаарын суурин]] [[Ангилал:Краснодар| ]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:1793 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Саятан хот]] fh5j5vb81vmwmpre387d4utxpstdogi 0 29664 857546 810708 2026-05-30T22:10:07Z Enkhsaihan2005 64429 857546 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Иллиной мужийн хамгийн том хот}} {{Энэ гарчиг|АНУ-ын хотын тухай|утгыг}} {{Инфобокс суурин | name = Чикаго | native_name = Chicago | settlement_type = [[Иллинойн хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 290 | caption_align = center | image1 = Chicago Skyline in September 2023 (cropped).jpg | caption1 = Чикагогийн хотын төв | image2 = Chicago River ferry.jpg | caption2 = [[Чикаго гол]] | image3 = Pink Line at State & Lake.jpg | caption3 = [[Чикакогийн метро|"L" галт тэрэг]] | image4 = Wrigley Field in line with home plate.jpg | caption4 = [[Ригли талбай]] | image5 = Navy_Pier_NW.jpg | caption5 = [[Неви Пир]] | image6 = Art Institute of Chicago (51575570710).jpg | caption6 = [[Чикагогийн урлагийн институт]] | image7 = Buckingham Fountain in Chicago, USA.jpg | caption7 = [[Букингемийн усан оргилуур]] }} | image_flag = Flag of Chicago, Illinois.svg | flag_size = 110 | flag_link = Чикакогийн далбаа | image_seal = Seal of Chicago, Illinois.svg | seal_size = 90 | image_blank_emblem = Logo of Chicago, Illinois.svg | blank_emblem_type = Лого | nickname = [[Салхитай хот (хоч)|Салхитай хот]] болон [[Чикагогийн хоч|бусад]] | etymology = {{lang-mia|shikaakwa}} ({{gloss|[[зэрлэг сонгино]]}} эсвэл {{gloss|зэрлэг саримс}}) | motto = {{lang-la|Urbs in Horto}} (Цэцэрлэгт хот) | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | pushpin_map = Иллиной#АНУ | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|41|52|55|N|87|37|40|W|region:US-IL_type:city(2,746,000)|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = <ref name="gnis"/> | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Иллинойн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name1 = {{flag|Иллиной}} | subdivision_name2 = [[Күүк тойрог, Иллиной|Күүк]] болон [[ДүПэйж тойрог, Иллиной|ДүПэйж]] | established_title = Суурьшсан | established_date = {{start date and age|1780}} | established_title1 = [[Хотын корпораци|Нэгтгэсэн]] (суурин) | established_date1 = {{start date and age|1833|08|12|mf=y}} | established_title2 = [[Хотын корпораци|Нэгтгэсэн]] (хот) | established_date2 = {{start date and age|1837|03|04|mf=y}} | founder = [[Жан Батист Пуэн дю Сабль]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | governing_body = [[Чикаго хотын зөвлөл]] | leader_title = [[Чикагогийн хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Брэндон Жонсон]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) | leader_title1 = [[Чикаго хотын нярав|Хотын нярав]] | leader_name1 = [[Мелисса Коньярс|Мелисса Коньярс-Эрвин]] (АН) | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="CenPopGazetteer2020">{{cite web |title=2020 U.S. Gazetteer Files |url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_17.txt |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-10 |archive-date=2022-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315130646/https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_17.txt |url-status=live }}</ref> | area_total_sq_mi = 234.53 | area_total_km2 = 607.44 | area_land_sq_mi = 227.73 | area_land_km2 = 589.82 | area_water_sq_mi = 6.80 | area_water_km2 = 17.62 | elevation_footnotes = <ref name="gnis">{{Cite GNIS|428803|City of Chicago}}</ref> ''(дундаж)'' | elevation_m = | elevation_ft = 597.18 | elevation_min_m = 176 | elevation_min_ft = 578 | elevation_max_footnotes = <br />''– Цэнхэр арлын ойролцоо'' | elevation_min_footnotes = <br />''– Мичиган нуур дээр'' | population_total = 2746388 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_footnotes = <ref name="Quickfacts">{{cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/chicagocityillinois/PST045222|title=QuickFacts: Chicago city, Illinois|website=census.gov|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-10|archive-date=2023-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218043241/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/chicagocityillinois/PST045222|url-status=live}}</ref> | population_est = 2731585 | pop_est_as_of = 2025 | pop_est_footnotes = <ref name="Quickfacts" /> | population_rank = {{ubl| Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|5-т]]|АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|3-т]]|Иллинойд [[Иллинойн хотын жагсаалт|1-т]]}} | population_density_sq_mi = 12059.84 | population_density_km2 = 4656.33 | population_urban_footnotes = <ref name="urban area">{{cite web|url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|title=List of 2020 Census Urban Areas|website=census.gov|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-10|archive-date=2023-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114022812/https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|url-status=live}}</ref> | population_urban = 8,671,746 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|3-т]]) | population_density_urban_km2 = 1,432.1 | population_density_urban_sq_mi = 3,709.2 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-10 |archive-date=2021-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824081449/https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |url-status=live }}</ref> | population_metro = 9408576 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|3-т]]) | population_demonym = [[Чигагочууд]] | population_note = | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = 606xx, 607xx, 608xx | area_code = [[Бүс нутгийн код 312|312]], [[Бүс нутгийн код 773|773]], [[Бүс нутгийн код 872|872]] | area_code_type = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]] | website = {{URL|chicago.gov}} | footnotes = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title=Total Gross Domestic Product for Chicago-Naperville-Elgin, IL-IN-WI (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP16980|website=fred.stlouisfed.org}}</ref> |demographics2_title1 = Чикаго (ХБСБ) |demographics2_info1 = $923.120 тэрбум (2022) | elevation_max_m = | elevation_max_ft = 672 | timezone1 = [[Төв цагийн бүс|ТЦБ]] | utc_offset = −06:00 | timezone_DST = [[Төвийн зуны цаг|ТЗЦ]] | utc_offset_DST = −05:00 | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС]] код | blank_info = {{FIPS|17|14000}} | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 0428803 }} '''Чикаго''' хот нь [[АНУ]]-ын [[Иллиной]] муж улсын хамгийн олон хүн амтай хот бөгөөд АНУ-даа 2019 оны байдлаар 2,716,450 (дагуул хотуудтайгаа нийлээд 10 сая орчим) байнгын оршин суугч иргэдийн тоогоороо 3 дахь том хот юм. Даяарчлал ба Дэлхийн хотууд судалгааны төвөөс гаргасан үзүүлэлтээр дэлхийн 7 дахь том хотоор 2012 онд шалгарсан. Дэлхийн хоёрдогч хүчин чадал бүхий [[О'Хэйр олон улсын нисэх буудал]] Чикаго хотод харьяалагдах ба [[2008]] онд уг хот 45.6 сая гадаадын болон дотоодын зочид жуулчдыг хүлээн авсан байдаг. Хотыг "Chi-city" (Чи-хот), "Windy city" (Салхит хот), "Second city" (Хоёрдогч хот) гэх мэтээр нэрлэх нь түгээмэл байдаг. (Чикаго хотыг англиар ''Шикаго гэж дууддаг''). Мичиган нуурын баруун эрэг дээрх уг суурин 1833 онд газрын зураг дээр 350 хүн амтай тосгон байсан бөгөөд 1837 онд хотын статустай болжээ. 1871 оны 10 дугаар сарын 8-10-ны хооронд "Их гал түймэр" (The Great Fire) болж хот их сүудэж олон зуун хүн нас барсан боловч "Их гал түймэр"-ийн дараа хот эрчимтэй хөгжиж өргөжсөн байна. 1890 онд Чикаго хот Нью-Йоркийн дараа 1,1 сая хүн амтай АНУ-ын хоёр дахь том хот болж байжээ. Чикаго бол олон улсын санхүү, соёл урлаг, худалдааны бөгөөд аж үйлдвэр, боловсрол, технологи, тээврийн төв юм. Энд Boeing, Kraft Heinz, McDonald’s, Sears и Walgreens компаниудын төв байр байралдаг байна. ==Нэрийн гарал үүсэл== Нэр нь «Чекагоу» (''Checagou'') гэх үгнээс гаралтай бөгөөд [[Потаватоми]]-[[Индианчууд (Хойд Америк)|Индианчууд]] уг нутгийг ийнхүү нэрийддэг байгаад сүүлд нь энэ газарт нь хот байгуулагджээ. Үүнээс гадна «зэрлэг сонгино» эсвэл «[[өмхий хүрэн]]»<ref>Michael McCafferty: [http://linguistlist.org/issues/12/12-3157.html ''Disc: „Chicago“ Etymology.''] In: [http://linguistlist.org/ ''LINGUIST List''], 21.&nbsp;Dezember 2001.</ref> гэх индиан гаралтай үгнүүдийн орчуулгууд байдаг ч эдгээр нь ихээхэн маргаантай. Чикагог аман ярианд ''the Windy City'' хэмээн нэрлэдэг. Энэхүү хоч нэрийг хамгийн анх 1858 онд хэвлэгдсэн ''«Чикаго Трибуне»'' сонингийн нэг өгүүлэлд дурдсан байдаг. Дараа нь ахиад 1876 онд өрсөлдөгч хот [[Цинциннати|Цинциннатитай]] холбоотойгоор хэрэглэгджээ. == Хүн ам == {| |- | style="vertical-align:top;" | {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF;" | Хүн амын тоо |- | 1830 || style="text-align:right;" | 100 |- | 1840 || style="text-align:right;" | 4.470 |- | 1850 || style="text-align:right;" | 29.963 |- | 1860 || style="text-align:right;" | 112.172 |- | 1870 || style="text-align:right;" | 298.977 |- | 1880 || style="text-align:right;" | 503.185 |- | 1890 || style="text-align:right;" | 1.099.850 |- | 1900 || style="text-align:right;" | 1.698.575 |- | 1910 || style="text-align:right;" | 2.185.283 |- | 1920 || style="text-align:right;" | 2.701.705 |- | 1930 || style="text-align:right;" | 3.376.438 |} | style="vertical-align:top;" | {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF;" | Хүн амын тоо |- | 1940 || style="text-align:right;" | 3.396.808 |- | 1950 || style="text-align:right;" | 3.620.962 |- | 1960 || style="text-align:right;" | 3.550.404 |- | 11970 || style="text-align:right;" | 3.366.957 |- | 1980 || style="text-align:right;" | 3.005.072 |- | 1990 || style="text-align:right;" | 2.783.726 |- | 2000 || style="text-align:right;" | 2.896.016 |- | 2005 || style="text-align:right;" | 2.842.518 |- | 2008 || style="text-align:right;" | 2.853.114 |- | 2010 || style="text-align:right;" | 2.695.598 |- | 2011 || style="text-align:right;" | 2.714.856 |} |} {{Том зураг|One Summer Night in the Windy City.jpg|700|Чикаго хотын шөнийн төрх, [[875 Норт Мичиган Авеню|Жон Ханкүк Төвөөс]]}} == Газар зүй == === Газар зүйн байшил === [[Иллиной|Иллиной Муж Улсын]] зүүн хойд хэсэгт оршдог. АНУ-ын хүн амын тооллогын товчооны мэдээгээр 606, 1 км² нутаг дэвсгэртэй. Үүний 2,94 %-ийг (17,8 километр квадрат) ус бүрхэнэ. [[Хойд Америк]]ийн таван том нуурын нэг болох [[Мичиган нуур]]т урьд нь [[Чикаго гол]] цутгадаг байв. Гэвч 1900 онд түүний урсгалыг өөрчилснөөр ундны усанд ашигладаг Мичиган нуурт биш харин [[Иллинойн усны суваг|Иллинойн усны сувгаар]] дамжин [[Иллиной гол]]д, цааш [[Миссисипи мөрөн]]д цутгадаг болжээ. === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Чикаго ([[Мидвэй олон улсын нисэх буудал]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1928–одоо |collapsed = {{{collapsed|}}} |single line = Y |Jan record high F = 67 |Feb record high F = 75 |Mar record high F = 86 |Apr record high F = 92 |May record high F = 102 |Jun record high F = 107 |Jul record high F = 109 |Aug record high F = 104 |Sep record high F = 102 |Oct record high F = 94 |Nov record high F = 81 |Dec record high F = 72 |year record high F = 109 |Jan avg record high F = 53.4 |Feb avg record high F = 57.9 |Mar avg record high F = 72.0 |Apr avg record high F = 81.5 |May avg record high F = 89.2 |Jun avg record high F = 93.9 |Jul avg record high F = 96.0 |Aug avg record high F = 94.2 |Sep avg record high F = 90.8 |Oct avg record high F = 82.8 |Nov avg record high F = 68.0 |Dec avg record high F = 57.5 |year avg record high F = 97.1 |Jan high F = 32.8 |Feb high F = 36.8 |Mar high F = 47.9 |Apr high F = 60.0 |May high F = 71.5 |Jun high F = 81.2 |Jul high F = 85.2 |Aug high F = 83.1 |Sep high F = 76.5 |Oct high F = 63.7 |Nov high F = 49.6 |Dec high F = 37.7 |year high F = 60.5 |Jan mean F = 26.2 |Feb mean F = 29.9 |Mar mean F = 39.9 |Apr mean F = 50.9 |May mean F = 61.9 |Jun mean F = 71.9 |Jul mean F = 76.7 |Aug mean F = 75.0 |Sep mean F = 67.8 |Oct mean F = 55.3 |Nov mean F = 42.4 |Dec mean F = 31.5 |year mean F = 52.4 |Jan low F = 19.5 |Feb low F = 22.9 |Mar low F = 32.0 |Apr low F = 41.7 |May low F = 52.4 |Jun low F = 62.7 |Jul low F = 68.1 |Aug low F = 66.9 |Sep low F = 59.2 |Oct low F = 46.8 |Nov low F = 35.2 |Dec low F = 25.3 |year low F = 44.4 |Jan avg record low F = −3.0 |Feb avg record low F = 3.4 |Mar avg record low F = 14.1 |Apr avg record low F = 28.2 |May avg record low F = 39.1 |Jun avg record low F = 49.3 |Jul avg record low F = 58.6 |Aug avg record low F = 57.6 |Sep avg record low F = 45.0 |Oct avg record low F = 31.8 |Nov avg record low F = 19.7 |Dec avg record low F = 5.3 |year avg record low F = −6.5 |Jan record low F = −25 |Feb record low F = −20 |Mar record low F = −7 |Apr record low F = 10 |May record low F = 28 |Jun record low F = 35 |Jul record low F = 46 |Aug record low F = 43 |Sep record low F = 29 |Oct record low F = 20 |Nov record low F = −3 |Dec record low F = −20 |year record low F = -25 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 2.30 |Feb precipitation inch = 2.12 |Mar precipitation inch = 2.66 |Apr precipitation inch = 4.15 |May precipitation inch = 4.75 |Jun precipitation inch = 4.53 |Jul precipitation inch = 4.02 |Aug precipitation inch = 4.10 |Sep precipitation inch = 3.33 |Oct precipitation inch = 3.86 |Nov precipitation inch = 2.73 |Dec precipitation inch = 2.33 |year precipitation inch = 40.88 |Jan snow inch = 12.5 |Feb snow inch = 10.1 |Mar snow inch = 5.7 |Apr snow inch = 1.0 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.1 |Nov snow inch = 1.5 |Dec snow inch = 7.9 |year snow inch = 38.8 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 11.5 |Feb precipitation days = 9.4 |Mar precipitation days = 11.1 |Apr precipitation days = 12.0 |May precipitation days = 12.4 |Jun precipitation days = 11.1 |Jul precipitation days = 10.0 |Aug precipitation days = 9.3 |Sep precipitation days = 8.4 |Oct precipitation days = 10.8 |Nov precipitation days = 10.2 |Dec precipitation days = 10.8 |year precipitation days = 127.0 |unit snow days = 0.1 инч |Jan snow days = 8.9 |Feb snow days = 6.4 |Mar snow days = 3.9 |Apr snow days = 0.9 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.2 |Nov snow days = 1.6 |Dec snow days = 6.3 |year snow days = 28.2 |Jan uv = 1 |Feb uv = 2 |Mar uv = 4 |Apr uv = 6 |May uv = 7 |Jun uv = 9 |Jul uv = 9 |Aug uv = 8 |Sep uv = 6 |Oct uv = 4 |Nov uv = 2 |Dec uv = 1 |source 1= [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]]<ref name = "NOAA MDW txt"> {{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USC00111577&format=pdf |publisher = National Climatic Data Center |title = Station: Chicago Midway AP 3SW, IL |work = U.S. Climate Normals 2020: U.S. Monthly Climate Normals (1991–2020) |access-date = 2026-05-30 }} </ref><ref name= NOAA> {{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=lot |title = NowData – NOAA Online Weather Data |publisher = NWS Romeoville, IL |access-date = 2026-05-30 }} </ref><ref name= "Chicago Top 20 of 20th century"> {{cite web |url = http://www.crh.noaa.gov/lot/?n=top20events_1900to1999 |title = Top 20 Weather Events of the Century for Chicago and Northeast Illinois 1900–1999 |publisher = NWS Romeoville, IL |access-date = 2026-05-30 }} </ref>, [[Баруун бүсийн цаг уурын төв|WRCC]]<ref name ="WRCC MDW extremes"> {{cite web |title = Chicago Midway AP 3 SW, Illinois |url = http://www.wrcc.dri.edu/cgi-bin/cliMAIN.pl?il1577 |publisher = Western Regional Climate Center |access-date = 2026-05-30 }} </ref> |source 2 = Weather Atlas (UV)<ref> {{Cite web |url = https://www.weather-us.com/en/illinois-usa/chicago-climate |title = Chicago, IL - Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher = Yu Media Group |website = Weather Atlas |language = en |access-date = 2026-05-30 }} </ref> }} == Цахим холбоос == {{Commons|Chicago|Chicago}} * [https://www.cityofchicago.org/ Албан ёсны цахим хуудас] *www.chicago.gov -хотын албан ёсны цахим хуудас. * [http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/ Encyclopedia of Chicago] == Эшлэл == <references responsive/> [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Күүк тойрог (Иллиной)]] [[Ангилал:Иллинойн суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Чикаго| ]] gklpzypm6chndu1mwas93l1qbm7wm50 0 29742 857547 800134 2026-05-30T22:12:09Z Enkhsaihan2005 64429 857547 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин <!-- Basic info ---------------->| name = Хайлаар | other_name = | native_name = {{lang|zh-hans|海拉尔区}} • {{MongolUnicode|ᠬᠠᠶᠢᠯᠠᠷ ᠲᠣᠭᠣᠷᠢᠭ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}} | official_name = | nickname = | settlement_type = [[Дүүрэг (Хятад)|Дүүрэг]] | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = 海拉尔 Hailar - panoramio.jpg | imagesize = | image_caption = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = ChinaHulunbuirHailar.png | mapsize = | map_caption = Хөлөнбуйр дахь Хайлаар дүүрэг | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = Өвөр Монгол#Хятад | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Өвөр Монгол дахь байршил | pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | subdivision_name1 = [[Өвөр Монгол]] | subdivision_type2 = [[Хятадын аймаг|Аймаг]] | subdivision_name2 = [[Хөлөнбуйр]] | seat_type = Дүүргийн төв | seat = [[Жен ян зээл гудамж, Хайлаар|Жен ян зээл гудамж]] | parts_type = | parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> | parts = <!-- parts text, or header for parts list --> | p1 = | p2 = <!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- Politics ----------------->| government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | established_title1 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date1 = | established_title2 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | founder = | named_for = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> | unit_pref = <!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--> | area_footnotes = <ref name="Zoujin Hailar">{{Cite web|script-title=zh:走进海拉尔|url=http://www.hailar.gov.cn/about/ |publisher=Hailar District People's Government|language=zh-cn|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191020222326/http://www.hailar.gov.cn/about/|archive-date=2019-10-20|access-date=2020-05-30}}</ref> | area_total_km2 = 1319.8<!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = <!-- Elevation --------------------------> | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> tags--> | elevation_m = 614 | elevation_max_m = | elevation_min_m = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = 2020 | population_footnotes = <ref name=":1"/> | population_note = | population_total = 365,012 | population_density_km2 = auto | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = <!-- General information ---------------> | timezone = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]] | utc_offset = +8 | coor_pinpoint = Хайлаар дүүргийн захиргаа | coordinates = {{Coord|49.2347|N|119.8245|E|format=dms|type:adm3rd_region:CN-15_source:Gaode|display=it}} <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code_type = [[Хятад дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 021000 | area_code = 0470 | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = {{URL|www.hailar.gov.cn/}} | footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл | s = 海拉尔区 | t = 海拉爾區 | p = Hǎilā'ěr Qū | mong = {{MongolUnicode|ᠬᠠᠶᠢᠯᠠᠷ ᠲᠣᠭᠣᠷᠢᠭ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}} | monr = Qayilar toɣoriɣ | mon = Хайлаар Дүүрэг }} '''Хайлаар''' (Хятадад монголоор ''Хайлаар тойрог'' гэж хэлж, нэрийг нь ''хайилар'' гэж бичнэ; [[хятадаар]] 海拉尔 ''hǎilār''; [[оросоор]] '''''Хайлар'''''; [[англиар]] ''Hailar'') - [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол]]ын аймгийн энтэй [[Хөлөнбуйр хот]]ын [[Дүүрэг (Хятад)|дүүрэг]]. 2001 оноос өмнө Хөлөнбуйрыг аймаг байхад '''Хайлаар хот''' гэдэг байв. Албан нэр биш ч гэсэн Хайлаар нь эргэн тойрон хөдөө газраар хүрээлэгдсэн [[хот]] хэвээрээ л байгаа. ==Зураг== <gallery> File:Coal mine in Inner Mongolia 002.jpg|Ойрх нүүрсний уурхай File:Obrázek z Chajlaru.jpg|Гудамж 1937 онд File:Vincent in grasslands.jpg|Ойрх тал газар </gallery> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Хайлаар дүүрэг, өндөр {{convert|650|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1909–одоо) |metric first = Y |single line = Y |collapsed = | Jan record high C = -1.0 | Feb record high C = 4.3 | Mar record high C = 16.2 | Apr record high C = 29.4 | May record high C = 35.4 | Jun record high C = 38.8 | Jul record high C = 41.7 | Aug record high C = 39.6 | Sep record high C = 33.2 | Oct record high C = 26.2 | Nov record high C = 13.7 | Dec record high C = 2.4 | Jan record low C = -42.9 | Feb record low C = -42.3 | Mar record low C = -37.2 | Apr record low C = -21.6 | May record low C = -11.1 | Jun record low C = 0.0 | Jul record low C = 5.3 | Aug record low C = 1.1 | Sep record low C = -7.9 | Oct record low C = -23.9 | Nov record low C = -38.0 | Dec record low C = -42.8 |Jan high C = -19.8 |Feb high C = -13.7 |Mar high C = -3.2 |Apr high C = 9.7 |May high C = 18.9 |Jun high C = 24.9 |Jul high C = 26.7 |Aug high C = 24.7 |Sep high C = 18.2 |Oct high C = 7.9 |Nov high C = -6.2 |Dec high C = -17.1 |Jan mean C = -25.0 |Feb mean C = -20.0 |Mar mean C = -9.6 |Apr mean C = 3.2 |May mean C = 12.0 |Jun mean C = 18.4 |Jul mean C = 20.9 |Aug mean C = 18.6 |Sep mean C = 11.4 |Oct mean C = 1.3 |Nov mean C = -11.8 |Dec mean C = -22.0 |Jan low C = -29.2 |Feb low C = -25.3 |Mar low C = -15.5 |Apr low C = -2.9 |May low C = 4.9 |Jun low C = 11.8 |Jul low C = 15.4 |Aug low C = 13.1 |Sep low C = 5.5 |Oct low C = -3.9 |Nov low C = -16.3 |Dec low C = -26.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 3.9 |Feb precipitation mm = 3.6 |Mar precipitation mm = 5.9 |Apr precipitation mm = 13.8 |May precipitation mm = 24.9 |Jun precipitation mm = 53.3 |Jul precipitation mm = 96.5 |Aug precipitation mm = 78.6 |Sep precipitation mm = 35.7 |Oct precipitation mm = 16.8 |Nov precipitation mm = 6.7 |Dec precipitation mm = 6.9 |Jan humidity = 75 |Feb humidity = 75 |Mar humidity = 68 |Apr humidity = 50 |May humidity = 45 |Jun humidity = 57 |Jul humidity = 66 |Aug humidity = 68 |Sep humidity = 62 |Oct humidity = 61 |Nov humidity = 72 |Dec humidity = 77 |unit precipitation days = 0.1 мм |Jan precipitation days = 6.3 |Feb precipitation days = 4.6 |Mar precipitation days = 4.7 |Apr precipitation days = 5.3 |May precipitation days = 7.6 |Jun precipitation days = 11.9 |Jul precipitation days = 13.9 |Aug precipitation days = 12.1 |Sep precipitation days = 8.7 |Oct precipitation days = 6.4 |Nov precipitation days = 6.8 |Dec precipitation days = 8.5 |year precipitation days = |Jan sun = 154.5 |Feb sun = 191.8 |Mar sun = 250.7 |Apr sun = 244.0 |May sun = 264.5 |Jun sun = 269.1 |Jul sun = 260.1 |Aug sun = 248.1 |Sep sun = 223.0 |Oct sun = 197.3 |Nov sun = 156.5 |Dec sun = 131.5 |year sun = | Jan percentsun = 57 | Feb percentsun = 66 | Mar percentsun = 67 | Apr percentsun = 59 | May percentsun = 56 | Jun percentsun = 56 | Jul percentsun = 54 | Aug percentsun = 56 | Sep percentsun = 60 | Oct percentsun = 60 | Nov percentsun = 58 | Dec percentsun = 52 | year percentsun = |Jan snow days = 8.8 |Feb snow days = 6.7 |Mar snow days = 7.0 |Apr snow days = 5.4 |May snow days = 1.1 |Jun snow days = 0.1 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0.6 |Oct snow days = 5.2 |Nov snow days = 9.5 |Dec snow days = 11.6 |year snow days = |source 1 = [[Хятадын Цаг Уурын Алба]]<ref name="cma graphical">{{cite web |url=http://data.cma.cn/data/weatherBk.html |script-title=zh:中国气象数据网 – WeatherBk Data |publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |language = zh-hans |access-date=2026-05-30}}</ref><ref> {{cite web|url=https://experience.arcgis.com/template/e724038fda394e9d9b7921f10fd1aa55/page/%E7%BA%AF%E8%A1%A8%E6%A0%BC%E7%BB%9F%E8%AE%A1-(%E5%AF%B9%E6%AF%948110%E5%8F%98%E5%8C%96)/?org=UQmaps |script-title=zh:中国气象数据网|publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |language = zh-hans | access-date =2026-05-30}}</ref><ref name="CMA old"> {{cite web|url=http://old-cdc.cma.gov.cn/shuju/search1.jsp?dsid=SURF_CLI_CHN_MUL_MMON_19712000_CES&tpcat=SURF&type=table&pageid=3 |script-title=zh:中国地面国际交换站气候标准值月值数据集（1971－2000年）|publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |access-date=2026-05-30 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055035/http://old-cdc.cma.gov.cn/shuju/search1.jsp?dsid=SURF_CLI_CHN_MUL_MMON_19712000_CES&tpcat=SURF&type=table&pageid=3 |archive-date=2013-09-21 }}</ref>all-time extreme temperature<ref name = Mherrera>{{cite web |url=http://www.mherrera.org/temp.htm |title= Extreme Temperatures Around the World |access-date= 2026-05-30 }}</ref> }} == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20160320181730/http://www.hailar.gov.cn/structure/index.htm Хотын албан ёсны цахим хуудас] {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Хятадын хотын дүүрэг]] [[Ангилал:Өвөр Монголын дүүрэг]] [[Ангилал:Хөлөнбуйр]] a032bhwctu2jun5bqh659ydauorvao1 0 29861 857548 824963 2026-05-30T22:18:01Z Enkhsaihan2005 64429 857548 wikitext text/x-wiki {{short description|Беларусийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Минск | settlement_type = [[Нийслэл]] | native_name = {{ubl | {{native name|be|Мінск}} }} | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox | total_width = 288 |caption_align = center |image1 = View of Minsk (180819) 09.jpg |caption1 = Минскийн бизнес дүүрэг |image2 = Miensk - Ratuša.jpg |caption2 = Минскийн хотын захиргаа |image3 = Мінск. Петрапаўлаўская царква 2.jpg |caption3 = Гэгээн Петр, Паул нарын сүм |image4 = Theatre opera&ballet, Minsk.JPG |caption4 = [[Беларусийн үндэсний дуурь, бүжгийн театр|Үндэсний дуурь бүжгийн театр]] |image5 = Babrujskaja, Minsk.jpg |caption5 = Төмөр замын буудлын талбай |image6 = Church of Saints Simon and Helena (Minsk).jpg |caption6 = [[Гэгээн Симон ба Елена нарын сүм|Улаан сүм]] }} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | image_flag = Flag of Minsk, Belarus.svg | image_shield = Coat of arms of Minsk.svg | flag_size = 95 | shield_size = 60 | pushpin_map_caption = Беларусь дахь байршил##Европ дахь байршил | pushpin_map = Беларусь#Европ | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Беларусь}} | leader_title = [[Минск хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Владимир Кухарев]]<ref name="Minsk City Executive Committee">{{cite web |date=2019-01-19 |title=Минск хотын гүйцэтгэх хороо |url=https://minsk.gov.by/en/org/10/head/ |language=en |access-date=2025-07-08 |archive-date=2021-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618003626/https://minsk.gov.by/en/org/10/head/ |url-status=dead }} Албан ёсны портал minsk.gov.by</ref> | governing_body = [[Минск хотын төлөөлөгчдийн зөвлөл]] | established_title = Анх дурдагдсан | established_date = 1067 | area_magnitude = | area_blank1_title = Нийт | area_total_km2 = 409.53 | area_metro_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | demographics_type1 = ДНБ {{nobold|(нэрлэсэн,2024)}} | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gross domestic product and gross regional product by regions and Minsk city in 2024|url= https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/oficial_statistika/2024/vvp_vrp_proizvod_metod-en.pdf|website= www.belstat.gov.by}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = Br 80.774 тэрбум<br />([[америк доллар|$]]24.741 тэрбум) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = Br 40,492<br />($12,403) | population_total = 1,995,091 | population_as_of = 2026 | population_footnotes = <ref name="pop">{{cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_148168/|title=Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа|archive-url=https://web.archive.org/web/20250329210112/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_148168/|archive-date=2025-03-29|website=belsat.gov.by|access-date=2025-07-08}}</ref> | population_metro = | population_demonym = {{lang|mn|Минскчүүд, Минскийнхэн}} ([[монгол хэл|mn]]) <br/> {{lang|be|мінчанін}} <br/> {{lang|be|мінчанка}} ([[Беларусь хэл|be]]) <br/> {{lang|ru|минчанин}} <br/> {{lang|ru|минчанка}} ([[Орос хэл|ru]]) | population_note = | population_density_km2 = auto | population_density_metro_km2 = | population_urban = | population_est = | population_est_as_of = | timezone = [[Москвагийн цаг|MSK]] | utc_offset = +03:00 | coordinates = {{coord|53|54|02|N|27|33|31|E|region:BY|display=inline,title}} | elevation_m = 280.6 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 220001-220141 | area_code = +375 17 | iso_code = BY-HM | blank_name = Улсын дугаар | blank_info = 7 | website = {{URL|http://www.minsk.gov.by/en/|minsk.gov.by}} | footnotes = }} '''Минск''' ([[Беларусь хэл|беларусиар]] ''Мінск''; [[орос хэл|оросоор]] ''Минск'', [[англи хэл|англиар]] ''Minsk'') — [[Беларусь]] улсын [[нийслэл]], 1.9 сая хүнтэй [[хот]]. [[Минск муж]], Минск районы засаг захиргааны төв боловч тэдний доор харьяалагддаггүй, шууд улсын харьяанд байдаг нутаг. == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Минск (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1887–одоо) | width = auto | metric first = Yes | single line = yes | Jan record high C = 10.3 | Feb record high C = 13.6 | Mar record high C = 24.6 | Apr record high C = 28.8 | May record high C = 30.9 | Jun record high C = 35.8 | Jul record high C = 35.2 | Aug record high C = 35.8 | Sep record high C = 31.0 | Oct record high C = 24.7 | Nov record high C = 16.0 | Dec record high C = 11.1 | year record high C = 35.8 | Jan high C = −2.0 | Feb high C = −0.8 | Mar high C = 4.5 | Apr high C = 12.8 | May high C = 18.9 | Jun high C = 22.4 | Jul high C = 24.3 | Aug high C = 23.6 | Sep high C = 17.5 | Oct high C = 10.3 | Nov high C = 3.6 | Dec high C = −0.6 | year high C = 11.2 | Jan mean C = −4.2 | Feb mean C = −3.6 | Mar mean C = 0.7 | Apr mean C = 7.6 | May mean C = 13.4 | Jun mean C = 17.1 | Jul mean C = 19.1 | Aug mean C = 18.2 | Sep mean C = 12.7 | Oct mean C = 6.7 | Nov mean C = 1.4 | Dec mean C = −2.6 | year mean C = 7.2 | Jan low C = −6.3 | Feb low C = −6.0 | Mar low C = −2.6 | Apr low C = 2.9 | May low C = 8.3 | Jun low C = 12.2 | Jul low C = 14.4 | Aug low C = 13.4 | Sep low C = 8.7 | Oct low C = 3.8 | Nov low C = −0.5 | Dec low C = −4.5 | year low C = 3.7 | Jan record low C = −39.1 | Feb record low C = −35.1 | Mar record low C = −30.5 | Apr record low C = −18.4 | May record low C = −5.0 | Jun record low C = 0.0 | Jul record low C = 4.3 | Aug record low C = 1.7 | Sep record low C = −4.7 | Oct record low C = −12.9 | Nov record low C = −20.4 | Dec record low C = −30.6 | year record low C = −39.1 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 47 | Feb precipitation mm = 40 | Mar precipitation mm = 41 | Apr precipitation mm = 43 | May precipitation mm = 66 | Jun precipitation mm = 79 | Jul precipitation mm = 97 | Aug precipitation mm = 71 | Sep precipitation mm = 51 | Oct precipitation mm = 55 | Nov precipitation mm = 49 | Dec precipitation mm = 47 | year precipitation mm = 686 | Jan snow depth cm = 11 | Feb snow depth cm = 16 | Mar snow depth cm = 13 | Apr snow depth cm = 0 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 0 | Nov snow depth cm = 2 | Dec snow depth cm = 6 | year snow depth cm = 16 | Jan humidity = 86 | Feb humidity = 83 | Mar humidity = 77 | Apr humidity = 67 | May humidity = 66 | Jun humidity = 70 | Jul humidity = 71 | Aug humidity = 72 | Sep humidity = 79 | Oct humidity = 82 | Nov humidity = 88 | Dec humidity = 88 | year humidity = 77 | Jan rain days = 11 | Feb rain days = 9 | Mar rain days = 11 | Apr rain days = 13 | May rain days = 18 | Jun rain days = 19 | Jul rain days = 18 | Aug rain days = 15 | Sep rain days = 18 | Oct rain days = 18 | Nov rain days = 17 | Dec rain days = 13 | year rain days = 180 | Jan snow days = 24 | Feb snow days = 21 | Mar snow days = 15 | Apr snow days = 4 | May snow days = 0.3 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0.04 | Oct snow days = 3 | Nov snow days = 13 | Dec snow days = 22 | year snow days = 102 | Jan sun = 37.4 | Feb sun = 59.1 | Mar sun = 136.9 | Apr sun = 196.6 | May sun = 255.3 | Jun sun = 275.4 | Jul sun = 267.4 | Aug sun = 239.6 | Sep sun = 172.0 | Oct sun = 96.0 | Nov sun = 34.0 | Dec sun = 24.2 | year sun = | Jan percentsun = 18 | Feb percentsun = 24 | Mar percentsun = 37 | Apr percentsun = 43 | May percentsun = 52 | Jun percentsun = 54 | Jul percentsun = 53 | Aug percentsun = 53 | Sep percentsun = 43 | Oct percentsun = 30 | Nov percentsun = 14 | Dec percentsun = 12 | year percentsun = 40 | source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda.ru.net">{{cite web |title=Weather and Climate- The Climate of Minsk |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/26850.htm |access-date=2026-05-30 |publisher=Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) |language=ru |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326232401/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/26850.htm |url-status=live }}</ref> | source 2 = Беларусийн Ус Цаг Уурын Газар (нарны хувь 1938, 1940, ба 1945–2000),<ref>{{cite web |title=Солнечное сияние. Обобщения II часть: Таблица 2.1. Характеристики продолжительности и суточный ход (доли часа) солнечного сияния. Продолжение. |url=http://www.pogoda.by/climat-directory/?page=288 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426030656/http://www.pogoda.by/climat-directory/?page=288 |archive-date=2017-04-26 |access-date=2026-05-30 |publisher=Department of Hydrometeorology |language=ru}}</ref> [[NOAA]]<ref name=NOAA>{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Belarus/XLS/MINSK_26850.csv |title=Minsk Climate Normals 1991–2020 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-05-30 }}{{Dead link|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | date = 2011 }} == Эшлэл == {{reflist|colwidth=30em}} {{Stub}} {{Беларусийн хот}} [[Ангилал:Беларусийн суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Беларусийн хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан|!]] [[Ангилал:Минск| ]] [[Ангилал:Саятан хот]] s0uvux138tju73tho1198kak3zindj6 0 29869 857549 823930 2026-05-30T22:21:05Z Enkhsaihan2005 64429 857549 wikitext text/x-wiki {{short description|Лаосын нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Вьентьян | native_name = ວຽງຈັນ | official_name = ນະຄອນຫຼວງ​ວຽງຈັນ​ | native_name_lang = lo | settlement_type = [[Лаосын хотын жагсаалт|Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image|total_width=300|perrow=1/2/1|caption_align=center|border=infobox | image1 = Patuxay Monument - panoramio.jpg | caption1 = [[Патусай-Ялалтын хаалга]] | image2 = 20171118 Vientiane 3220 DxO.jpg | caption2 = Патусайгаас харагдах хотын үзэмж | image3 = Vientiane-Wat Sisaket-02-Sim-gje.jpg | caption3 = [[Ват Си Сакет]] | image4 = Pha That Luang - Vientiane (Laos) I.jpg | caption4 = [[Тат Луанг Их суварга]] }} | pushpin_map = Лаос#Ази | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|17.98|N|102.63|E|type:city_region:LA-VT|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Лаос}} | subdivision_type1 = [[Лаосын мужууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = [[Вьентьян тойрог]] | timezone1 = [[UTC+7]] ([[Энэтхэг-Хятадын цаг|ICT]]) | established_title = Суурьшсан | established_date = 9-р зуун<ref>{{cite web |url=https://lao.unfpa.org/en/publications/results-population-and-housing-census-2015-english-version |title=Results of Population and Housing Census 2015 |format=PDF |author=Лаосын Статистикийн товчоо |date=2016-10-21 |access-date=2025-07-08 |archive-date=2020-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630042237/https://lao.unfpa.org/en/publications/results-population-and-housing-census-2015-english-version |url-status=live }}</ref> | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Атсфангтонг Сифадон | area_total_km2 = 3,920 | elevation_m = 174 | elevation_ft = 570 | population_total = 840940 | population_as_of = 2023<ref>{{citation|title=Vientiane Capital|url=https://kpl.gov.la/En/detail.aspx?id=79850}}</ref> | population_density_km2 = auto | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{citation |title=Vientiane Capital Records 4.83% Economic Growth in 2022|url=https://laotiantimes.com/2023/01/13/vientiane-capital-records-economic-growth-in-2022/?amp}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Америк доллар|$]] 3 тэрбум (2022) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = $3,600 (2022) | website = }} '''Вьентьян''' ([[Лаос хэл|лаос хэлээр]] ວຽງຈັນ - ''wiang-jun'', дуудлага нь ''вэн жань''; [[тай хэл|тайгаар]] เวียงจันทน์ ) — [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Лаос Ард Улс|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Лаос Ард Улсын]] [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том хот. [[Меконг мөрөн|Меконг мөрний]] эрэг дээр, Лаос-[[Тайланд]]ын хилээс 14 км зайтай байрлах Лаосын нийслэл нь хүн амын суурьшил хийгээд улс төр, эдийн засаг, соёл төвлөрсөн Лаосын хамгийн том хот. Нийслэл хотод Ерөнхийлөгчийн ордон, Засгийн газар, Үндэсний Ассамблей, Дээд шүүх зэрэг төрийн захиргааны төв байгуулагууд, 35 гаруй гадаадын болон олон улсын байгууллагын дипломат төлөөлөгчийн газрууд байрладаг дотор Монгол Улсын ЭСЯ мөн байдаг. Вьентьян хот засаг захиргааны хувьд 9 дүүрэгт хуваагддаг. ==Хүн ам== 2020 оны байдлаар Вьентьян хот 800 гаруй мянган хүн амтай байна. ==Нэрийн гарал үүсэл== Нийслэл хотын нэрийг [[Пали хэл|пали хэлнээс]] (бурханы шашны теравада урсгалын номын хэл) орчуулбал “зандан модны хот” хэмээж байгаа агаад эртний [[лаос хэл]]ээр бичигдсэн олдворууд энэхүү үгийн гарал үүслийг баталдаг. Гэвч олонх лаос иргэд Вьентьян гэж “Сарны хот” гэсэн үг гэж үздэг. Учир нь “сар”, “зандан мод” орчин цагийн лаос хэлээр бичих, дуудахдаа адилхан “чан” гэдэгтэй холбоотой аж. Олон жилийн турш Францын эрхшээлд байсан тул “Вьенчан” гэх дуудлага нь францаар хатуу “ч” үсгийг дуудахад хүндрэлтэй байдгаас “Вьентьян” гэх болсон гэж хэл зүйчид үздэг ажээ. ==Түүх== Лаосын Пра Лак Пра Лам хэмээх эртний домгоор хунтайж Таттарадт Лаосын Муонг Интапата Маха Наконе Вант улсыг орхиж Вьентьянд суурших болсноор уг хот үүссэн гэдэг. Анх Таттарадха хунтайж “Маха Тани Си Фан Фао” хэмээх Меконг мөрний баруун эрэг дээр хот байгуулж, (өнөөгийн Тайландын [[Удонтани]] хот), дараа нь зүүн эрэг дээр шинэ “Чантабули Си Саттаканахуд” хот байгуулсан нь өнөөгийн Вьентьян хотын буурь гэж домогт өгүүлжээ. Анх бурханы шашны сүм хийдийг тойрон кхмерчүүд суурьших болсноор хотын эхлэлийг тавьсан гэж олонх түүх судлаачид үздэг. 11-12 дугаар зууны үед лаос, тайчууд өмнөд [[Хятад|Хятадаас]] энэ нутагт шилжин нүүж кхмерчүүдийг шахан суурьшсан бөгөөд цагаачдын тоо олон байсан тул кхмерчүүд тэдэн дотор ууссан гэж тайлбаралдаг. 1354 онд Фа Нгум хунтайж [[Лансанг|Лансанг Вант Улсыг]] бий болгоход Вьентьян засаг захиргааны чухал төв болсон байна. 1563 онд Лансанг улсын хаан Сеттатират [[Бирм|Бирмийн]] халдлагаас сэрэмжилж, нийслэлээ Вьентьян руу шилжүүлсэн байна. 1707 онд Лансанг Вант Улс үгүй болоход энэ хот тусгаар Вьентьяны Вант Улсын нийслэл болсон түүхтэй. Улмаар 1779 онд [[Сиам]]<nowiki/>ын цэрэгт эзлэгдэж, тэдэнд дагаар орсон байдаг. 1827 онд Хаан Анувонгийн хийсэн амжилтгүй бослогын дараа Сиамын арми хотыг бүрэн шатааж сүйрүүлжээ. 1893 онд Францын арми орж ирэн эрх мэдлээ тунхаглаж, Вьентьян хот 1899 онд Францын харьяа Лаосын нийслэл хот болсон. Энэ үеэс францууд хотыг сэргээн засварлаж, сүм хийдийг сэргээсний дотор алдарт [[Тат Луанг Их суварга]] багтдаг бөгөөд франц хэв маягийн загварын барилга байгууламж олноор босгосон байдаг. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] үед Сако Масаноригоор удирдуулсан [[Японы эзэн хааны арми]] хотыг эзэлсэн. Түүний дараа 1945 онд Францын арми эргэн хотыг “чөлөөлсөн” түүхтэй. Вьентьян хот 1949 оноос тусгаар тогтносон Лаосын Вант Улсын нийслэл болсон. Лаост болсон "Иргэний дайн"-ы үед Вьентьян хот Засгийн газрын болон “Патет Лао“ (коммунист) хөдөлгөөнийхний мэдэлд хэд хэдэн удаа ээлжлэн шилжиж байсан. Эцэст нь 1975 оны 12-р сарын 2-нд “Патет Лао” хөдөлгөөнийхөн хотод эрх мэдлээ бүрэн тогтоож, улмаар БНАЛАУ-ыг энэ хотод зарлан тунхаглаж нийслэл болгосон түүхтэй. ==Цаг агаар== Нийслэл хот бүхэлдээ Лаосын нэгэн адил цаг агаарын хувьд жилийн 4-10 дугаар сар хүртэл борооны, 11-4 сар хүртэл хуурай улирал гэж хоёр хуваагддаг. Борооны улиралд агаарын дундаж хэм шөнөдөө +22+28 С, өдөртөө- +30+40 С хүрдэг бөгөөд хуурай улирлын дундаж хэм шөнө +20+26 С, өдөртөө +24+31 С байдаг. Жилийн 4-5 дугаар сард өдөртөө +40 хэм гарч халдаг онцлогтой. {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Вьентьян (1991–2020, туйлын үе 1907–) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 36.0 | Feb record high C = 38.0 | Mar record high C = 40.2 | Apr record high C = 42.6 | May record high C = 42.5 | Jun record high C = 39.5 | Jul record high C = 38.2 | Aug record high C = 37.8 | Sep record high C = 37.5 | Oct record high C = 36.8 | Nov record high C = 36.0 | Dec record high C = 36.0 | year record high C = 42.67 | Jan high C = 29.0 | Feb high C = 31.0 | Mar high C = 33.4 | Apr high C = 34.8 | May high C = 33.6 | Jun high C = 32.6 | Jul high C = 31.8 | Aug high C = 31.4 | Sep high C = 31.7 | Oct high C = 31.7 | Nov high C = 30.8 | Dec high C = 28.9 | year high C = 31.7 | Jan mean C = 22.9 | Feb mean C = 24.8 | Mar mean C = 27.4 | Apr mean C = 29.1 | May mean C = 28.7 | Jun mean C = 28.4 | Jul mean C = 27.9 | Aug mean C = 27.6 | Sep mean C = 27.6 | Oct mean C = 27.2 | Nov mean C = 25.5 | Dec mean C = 22.9 | year mean C = 26.7 | Jan low C = 18.2 | Feb low C = 19.3 | Mar low C = 21.7 | Apr low C = 24.2 | May low C = 25.0 | Jun low C = 25.4 | Jul low C = 25.3 | Aug low C = 25.0 | Sep low C = 24.6 | Oct low C = 23.9 | Nov low C = 21.5 | Dec low C = 19.2 | year low C = 22.8 | Jan record low C = 2.4 | Feb record low C = 7.6 | Mar record low C = 11.7 | Apr record low C = 13.8 | May record low C = 19.1 | Jun record low C = 20.0 | Jul record low C = 19.5 | Aug record low C = 20.0 | Sep record low C = 18.8 | Oct record low C = 12.9 | Nov record low C = 8.9 | Dec record low C = 5.0 | year record low C = 2.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 7.4 | Feb precipitation mm = 16.8 | Mar precipitation mm = 43.8 | Apr precipitation mm = 89.4 | May precipitation mm = 225.6 | Jun precipitation mm = 263.8 | Jul precipitation mm = 299.8 | Aug precipitation mm = 340.8 | Sep precipitation mm = 265.0 | Oct precipitation mm = 87.4 | Nov precipitation mm = 15.4 | Dec precipitation mm = 5.0 | year precipitation mm = 1663.2 |unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 2 | Feb precipitation days = 2 | Mar precipitation days = 5 | Apr precipitation days = 7 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 18 | Jul precipitation days = 20 | Aug precipitation days = 21 | Sep precipitation days = 17 | Oct precipitation days = 8 | Nov precipitation days = 2 | Dec precipitation days = 1 | year precipitation days = 119 | Jan humidity = 70 | Feb humidity = 68 | Mar humidity = 66 | Apr humidity = 69 | May humidity = 78 | Jun humidity = 82 | Jul humidity = 82 | Aug humidity = 84 | Sep humidity = 83 | Oct humidity = 78 | Nov humidity = 72 | Dec humidity = 70 | year humidity = 75 | Jan sun = 221.0 | Feb sun = 214.7 | Mar sun = 209.2 | Apr sun = 213.9 | May sun = 188.8 | Jun sun = 140.7 | Jul sun = 116.0 | Aug sun = 124.3 | Sep sun = 157.7 | Oct sun = 209.5 | Nov sun = 225.3 | Dec sun = 224.9 | year sun = 2246.0 | source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]],<ref name=WMOCLINO>{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20210716235244/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Laos/XLS/VientianeCapital.xls |archive-date=16 July 2021 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Laos/XLS/VientianeCapital.xls |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 |publisher=Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага |access-date=2026-05-30}}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (туйлын үзүүлэлт 1907–1990),<ref name = DWD>{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_489400_kt.pdf |title=Klimatafel von Vientiane (Viangchan) / Laos |work=Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=2026-05-30 |archive-date=2020-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305194059/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_489400_kt.pdf |url-status=live }}</ref> Pogoda.ru.net,<ref name=pogoda>{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=48940 |script-title=ru:КЛИМАТ УЛАН-БАТОРА |publisher=Pogoda.ru.net |language=ru |access-date=2026-05-30 |archive-date=2023-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116182330/http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=48940 |url-status=live }}</ref> The Yearbook of Indochina (1939–1940)<ref>{{Cite web |url=https://seadelt.net/Asset/Source/Document_ID-250_No-01.pdf |title=The Yearbook of Indochina (1939-1940) |access-date=2026-05-30 |archive-date=2023-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616061212/https://seadelt.net/Asset/Source/Document_ID-250_No-01.pdf |url-status=live }}</ref> | source 2 = [[NOAA]] (чийгшил 1961–1990),<ref name="NOAA">{{cite web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/LA/48940.TXT |title=Vientiane Climate Normals 1961–1990 |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717060122/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/LA/48940.TXT |archive-date=2020-07-17 |url-status=dead |access-date=2026-05-30 }}</ref> Extreme Temperature Around The World<ref>{{cite web | url = https://www.mherrera.org/temp.htm | title = January record low | publisher = | language = en | access-date = 2026-05-30 | archive-date = 2022-01-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220115040834/https://www.mherrera.org/temp.htm | url-status = live }}</ref> }} ==Тээвэр== [[Меконг мөрөн]] дээрх “Тай-Лаосын найрамдлын гүүр” Вьентьян хотыг Тайландын Нонг Кхай боомт хоттой холбодог. Уг гүүрээр 1994 оноос авто тээвэр хийж эхэлсэн бөгөөд 2009 онд хоёр улсын хилийн боомтуудыг төмөр замаар холбосон. Хотын олон нийтийн тээврийн үүргийг цөөн тооны автобус, түүнчлэн такси, "түк түк" хэмээн нэрлэдэг тээврийн хэрэгсэл гүйцэтгэж байна. Хотын иргэд гол төлөв унадаг дугуй ашиглаж байсан бол өнөө үед мотоциклыг хот дотор өргөн ашигладаг. Нийт Вьентьян хотод 814,470 тээврийн хэрэгсэл байгаагийн 565,882 нь мотоцикл, 163,249 нь суудлын автомашин, 32,063 ачааны машин албан ёсоор бүртгэгдсэн ажээ. 2016 оны байдлаар Вьентьян хотын олон улсын “Ватай” нисэх онгоцны буудлаас [[Вьетнам]] ([[Ханой]]), [[Камбож]], [[Тайланд]] ([[Бангкок]]), [[Малайз]] ([[Куала Лумпур]]), [[Хятад]] (Куньмин), БНСУ ([[Сөүл]]) зэрэг орнуудтай шууд нислэгээр холбогдож  байна. Мөн “Лао Эйрлайнс” нь Луангпрабанг, Саваннакет, Чампа зэрэг дотоодын нислэг үйлддэг байна.  Лаос нь 2022 оноос өмнө өөрийн төмөр замгүй байсан тул Вьентьян хотыг Лаосын бусад хотуудтай байнгын цагийн хуваарьтай хот хоорондын автобус холбож байсан. 2022 онд Хятадын [[Күньмин|Куньмин]] хотоос Вьентьян хүртэл хурдны галт тэрэг зорчих төмөр замыг Хятадын хөрөнгө оруулалтаар ашиглалтад оруулжээ. Гадаадын жуулчид гол төлөв Өмнөд Солонгосоос онгоцоор, Тайландаас галт тэргээр болон авто замаар ирдэг бөгөөд, Вьетнамаас хот хоорондын автобусаар мөн аялдаг байна. 2022 оноос Хятадын Куньминээс хурдны галт тэрэг явдаг болсоноор хятад жуулчдын тоо нэмэгдсэн байна. ==Зохиогдсон томоохон арга хэмжээнүүд== [[2009]] оны 12-р сард Зүүн Өмнөд Азийн тоглолт болон 2012 онд [[АСЕМ]]-ын дээд хэмжээний уулзалт, 2016 онд АСЕАН хийгээд Зүүн өмнөд Азийн  дээд хэмжээний уулзалтыг Вьентьянд зохион байгуулсан. == Боловсрол == Вьентьян хотод Лаосын Үндэсний Их сургууль байрладаг. ==Үзмэрүүд== [[Патусай-Ялалтын хаалга|Патусай]] (Ялалтын хаалга), Лаосын Үндэсний музей, [[Тат Луанг Их суварга|Тад Луанг]] Их суварга, Тад Дам (Хар суварга), Будда парк (Бурханы цэцэрлэг), Түүх-армийн музей, Лаосын удирдагч [[Кейсон Фомвихан]]ы музейн цогцолбор зэрэг юм. == Зураг == <gallery> File:Vientiane Patouxai Laos.jpg File:Buddha park, lao pdr.jpg File:Wat Si Muang.jpg </gallery> == Цахим хуудас == {{Commonscat|Vientiane|Вьентьян}} {{Wikivoyage}} {{Wiktionary}} == Эшлэл == {{Reflist}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Вьентьян| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Меконг мөрөн]] n1zg2hcv7hj709vvz5htevtnspy95hm 857564 857549 2026-05-31T00:48:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 857564 wikitext text/x-wiki {{short description|Лаосын нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Вьентьян | native_name = ວຽງຈັນ | official_name = ນະຄອນຫຼວງ​ວຽງຈັນ​ | native_name_lang = lo | settlement_type = [[Лаосын хотын жагсаалт|Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image|total_width=300|perrow=1/2/1|caption_align=center|border=infobox | image1 = Patuxay Monument - panoramio.jpg | caption1 = [[Патусай-Ялалтын хаалга]] | image2 = 20171118 Vientiane 3220 DxO.jpg | caption2 = Патусайгаас харагдах хотын үзэмж | image3 = Vientiane-Wat Sisaket-02-Sim-gje.jpg | caption3 = [[Ват Си Сакет]] | image4 = Pha That Luang - Vientiane (Laos) I.jpg | caption4 = [[Тат Луанг Их суварга]] }} | pushpin_map = Лаос#Ази | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|17.98|N|102.63|E|type:city_region:LA-VT|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Лаос}} | subdivision_type1 = [[Лаосын мужууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = [[Вьентьян тойрог]] | timezone1 = [[UTC+7]] ([[Энэтхэг-Хятадын цаг|ICT]]) | established_title = Суурьшсан | established_date = 9-р зуун<ref>{{cite web |url=https://lao.unfpa.org/en/publications/results-population-and-housing-census-2015-english-version |title=Results of Population and Housing Census 2015 |format=PDF |author=Лаосын Статистикийн товчоо |date=2016-10-21 |access-date=2025-07-08 |archive-date=2020-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630042237/https://lao.unfpa.org/en/publications/results-population-and-housing-census-2015-english-version |url-status=live }}</ref> | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Атсфангтонг Сифадон | area_total_km2 = 3,920 | elevation_m = 174 | elevation_ft = 570 | population_total = 840940 | population_as_of = 2023<ref>{{citation|title=Vientiane Capital|url=https://kpl.gov.la/En/detail.aspx?id=79850}}</ref> | population_density_km2 = auto | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{citation |title=Vientiane Capital Records 4.83% Economic Growth in 2022|url=https://laotiantimes.com/2023/01/13/vientiane-capital-records-economic-growth-in-2022/?amp}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Америк доллар|$]] 3 тэрбум (2022) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = $3,600 (2022) | website = }} '''Вьентьян''' ([[Лаос хэл|лаос хэлээр]] ວຽງຈັນ - ''wiang-jun'', дуудлага нь ''вэн жань''; [[тай хэл|тайгаар]] เวียงจันทน์ ) — [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Лаос Ард Улс|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Лаос Ард Улсын]] [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том хот. [[Меконг мөрөн|Меконг мөрний]] эрэг дээр, Лаос-[[Тайланд]]ын хилээс 14 км зайтай байрлах Лаосын нийслэл нь хүн амын суурьшил хийгээд улс төр, эдийн засаг, соёл төвлөрсөн Лаосын хамгийн том хот. Нийслэл хотод Ерөнхийлөгчийн ордон, Засгийн газар, Үндэсний Ассамблей, Дээд шүүх зэрэг төрийн захиргааны төв байгуулагууд, 35 гаруй гадаадын болон олон улсын байгууллагын дипломат төлөөлөгчийн газрууд байрладаг дотор Монгол Улсын ЭСЯ мөн байдаг. Вьентьян хот засаг захиргааны хувьд 9 дүүрэгт хуваагддаг. ==Хүн ам== 2020 оны байдлаар Вьентьян хот 800 гаруй мянган хүн амтай байна. ==Нэрийн гарал үүсэл== Нийслэл хотын нэрийг [[Пали хэл|пали хэлнээс]] (бурханы шашны теравада урсгалын номын хэл) орчуулбал “зандан модны хот” хэмээж байгаа агаад эртний [[лаос хэл]]ээр бичигдсэн олдворууд энэхүү үгийн гарал үүслийг баталдаг. Гэвч олонх лаос иргэд Вьентьян гэж “Сарны хот” гэсэн үг гэж үздэг. Учир нь “сар”, “зандан мод” орчин цагийн лаос хэлээр бичих, дуудахдаа адилхан “чан” гэдэгтэй холбоотой аж. Олон жилийн турш Францын эрхшээлд байсан тул “Вьенчан” гэх дуудлага нь францаар хатуу “ч” үсгийг дуудахад хүндрэлтэй байдгаас “Вьентьян” гэх болсон гэж хэл зүйчид үздэг ажээ. ==Түүх== Лаосын Пра Лак Пра Лам хэмээх эртний домгоор хунтайж Таттарадт Лаосын Муонг Интапата Маха Наконе Вант улсыг орхиж Вьентьянд суурших болсноор уг хот үүссэн гэдэг. Анх Таттарадха хунтайж “Маха Тани Си Фан Фао” хэмээх Меконг мөрний баруун эрэг дээр хот байгуулж, (өнөөгийн Тайландын [[Удонтани]] хот), дараа нь зүүн эрэг дээр шинэ “Чантабули Си Саттаканахуд” хот байгуулсан нь өнөөгийн Вьентьян хотын буурь гэж домогт өгүүлжээ. Анх бурханы шашны сүм хийдийг тойрон [[Кхмерүүд|кхмерчүүд]] суурьших болсноор хотын эхлэлийг тавьсан гэж олонх түүх судлаачид үздэг. 11-12 дугаар зууны үед лаос, тайчууд өмнөд [[Хятад|Хятадаас]] энэ нутагт шилжин нүүж кхмерчүүдийг шахан суурьшсан бөгөөд цагаачдын тоо олон байсан тул кхмерчүүд тэдэн дотор ууссан гэж тайлбаралдаг. 1354 онд Фа Нгум хунтайж [[Лансанг|Лансанг Вант Улсыг]] бий болгоход Вьентьян засаг захиргааны чухал төв болсон байна. 1563 онд Лансанг улсын хаан Сеттатират [[Бирм|Бирмийн]] халдлагаас сэрэмжилж, нийслэлээ Вьентьян руу шилжүүлсэн байна. 1707 онд Лансанг Вант Улс үгүй болоход энэ хот тусгаар Вьентьяны Вант Улсын нийслэл болсон түүхтэй. Улмаар 1779 онд [[Сиам]]<nowiki/>ын цэрэгт эзлэгдэж, тэдэнд дагаар орсон байдаг. 1827 онд Хаан Анувонгийн хийсэн амжилтгүй бослогын дараа [[Сиам|Сиамын]] арми хотыг бүрэн шатааж сүйрүүлжээ. 1893 онд Францын арми орж ирэн эрх мэдлээ тунхаглаж, Вьентьян хот 1899 онд Францын харьяа Лаосын нийслэл хот болсон. Энэ үеэс францууд хотыг сэргээн засварлаж, сүм хийдийг сэргээсний дотор алдарт [[Тат Луанг Их суварга]] багтдаг бөгөөд франц хэв маягийн загварын барилга байгууламж олноор босгосон байдаг. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] үед Сако Масаноригоор удирдуулсан [[Японы эзэн хааны арми]] хотыг эзэлсэн. Түүний дараа 1945 онд Францын арми эргэн хотыг “чөлөөлсөн” түүхтэй. Вьентьян хот 1949 оноос тусгаар тогтносон Лаосын Вант Улсын нийслэл болсон. Лаост болсон "Иргэний дайн"-ы үед Вьентьян хот Засгийн газрын болон “Патет Лао“ (коммунист) хөдөлгөөнийхний мэдэлд хэд хэдэн удаа ээлжлэн шилжиж байсан. Эцэст нь 1975 оны 12-р сарын 2-нд “Патет Лао” хөдөлгөөнийхөн хотод эрх мэдлээ бүрэн тогтоож, улмаар БНАЛАУ-ыг энэ хотод зарлан тунхаглаж нийслэл болгосон түүхтэй. ==Цаг агаар== Нийслэл хот бүхэлдээ Лаосын нэгэн адил цаг агаарын хувьд жилийн 4-10 дугаар сар хүртэл борооны, 11-4 сар хүртэл хуурай улирал гэж хоёр хуваагддаг. Борооны улиралд агаарын дундаж хэм шөнөдөө +22+28 С, өдөртөө- +30+40 С хүрдэг бөгөөд хуурай улирлын дундаж хэм шөнө +20+26 С, өдөртөө +24+31 С байдаг. Жилийн 4-5 дугаар сард өдөртөө +40 хэм гарч халдаг онцлогтой. {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Вьентьян (1991–2020, туйлын үе 1907–) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 36.0 | Feb record high C = 38.0 | Mar record high C = 40.2 | Apr record high C = 42.6 | May record high C = 42.5 | Jun record high C = 39.5 | Jul record high C = 38.2 | Aug record high C = 37.8 | Sep record high C = 37.5 | Oct record high C = 36.8 | Nov record high C = 36.0 | Dec record high C = 36.0 | year record high C = 42.67 | Jan high C = 29.0 | Feb high C = 31.0 | Mar high C = 33.4 | Apr high C = 34.8 | May high C = 33.6 | Jun high C = 32.6 | Jul high C = 31.8 | Aug high C = 31.4 | Sep high C = 31.7 | Oct high C = 31.7 | Nov high C = 30.8 | Dec high C = 28.9 | year high C = 31.7 | Jan mean C = 22.9 | Feb mean C = 24.8 | Mar mean C = 27.4 | Apr mean C = 29.1 | May mean C = 28.7 | Jun mean C = 28.4 | Jul mean C = 27.9 | Aug mean C = 27.6 | Sep mean C = 27.6 | Oct mean C = 27.2 | Nov mean C = 25.5 | Dec mean C = 22.9 | year mean C = 26.7 | Jan low C = 18.2 | Feb low C = 19.3 | Mar low C = 21.7 | Apr low C = 24.2 | May low C = 25.0 | Jun low C = 25.4 | Jul low C = 25.3 | Aug low C = 25.0 | Sep low C = 24.6 | Oct low C = 23.9 | Nov low C = 21.5 | Dec low C = 19.2 | year low C = 22.8 | Jan record low C = 2.4 | Feb record low C = 7.6 | Mar record low C = 11.7 | Apr record low C = 13.8 | May record low C = 19.1 | Jun record low C = 20.0 | Jul record low C = 19.5 | Aug record low C = 20.0 | Sep record low C = 18.8 | Oct record low C = 12.9 | Nov record low C = 8.9 | Dec record low C = 5.0 | year record low C = 2.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 7.4 | Feb precipitation mm = 16.8 | Mar precipitation mm = 43.8 | Apr precipitation mm = 89.4 | May precipitation mm = 225.6 | Jun precipitation mm = 263.8 | Jul precipitation mm = 299.8 | Aug precipitation mm = 340.8 | Sep precipitation mm = 265.0 | Oct precipitation mm = 87.4 | Nov precipitation mm = 15.4 | Dec precipitation mm = 5.0 | year precipitation mm = 1663.2 |unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 2 | Feb precipitation days = 2 | Mar precipitation days = 5 | Apr precipitation days = 7 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 18 | Jul precipitation days = 20 | Aug precipitation days = 21 | Sep precipitation days = 17 | Oct precipitation days = 8 | Nov precipitation days = 2 | Dec precipitation days = 1 | year precipitation days = 119 | Jan humidity = 70 | Feb humidity = 68 | Mar humidity = 66 | Apr humidity = 69 | May humidity = 78 | Jun humidity = 82 | Jul humidity = 82 | Aug humidity = 84 | Sep humidity = 83 | Oct humidity = 78 | Nov humidity = 72 | Dec humidity = 70 | year humidity = 75 | Jan sun = 221.0 | Feb sun = 214.7 | Mar sun = 209.2 | Apr sun = 213.9 | May sun = 188.8 | Jun sun = 140.7 | Jul sun = 116.0 | Aug sun = 124.3 | Sep sun = 157.7 | Oct sun = 209.5 | Nov sun = 225.3 | Dec sun = 224.9 | year sun = 2246.0 | source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]],<ref name=WMOCLINO>{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20210716235244/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Laos/XLS/VientianeCapital.xls |archive-date=16 July 2021 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Laos/XLS/VientianeCapital.xls |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 |publisher=Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага |access-date=2026-05-30}}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (туйлын үзүүлэлт 1907–1990),<ref name = DWD>{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_489400_kt.pdf |title=Klimatafel von Vientiane (Viangchan) / Laos |work=Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=2026-05-30 |archive-date=2020-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305194059/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_489400_kt.pdf |url-status=live }}</ref> Pogoda.ru.net,<ref name=pogoda>{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=48940 |script-title=ru:КЛИМАТ УЛАН-БАТОРА |publisher=Pogoda.ru.net |language=ru |access-date=2026-05-30 |archive-date=2023-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116182330/http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=48940 |url-status=live }}</ref> The Yearbook of Indochina (1939–1940)<ref>{{Cite web |url=https://seadelt.net/Asset/Source/Document_ID-250_No-01.pdf |title=The Yearbook of Indochina (1939-1940) |access-date=2026-05-30 |archive-date=2023-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616061212/https://seadelt.net/Asset/Source/Document_ID-250_No-01.pdf |url-status=live }}</ref> | source 2 = [[NOAA]] (чийгшил 1961–1990),<ref name="NOAA">{{cite web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/LA/48940.TXT |title=Vientiane Climate Normals 1961–1990 |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717060122/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/LA/48940.TXT |archive-date=2020-07-17 |url-status=dead |access-date=2026-05-30 }}</ref> Extreme Temperature Around The World<ref>{{cite web | url = https://www.mherrera.org/temp.htm | title = January record low | publisher = | language = en | access-date = 2026-05-30 | archive-date = 2022-01-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220115040834/https://www.mherrera.org/temp.htm | url-status = live }}</ref> }} ==Тээвэр== [[Меконг мөрөн]] дээрх “Тай-Лаосын найрамдлын гүүр” Вьентьян хотыг Тайландын Нонг Кхай боомт хоттой холбодог. Уг гүүрээр 1994 оноос авто тээвэр хийж эхэлсэн бөгөөд 2009 онд хоёр улсын хилийн боомтуудыг төмөр замаар холбосон. Хотын олон нийтийн тээврийн үүргийг цөөн тооны автобус, түүнчлэн такси, "түк түк" хэмээн нэрлэдэг тээврийн хэрэгсэл гүйцэтгэж байна. Хотын иргэд гол төлөв унадаг дугуй ашиглаж байсан бол өнөө үед мотоциклыг хот дотор өргөн ашигладаг. Нийт Вьентьян хотод 814,470 тээврийн хэрэгсэл байгаагийн 565,882 нь мотоцикл, 163,249 нь суудлын автомашин, 32,063 ачааны машин албан ёсоор бүртгэгдсэн ажээ. 2016 оны байдлаар Вьентьян хотын олон улсын “Ватай” нисэх онгоцны буудлаас [[Вьетнам]] ([[Ханой]]), [[Камбож]], [[Тайланд]] ([[Бангкок]]), [[Малайз]] ([[Куала Лумпур]]), [[Хятад]] ([[Күньмин]]), БНСУ ([[Сөүл]]) зэрэг орнуудтай шууд нислэгээр холбогдож  байна. Мөн “Лао Эйрлайнс” нь дотоодын Луангпрабанг, Саваннакет, Чампа зэрэг хотууд руу нислэг үйлддэг байна.  Лаос нь 2022 оноос өмнө өөрийн төмөр замгүй байсан тул Вьентьян хотыг Лаосын бусад хотуудтай байнгын цагийн хуваарьтай хот хоорондын автобус холбож байсан. 2022 онд Хятадын [[Күньмин|Куньмин]] хотоос Вьентьян хүртэл хурдны галт тэрэг зорчих төмөр замыг Хятадын хөрөнгө оруулалтаар ашиглалтад оруулжээ. Гадаадын жуулчид гол төлөв Өмнөд Солонгосоос онгоцоор, Тайландаас галт тэргээр болон авто замаар ирдэг бөгөөд, Вьетнамаас хот хоорондын автобусаар мөн аялдаг байна. 2022 оноос Хятадын Куньминээс хурдны галт тэрэг явдаг болсоноор хятад жуулчдын тоо нэмэгдсэн байна. ==Зохиогдсон томоохон арга хэмжээнүүд== [[2009]] оны 12-р сард Зүүн Өмнөд Азийн тоглолт болон 2012 онд [[АСЕМ]]-ын дээд хэмжээний уулзалт, 2016 онд [[АСЕАН]] хийгээд Зүүн өмнөд Азийн  дээд хэмжээний уулзалтыг Вьентьянд зохион байгуулсан. == Боловсрол == Вьентьян хотод [[Лаосын Үндэсний Их сургууль]] байрладаг. ==Үзмэрүүд== [[Патусай-Ялалтын хаалга|Патусай]] (Ялалтын хаалга), Лаосын Үндэсний музей, [[Тат Луанг Их суварга|Тад Луанг]] Их суварга, Тад Дам (Хар суварга), Будда парк (Бурханы цэцэрлэг), Түүх-армийн музей, Лаосын удирдагч [[Кейсон Фомвихан]]ы музейн цогцолбор зэрэг юм. == Зураг == <gallery> File:Vientiane Patouxai Laos.jpg File:Buddha park, lao pdr.jpg File:Wat Si Muang.jpg </gallery> == Цахим хуудас == {{Commonscat|Vientiane|Вьентьян}} {{Wikivoyage}} {{Wiktionary}} == Эшлэл == {{Reflist}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Вьентьян| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Меконг мөрөн]] 3p3ovkj5p9x8qlxbiiz59jxx5yngkcl 857565 857564 2026-05-31T00:50:48Z Avirmed Batsaikhan 53733 857565 wikitext text/x-wiki {{short description|Лаосын нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Вьентьян | native_name = ວຽງຈັນ | official_name = ນະຄອນຫຼວງ​ວຽງຈັນ​ | native_name_lang = lo | settlement_type = [[Лаосын хотын жагсаалт|Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image|total_width=300|perrow=1/2/1|caption_align=center|border=infobox | image1 = Patuxay Monument - panoramio.jpg | caption1 = [[Патусай-Ялалтын хаалга]] | image2 = 20171118 Vientiane 3220 DxO.jpg | caption2 = Патусайгаас харагдах хотын үзэмж | image3 = Vientiane-Wat Sisaket-02-Sim-gje.jpg | caption3 = [[Ват Си Сакет]] | image4 = Pha That Luang - Vientiane (Laos) I.jpg | caption4 = [[Тат Луанг Их суварга]] }} | pushpin_map = Лаос#Ази | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|17.98|N|102.63|E|type:city_region:LA-VT|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Лаос}} | subdivision_type1 = [[Лаосын мужууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = [[Вьентьян тойрог]] | timezone1 = [[UTC+7]] ([[Энэтхэг-Хятадын цаг|ICT]]) | established_title = Суурьшсан | established_date = 9-р зуун<ref>{{cite web |url=https://lao.unfpa.org/en/publications/results-population-and-housing-census-2015-english-version |title=Results of Population and Housing Census 2015 |format=PDF |author=Лаосын Статистикийн товчоо |date=2016-10-21 |access-date=2025-07-08 |archive-date=2020-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630042237/https://lao.unfpa.org/en/publications/results-population-and-housing-census-2015-english-version |url-status=live }}</ref> | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Атсфангтонг Сифадон | area_total_km2 = 3,920 | elevation_m = 174 | elevation_ft = 570 | population_total = 840940 | population_as_of = 2023<ref>{{citation|title=Vientiane Capital|url=https://kpl.gov.la/En/detail.aspx?id=79850}}</ref> | population_density_km2 = auto | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{citation |title=Vientiane Capital Records 4.83% Economic Growth in 2022|url=https://laotiantimes.com/2023/01/13/vientiane-capital-records-economic-growth-in-2022/?amp}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Америк доллар|$]] 3 тэрбум (2022) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = $3,600 (2022) | website = }} '''Вьентьян''' ([[Лаос хэл|лаос хэлээр]] ວຽງຈັນ - ''wiang-jun'', дуудлага нь ''вэн жань''; [[тай хэл|тайгаар]] เวียงจันทน์ ) — [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Лаос Ард Улс|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Лаос Ард Улсын]] [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том хот. [[Меконг мөрөн|Меконг мөрний]] эрэг дээр, Лаос-[[Тайланд]]ын хилээс 14 км зайтай байрлах Лаосын нийслэл нь хүн амын суурьшил хийгээд улс төр, эдийн засаг, соёл төвлөрсөн Лаосын хамгийн том хот. Нийслэл хотод Ерөнхийлөгчийн ордон, Засгийн газар, Үндэсний Ассамблей, Дээд шүүх зэрэг төрийн захиргааны төв байгуулагууд, 35 гаруй гадаадын болон олон улсын байгууллагын дипломат төлөөлөгчийн газрууд байрладаг дотор Монгол Улсын ЭСЯ мөн байдаг. Вьентьян хот засаг захиргааны хувьд 9 дүүрэгт хуваагддаг. ==Хүн ам== 2020 оны байдлаар Вьентьян хот 800 гаруй мянган хүн амтай байна. ==Нэрийн гарал үүсэл== Нийслэл хотын нэрийг [[Пали хэл|пали хэлнээс]] (бурханы шашны теравада урсгалын номын хэл) орчуулбал “зандан модны хот” хэмээж байгаа агаад эртний [[лаос хэл]]ээр бичигдсэн олдворууд энэхүү үгийн гарал үүслийг баталдаг. Гэвч олонх лаос иргэд Вьентьян гэж “Сарны хот” гэсэн үг гэж үздэг. Учир нь “сар”, “зандан мод” орчин цагийн лаос хэлээр бичих, дуудахдаа адилхан “чан” гэдэгтэй холбоотой аж. Олон жилийн турш Францын эрхшээлд байсан тул “Вьенчан” гэх дуудлага нь францаар хатуу “ч” үсгийг дуудахад хүндрэлтэй байдгаас “Вьентьян” гэх болсон гэж хэл зүйчид үздэг ажээ. ==Түүх== Лаосын Пра Лак Пра Лам хэмээх эртний домгоор хунтайж Таттарадт Лаосын Муонг Интапата Маха Наконе Вант улсыг орхиж Вьентьянд суурших болсноор уг хот үүссэн гэдэг. Анх Таттарадха хунтайж “Маха Тани Си Фан Фао” хэмээх Меконг мөрний баруун эрэг дээр хот байгуулж, (өнөөгийн Тайландын [[Удонтани]] хот), дараа нь зүүн эрэг дээр шинэ “Чантабули Си Саттаканахуд” хот байгуулсан нь өнөөгийн Вьентьян хотын буурь гэж домогт өгүүлжээ. Анх бурханы шашны сүм хийдийг тойрон [[кхмерүүд]] суурьших болсноор хотын эхлэлийг тавьсан гэж олонх түүх судлаачид үздэг. 11-12 дугаар зууны үед лаос, тайчууд өмнөд [[Хятад|Хятадаас]] энэ нутагт шилжин нүүж кхмерчүүдийг шахан суурьшсан бөгөөд цагаачдын тоо олон байсан тул кхмерчүүд тэдэн дотор ууссан гэж тайлбаралдаг. 1354 онд Фа Нгум хунтайж [[Лансанг|Лансанг Вант Улсыг]] бий болгоход Вьентьян засаг захиргааны чухал төв болсон байна. 1563 онд Лансанг улсын хаан Сеттатират [[Бирм|Бирмийн]] халдлагаас сэрэмжилж, нийслэлээ Вьентьян руу шилжүүлсэн байна. 1707 онд Лансанг Вант Улс үгүй болоход энэ хот тусгаар Вьентьяны Вант Улсын нийслэл болсон түүхтэй. Улмаар 1779 онд [[Сиам]]<nowiki/>ын цэрэгт эзлэгдэж, тэдэнд дагаар орсон байдаг. 1827 онд Хаан Анувонгийн хийсэн амжилтгүй бослогын дараа [[Сиам|Сиамын]] арми хотыг бүрэн шатааж сүйрүүлжээ. 1893 онд Францын арми орж ирэн эрх мэдлээ тунхаглаж, Вьентьян хот 1899 онд Францын харьяа Лаосын нийслэл хот болсон. Энэ үеэс францууд хотыг сэргээн засварлаж, сүм хийдийг сэргээсний дотор алдарт [[Тат Луанг Их суварга]] багтдаг бөгөөд франц хэв маягийн загварын барилга байгууламж олноор босгосон байдаг. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] үед Сако Масаноригоор удирдуулсан [[Японы эзэн хааны арми]] хотыг эзэлсэн. Түүний дараа 1945 онд Францын арми эргэн хотыг “чөлөөлсөн” түүхтэй. Вьентьян хот 1949 оноос тусгаар тогтносон Лаосын Вант Улсын нийслэл болсон. Лаост болсон "Иргэний дайн"-ы үед Вьентьян хот Засгийн газрын болон “Патет Лао“ (коммунист) хөдөлгөөнийхний мэдэлд хэд хэдэн удаа ээлжлэн шилжиж байсан. Эцэст нь 1975 оны 12-р сарын 2-нд “Патет Лао” хөдөлгөөнийхөн хотод эрх мэдлээ бүрэн тогтоож, улмаар БНАЛАУ-ыг энэ хотод зарлан тунхаглаж нийслэл болгосон түүхтэй. ==Цаг агаар== Нийслэл хот бүхэлдээ Лаосын нэгэн адил цаг агаарын хувьд жилийн 4-10 дугаар сар хүртэл борооны, 11-4 сар хүртэл хуурай улирал гэж хоёр хуваагддаг. Борооны улиралд агаарын дундаж хэм шөнөдөө +22+28 С, өдөртөө- +30+40 С хүрдэг бөгөөд хуурай улирлын дундаж хэм шөнө +20+26 С, өдөртөө +24+31 С байдаг. Жилийн 4-5 дугаар сард өдөртөө +40 хэм гарч халдаг онцлогтой. {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Вьентьян (1991–2020, туйлын үе 1907–) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 36.0 | Feb record high C = 38.0 | Mar record high C = 40.2 | Apr record high C = 42.6 | May record high C = 42.5 | Jun record high C = 39.5 | Jul record high C = 38.2 | Aug record high C = 37.8 | Sep record high C = 37.5 | Oct record high C = 36.8 | Nov record high C = 36.0 | Dec record high C = 36.0 | year record high C = 42.67 | Jan high C = 29.0 | Feb high C = 31.0 | Mar high C = 33.4 | Apr high C = 34.8 | May high C = 33.6 | Jun high C = 32.6 | Jul high C = 31.8 | Aug high C = 31.4 | Sep high C = 31.7 | Oct high C = 31.7 | Nov high C = 30.8 | Dec high C = 28.9 | year high C = 31.7 | Jan mean C = 22.9 | Feb mean C = 24.8 | Mar mean C = 27.4 | Apr mean C = 29.1 | May mean C = 28.7 | Jun mean C = 28.4 | Jul mean C = 27.9 | Aug mean C = 27.6 | Sep mean C = 27.6 | Oct mean C = 27.2 | Nov mean C = 25.5 | Dec mean C = 22.9 | year mean C = 26.7 | Jan low C = 18.2 | Feb low C = 19.3 | Mar low C = 21.7 | Apr low C = 24.2 | May low C = 25.0 | Jun low C = 25.4 | Jul low C = 25.3 | Aug low C = 25.0 | Sep low C = 24.6 | Oct low C = 23.9 | Nov low C = 21.5 | Dec low C = 19.2 | year low C = 22.8 | Jan record low C = 2.4 | Feb record low C = 7.6 | Mar record low C = 11.7 | Apr record low C = 13.8 | May record low C = 19.1 | Jun record low C = 20.0 | Jul record low C = 19.5 | Aug record low C = 20.0 | Sep record low C = 18.8 | Oct record low C = 12.9 | Nov record low C = 8.9 | Dec record low C = 5.0 | year record low C = 2.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 7.4 | Feb precipitation mm = 16.8 | Mar precipitation mm = 43.8 | Apr precipitation mm = 89.4 | May precipitation mm = 225.6 | Jun precipitation mm = 263.8 | Jul precipitation mm = 299.8 | Aug precipitation mm = 340.8 | Sep precipitation mm = 265.0 | Oct precipitation mm = 87.4 | Nov precipitation mm = 15.4 | Dec precipitation mm = 5.0 | year precipitation mm = 1663.2 |unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 2 | Feb precipitation days = 2 | Mar precipitation days = 5 | Apr precipitation days = 7 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 18 | Jul precipitation days = 20 | Aug precipitation days = 21 | Sep precipitation days = 17 | Oct precipitation days = 8 | Nov precipitation days = 2 | Dec precipitation days = 1 | year precipitation days = 119 | Jan humidity = 70 | Feb humidity = 68 | Mar humidity = 66 | Apr humidity = 69 | May humidity = 78 | Jun humidity = 82 | Jul humidity = 82 | Aug humidity = 84 | Sep humidity = 83 | Oct humidity = 78 | Nov humidity = 72 | Dec humidity = 70 | year humidity = 75 | Jan sun = 221.0 | Feb sun = 214.7 | Mar sun = 209.2 | Apr sun = 213.9 | May sun = 188.8 | Jun sun = 140.7 | Jul sun = 116.0 | Aug sun = 124.3 | Sep sun = 157.7 | Oct sun = 209.5 | Nov sun = 225.3 | Dec sun = 224.9 | year sun = 2246.0 | source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]],<ref name=WMOCLINO>{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20210716235244/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Laos/XLS/VientianeCapital.xls |archive-date=16 July 2021 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Laos/XLS/VientianeCapital.xls |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 |publisher=Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага |access-date=2026-05-30}}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (туйлын үзүүлэлт 1907–1990),<ref name = DWD>{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_489400_kt.pdf |title=Klimatafel von Vientiane (Viangchan) / Laos |work=Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=2026-05-30 |archive-date=2020-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305194059/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_489400_kt.pdf |url-status=live }}</ref> Pogoda.ru.net,<ref name=pogoda>{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=48940 |script-title=ru:КЛИМАТ УЛАН-БАТОРА |publisher=Pogoda.ru.net |language=ru |access-date=2026-05-30 |archive-date=2023-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116182330/http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=48940 |url-status=live }}</ref> The Yearbook of Indochina (1939–1940)<ref>{{Cite web |url=https://seadelt.net/Asset/Source/Document_ID-250_No-01.pdf |title=The Yearbook of Indochina (1939-1940) |access-date=2026-05-30 |archive-date=2023-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616061212/https://seadelt.net/Asset/Source/Document_ID-250_No-01.pdf |url-status=live }}</ref> | source 2 = [[NOAA]] (чийгшил 1961–1990),<ref name="NOAA">{{cite web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/LA/48940.TXT |title=Vientiane Climate Normals 1961–1990 |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717060122/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/LA/48940.TXT |archive-date=2020-07-17 |url-status=dead |access-date=2026-05-30 }}</ref> Extreme Temperature Around The World<ref>{{cite web | url = https://www.mherrera.org/temp.htm | title = January record low | publisher = | language = en | access-date = 2026-05-30 | archive-date = 2022-01-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220115040834/https://www.mherrera.org/temp.htm | url-status = live }}</ref> }} ==Тээвэр== [[Меконг мөрөн]] дээрх “Тай-Лаосын найрамдлын гүүр” Вьентьян хотыг Тайландын Нонг Кхай боомт хоттой холбодог. Уг гүүрээр 1994 оноос авто тээвэр хийж эхэлсэн бөгөөд 2009 онд хоёр улсын хилийн боомтуудыг төмөр замаар холбосон. Хотын олон нийтийн тээврийн үүргийг цөөн тооны автобус, түүнчлэн такси, "түк түк" хэмээн нэрлэдэг тээврийн хэрэгсэл гүйцэтгэж байна. Хотын иргэд гол төлөв унадаг дугуй ашиглаж байсан бол өнөө үед мотоциклыг хот дотор өргөн ашигладаг. Нийт Вьентьян хотод 814,470 тээврийн хэрэгсэл байгаагийн 565,882 нь мотоцикл, 163,249 нь суудлын автомашин, 32,063 ачааны машин албан ёсоор бүртгэгдсэн ажээ. 2016 оны байдлаар Вьентьян хотын олон улсын “Ватай” нисэх онгоцны буудлаас [[Вьетнам]] ([[Ханой]]), [[Камбож]], [[Тайланд]] ([[Бангкок]]), [[Малайз]] ([[Куала Лумпур]]), [[Хятад]] ([[Күньмин]]), БНСУ ([[Сөүл]]) зэрэг орнуудтай шууд нислэгээр холбогдож  байна. Мөн “Лао Эйрлайнс” нь дотоодын Луангпрабанг, Саваннакет, Чампа зэрэг хотууд руу нислэг үйлддэг байна.  Лаос нь 2022 оноос өмнө өөрийн төмөр замгүй байсан тул Вьентьян хотыг Лаосын бусад хотуудтай байнгын цагийн хуваарьтай хот хоорондын автобус холбож байсан. 2022 онд Хятадын [[Күньмин|Куньмин]] хотоос Вьентьян хүртэл хурдны галт тэрэг зорчих төмөр замыг Хятадын хөрөнгө оруулалтаар ашиглалтад оруулжээ. Гадаадын жуулчид гол төлөв Өмнөд Солонгосоос онгоцоор, Тайландаас галт тэргээр болон авто замаар ирдэг бөгөөд, Вьетнамаас хот хоорондын автобусаар мөн аялдаг байна. 2022 оноос Хятадын Куньминээс хурдны галт тэрэг явдаг болсоноор хятад жуулчдын тоо нэмэгдсэн байна. ==Зохиогдсон томоохон арга хэмжээнүүд== [[2009]] оны 12-р сард Зүүн Өмнөд Азийн тоглолт болон 2012 онд [[АСЕМ]]-ын дээд хэмжээний уулзалт, 2016 онд [[АСЕАН]] хийгээд Зүүн өмнөд Азийн  дээд хэмжээний уулзалтыг Вьентьянд зохион байгуулсан. == Боловсрол == Вьентьян хотод [[Лаосын Үндэсний Их сургууль]] байрладаг. ==Үзмэрүүд== [[Патусай-Ялалтын хаалга|Патусай]] (Ялалтын хаалга), Лаосын Үндэсний музей, [[Тат Луанг Их суварга|Тад Луанг]] Их суварга, Тад Дам (Хар суварга), Будда парк (Бурханы цэцэрлэг), Түүх-армийн музей, Лаосын удирдагч [[Кейсон Фомвихан]]ы музейн цогцолбор зэрэг юм. == Зураг == <gallery> File:Vientiane Patouxai Laos.jpg File:Buddha park, lao pdr.jpg File:Wat Si Muang.jpg </gallery> == Цахим хуудас == {{Commonscat|Vientiane|Вьентьян}} {{Wikivoyage}} {{Wiktionary}} == Эшлэл == {{Reflist}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Вьентьян| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Меконг мөрөн]] 4fcpmqb2ev60ew3z6u1y19rg7gzxq2o 0 30010 857550 835672 2026-05-30T22:23:16Z Enkhsaihan2005 64429 857550 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн өмнөд Узбекистан дахь хот}} {{Инфобокс суурин | name = Самарканд | native_name = {{lang|uz|Самарқанд}} / {{native name|uz|Samarqand}} | native_name_lang = | settlement_type = Хот | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image_style = | perrow = 1/2/2/1 | image1 = RegistanSquare Samarkand.jpg | caption1 = [[Регистан]] талбай | image2 = Mausoleum of Amir Temur (1).JPG | caption2 = [[Төмөр хааны бунхан]] | image3 = Shah-i-Zinda (8145369659).jpg | caption3 = [[Шах-и-Зинда]] оршуулгын газар | image4 = Sherdor madrasah 3.jpg | caption4 = Регистан дахь Шер-Дор медресе | image5 = Mosque Bibi Khanum (5).JPG | caption5 = [[Биби Ханум сүм]] | image6 = Mausolées du groupe central (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6009956484).jpg | caption6 = [[Шах-и-Зинда]]гийн дотоод үзэмж }} | image_alt = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = Emblem of Samarkand.svg | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Узбекистан#Баруун Ази#Ази | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = Узбекистан дахь байршил | pushpin_label_position = | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|39|39|17|N|66|58|33|E|region:UZ-SA_type:city|display=it}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Узбекистан}} | subdivision_type1 = [[Узбекистаны мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Самарканд муж]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = Суурьшсан | established_date = МЭӨ 8-р зуун | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = Хотын захиргаа | governing_body = Хаким (Хотын дарга) | leader_party = Фуркат Рахимов | leader_title = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = 120 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | elevation_m = 705 | population_as_of = 1 сарын 1, 2025 | population_footnotes = | population_total = 595,200<ref>{{cite web |url=https://www.stat.uz/en/181-ofytsyalnaia-statystyka-en/6383-demography |title=Бүгд Найрамдах Узбекистан Улсын Статистикийн Хороо |access-date=2025-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429095401/https://stat.uz/en/181-ofytsyalnaia-statystyka-en/6383-demography |archive-date=2020-04-29 |url-status=dead}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 1,300,000 | population_note = | population_demonym = Самаркандчууд | timezone1 = | utc_offset1 = +5 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 140100 | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = {{URL|https://samarkand.uz/en|samarkand.uz}} | module = {{Инфобокс ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв |child = yes |Official_name = Самарканд - Соёлын уулзвар |Criteria = Соёлын: i, ii, iv |ID = 603 |Year = 2001 |Area = 1,123 га |Buffer_zone = 1,369 га}} | official_name = }} [[Согд]], [[Сартуул улс|Сартуул]] зэрэг дундад зууны улс орны нийслэл байж, [[Торгоны зам]]ын үзэсгэлэнт сувд хэмээн хүндлэгдэж байсан хоёр мянган жилийн түүхт газар, өдгөө [[Ташкент]], [[Наманган]], [[Андижан]]ы дараах [[Узбекистан]]ы дөрөв дугаар том [[хот]] бол '''Самарка́нд''' ([[узбек хэл|узбекээр]] Samarqand) юм. 108 км² газар эзлэж буй Самарканд хотод 2012 оны бүртгэлээр 483 мянган хүн оршин сууж байна. ==Зураг== <gallery> Зураг:Registan square2014.JPG Зураг:Gorskii 03978u.jpg Зураг:Enfants d'Ouzbékistan-915.JPG Зураг:Samarkand naan at Siyob Bazaar.jpg Зураг:Stans08-241 (3134185551).jpg </gallery> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width=auto |location=Самарканд (1991–2020, туйлын үе 1891–одоо) |metric first=yes |single line=yes | Jan record high C=23.2 | Feb record high C=26.7 | Mar record high C=32.2 | Apr record high C=36.2 | May record high C=39.5 | Jun record high C=41.6 | Jul record high C=42.4 | Aug record high C=41.0 | Sep record high C=38.6 | Oct record high C=35.2 | Nov record high C=31.5 | Dec record high C=27.5 |year record high C=42.4 | Jan high C=7.3 | Feb high C=9.5 | Mar high C=15.2 | Apr high C=21.4 | May high C=27.0 | Jun high C=32.4 | Jul high C=34.5 | Aug high C=33.3 | Sep high C=28.6 | Oct high C=22.0 | Nov high C=14.4 | Dec high C=9.1 |year high C= | Jan mean C=2.3 | Feb mean C=4.0 | Mar mean C=9.3 | Apr mean C=15.2 | May mean C=20.4 | Jun mean C=25.4 | Jul mean C=27.2 | Aug mean C=25.6 | Sep mean C=20.6 | Oct mean C=14.1 | Nov mean C=8.0 | Dec mean C=3.7 |year mean C= | Jan low C=−1.3 | Feb low C=−0.2 | Mar low C=4.6 | Apr low C=9.7 | May low C=14.1 | Jun low C=18.0 | Jul low C=19.5 | Aug low C=17.9 | Sep low C=13.5 | Oct low C=7.8 | Nov low C=3.2 | Dec low C=−0.2 |year low C= | Jan record low C=−25.4 | Feb record low C=−22.0 | Mar record low C=−14.9 | Apr record low C=−6.8 | May record low C=−1.3 | Jun record low C=4.8 | Jul record low C=8.6 | Aug record low C=7.8 | Sep record low C=0.0 | Oct record low C=−6.4 | Nov record low C=−18.1 | Dec record low C=−22.8 |year record low C=−25.4 |precipitation colour =green | Jan precipitation mm=41.1 | Feb precipitation mm=52.2 | Mar precipitation mm=73.2 | Apr precipitation mm=62.9 | May precipitation mm=40.0 | Jun precipitation mm=6.8 | Jul precipitation mm=1.6 | Aug precipitation mm=1.6 | Sep precipitation mm=2.7 | Oct precipitation mm=16.0 | Nov precipitation mm=40.3 | Dec precipitation mm=39.2 |year precipitation mm=377.6 |unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 14 | Feb precipitation days = 13 | Mar precipitation days = 15 | Apr precipitation days = 13 | May precipitation days = 11 | Jun precipitation days = 5 | Jul precipitation days = 2 | Aug precipitation days = 2 | Sep precipitation days = 2 | Oct precipitation days = 6 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 12 | year precipitation days = 105 | Jan humidity=76 | Feb humidity=74 | Mar humidity=70 | Apr humidity=63 | May humidity=54 | Jun humidity=42 | Jul humidity=42 | Aug humidity=43 | Sep humidity=47 | Oct humidity=59 | Nov humidity=68 | Dec humidity=74 |year humidity=59 | Jan rain days=8 | Feb rain days=10 | Mar rain days=13 | Apr rain days=11 | May rain days=9 | Jun rain days=3 | Jul rain days=2 | Aug rain days=1 | Sep rain days=2 | Oct rain days=6 | Nov rain days=8 | Dec rain days=9 | year rain days= 82 | Jan snow days=9 | Feb snow days=7 | Mar snow days=3 | Apr snow days=0.3 | May snow days=0.1 | Jun snow days=0 | Jul snow days=0 | Aug snow days=0 | Sep snow days=0 | Oct snow days=0.3 | Nov snow days=2 | Dec snow days=6 |year snow days=28 | Jan sun=119.2 | Feb sun=130.9 | Mar sun=172.2 | Apr sun=228.8 | May sun=297.7 | Jun sun=345.5 | Jul sun=373.1 | Aug sun=358.9 | Sep sun=305.9 | Oct sun=242.6 | Nov sun=150.7 | Dec sun=120.2 |year sun= | Jan dew point C=-2 | Feb dew point C=-1 | Mar dew point C=2 | Apr dew point C=6 | May dew point C=9 | Jun dew point C=9 | Jul dew point C=10 | Aug dew point C=9 | Sep dew point C=6 | Oct dew point C=4 | Nov dew point C=2 | Dec dew point C=-1 | Jan uv=2 | Feb uv=3 | Mar uv=3 | Apr uv=4 | May uv=5 | Jun uv=6 | Jul uv=6 | Aug uv=6 | Sep uv=4 | Oct uv=3 | Nov uv=2 | Dec uv=2 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name = Pogoda > {{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate.php?id=38696 | title = Weather and Climate-The Climate of Samarkand | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал | language = ru | access-date = 2026-05-30}}</ref> |source 2=Weather Atlas (UV),<ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/uzbekistan/samarkand-climate |title=Samarkand, Uzbekistan – Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher=Weather Atlas |access-date=2026-05-30}}</ref> Цаг ба огноо (шүүдрийн цэг, 1985–2015),<ref>{{cite web |url=https://www.timeanddate.com/weather/uzbekistan/samarkand/climate |title=Climate & Weather Averages in Samarkand |publisher=Time and Date |access-date=2026-05-30}}</ref> [[NOAA]]<ref name= NOAA>{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Uzbekistan/CSV/Samarkand_38696.csv|title=Samarkand Climate Normals 1991–2020 |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date=2026-05-30}}</ref> |date=2023 }} ==Мөн үзэх== * [[Узбекистаны хотын жагсаалт]] == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Samarkand|Самарканд}} [[Ангилал:Самарканд| ]] [[Ангилал:Узбекистаны суурин]] [[Ангилал:Узбекистаны урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Самарканд мужийн суурин]] [[Ангилал:Торгоны зам]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Эртний Согдын хот]] [[Ангилал:Азийн археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Узбекистаны археологийн олдворт газар]] inrr35353uaqowqeh02tddhyqvsg6jj 0 30728 857551 850184 2026-05-30T22:26:14Z Enkhsaihan2005 64429 857551 wikitext text/x-wiki {{short description|Хятадын хотын захиргаа}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс суурин | name = Тяньжинь | native_name = 天津 | native_name_lang = zh | other_name = | settlement_type = [[Хятадын шууд захирагдах хотын захиргаа|Хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | image1 = Tianjin Eye and Tianjin.jpg | caption1 = [[Тяньжиний нүд]] | image2 = 于家堡金融区1.jpg | caption2 = [[Биньхай, Тяньжинь|Биньхай шинэ бүс]] | image3 = 天津水上公园东湖.jpg | caption3 = [[Тяньжиний радио телевизийн цамхаг|Теле цамхаг]] | image4 = 天津国际商场和西开教堂.jpg | caption4 = [[Гэгээн Иосифын сүм (Тяньжинь)|Гэгээн Иосифын сүм]] | image5 = Tianjin Station 03.jpg | caption5 = [[Тяньжиний төмөр замын өртөө|Төмөр замын өртөө]] | image6 = 民园体育场.jpg | caption6 = [[Миньюань цэнгэлдэх хүрээлэн]] | image7 = 天津世纪钟.jpg | caption7 = Зууны цаг }} | image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=6}} | image_map1 = Tianjin in China (+all claims hatched).svg | map_caption1 = Хятад дахь Тяньжиний байршил | coordinates = {{coord|39.1336|N|117.2054|E|type:landmark_region:CN-12_source:Gaode|format=dms|display=it}} | coor_pinpoint = [[:zh:天津世纪钟|Тяньжин Зууны Цаг]] Плаза | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | established_title = Суурин | established_date = МЭӨ 340 он | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Хэши дүүрэг, Тяньжинь|Хэши дүүрэг]] | parts_type = Хуваалт<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]]<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн<br />түвшин]] | parts = <br />[[Тяньжиний засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|16 дүүрэг]]<br />240 суурин ба хороолол | government_type = [[Хятадын шууд захирагдах хотын захиргаа|Хотын захиргаа]] | governing_body = [[Тяньжинь Хотын Ардын Их Хурал]] | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = [[Чэнь Минъэр]] | leader_title1 = [[Тяньжинь Хотын Ардын Их Хурал|Хурлын]] дарга | leader_name1 = [[Ю Юньлинь]] | leader_title2 = Хотын дарга | leader_name2 = [[Жан Гүн (улс төрч)|Жан Гүн]] | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] дарга | leader_name3 = [[Ван Чансүн]] | total_type = Хотын захиргаа | area_footnotes = | area_total_km2 = 11946 | area_land_km2 = 11609.91 | area_water_km2 = 186 | area_urban_km2 = 11609.91 | area_metro_km2 = 5609.9 | elevation_footnotes = | elevation_m = 5 | elevation_max_m = 1,078 | elevation_max_point = [[Жюшань оргил]] | population_total = 13,866,009 | population_as_of = 2020 тооллого | population_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://citypopulation.de/php/china-tianjin-admin.php|title = China: Tiānjīn (Districts) - Population Statistics, Charts and Map | website= citypopulation.de | publisher= | date=}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_urban = 13,866,009 | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = 11,165,706 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Тяньжинчүүд | postal_code_type = [[Хятад дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = '''3000'''00 – '''3019'''00 | area_code = [[Хятад дахь утасны дугаар|22]] | iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-TJ]] | blank_name_sec1 = [[ДНБ]] <span style="font-weight: normal;">(2021)</span> | blank_info_sec1 = [[Хятадын юань|¥]]1.570 их наяд <br /> $244 тэрбум (24-т)<ref name="data2021">{{cite press release |url = http://district.ce.cn/zg/202201/19/t20220119_37270543.shtml |title = 2021年天津Gdp达15695.05亿元 同比增长6.6%_中国经济网——国家经济门户| website=district.ce.cn}}</ref> | blank1_name_sec1 = &nbsp;- нэг хүнд ноогдох | blank1_info_sec1 = [[Хятадын юань|¥]]113240 <br /> $17754 (5-д) | blank2_name_sec1 = &nbsp;• өсөлт | blank2_info_sec1 = {{increase}} 6.6% | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank_info_sec2 = 0.844<ref>{{cite web |url = https://globaldatalab.org/shdi/shdi/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0 |title = Sub-national HDI - Subnational HDI | publisher= Global Data Lab |website = globaldatalab.org |access-date = 2020-04-17 }}</ref> (3-т) – <span style="color:#090;">маш өндөр</span> | blank2_name_sec2 = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын угтвар]] | blank2_info_sec2 = {{lang|zh-cn|津A}}, B, C, D, F, G, H, J, K, L, M<br />{{lang|zh-cn|津E}} (taxis) | blank3_name_sec2 = Товчлол | blank3_info_sec2 = TJ / {{zh|c={{linktext|津}} |p=jīn |labels=no }} | blank4_name_sec2 = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank4_info_sec2 = [[Эх газрын чийглэг уур амьсгал|Dwa]]/[[Хагас хуурай уур амьсгал|BSk]] | official_name = Тяньжинь хотын захиргаа }} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = Tianjin_(Chinese_characters).svg | piccap = "Тяньжинь" хятад ханзаар | picupright = 0.5 | c = {{linktext|lang=zh|天津}} | p = Tiānjīn | w = T{{wg-apos}}ien¹-chin¹ | bpmf = ㄊㄧㄢ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄐㄧㄣ | gr = Tianjin | mi = {{IPAc-cmn|AUD|Zh-Tianjin.ogg|t|ian|1|.|j|in|1}}<br />{{nowrap|{{IPA|[tʰiɛn˩˩˧ tɕin˨˩]}} ([[Тяньжиний аялга|нутгийн]])}} | psp = Tientsin | j = Tin1zeon1 | ci = {{IPAc-yue|t|in|1|.|z|eon|7}} ''or'' {{IPAc-yue|t|in|1|.|z|eon|1}} | y = Tìnjèun ''or'' Tīnjēun | wuu = Thie^平-tsin^平 | poj = Thian-tin | showflag = p | l = }} '''Тяньжинь''' ({{хэл-хят1|天津}} - tiānjīn; — [[Хятад]] улс (БНХАУ)-ын 11 гаруй сая хүнтэй [[хот]]. Тяньжин хот нь хойд Хятадын хамгийн том далайн боомтыг түшиглэсэн эдийн засгийн нээлттэй хот учир түүнийг “Бохайн тэнгисийн сувд” гэж нэрлэдэг. Хоёр мянга гаруй жилийн түүхтэй Тяньжин хот XIX зууны дунд үеэс үйлдвэр,худалдааны боомт хот болж хөгжсөнөөр хойд Хятадын санхүү, эдийн засаг, худалдаа, бизнесийн хамгийн том төв нь болжээ. == Газар зүй == === Газар зүйн байршил === 11,9 мянган км² дэвсгэр нутагтай, 10,11 сая хүн амтай. Хотын харьяаны нийт газар нутгийн 40,7 хувийг тариалангийн талбай эзэлдэг. Одоогийн байдлаар өнгөт төмөрлөг, эрдсийн уурхайн баялаг, түлш, эрчим хүчний эх үүсвэрийн зэрэг 30 гаруй төрлийн баялаг илрээд байна. Үүнээс гадна манган, бор нь Хятадын нутагт анх энд илэрсэн. Газрын тосны болон байгалийн хийн асар их нөөцтэй. Тяньжинь нь түүх соёлын дөч гаруй дурсгалт газруудтай юм. Түүний дотор буддын шашны Дулө сүм мянга гаруй жилийн түүхтэй. Тяньжинь хотын түүхийн дурсгалт газрууд болон музей, үзэсгэлэнд нийтдээ 53 мянга шахам түүхийн ховор нандин бүтээлүүд, эд өлгийн зүйлс хадгалагдаж байна. Тяньжин хот нь өөрийн үндэсний өвөрмөц дүр төрх бүхий байшин барилга, гудамж талбайтайгаас гадна англи, герман, франц, орос, грекийн эртний сонгодог загварын байшин барилга ихтэй. Европ загварын энэхүү барилгуудыг “Бяцхан европ” гэж нэрлэдэг аж. === Цаг уур === {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | location = Тяньжинь ([[Дунли дүүрэг]]), өндөр {{convert|2|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1951–одоо) | metric first = Y | single line = Y | collapsed = | Jan record high C = 14.3 | Feb record high C = 20.8 | Mar record high C = 30.5 | Apr record high C = 33.1 | May record high C = 40.5 | Jun record high C = 40.6 | Jul record high C = 40.5 | Aug record high C = 37.4 | Sep record high C = 34.9 | Oct record high C = 30.8 | Nov record high C = 23.1 | Dec record high C = 14.4 | Jan high C = 2.1 | Feb high C = 5.8 | Mar high C = 12.8 | Apr high C = 20.8 | May high C = 26.8 | Jun high C = 30.2 | Jul high C = 31.6 | Aug high C = 30.7 | Sep high C = 26.9 | Oct high C = 19.8 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 3.7 | Jan mean C = −2.8 | Feb mean C = 0.4 | Mar mean C = 7.0 | Apr mean C = 14.8 | May mean C = 21.0 | Jun mean C = 25.0 | Jul mean C = 27.2 | Aug mean C = 26.3 | Sep mean C = 21.7 | Oct mean C = 14.3 | Nov mean C = 5.7 | Dec mean C = −0.9 | Jan low C = −6.5 | Feb low C = −3.7 | Mar low C = 2.4 | Apr low C = 9.6 | May low C = 15.8 | Jun low C = 20.6 | Jul low C = 23.6 | Aug low C = 22.7 | Sep low C = 17.4 | Oct low C = 9.9 | Nov low C = 1.8 | Dec low C = -4.3 | Jan record low C = −18.1 | Feb record low C = −22.9 | Mar record low C = −17.7 | Apr record low C = −2.8 | May record low C = 4.5 | Jun record low C = 10.1 | Jul record low C = 16.2 | Aug record low C = 13.7 | Sep record low C = 6.2 | Oct record low C = −2.2 | Nov record low C = −11.7 | Dec record low C = −17.9 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 2.6 | Feb precipitation mm = 6.0 | Mar precipitation mm = 6.1 | Apr precipitation mm = 22.8 | May precipitation mm = 37.7 | Jun precipitation mm = 78.0 | Jul precipitation mm = 141.2 | Aug precipitation mm = 122.3 | Sep precipitation mm = 54.8 | Oct precipitation mm = 32.8 | Nov precipitation mm = 13.5 | Dec precipitation mm = 3.1 | Jan humidity = 54 | Feb humidity = 54 | Mar humidity = 49 | Apr humidity = 48 | May humidity = 53 | Jun humidity = 64 | Jul humidity = 73 | Aug humidity = 75 | Sep humidity = 67 | Oct humidity = 62 | Nov humidity = 60 | Dec humidity = 56 | unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 1.3 | Feb precipitation days = 2.3 | Mar precipitation days = 2.5 | Apr precipitation days = 4.5 | May precipitation days = 6.2 | Jun precipitation days = 9.0 | Jul precipitation days = 11.1 | Aug precipitation days = 9.8 | Sep precipitation days = 6.4 | Oct precipitation days = 4.8 | Nov precipitation days = 3.0 | Dec precipitation days = 2.0 | Jan sun = 167.6 | Jan percentsun = 55 | Feb sun = 175.9 | Feb percentsun = 58 | Mar sun = 227.7 | Mar percentsun = 61 | Apr sun = 243.8 | Apr percentsun = 61 | May sun = 267.8 | May percentsun = 60 | Jun sun = 233.9 | Jun percentsun = 53 | Jul sun = 202.2 | Jul percentsun = 45 | Aug sun = 203.3 | Aug percentsun = 49 | Sep sun = 212.3 | Sep percentsun = 58 | Oct sun = 199.8 | Oct percentsun = 59 | Nov sun = 165.2 | Nov percentsun = 55 | Dec sun = 160.9 | Dec percentsun = 55 | source 1 = Хятадын Цаг Уурын Алба<ref name="arcgis1">{{cite web |url = https://experience.arcgis.com/template/e724038fda394e9d9b7921f10fd1aa55/page/%E7%BA%AF%E8%A1%A8%E6%A0%BC%E7%BB%9F%E8%AE%A1-(%E5%AF%B9%E6%AF%948110%E5%8F%98%E5%8C%96)/?org=UQmaps |script-title = zh:CMA台站气候标准值(1991-2020) |publisher = [[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |language = zh |access-date = 2026-05-30 |title = Experience Template |archive-date = 2023-04-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230404092524/https://experience.arcgis.com/template/e724038fda394e9d9b7921f10fd1aa55/page/%E7%BA%AF%E8%A1%A8%E6%A0%BC%E7%BB%9F%E8%AE%A1-(%E5%AF%B9%E6%AF%948110%E5%8F%98%E5%8C%96)/?org=UQmaps |url-status = live }}</ref><ref name=CMA>{{cite web|url=http://cdc.cma.gov.cn/dataSetLogger.do?changeFlag=dataLogger |script-title=zh:中国气象局 国家气象信息中心 |publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] | language = zh-hans |access-date=2026-05-30 |date=2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710164442/http://cdc.cma.gov.cn/dataSetLogger.do?changeFlag=dataLogger |archive-date=2014-07-10 }}</ref><ref name="cma graphical">{{cite web |url=http://data.cma.cn/data/weatherBk.html |script-title=zh:中国气象数据网 – WeatherBk Data |publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |access-date=2026-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180905194950/http://data.cma.cn/data/weatherBk.html |archive-date=2018-09-05 |url-status=dead |title=Index }}</ref> | source = }} == Эдийн засаг ба дэд бүтэц == Үндэсний уламжлалт болон европ загварын барилга хосолсон учир Тяньжинчүүд төрөлх хотоо “Түмэн улсын барилгын үзэсгэлэн” гэж нэрлэдэг юм. XIXXX зууны эхний хагас хүртэл Хятадад ноёрхсон Өрнөдийн колонийн нөлөө ихээр туссан хотуудын нэг бол Тяньжинь юм. Ганцхан жишээ дурдахад 5 дугаар өргөн чөлөө хэмээх Чифэн гудамжинд өрнөдийн уран барилгын хийцтэй 230 байшин барилга бий. Тяньжинь нь машин механизм болон эрчим хүч, цахим мэдээллийн бичил хэрэгсэл, төхөөрөмж, компьютер, цахилгаан бараа, эрчим хүчний үйлдвэр, газрын тос, далай тэнгисийн болон химийн аж үйлдвэр тус тус хөгжсөн хот юм. Мөн сайн чанарын ган хоолой, ган хийц болон чанар сайтай төмөрлөгийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл давамгайлдаг аж. Жилийн гадаад худалдааны хэмжээ нь 3,5 тэрбум ам.доллар болсон бөгөөд сүүлийн жилүүдэд гадаадын хөрөнгө оруулалтын хэмжээ улам ихээр нэмэгдэж байна. 15000 гаруй гадаадын аж ахуйн нэгж 400 сая ам.долларын хөрөнгө оруулсны дотор дэлхийн нэртэй том 93 аж ахуйн нэгж байдаг. Тяньжинь хот нь Умард хятадын гадаад худалдааны чухал боомт хот бөгөөд 160 гаруй улс оронтой гадаад худалдаа, эдийн засгийн харилцаатайн дээр нийт экспортын 80 хувийг аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн, 20 хувийг нь түүхий эд материал тус тус эзэлж байна. Тяньжинь хот дэлхийн хамгийн шилдэг 20 боомтын жагсаалтад орсон. 2004 онд боомтын бараа бүтээгдэхүүн оруулж, гаргасан хэмжээ нь 162 сая тоннд хүрч 3 сая чингэлэг нэвтрүүлэх чадалтай болсон байна. Тяньжинь хотын олон улсын нисэх онгоцны буудал нь одоогоор умард Хятадын агаарын замын хамгийн том төв болж дотоод, гадаадын 400 гаруй чиглэлд нислэг хийж байна. ==Мөн үзэх== * [[Хятад улсын 50 том хот]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Tianjin|Тяньжинь}} * [https://web.archive.org/web/20110208221000/http://www.tj.gov.cn/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] (хятад, англиар) == Эшлэл == <references/> {{Хятадын хот}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} [[Ангилал:Тяньжинь| ]] [[Ангилал:Хятадын төрд шууд захирагдах хот]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Эдийн засгийн онцгой бүс]] [[Ангилал:Хятадын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:МЭӨ 1-р мянганд байгуулагдсан]] bli8awp2iwpnhk94gdcmyl5evi9o2qs 0 30743 857553 589234 2026-05-30T22:31:30Z Enkhsaihan2005 64429 857553 wikitext text/x-wiki '''Иньчуань''' ({{хэл-хят1|银川}} - yínchuān}}) — [[Хятад улс]] ([[БНХАУ]])-ын [[Ниншя - Хотонгийн ӨЗО]]-ы төв, 2010 оны байдлаар 1.3 сая хүнтэй байгаа [[хот]]. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт|width=auto |metric first=y |single line=y |collapsed = |location = Иньчуань, өндөр {{convert|1112|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1951–одоо) |Jan high C = -0.2 |Feb high C = 5.1 |Mar high C = 12.3 |Apr high C = 20.1 |May high C = 25.0 |Jun high C = 29.0 |Jul high C = 30.6 |Aug high C = 28.6 |Sep high C = 23.8 |Oct high C = 17.4 |Nov high C = 8.6 |Dec high C = 1.1 |Jan mean C = -6.8 |Feb mean C = -2.1 |Mar mean C = 5.2 |Apr mean C = 12.8 |May mean C = 18.2 |Jun mean C = 22.7 |Jul mean C = 24.4 |Aug mean C = 22.5 |Sep mean C = 17.1 |Oct mean C = 10.0 |Nov mean C = 2.2 |Dec mean C = -4.9 |year mean C = |Jan low C = -12.1 |Feb low C = -8.0 |Mar low C = -0.9 |Apr low C = 5.9 |May low C = 11.3 |Jun low C = 16.2 |Jul low C = 18.6 |Aug low C = 17.0 |Sep low C = 11.6 |Oct low C = 4.2 |Nov low C = -2.5 |Dec low C = -9.5 |Jan record high C = 16.7 |Jan record low C = -30.6 |Feb record high C = 20.6 |Feb record low C = -25.4 |Mar record high C = 27.9 |Mar record low C = -19.3 |Apr record high C = 35.1 |Apr record low C = -11.7 |May record high C = 36.5 |May record low C = -3.8 |Jun record high C = 37.2 |Jun record low C = 3.9 |Jul record high C = 39.3 |Jul record low C = 11.1 |Aug record high C = 37.8 |Aug record low C = 6.8 |Sep record high C = 35.7 |Sep record low C = -3.3 |Oct record high C = 29.9 |Oct record low C = -9.0 |Nov record high C = 24.6 |Nov record low C = -15.8 |Dec record high C = 16.5 |Dec record low C = -29.3 |year high C = |year low C = |year high F = |year low F = |Jan precipitation mm = 1.3 |Feb precipitation mm = 2.0 |Mar precipitation mm = 5.3 |Apr precipitation mm = 9.2 |May precipitation mm = 21.0 |Jun precipitation mm = 27.9 |Jul precipitation mm = 41.9 |Aug precipitation mm = 41.3 |Sep precipitation mm = 27.5 |Oct precipitation mm = 11.1 |Nov precipitation mm = 4.3 |Dec precipitation mm = 1.0 |precipitation colour = green |unit precipitation days = 0.1 мм |Jan precipitation days = 1.8 |Feb precipitation days = 1.2 |Mar precipitation days = 2.0 |Apr precipitation days = 2.9 |May precipitation days = 4.4 |Jun precipitation days = 5.5 |Jul precipitation days = 7.2 |Aug precipitation days = 7.7 |Sep precipitation days = 6.6 |Oct precipitation days = 3.4 |Nov precipitation days = 1.6 |Dec precipitation days = 1.0 |year precipitation days = |Jan humidity = 54 |Feb humidity = 45 |Mar humidity = 40 |Apr humidity = 37 |May humidity = 42 |Jun humidity = 49 |Jul humidity = 58 |Aug humidity = 63 |Sep humidity = 64 |Oct humidity = 58 |Nov humidity = 59 |Dec humidity = 56 |Jan sun = 177.9 |Feb sun = 190.5 |Mar sun = 228.6 |Apr sun = 251.3 |May sun = 282.8 |Jun sun = 280.6 |Jul sun = 276.8 |Aug sun = 252.6 |Sep sun = 220.2 |Oct sun = 228.0 |Nov sun = 193.0 |Dec sun = 178.8 |year sun = | Jan percentsun = 58 | Feb percentsun = 62 | Mar percentsun = 61 | Apr percentsun = 63 | May percentsun = 64 | Jun percentsun = 63 | Jul percentsun = 62 | Aug percentsun = 61 | Sep percentsun = 60 | Oct percentsun = 67 | Nov percentsun = 65 | Dec percentsun = 61 | year percentsun = |Jan snow days = 2.9 |Feb snow days = 2.0 |Mar snow days = 1.3 |Apr snow days = 0.4 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0.4 |Nov snow days = 1.6 |Dec snow days = 1.5 |year snow days = |source 1 = Хятадын Цаг Уурын Алба<ref name="cma graphical">{{cite web |url=http://data.cma.cn/data/weatherBk.html |script-title=zh:中国气象数据网 - WeatherBk Data |publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |language=zh-cn |access-date=2026-05-30 |archive-date=2018-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180905194950/http://data.cma.cn/data/weatherBk.html |url-status=live }}</ref><ref name="CMA old"> {{cite web |url=http://old-cdc.cma.gov.cn/shuju/search1.jsp?dsid=SURF_CLI_CHN_MUL_MMON_19712000_CES&tpcat=SURF&type=table&pageid=3 |script-title=zh:中国地面国际交换站气候标准值月值数据集（1971－2000年） |publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |access-date=2026-05-30 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055035/http://old-cdc.cma.gov.cn/shuju/search1.jsp?dsid=SURF_CLI_CHN_MUL_MMON_19712000_CES&tpcat=SURF&type=table&pageid=3 |archive-date=2013-09-21}}</ref><ref>{{cite web |title = Experience Template |url=https://experience.arcgis.com/template/e724038fda394e9d9b7921f10fd1aa55/page/%E7%BA%AF%E8%A1%A8%E6%A0%BC%E7%BB%9F%E8%AE%A1-(%E5%AF%B9%E6%AF%948110%E5%8F%98%E5%8C%96)/?org=UQmaps |script-title = zh:CMA台站气候标准值(1991-2020) |publisher = [[Хятадын Цаг Уурын Алба]] | language = zh | access-date = 2026-05-30}}</ref> |source 2 = Pogodaiklimat.ru (туйлын үзүүлэлт)<ref name="Pogoda i Klimat">{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/53614.htm|title= Climate Yinchuan|access-date=2026-05-30|work=Pogoda.ru.net}}</ref>}} ==Мөн үзэх== * [[Хятад улсын 50 том хот]] ==Эшлэл== {{Reflist|colwidth=30em}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Yinchuan|Иньчуань}} {{Хятад улсад хамаарах}} {{Хятадын хот}} [[Ангилал:Иньчуань| ]] [[Ангилал:Ниншягийн суурин]] [[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]] [[Ангилал:Хятадын засаг захиргааны нэгжийн төв суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Хятадын их сургуулийн хот]] 38h45vqnbeamjr9rdk666c162wcm4y0 0 30745 857560 800815 2026-05-30T23:32:39Z Enkhsaihan2005 64429 857560 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хятадын Жилинь мужийн нийслэл}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс суурин | name = Чанчүнь | official_name = <!-- Official name in English if different from 'name' --> | native_name = 长春市 | native_name_lang = zh-Hans-CN | settlement_type = [[Тойргийн энтэй хот|Тойргийн]] & [[дэд мужийн хуваалт|дэд мужийн дайтай хот]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 290 |image_style = border:1; |perrow = 1/3/2/1 |image1=遥望南湖北岸 nan hu - panoramio.jpg |caption1 = Чанчүнийн өмнөд нуур |image2=2002年 满洲国国务院旧址 - panoramio.jpg |caption2 = Хуучин [[Манж-гогийн төрийн зөвлөл|Манж-гогийн төрийн зөвлөл]] |image3=长春南湖·纪念碑广场.jpg |caption3=Чанчунь чөлөөлөх хөшөө |image4=Guilin Road Food Street in Changchun.jpg |caption4=Хоолны гудамж |image5=Changchun Geological Palace (20230723154904).jpg |caption5=Геологийн ордны музей |image6=Headquarter of FAW Group Corporation.JPG |caption6=[[FAW Group Corporation]] төв байр}} | imagesize = | image_caption = | nickname = {{lang|zh-hans|北国春城}} (Хойд нутгийн хаврын хот) | mapframe = yes | mapframe-zoom = 6 | mapframe-point = none | mapsize1 = | map_caption1 = Хятад ба Гирин (цайвар саарал) дэх Чанчүнь хотын (шар) байршил | pushpin_map = Хятад Гирин#Хятад | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Гирин дэх хотын төвийн байршил | coor_pinpoint = Гириний ардын захиргаа | coordinates = {{coord|43.897|N|125.326|E|type:adm2nd_region:CN-22_source:Gaode|format=dms|display=it}} | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Наньгуань дүүрэг]] | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | subdivision_type1 = [[Хятадын муж|Муж]] | subdivision_type2 = [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]] | subdivision_type3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name1 = [[Гирин муж|Гирин]] | subdivision_name2 = 7 дүүрэг<br />2 хошууны түвшний нэгж<br />1 хошуу | subdivision_name3 = | subdivision_name4 = | established_title = | established_date = | established_title2 = Бүртгэсэн (суурин) | established_date2 = 1889 | established_title3 = Бүртгэсэн (хот) | established_date3 = 1932 | government_type = [[дэд мужийн хуваалт|Дэд мужийн дайтай хот]] | governing_body = [[Чанчүнь Хотын Ардын Их Хурал]] | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = [[Жан Эньхүэй]]<ref>{{Cite web|url=https://finance.sina.com.cn/roll/2025-12-21/doc-inhcpvsm0260173.shtml|title=张恩惠主持召开市委常委会议军会议|newspaper=Sina Finance|lang=zh|trans-title=Zhang Enhui presided over a meeting of the Standing Committee of the Municipal Party Committee and a military meeting.|date=2025-12-21|access-date=2026-05-30}}</ref> | leader_title1 = [[Чанчүнь Хотын Ардын Их Хурал|Хурлын]] дарга | leader_name1 = Ван Жихоу | leader_title2 = [[Хотын дарга]] | leader_name2 = Жан Жижүнь | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] дарга | leader_name3 = Чи Юаньфан | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref name="Geographic Location" /> | area_magnitude = | area_total_km2 = 24734<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_water_percent = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 222 | elevation_ft = 730 | population_total = 9066906 | population_as_of = 2020 оны тооллого | population_footnotes = <ref name="citypopulation.de">{{Cite web |url=http://www.citypopulation.de/php/china-jilin-admin.php |title=China: Jílín (Prefectures, Cities, Districts and Counties) - Population Statistics, Charts and Map|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140923101333/http://www.citypopulation.de:80/php/china-jilin-admin.php |archive-date=2014-09-23 }}</ref> | population_density_km2 = auto | area_urban_km2 = 1855.00 | area_urban_footnotes = &nbsp;(2017)<ref name="CUCSY_2017">{{cite book |editor1=[[Орон сууц, хот хөдөөгийн хөгжлийн яам]] |title=China Urban Construction Statistical Yearbook 2017 |date=2019 |publisher=Хятадын статистикийн хэвлэл |location=Beijing |page=50 |url=http://www.mohurd.gov.cn/xytj/tjzljsxytjgb/jstjnj/w02019012421874448287322500.xls |access-date=2023-12-08 |archive-date=2019-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190618043019/http://www.mohurd.gov.cn/xytj/tjzljsxytjgb/jstjnj/w02019012421874448287322500.xls |url-status=dead }}</ref> | area_metro_km2 = 1855.00 | population_urban = 5691024 | population_metro = 5019477 | population_urban_footnotes = | population_density_urban_km2 = auto | population_density_metro_km2 = auto | population_blank1_title = <!-- Mun. Density rank --> | population_blank1 = <!-- ([[List of China administrative regions by population density|4th]]) --> | population_density_blank1_km2 = | population_blank2_title = Major [[Nationalities of China|nationalities]] | population_blank2 = <!-- [[Han Chinese|Han]] - 96.0%<br />[[Manchu]] – 2.0%<br />[[Hui people|Hui]] – 2.0%<br />[[Mongol]]ian – 0.3% --> | population_note = | demographics_type2 = ДНБ<ref name="changchun">{{cite press release | url=http://tjj.changchun.gov.cn/tjsj/202501/t20250126_3378266.html | title=zh:2024年长春市地区生产总值统一核算结果 | publisher=changchun.gov.cn| date=2025-01-26| access-date=2026-05-30}}</ref> | demographics2_title1 = Хот | demographics2_info1 = [[Хятадын юань|¥]]763 тэрбум<br />[[Америк доллар|$]]107.2 тэрбум | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ¥84,175<br />$11,820 | postal_code_type = [[Хятад дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 130000 | area_code = [[Хятад дахь утасны дугаар|0431]] | website = [https://web.archive.org/web/20070206220021/http://www.changchun.gov.cn/ www.changchun.gov.cn] | footnotes = <ref name="GDP"/> | city_logo = | citylogo_size = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | timezone = [[Хятадын Стандарт Цаг|Хятадын Стандарт]] | utc_offset = +8 | blank_name = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын угтвар]] | blank_info = {{lang|zh-cn|吉A}} | iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-JL-01]] | total_type = Хот }} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = Changchun name in Chinese.svg | piccap = | picsize = 100 | t = {{linktext|長春}} | s = {{linktext|长春}} | p = Chángchūn | w = {{tone superscript|Chʻang2-chʻun1}} | gr = Charngchuen | bpmf = ㄔㄤˊ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄔㄨㄣ | mi = {{IPAc-cmn|ch|ang|2|.|ch|un|1}} | j = {{tone superscript|Coeng4-ceon1}} | y = Chèuhng-chēun | ci = {{IPAc-yue|c|oeng|4|.|c|eon|1}} | suz = Zan-tshen | poj = Tiông-chhun | l = "Урт хавар" | mnc = ᠴᠠᠨᡤᠴᠣᠨ | mnc_rom = Cangcon | showflag = p | order = st <!-- First alternative name -->| altname = Hsinking | c2 = {{linktext|新|京}} | l2 = Шинэ нийслэл | p2 = Xīnjīng | w2 = Hsin¹-ching¹ | gr2 = Shinjing | bpmf2 = ㄒㄧㄣ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄐㄧㄥ | myr2 = Syīnjīng }} [[Хятад улс]]ын [[Гирин]] (Жилинь) мужийн төв, [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|тал мужийн дайтай]] '''Чанчүнь'''<ref>Монголд Чанчүнь гэхээс гадна Чанчунь, Чанчун, Чанчүн гэж бичиж байгаа.</ref> ([[Хятад хэл|хятадаар]] 长春 [Chángchūn = Чан-чүнь], [[Англи хэл|англиар]] Changchun) [[хот]]од 2010 оны байдлаар 7.4 сая хүн амьдран сууж байна. Дотроо 6 [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|дүүрэг]], хошууны энтэй 3 [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|хот]], 4 [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|шянь]] (хошуу)-д хуваагддаг. == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Чанчүнь, өндөр {{convert|237|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1951–одоо) | metric first = Y | single line = Y | collapsed = | Jan high C = −9.3 | Feb high C = −3.9 | Mar high C = 4.5 | Apr high C = 14.8 | May high C = 22.0 | Jun high C = 26.5 | Jul high C = 28.1 | Aug high C = 26.9 | Sep high C = 22.3 | Oct high C = 13.7 | Nov high C = 2.0 | Dec high C = −7.1 | Jan mean C = −14.3 | Feb mean C = −9.3 | Mar mean C = −1.0 | Apr mean C = 8.8 | May mean C = 16.2 | Jun mean C = 21.3we | Jul mean C = 23.7 | Aug mean C = 22.3 | Sep mean C = 16.5 | Oct mean C = 7.9 | Nov mean C = −2.8 | Dec mean C = −11.8 | Jan low C = -18.6 | Feb low C = −14.3 | Mar low C = −6.1 | Apr low C = 3.0 | May low C = 10.5 | Jun low C = 16.3 | Jul low C = 19.7 | Aug low C = 18.2 | Sep low C = 11.2 | Oct low C = 2.8 | Nov low C = −7.1 | Dec low C = −15.9 | Jan record high C = 5.6 | Feb record high C = 15.3 | Mar record high C = 23.4 | Apr record high C = 31.9 | May record high C = 35.7 | Jun record high C = 36.7 | Jul record high C = 38.0 | Aug record high C = 35.6 | Sep record high C = 30.6 | Oct record high C = 28.2 | Nov record high C = 20.7 | Dec record high C = 11.7 | Jan record low C = −36.5 | Feb record low C = −31.9 | Mar record low C = -28.0 | Apr record low C = −15.9 | May record low C = −3.4 | Jun record low C = 4.5 | Jul record low C = 10.6 | Aug record low C = 3.9 | Sep record low C = −3.7 | Oct record low C = −13.4 | Nov record low C = −24.8 | Dec record low C = −33.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 4.4 | Feb precipitation mm = 6.1 | Mar precipitation mm = 13.4 | Apr precipitation mm = 22.0 | May precipitation mm = 62.6 | Jun precipitation mm = 122.1 | Jul precipitation mm = 167.5 | Aug precipitation mm = 131.6 | Sep precipitation mm = 54.9 | Oct precipitation mm = 24.6 | Nov precipitation mm = 16.9 | Dec precipitation mm = 8.2 | Jan humidity = 66 | Feb humidity = 57 | Mar humidity = 51 | Apr humidity = 44 | May humidity = 50 | Jun humidity = 63 | Jul humidity = 75 | Aug humidity = 76 | Sep humidity = 65 | Oct humidity = 59 | Nov humidity = 62 | Dec humidity = 67 | unit precipitation days = 0.1&nbsp;мм | Jan precipitation days = 5.1 | Feb precipitation days = 4.4 | Mar precipitation days = 5.6 | Apr precipitation days = 6.5 | May precipitation days = 11.0 | Jun precipitation days = 13.5 | Jul precipitation days = 13.4 | Aug precipitation days = 12.3 | Sep precipitation days = 8.1 | Oct precipitation days = 6.8 | Nov precipitation days = 6.1 | Dec precipitation days = 6.5 | Jan sun = 180.9 | Jan percentsun = 62 | Feb sun = 203.7 | Feb percentsun = 69 | Mar sun = 236.9 | Mar percentsun = 64 | Apr sun = 238.1 | Apr percentsun = 59 | May sun = 253.5 | May percentsun = 55 | Jun sun = 245.4 | Jun percentsun = 53 | Jul sun = 229.0 | Jul percentsun = 49 | Aug sun = 235.3 | Aug percentsun = 55 | Sep sun = 236.8 | Sep percentsun = 64 | Oct sun = 210.4 | Oct percentsun = 62 | Nov sun = 167.7 | Nov percentsun = 59 | Dec sun = 159.1 | Dec percentsun = 58 | year percentsun = 59 | Jan snow days = 7.5 | Feb snow days = 5.9 | Mar snow days = 6.4 | Apr snow days = 2.4 | May snow days = 0.1 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 1.9 | Nov snow days = 6.1 | Dec snow days = 8.2 | year snow days = | Jan uv = 1 | Feb uv = 2 | Mar uv = 3 | Apr uv = 5 | May uv = 6 | Jun uv = 7 | Jul uv = 8 | Aug uv = 8 | Sep uv = 5 | Oct uv = 3 | Nov uv = 1 | Dec uv = 1 | source 1 = Хятадын Цаг Уурын Алба<ref name="cma new"/><ref name="cma graphical">{{cite web|url=http://data.cma.cn/data/weatherBk.html |script-title=zh:中国气象数据网 – WeatherBk Data |publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |lang=zh-cn |access-date=2026-05-30}}</ref><ref name="CMA old"> {{cite web|url=http://old-cdc.cma.gov.cn/shuju/search1.jsp?dsid=SURF_CLI_CHN_MUL_MMON_19712000_CES&tpcat=SURF&type=table&pageid=3 |script-title=zh:中国地面国际交换站气候标准值月值数据集（1971－2000年）|publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |access-date=2026-05-30 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055035/http://old-cdc.cma.gov.cn/shuju/search1.jsp?dsid=SURF_CLI_CHN_MUL_MMON_19712000_CES&tpcat=SURF&type=table&pageid=3 |archive-date=2013-09-21 }}</ref> Weather China<ref name="Weather China"/>[[NOAA]]<ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/5.5/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/China/CSV/CHANGCHUN_54161.csv |title=Changchun Climate Normals 1991-2020 |publisher=[[NOAA]] |lang=en-us}} </ref><ref>{{cite web |url=https://www.roostweather.com/worldclimate/graphs.php?code=CHM00054161 |title=Changchun Climate: 1991–2020 |publisher=Starlings Roost Weather |access-date=2026-05-30 }}</ref>2 сарын макс. үзүүлэлт<ref>{{cite web|url=https://weibo.com/1920136013/QsTCxndDo |script-title=zh: 【气温大幅波动】今天有116个站点打破2月最高气温纪录，有10个站点追平2月最高纪录。分布在天津、河北、河南、山东、山西、内蒙古、黑龙江、吉林、辽宁、四川、甘肃、新疆。大城市有：天津西青23.6℃、吉林长春15.3℃。河南获嘉29.6℃，河北沙河29.1℃，接近30℃，2月如此暖热，很罕见。今天有14个省会首府直辖市气温创今年新高（℃）：哈尔滨10.9、长春15.3、沈阳14、北京19.8、天津西青23.6、石家庄26、济南23.4、郑州27.7、武汉23.5、合肥23.9、南京23.3、上海徐家汇22.7、重庆沙坪坝25、成都温江22.2℃。哈尔滨为今年首次上10℃，石家庄和重庆为今年首次上25℃。未来2天，东北华北黄淮江淮，气温将大幅下降。最高气温降幅可达10-20℃，局地超20℃。对比21日和23日最高，长春2天降21℃！哈尔滨2天降18℃、石家庄2天降17℃、天津2天降16℃、郑州2天降16℃。总体来看，南方的降温弱于北方，因此四川盆地到江南多地的入春进程并不会被打断，春天已经来了。另外海南完全不受到冷空气影响，海口的夏天也应该开始了。今晚中央气象台继续发布寒潮蓝色预警，2月23日最低温度0℃线将南压到黄淮东部、华北南部至陕西南部一带。本轮降温后，25日前后，东北一带气温快速回升，哈尔滨和长春最高气温重返0℃以上，单日升温就可能达到10℃。|publisher=weatherman_信欣 on [[Weibo]] |language = zh-hans | access-date = 2026-05-30 |title=Sina Visitor System }}</ref> | source 2 = Weather Atlas<ref>{{Cite web|url=https://www.weather-atlas.com/en/china/changchun-climate|title=Changchun, China – Detailed climate information and monthly weather forecast|publisher=Yu Media Group|website=Weather Atlas|language=en|access-date=2026-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709185900/https://www.weather-atlas.com/en/china/changchun-climate|archive-date=2019-07-09|url-status=live}}</ref> | source = }} ==Зураг== <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:Changchun West.JPG Зураг:Changchun Market 2005.jpg Зураг:Jilin hotel.jpg Зураг:The building of combination courts.jpg </gallery> ==Тайлбар== {{лавлах холбоос}} == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Changchun|Чанчүнь хот}} {{Хятадын хот}} [[Ангилал:Гириний суурин]] [[Ангилал:Хятадын аймгийн энтэй хот]] [[Ангилал:Чанчүнь| ]] [[Ангилал:Хятадын засаг захиргааны нэгжийн төв суурин]] [[Ангилал:Хятадын урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Хятадын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] ls5ewzfmeyim8h3w8hy4l1rwe52ssh0 0 30779 857598 844705 2026-05-31T09:16:05Z Enkhsaihan2005 64429 857598 wikitext text/x-wiki {{Short description|Номхон далайн баруун хэсэгт орших улс}} {{About|улсын}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Палау Улс | native_name = {{native name|pau|Beluu er a Palau}} | image_flag = Flag of Palau.svg | flag_type = [[Палаугийн төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = Seal of Palau.svg | symbol_type = [[Палаугийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|pau|[[Палаугийн төрийн дуулал|Belau rekid]]}}<br />"Бидний Палау"<div style="padding-top:0.5em;" class="center">[[File:Belau rekid (instrumental).oga]]</div> | image_map = {{Switcher|[[File:Palau on the globe (Southeast Asia centered) (small islands magnified).svg|frameless]] | Дэлхий дээрх байршил|[[File:Palau - Location Map (2013) - PLW - UNOCHA.svg|upright=1.15|frameless]] | Палаугийн газрын зураг|default=1}} | image_map2 = | capital = [[Нгерулмуд]] | coordinates = {{Coord|7|30|N|134|37|E|type:city}} | largest_city = [[Корор]]<br />{{coord|7|20|N|134|29|E|display=inline}} | official_languages = {{ubl|[[Палау хэл]]|[[Англи хэл]]}} | recognized_regional_languages = {{ubl|[[Япон хэл]]|[[Сонсорол хэл]]|[[Тоби хэл]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 65.2% [[Палаугийн хүн ам|Палау]] | 31.6% [[Ази хүн|Ази]] | 1.2% [[Каролинчууд|Каролин]] | 1.0% [[Цагаан арьстан|Европчууд]] | 0.9% Бусад }} | ethnic_groups_year = 2020, 18+<ref name="2020Census"/> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |78.7% [[Палау дахь христийн шашин|Христ]] |5.1% [[Модекнгей]] |4.9% [[Палау дахь ислам|Ислам]] |11.4% [[Палау дахь шашин шүтлэг|Бусад]] / [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]]}} | religion_year = 2020, 18+ | religion_ref = <ref name="2020Census"/> | demonym = [[Микронезичууд#Палаучууд|Палаучууд]] | government_type = [[Холбооны улс|холбооны]] [[нам бус ардчилал]]тай [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] бүгд найрамдах улс | leader_title1 = [[Палаугийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Сурангел Уиппс]] | leader_title2 = [[Палаугийн дэд ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Рейнольд Оилоуч]] | legislature = [[Палаугийн Үндэсний Конгресс]] | upper_house = [[Палаугийн Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Палаугийн Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Номхон далайн арлуудын итгэмжлэгдсэн нутаг дэвсгэр|Итгэмжлэл]] | established_date1 = 7 сарын 18, 1947 | established_event2 = Үндсэн хууль | established_date2 = 4 сарын 2, 1979 | established_event3 = Бүгд Найрамдах Палау Улс байгуулагдсан | established_date3 = 1 сарын 1, 1981 | established_event4 = [[Чөлөөт холбооны гэрээ]] | established_date4 = 10 сарын 1, 1994 | area_km2 = 459 | area_rank = 180 <!-- Should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 177 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = 17,663{{UN Population|ref}} | population_census = 16,766 | population_estimate_year = 2025 оны 8 сарын | population_estimate_rank = 221 | population_census_year = 2021<ref name="2021Census">{{Cite web|url=https://www.palaugov.pw/executive-branch/ministries/finance/budgetandplanning/health-statistics/|title=Health Statistics – PalauGov.pw|accessdate=2026-05-31}}</ref> | population_density_km2 = 38.375 | population_density_sq_mi = 99.514 | population_density_rank = 182 | GDP_PPP = {{increase}} $308&nbsp;сая<ref name=imf>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/PLW |title=Palau |website=imf.org |access-date=2026-05-31 |archive-date=2020-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200119133214/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2022&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=62&pr1.y=13&c=565&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC&grp=0&a= |url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $18,209<ref name=imf /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 81 | GDP_nominal = {{increase}} $322&nbsp;сая<ref name=imf /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $17,448<ref name=imf /> | Gini = <!--number only--> | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | HDI_year = 2023 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady <!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.786 <!--number only--> | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/PLW |access-date=2026-05-31 |publisher=[[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хөгжлийн Хөтөлбөр]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 84 | currency = [[Америк доллар]] | currency_code = USD | time_zone = PWT | utc_offset = +9 | time_zone_DST = | date_format = өө-сс-жжжж<ref>Government documents use mm/dd/yyyy format. {{cite web |url=https://www.palaugov.pw/wp-content/uploads/Pay-Period-Schedule-2025.pdf |archive-date=2025-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250301082909/https://www.palaugov.pw/wp-content/uploads/Pay-Period-Schedule-2025.pdf |title=Pay-period Schedule for Calendar 2025}}</ref> | drives_on = баруун | calling_code = [[+680]] | iso3166code = PW | cctld = [[.pw]] | official_website = [http://palaugov.pw/ PalauGov.pw] | footnote_a = {{note|scs}} Япон хэл [[Ангаур]] арлын 1982 оны үндсэн хуулийн дагуу арлын албан ёсны хэл. Гэхдээ одоо хэрэглэгдэхээ больсон. Сонсоролез болон Тобиан хэл тус тусын мужуудад албан ёсны хэл. }} '''Палау''' ('''Бүгд Найрамдах Палау Улс''') — [[Номхон далай]]д оршдог арлын [[улс]] юм. Палау 458 км² газар нутаг, 21 мянган хүнтэй. Нийслэл нь [[Нгерулмуд]]. == Газар зүй == [[Зураг:Palau-rock-islands20071222.jpg|thumb|left|200px|Шүрэн хад]] Палау улс Номхон далайн [[Микронез нутаг|Микронез]] хэсгийн [[Каролины арлууд]]ын өрнөд хэсэгт орших 340 арлыг хамран оршдог. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээ 459 хавтгай дөрвөлжин километр болно. [[Индонез]], [[Филиппин]], [[Микронез]] улсуудтай тэнгисийн усаар хиллэдэг. Хамгийн том арал [[Корор]] дээр хүн амын 70% оршин суудаг. Улсын нийслэл [[Нгерулмуд]] нь [[Бабелдаоб]] арал дээр байна. Мөн [[Ангаур]], [[Каянгел]], [[Пелелью]] зэрэг харьцангуй том арал, шүрэн хад бий. === Уур амьсгал === Палау тропикийн чийглэг уур амьсгалтай. 5-11-р сард борооны улирал байна. Бороо их буюу жилд 3,800 мм хур тунадас унадаг. Жилийн турш тогтмол дунджаар шөнөдөө 24°C, өдөртөө 30°C дулаан байна. {{Уур амьсгалын хүснэгт|location = Палау арлууд (1961–1990) | metric first = yes | single line = yes | collapsed = yes | Jan high C = 30.6 | Feb high C = 30.6 | Mar high C = 30.9 | Apr high C = 31.3 | May high C = 31.4 | Jun high C = 31.0 | Jul high C = 30.6 | Aug high C = 30.7 | Sep high C = 30.9 | Oct high C = 31.1 | Nov high C = 31.4 | Dec high C = 31.1 | Jan mean C = 27.3 | Feb mean C = 27.2 | Mar mean C = 27.5 | Apr mean C = 27.9 | May mean C = 28.0 | Jun mean C = 27.6 | Jul mean C = 27.4 | Aug mean C = 27.5 | Sep mean C = 27.7 | Oct mean C = 27.7 | Nov mean C = 27.9 | Dec mean C = 27.7 | Jan low C = 23.9 | Feb low C = 23.9 | Mar low C = 24.1 | Apr low C = 24.4 | May low C = 24.5 | Jun low C = 24.2 | Jul low C = 24.1 | Aug low C = 24.3 | Sep low C = 24.5 | Oct low C = 24.4 | Nov low C = 24.4 | Dec low C = 24.2 | rain colour = green | Jan rain mm = 271.8 | Feb rain mm = 231.6 | Mar rain mm = 208.3 | Apr rain mm = 220.2 | May rain mm = 304.5 | Jun rain mm = 438.7 | Jul rain mm = 458.2 | Aug rain mm = 379.7 | Sep rain mm = 301.2 | Oct rain mm = 352.3 | Nov rain mm = 287.5 | Dec rain mm = 304.3 | Jan rain days = 19.0 | Feb rain days = 15.9 | Mar rain days = 16.7 | Apr rain days = 14.8 | May rain days = 20.0 | Jun rain days = 21.9 | Jul rain days = 21.0 | Aug rain days = 19.8 | Sep rain days = 16.8 | Oct rain days = 20.1 | Nov rain days = 18.7 | Dec rain days = 19.9 | Jan sun = 198.4 | Feb sun = 194.9 | Mar sun = 244.9 | Apr sun = 234.0 | May sun = 210.8 | Jun sun = 168.0 | Jul sun = 186.0 | Aug sun = 176.7 | Sep sun = 198.0 | Oct sun = 179.8 | Nov sun = 183.0 | Dec sun = 182.9 | source 1 = Хонконгийн ажиглалтын төв<ref>{{cite web |url=http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/australia/pacific/palau_islands_e.htm |title=Climatological Information for Palau Islands, Pacific Islands, United States |publisher=Хонконгийн ажиглалтын төв |access-date=2026-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001190819/http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/australia/pacific/palau_islands_e.htm |archive-date=2018-10-01 |url-status=dead}}</ref>|date=2010}} == Хүн ам зүй == [[Зураг:Tobi_AKK_Villagers.jpg|thumb|left|150px|Тоби нутгийнхан]] 2017 оны байдлаар Палау улс 21,431 хүнтэй байна. Улсын хүн амын арьс угсаа, соёлын үндэс буюу хүн амын 73% [[Микронез]], [[Меланез]], [[Австронез]]ийн гарвалтай. Үлдэх хувьд Филиппин гарвалтай хүмүүс дийлэнх ба ажил хөдөлмөрийн зорилгоор ирсэн Япон, Хятад, Бангладеш, Вьетнам, Өрнөдийн гарвалтай цөөн хүн бий. Албан хэрэгт [[палау хэл]] (сунда-сулавес бүлэгт хамаарагдана), [[англи хэл]]ийг хамт хэрэглэдэг. Палауд христийн шашин, түүний католик, протестант шүтлэг дэлгэрсэн. == Түүх == [[Зураг:Koror_chiefs_in_1915.jpg|thumb|left|200px|1915 он. Корорын омог]] Палауд 3000 жилийн өмнөөс [[Филиппин]]ээс гаралтай негр төрхтөн анх нутагласан гэдэг. 16-р зуунд арал дээр [[Европ]]ынхон ирсэн бөгөөд [[Испани]]йн эзэнт гүрэн Филиппинийг эзэлсний дараа Палауд зочлох болсон. Британийн худалдаачид Палаугаар дайрч байв. 1898 оны [[Испани-Америкийн дайн]]ы дараа Палау [[Герман]]д худалдагдсан ба Германы Шинэ Гвинейд хамаарагдаж байв. Дэлхийн нэгдүгээр дайны дараа [[Япон]] арлыг эзэлж захирдаг болсон ба Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа [[Америк]] эзэлж Номхон далайн нутагтаа хамаарчээ. 1979 онд зэргэлдээх [[Микронез]] улс тусгаар тогноход нэгдэх эсэх санал асуулга явуулахад Палаугийн ард иргэд татгалзсан. [[1994]] онд Палау тусгаар тогтнож, [[НҮБ]]-ын гишүүн буюу [[бүрэн эрхт улс]] болов. == Төр засаг == Палау нь [[ерөнхийлөгч]]ийн эрх давамгай [[бүгд найрамдах засаг]]тай улс юм. [[Палау улсын хурал]] нь хууль тогтоох байгууллага бөгөөд хоёр танхимтай. === Гадаад харилцаа === Хамгаалалт, санхүү, нийгмийн асуудлаар Америктай холбоолсон гэрээтэй. Тусгаар тогтносноос хойш 50 жилийн турш хамгаална гэсэн заалттай. Палау 1994 онд [[НҮБ]]-ын гишүүн болсон. Одоогоор 40 гаруй улстай, түүний дотор [[Монгол]] улстай 2013 оны 9-р сарын 25-нд дипломат харилцаа тогтоосон. === Орон нутаг === Палау улсын нутаг дэвсгэр засаг захиргааны хэрэгцээгээр 16 нутаг болж хуваагддаг. == Эдийн засаг == [[Зураг:Japan_Palau_Friendship_Bridge.jpg|thumb|left|200px|Корер-Бабелдаобын гүүр]] Палау улсын 2017 оны худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]] 297 сая [[ам.доллар]]тай тэнцэж байна. Нэг хүнд 16,278 доллар болно. Микронезийн бусад газрыг бодвол Палаугийн ард түмний орлого хэд дахин өндөр байна. Эдийн засагт [[аялал жуулчлал]], [[хөдөө аж ахуй]], [[загасны аж ахуй]] голлоно. Жуулчид давлагаан дээгүүр тавцангаар явах, далайн усанд шумбах гэх мэт зорилгоор шүрэн хад, байгалийн үзэсгэлэнт газрыг зорьдог. 2001 оны жишээгээр жилд 50,000 жуулчин ирж байв. Америк, Япон, Сингапур зэрэг олон улс руу загас, гар урлал зэргийг борлуулж, Америк, Япон, Гуам, Өмнө Солонгос зэрэг орноос автомашин, тоног төхөөрөмж, шатахуун, хоол хүнс худалдан авдаг. Хувь хүний орлогын татвар 9.3, 15, 19.6 хувь гэсэн гурван шаттай. Компанийн орлогын татвар 4 хувь, Борлуулалтын татвар 0 хувь, Хөрөнгийн татвар байхгүй. === Зам тээвэр === Палаугийн олон улсын нисэх буудал [[Гуам]], [[Манила]], [[Сөүл]], [[Тайбэй]], [[Токио]] руу шууд нислэгтэй. == Өв соёл == Палауд Микронез, Меланез, Австронезийн ард түмний соёл зонхилно. Өрнөдийн соёлын нөлөө бий. === Спорт === [[Зураг:Team Palau Summer Olympics 2008.jpg|thumb|right|200px|Палаугийн олимпын баг]] Палауд 1920-оод оноос [[бэйсбол]] хөгжсөн. Далайн орны наадмаас бэйсболоор алтан медальтай. == Гадаад холбоос == {{commonscat|Palau}} == Эшлэл == {{Reflist}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{Хөтлөгч мөр Номхон далайн арлын форум}} [[Ангилал:Палау| ]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Микронези]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] rkyvo9th17m0f40u6j82k4k24blyety 0 30854 857600 821962 2026-05-31T09:19:52Z Enkhsaihan2005 64429 857600 wikitext text/x-wiki [[Зураг:NK-Gangwon-Wonsan (2024).png|thumb|[[Канвонь (Умард Солонгос)|Канвонь]] аймаг дахь '''Воньсань хот''']] '''Воньсань''' (ө.х '''Вонсан'''; [[солонгосоор]] 원산시 - вон-сан-ши; [[англиар]] Wonsan) — [[Умард Солонгос]] улсын [[Канвонь (Умард Солонгос)|Канвонь]] аймгийн төв, 314.4 км² нутагтай, 363,127 хүнтэй байгаа [[Умард Солонгос#Төр засаг|хот]] (ши). 1880 оноос чухал далайн боомт болсон. Дотроо 45 [[Өмнөд Солонгос#Засаг захиргааны хуваарь|хороо]] (тун) болон хуваагддаг. ==Уур амьсгал== {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Воньсань (1991–2020) | metric first = yes | single line = yes | Jan high C = 2.6 | Feb high C = 4.7 | Mar high C = 9.8 | Apr high C = 16.7 | May high C = 21.5 | Jun high C = 24.3 | Jul high C = 27.0 | Aug high C = 27.3 | Sep high C = 23.6 | Oct high C = 18.7 | Nov high C = 11.5 | Dec high C = 4.7 | year high C = 16.0 | Jan mean C = -1.7 | Feb mean C = 0.4 | Mar mean C = 5.3 | Apr mean C = 11.5 | May mean C = 16.5 | Jun mean C = 20.1 | Jul mean C = 23.4 | Aug mean C = 23.8 | Sep mean C = 19.6 | Oct mean C = 14.0 | Nov mean C = 7.2 | Dec mean C = 0.6 | year mean C = 11.7 | Jan low C = −5.7 | Feb low C = −3.8 | Mar low C = 1.0 | Apr low C = 6.7 | May low C = 11.9 | Jun low C = 16.6 | Jul low C = 20.5 | Aug low C = 21.0 | Sep low C = 15.9 | Oct low C = 9.6 | Nov low C = 3.0 | Dec low C = −3.2 | year low C = 7.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 21.9 | Feb precipitation mm = 26.9 | Mar precipitation mm = 34.6 | Apr precipitation mm = 58.1 | May precipitation mm = 96.1 | Jun precipitation mm = 128.9 | Jul precipitation mm = 319.1 | Aug precipitation mm = 279.3 | Sep precipitation mm = 201.8 | Oct precipitation mm = 76.9 | Nov precipitation mm = 71.6 | Dec precipitation mm = 34.8 | year precipitation mm = 1350.0 | unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 4.0 | Feb precipitation days = 4.0 | Mar precipitation days = 5.1 | Apr precipitation days = 6.3 | May precipitation days = 7.7 | Jun precipitation days = 10.1 | Jul precipitation days = 13.9 | Aug precipitation days = 13.2 | Sep precipitation days = 8.1 | Oct precipitation days = 6.0 | Nov precipitation days = 6.1 | Dec precipitation days = 3.7 | year precipitation days = 88.2 | Jan snow days = 5.1 | Feb snow days = 4.2 | Mar snow days = 3.7 | Apr snow days = 0.6 | May snow days = 0.1 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.0 | Nov snow days = 0.9 | Dec snow days = 3.3 | year snow days = 17.9 | Jan humidity = 52.7 | Feb humidity = 54.5 | Mar humidity = 56.5 | Apr humidity = 57.2 | May humidity = 67.0 | Jun humidity = 78.2 | Jul humidity = 82.9 | Aug humidity = 83.7 | Sep humidity = 77.9 | Oct humidity = 66.0 | Nov humidity = 58.3 | Dec humidity = 54.2 | year humidity = 65.8 | source 1 = [[Солонгосын Цаг Уурын Алба]]<ref name= KMA>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220129211112/https://data.kma.go.kr/resources/normals/pdf_data/northkorea_pdf_0104.pdf | archive-date = 2022-01-29 | url = https://data.kma.go.kr/resources/normals/pdf_data/northkorea_pdf_0104.pdf | title = 30 years report of Meteorological Observations in North Korea (1991 ~ 2020) | publisher = Солонгосын Цаг Уурын Алба | access-date = 2026-05-31 | language = ko | url-status = live | pages = 216, 312, and 344}}</ref> }} ==Энд төрсөн хүн== * [[Ким Ги-нам]] (1926-) — Умар Солонгос улсын нам, төрийн зүтгэлтэн. ==Зураг== <gallery> File:Port Lazaref.jpg File:Wonsan waterfront (2937890043).jpg File:Songdowon Youth Camp, Wonsan.jpg </gallery> ==Цахим холбоос== {{Commonscat|Wonsan|Воньсань}} {{Умард Солонгос улсад хамаарах}} {{Умард Солонгосын хот}} [[Ангилал:Умард Солонгосын суурин]] [[Ангилал:Канвонь (Умард Солонгос)]] dien3yhkbkn8y2bhkqv2isfks9e32rb 0 33758 857601 748575 2026-05-31T09:22:30Z Enkhsaihan2005 64429 857601 wikitext text/x-wiki '''Бе́лу-Оризо́нти''' ([[португалаар]] Belo Horizonte, [[оросоор]] Бе́лу-Оризо́нти) — [[Бразил улс|Бразил]] улсын [[Минас-Жерайс]] мужийн төв, 2.4 сая хүнтэй хот. == Зураг == <gallery> Зураг:Avenida Amazonas BH Contagem.jpg Зураг:RuaDaBahiaBH.jpg </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Белу-Оризонти (1991–2020, туйлын үе 1949–одоо) |metric first = yes |single line = yes |width = 100% |Jan record high C = 35.4 |Feb record high C = 35.2 |Mar record high C = 33.9 |Apr record high C = 32.8 |May record high C = 32.9 |Jun record high C = 30.5 |Jul record high C = 32.0 |Aug record high C = 34.0 |Sep record high C = 36.6 |Oct record high C = 38.4 |Nov record high C = 36.0 |Dec record high C = 34.8 |year record high C = 38.4 |Jan high C = 28.7 |Feb high C = 29.1 |Mar high C = 28.4 |Apr high C = 27.6 |May high C = 25.7 |Jun high C = 24.9 |Jul high C = 24.9 |Aug high C = 26.3 |Sep high C = 27.9 |Oct high C = 28.7 |Nov high C = 27.7 |Dec high C = 28.2 |year high C = 27.3 |Jan mean C = 23.7 |Feb mean C = 24.0 |Mar mean C = 23.5 |Apr mean C = 22.6 |May mean C = 20.6 |Jun mean C = 19.6 |Jul mean C = 19.4 |Aug mean C = 20.5 |Sep mean C = 22.0 |Oct mean C = 23.0 |Nov mean C = 22.7 |Dec mean C = 23.3 |year mean C = 22.1 |Jan low C = 20.0 |Feb low C = 20.2 |Mar low C = 19.8 |Apr low C = 18.8 |May low C = 16.6 |Jun low C = 15.4 |Jul low C = 15.2 |Aug low C = 15.8 |Sep low C = 17.4 |Oct low C = 18.8 |Nov low C = 18.9 |Dec low C = 19.5 |year low C = 18.0 |Jan record low C = 10.4 |Feb record low C = 10.0 |Mar record low C = 11.7 |Apr record low C = 8.4 |May record low C = 7.4 |Jun record low C = 3.1 |Jul record low C = 5.4 |Aug record low C = 6.2 |Sep record low C = 8.8 |Oct record low C = 9.4 |Nov record low C = 9.1 |Dec record low C = 12.8 |year record low C = 3.1 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 330.9 |Feb precipitation mm = 177.7 |Mar precipitation mm = 197.5 |Apr precipitation mm = 82.3 |May precipitation mm = 28.1 |Jun precipitation mm = 11.4 |Jul precipitation mm = 5.4 |Aug precipitation mm = 10.6 |Sep precipitation mm = 49.2 |Oct precipitation mm = 110.1 |Nov precipitation mm = 236.0 |Dec precipitation mm = 339.1 |year precipitation mm = 1578.3 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 15 |Feb precipitation days = 10 |Mar precipitation days = 11 |Apr precipitation days = 7 |May precipitation days = 3 |Jun precipitation days = 1 |Jul precipitation days = 1 |Aug precipitation days = 1 |Sep precipitation days = 4 |Oct precipitation days = 8 |Nov precipitation days = 14 |Dec precipitation days = 17 |year precipitation days = 92 |Jan humidity = 69.3 |Feb humidity = 66.2 |Mar humidity = 68.6 |Apr humidity = 66.3 |May humidity = 64.3 |Jun humidity = 62.6 |Jul humidity = 58.4 |Aug humidity = 54.0 |Sep humidity = 55.3 |Oct humidity = 59.9 |Nov humidity = 68.5 |Dec humidity = 71.0 |year humidity = 63.7 | Jan dew point C = 17.9 | Feb dew point C = 17.6 | Mar dew point C = 17.7 | Apr dew point C = 16.5 | May dew point C = 14.1 | Jun dew point C = 12.9 | Jul dew point C = 11.7 | Aug dew point C = 11.4 | Sep dew point C = 12.9 | Oct dew point C = 15.0 | Nov dew point C = 16.8 | Dec dew point C = 17.9 | year dew point C = 15.2 |Jan sun = 182.6 |Feb sun = 190.8 |Mar sun = 190.0 |Apr sun = 201.5 |May sun = 215.4 |Jun sun = 223.8 |Jul sun = 236.6 |Aug sun = 244.8 |Sep sun = 211.2 |Oct sun = 204.4 |Nov sun = 164.7 |Dec sun = 162.0 |year sun = 2427.8 |source 1 = [[Цаг уурын үндэсний хүрээлэн]]<ref name=INMETtmax>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043914/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMAX.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMAX.xlsx | title = Temperatura Máxima Mensal e Anual (°C) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991–2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31 | url-status = live }}</ref><ref name=INMETtmed>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043931/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMEDSECA.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMEDSECA.xlsx | title = Temperatura Média Compensada Mensal e Anual (°C) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991–2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31 | url-status = live }}</ref><ref name=INMETtmin>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324044001/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMIN.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMIN.xlsx | title = Temperatura Mínima Mensal e Anual (°C) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991–2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31 | url-status = live }}</ref><ref name=INMETprecip>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043703/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PREC.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PREC.xlsx | title = Precipitação Acumulada Mensal e Anual (mm) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991–2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31 | url-status = live }}</ref><ref name=INMETprecipdays>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324044003/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PRENDIAS1.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PRENDIAS1.xlsx | title = Número de dias no mês ou no ano com precipitação maior ou igual a (1 mm) (dias) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991–2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31 | url-status = live }}</ref><ref name=INMEThumidity>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043838/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-UR.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-UR.xlsx | title = Umidade Relativa do Ar Compensada Mensal e Anual (%) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991–2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31 | url-status = live }}</ref><ref name=INMETinsolacion>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043829/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-INSO.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-INSO.xlsx | title = Insolação Total (horas) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991–2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31 | url-status = live }}</ref> |source 2 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]] (шүүдрийн цэг),<ref name="WMONormals">{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-3-WMO-Normals-9120/Brazil/CSV/BELO_HORIZONTE_83587.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 — Belo Horizonte |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date = 2026-05-31}}</ref> Meteo Climat (хамгийн их, бага)<ref name = meteoclimat> {{cite web | url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/station-1220-Belo_horizonte.php | title = Station Belo Horizonte | publisher = Meteo Climat | language = fr | access-date = 2026-05-31}}</ref> }} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons|Belo Horizonte}} * [https://www.cmbh.mg.gov.br/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Белу-Оризонти| ]] [[Ангилал:Бразилын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Бразилын хот]] [[Ангилал:Бразилын холбооны улсын нийслэл]] [[Ангилал:Минас-Жерайсын суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Төлөвлөсөн хот]] [[Ангилал:1897 онд байгуулагдсан]] 1cklnxlbfanlinm4hw77b8aoa7vkjec 857602 857601 2026-05-31T09:22:43Z Enkhsaihan2005 64429 857602 wikitext text/x-wiki '''Бе́лу-Оризо́нти''' ([[португалаар]] Belo Horizonte, [[оросоор]] Бе́лу-Оризо́нти) — [[Бразил улс|Бразил]] улсын [[Минас-Жерайс]] мужийн төв, 2.4 сая хүнтэй хот. == Зураг == <gallery> Зураг:Avenida Amazonas BH Contagem.jpg Зураг:RuaDaBahiaBH.jpg </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Белу-Оризонти (1991–2020, туйлын үе 1949–одоо) |metric first = yes |single line = yes |width = auto |Jan record high C = 35.4 |Feb record high C = 35.2 |Mar record high C = 33.9 |Apr record high C = 32.8 |May record high C = 32.9 |Jun record high C = 30.5 |Jul record high C = 32.0 |Aug record high C = 34.0 |Sep record high C = 36.6 |Oct record high C = 38.4 |Nov record high C = 36.0 |Dec record high C = 34.8 |year record high C = 38.4 |Jan high C = 28.7 |Feb high C = 29.1 |Mar high C = 28.4 |Apr high C = 27.6 |May high C = 25.7 |Jun high C = 24.9 |Jul high C = 24.9 |Aug high C = 26.3 |Sep high C = 27.9 |Oct high C = 28.7 |Nov high C = 27.7 |Dec high C = 28.2 |year high C = 27.3 |Jan mean C = 23.7 |Feb mean C = 24.0 |Mar mean C = 23.5 |Apr mean C = 22.6 |May mean C = 20.6 |Jun mean C = 19.6 |Jul mean C = 19.4 |Aug mean C = 20.5 |Sep mean C = 22.0 |Oct mean C = 23.0 |Nov mean C = 22.7 |Dec mean C = 23.3 |year mean C = 22.1 |Jan low C = 20.0 |Feb low C = 20.2 |Mar low C = 19.8 |Apr low C = 18.8 |May low C = 16.6 |Jun low C = 15.4 |Jul low C = 15.2 |Aug low C = 15.8 |Sep low C = 17.4 |Oct low C = 18.8 |Nov low C = 18.9 |Dec low C = 19.5 |year low C = 18.0 |Jan record low C = 10.4 |Feb record low C = 10.0 |Mar record low C = 11.7 |Apr record low C = 8.4 |May record low C = 7.4 |Jun record low C = 3.1 |Jul record low C = 5.4 |Aug record low C = 6.2 |Sep record low C = 8.8 |Oct record low C = 9.4 |Nov record low C = 9.1 |Dec record low C = 12.8 |year record low C = 3.1 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 330.9 |Feb precipitation mm = 177.7 |Mar precipitation mm = 197.5 |Apr precipitation mm = 82.3 |May precipitation mm = 28.1 |Jun precipitation mm = 11.4 |Jul precipitation mm = 5.4 |Aug precipitation mm = 10.6 |Sep precipitation mm = 49.2 |Oct precipitation mm = 110.1 |Nov precipitation mm = 236.0 |Dec precipitation mm = 339.1 |year precipitation mm = 1578.3 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 15 |Feb precipitation days = 10 |Mar precipitation days = 11 |Apr precipitation days = 7 |May precipitation days = 3 |Jun precipitation days = 1 |Jul precipitation days = 1 |Aug precipitation days = 1 |Sep precipitation days = 4 |Oct precipitation days = 8 |Nov precipitation days = 14 |Dec precipitation days = 17 |year precipitation days = 92 |Jan humidity = 69.3 |Feb humidity = 66.2 |Mar humidity = 68.6 |Apr humidity = 66.3 |May humidity = 64.3 |Jun humidity = 62.6 |Jul humidity = 58.4 |Aug humidity = 54.0 |Sep humidity = 55.3 |Oct humidity = 59.9 |Nov humidity = 68.5 |Dec humidity = 71.0 |year humidity = 63.7 | Jan dew point C = 17.9 | Feb dew point C = 17.6 | Mar dew point C = 17.7 | Apr dew point C = 16.5 | May dew point C = 14.1 | Jun dew point C = 12.9 | Jul dew point C = 11.7 | Aug dew point C = 11.4 | Sep dew point C = 12.9 | Oct dew point C = 15.0 | Nov dew point C = 16.8 | Dec dew point C = 17.9 | year dew point C = 15.2 |Jan sun = 182.6 |Feb sun = 190.8 |Mar sun = 190.0 |Apr sun = 201.5 |May sun = 215.4 |Jun sun = 223.8 |Jul sun = 236.6 |Aug sun = 244.8 |Sep sun = 211.2 |Oct sun = 204.4 |Nov sun = 164.7 |Dec sun = 162.0 |year sun = 2427.8 |source 1 = [[Цаг уурын үндэсний хүрээлэн]]<ref name=INMETtmax>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043914/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMAX.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMAX.xlsx | title = Temperatura Máxima Mensal e Anual (°C) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991–2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31 | url-status = live }}</ref><ref name=INMETtmed>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043931/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMEDSECA.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMEDSECA.xlsx | title = Temperatura Média Compensada Mensal e Anual (°C) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991–2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31 | url-status = live }}</ref><ref name=INMETtmin>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324044001/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMIN.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMIN.xlsx | title = Temperatura Mínima Mensal e Anual (°C) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991–2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31 | url-status = live }}</ref><ref name=INMETprecip>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043703/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PREC.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PREC.xlsx | title = Precipitação Acumulada Mensal e Anual (mm) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991–2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31 | url-status = live }}</ref><ref name=INMETprecipdays>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324044003/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PRENDIAS1.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PRENDIAS1.xlsx | title = Número de dias no mês ou no ano com precipitação maior ou igual a (1 mm) (dias) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991–2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31 | url-status = live }}</ref><ref name=INMEThumidity>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043838/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-UR.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-UR.xlsx | title = Umidade Relativa do Ar Compensada Mensal e Anual (%) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991–2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31 | url-status = live }}</ref><ref name=INMETinsolacion>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043829/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-INSO.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-INSO.xlsx | title = Insolação Total (horas) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991–2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31 | url-status = live }}</ref> |source 2 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]] (шүүдрийн цэг),<ref name="WMONormals">{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-3-WMO-Normals-9120/Brazil/CSV/BELO_HORIZONTE_83587.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 — Belo Horizonte |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date = 2026-05-31}}</ref> Meteo Climat (хамгийн их, бага)<ref name = meteoclimat> {{cite web | url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/station-1220-Belo_horizonte.php | title = Station Belo Horizonte | publisher = Meteo Climat | language = fr | access-date = 2026-05-31}}</ref> }} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons|Belo Horizonte}} * [https://www.cmbh.mg.gov.br/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Белу-Оризонти| ]] [[Ангилал:Бразилын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Бразилын хот]] [[Ангилал:Бразилын холбооны улсын нийслэл]] [[Ангилал:Минас-Жерайсын суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Төлөвлөсөн хот]] [[Ангилал:1897 онд байгуулагдсан]] czwtjcrlf1gtycqzqzfhx623b8ermvp 0 33765 857603 822307 2026-05-31T09:25:43Z Enkhsaihan2005 64429 857603 wikitext text/x-wiki '''Порту Алегри''' ([[португалаар]] Porto Alegre, [[оросоор]] По́рту-Але́гри) — [[Бразил улс|Бразил]] улсын [[Риу Гранди ду Сул]] мужийн төв, 1.4 сая хүнтэй хот. == Зураг == <gallery> Зураг:Vista parcial do Mercado Público de Porto Alegre.jpg| Зураг:Gasômetro visto do guaiba.jpg| Зураг:Margs vista da rua siqueira campos.jpg| </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | metric first = yes | single line = Yes | location = Порту Алегри (1991–2020, туйлын үе 1949–одоо) |Jan record high C = 39.2 |Feb record high C = 39.0 |Mar record high C = 38.1 |Apr record high C = 36.0 |May record high C = 32.7 |Jun record high C = 31.6 |Jul record high C = 32.2 |Aug record high C = 34.9 |Sep record high C = 38.0 |Oct record high C = 38.2 |Nov record high C = 39.0 |Dec record high C = 40.3 |year record high C = 40.3<ref>{{cite web |url=https://gauchazh.clicrbs.com.br/ambiente/noticia/2020/01/porto-alegre-registra-a-maior-temperatura-de-dezembro-em-103-anos-ck4x23n6n022q01nv6aimkzw8.html |title=Porto Alegre registra a maior temperatura de dezembro em 103 anos |work=GZH Ambiente |language=Португал |date=2020-01-02 |access-date=2026-05-31 |url-access=subscription}}</ref> |Jan record low C = 10.1 |Feb record low C = 11.9 |Mar record low C = 9.6 |Apr record low C = 4.5 |May record low C = 2.3 |Jun record low C = -1.9 |Jul record low C = -1.1 |Aug record low C = -1.2 |Sep record low C = 2.2 |Oct record low C = 4.9 |Nov record low C = 6.7 |Dec record low C = 10.0 |year record low C = -1.9 | Jan high C =31.0 | Feb high C =30.5 | Mar high C =29.2 | Apr high C =26.4 | May high C =22.6 | Jun high C =20.3 | Jul high C =19.7 | Aug high C =21.8 | Sep high C =22.8 | Oct high C =25.2 | Nov high C =27.7 | Dec high C =30.0 | year high C = | Jan mean C =25.0 | Feb mean C =24.7 | Mar mean C =23.5 | Apr mean C =20.7 | May mean C =17.2 | Jun mean C =14.8 | Jul mean C =14.1 | Aug mean C =15.7 | Sep mean C =17.2 | Oct mean C =19.7 | Nov mean C =21.7 | Dec mean C =24.0 | year mean C = | Jan low C =20.7 | Feb low C =20.7 | Mar low C =19.5 | Apr low C =16.8 | May low C =13.5 | Jun low C =11.3 | Jul low C =10.4 | Aug low C =11.6 | Sep low C =13.3 | Oct low C =15.7 | Nov low C =17.2 | Dec low C =19.4 | year low C = |precipitation colour = green |unit precipitation days = 1 мм | Jan precipitation mm =120.7 | Feb precipitation mm =110.8 | Mar precipitation mm =103.3 | Apr precipitation mm =114.4 | May precipitation mm =112.8 | Jun precipitation mm =130.4 | Jul precipitation mm =163.5 | Aug precipitation mm =120.1 | Sep precipitation mm =147.8 | Oct precipitation mm =153.2 | Nov precipitation mm =105.5 | Dec precipitation mm =115.7 | year precipitation mm = | Jan precipitation days =9.1 | Feb precipitation days =9.1 | Mar precipitation days =8.6 | Apr precipitation days =8.5 | May precipitation days =8.1 | Jun precipitation days =8.8 | Jul precipitation days =9.2 | Aug precipitation days =8.9 | Sep precipitation days =9.5 | Oct precipitation days =9.9 | Nov precipitation days =7.9 | Dec precipitation days =8.7 | year precipitation days = | Jan humidity =73.0 | Feb humidity =74.9 | Mar humidity =75.7 | Apr humidity =77.8 | May humidity =81.5 | Jun humidity =82.8 | Jul humidity =81.3 | Aug humidity =78.2 | Sep humidity =77.4 | Oct humidity =76.0 | Nov humidity =72.1 | Dec humidity =71.4 | year humidity = | Jan dew point C =20.5 | Feb dew point C =20.6 | Mar dew point C =19.6 | Apr dew point C =17.3 | May dew point C =14.6 | Jun dew point C =12.4 | Jul dew point C =11.4 | Aug dew point C =12.5 | Sep dew point C =13.7 | Oct dew point C =16.0 | Nov dew point C =17.1 | Dec dew point C =19.2 | Jan sun =237.6 | Feb sun =206.9 | Mar sun =206.5 | Apr sun =167.1 | May sun =144.0 | Jun sun =119.1 | Jul sun =133.7 | Aug sun =150.1 | Sep sun =149.6 | Oct sun =176.2 | Nov sun =223.7 | Dec sun =238.5 | Jan light = 13.8 | Feb light = 13.1 | Mar light = 12.2 | Apr light = 11.4 | May light = 10.6 | Jun light = 10.2 | Jul light = 10.4 | Aug light = 11.1 | Sep light = 11.9 | Oct light = 12.8 | Nov light = 13.6 | Dec light = 14.1 | year light= | Jan uv =6 | Feb uv =6 | Mar uv =6 | Apr uv =5 | May uv =4 | Jun uv =4 | Jul uv =4 | Aug uv =5 | Sep uv =5 | Oct uv =5 | Nov uv =6 | Dec uv =7 | year uv = |source 1 = [[Цаг уурын үндэсний хүрээлэн]]<ref name=INMETtmax> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043914/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMAX.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMAX.xlsx | title = Temperatura Máxima Mensal e Anual (°C) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31}}</ref><ref name=INMETtmed> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043931/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMEDSECA.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMEDSECA.xlsx | title = Temperatura Média Compensada Mensal e Anual (°C) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31}}</ref><ref name=INMETtmin> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324044001/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMIN.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMIN.xlsx | title = Temperatura Mínima Mensal e Anual (°C) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31}}</ref><ref name=INMETprecip> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043703/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PREC.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PREC.xlsx | title = Precipitação Acumulada Mensal e Anual (mm) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31}}</ref><ref name=INMETprecipdays> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324044003/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PRENDIAS1.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PRENDIAS1.xlsx | title = Número de dias no mês ou no ano com precipitação maior ou igual a (1 mm) (dias) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31}}</ref><ref name=INMEThumidity> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043838/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-UR.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-UR.xlsx | title = Umidade Relativa do Ar Compensada Mensal e Anual (%) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31}}</ref><ref name=INMETinsolacion> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043829/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-INSO.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-INSO.xlsx | title =Insolação Total (horas) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31}}</ref><ref name="Temperatura-INMET-83967-Porto-Alegre-RS">INMET. [http://www.inmet.gov.br/projetos/rede/pesquisa/gera_serie_txt.php?&mRelEstacao=83967&btnProcesso=serie&mRelDtInicio=01/01/1961&mRelDtFim=31/12/2020&mAtributos=,,1,1,,,,,,,,,,,,, BDMEP - série histórica - dados diários - temperatura máxima (°C), temperatura mínima (°C) - Porto Alegre]. Acesso em 19 ago. 2014.</ref><ref name="Produto Climatológico desenvolvido pela Seção de Meteorologia Aeronáutica da Divisão de Pesquisa do ICEA">Departamento de Controle do Espaço Aéreo - DECEA. Acesso em 04 out. 2023.</ref> |source 2= NOAA<ref>{{Cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-3-WMO-Normals-9120/Brazil/CSV/PORTO_ALEGRE_83967.csv |format=CSV |title=1991-2020 climate normals: Porto Alegre, Brazil |access-date=2026-05-31 |publisher=NOAA}}</ref> Weather atlas(Өдрийн гэрэл-UV)<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/brazil/porto-alegre-climate |title=Climate and monthly weather forecast Porto Alegre, Brazil |access-date=2026-05-31 |website=Weather Atlas}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Porto Alegre}} * [https://www.camarapoa.rs.gov.br/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас]{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Ангилал:Порту Алегри| ]] [[Ангилал:Бразилын хот]] [[Ангилал:Бразилын холбооны улсын нийслэл]] [[Ангилал:Бразилын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Риу Гранди ду Сулын суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Риу Гранди ду Сулын коммун]] [[Ангилал:1772 онд байгуулагдсан]] 2fxzi0lvh7lahzugm555lau9h6x0cox 0 60608 857514 855942 2026-05-30T16:18:13Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857514 wikitext text/x-wiki [[File:Sri Sri Ravi Shankar - new.jpg|thumb| {| class="wikitable sortable" !'''Нэр''' ! '''Рави Шанкар''' |- |'''Төрсөн огноо''' |{{Birth date and age|df=yes|1956|5|13}} |- |'''Үндэстэн''' |{{IND}} |- |'''Цол, Хүндлэл''' |[[Шри Шри]], [[Энхийн Элчин сайд|Энхийн элчин сайд]], [[Хүмүүнлэгийн зүтгэлтэн]], [[Оюун санааны удирдагч]], [[Дээрхийн гэгээнтэн]] |- |'''Үндэслэгч''' |[[Амьдрах урлаг сан]], [[Олон улсын хүний үнэт зүйлсийн ассоциаци]]<ref>{{cite web|title=Шри Шри Рави Шанкар: Үндэслэгч|url=http://www.iahv.org/in-en/about-us/sri-sri-ravi-shankar/|website=Олон улсын үнэт зүйлсийн Ассоциаци|4=2015-09-27|access-date=2016-08-26|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923083442/http://www.iahv.org/in-en/about-us/sri-sri-ravi-shankar/|url-status=dead}}</ref>, [[:en:World_Forum_for_Ethics_in_Business|Бизнесийн ёс зүйн төлөөх дэлхийн дээд хэмжээний чуулган]]<ref>{{cite web|title=Бизнесийн ёс зүйн дэлхийн дээд хэмжээний чуулганыг үндэслэгч|url=http://wfeb.org/about-us/founders/|website=World Forum for Ethics in Business|4=|access-date=2016-08-26|archive-date=2016-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160325081450/http://wfeb.org/about-us/founders/|url-status=dead}}</ref> |- |'''Гуру''' |[[:en:Maharishi_Mahesh_Yogi|Махариш Махеш Йоги]] <ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharishi-Mahesh-Yogi-cremated-in-Allahabad/articleshow/2774934.cms|title="Махараши Махеш Йогичийг Аллахабад хотод чандарлав."|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/mahesh-yogi-cremated-with-state-honours/article1-275051.aspx|title="Махеш Йогичийг чандарлахад улс орны нэр хүндтэй эрхэмүүд оролцов."|work=hindustantimes.com|access-date=2017-11-29|archive-date=2015-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150225152307/http://www.hindustantimes.com/india-news/mahesh-yogi-cremated-with-state-honours/article1-275051.aspx|url-status=dead}}</ref> |- |'''Эшлэл''' |Алсын зорилго минь хүчирхийлэлгүй, стрессгүй дэлхийн төлөө.<ref>{{cite web|url=http://www.srisriravishankar.org|title=Нүүр хуудас - Шри Шри Рави Шанкарын - Албан ёсны веб сайт|work=Official Website of Sri Sri Ravi Shankar}}</ref> |- | | |} ]] '''Шри Шри Рави Шанкар''' хэмээн олон түмэнд танигдсан '''Рави Шанкар''' (Англи хэл. ''Sri Sri Ravi Shankar'', Тамил хэл. ஸ்ரீ ஸ்ரீ ரவி ஷங்கர்; ) 1956 оны 05 дугаар сарын 13-нд [[Энэтхэг]]-ийн [[Тамил Наду]] мужид төрсөн. Түүнийг (хүндэтгэн) [[:en:Sri|Шри Шри]] буюу [[:en:Guru|Гуружи]] эсвэл Гурудэв хэмээн дууддаг.<ref name="Salkin">Эй. Салкин, [http://www.yogajournal.com/article/lifestyle/emperor-of-air/ Агаарын эзэнт гүрэн], ''Yoga Journal'', 2002.</ref> Тэрбээр [[Амьдрах урлаг сан|"Амьдрах урлаг сан"]] олон улсын байгууллагыг 1981 онд байгуулсан бөгөөд уг байгууллага нь хувь хүний стрессийг тайлж, нийгмийн асуудал бэрхшээл, цаашлаад хүчирхийллийг бууруулахад чиглэдэг.<ref>{{cite journal |title=Шри Шри Рави Шанкар|url=http://www.huffingtonpost.com/sri-sri-ravi-shankar/|journal=The Huffington Post}}</ref> Энэтхэг улсын ерөнхийлөгчөөс 1986 онд Йогийн дээд цол (Yoga Shiromani)-ыг хүртэж<ref name="Йога широмани">{{cite web|title=Йога широмани буюу Йогийн очир эрдэнийн дээд цол|url=https://www.artofliving.org/honored-yoga-shiromani}}</ref> байсан эрхэм 1997 онд Женев төвтэй буяны '[[Олон улсын хүний үнэт зүйлсийн ассоциаци]]'-ийг байгуулсан ба уг ТББ нь дэлхийн нийтэд хүмүүний суурь үнэт зүйлсийг түгээн дэлгэрүүлэх зорилго бүхий тусламж, буяны үйлс мөн хөдөөгийн хөгжил зэрэгт анхаардаг. Түүний тусалж үйлчлэх буяны үйлсийг нь үнэлж [[Энэтхэг]], [[Перу]], [[Колумби]], [[Парагвай]] зэрэг орны дээд одон медалиар шагнаж байсан. 2016 оны 1 дүгээр сард тэрбээр Энэтхэг улсын Засгийн газрын "[[:en:Padma_Vibhushan|Padma Vibhushan]]" цолоор шагнуулсан<ref name="www.thehindu.com"/>. == Намтар == Рави Шанкар [[Тамилнаду]] мужийн [[Папанасам]] гэдэг газар мэндэлжээ. Ээжийг нь Вишалакши Ратнам, аавыг нь А. Эс. Венкат Ратнам гэдэг. Түүнийг Рави хэмээн нэрлэдэг (Энэтхэгийн нийтлэг нэр агаад "нар" гэсэн утгатай) ба мэндэлсэн өдөр нь Ням гараг учраас тэр юм. "Шанкар" гэж нэрлэх болсон нь, түүний төрсөн өдөр 18-р зууны [[Хиндү шашин|Хинду]] гэгээнтэн [[Ади Шанкара]]гийн төрсөн өдөртэй давхацдагтай холбоотой.<ref name=nytimesbliss>{{cite news|title=Дээдийн жаргалыг анир чимээ дундаас бэдэрэхүй|url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/04/11/seeking-bliss-among-the-honks-and-hisses/?_php=true&_type=blogs&_r=0|work=Нью-Йорк таймэс компаний Нью-Йорк Таймез сонины 2011 оны 04 дүгээр сарын 11-ний дугаар}}</ref> Рави Шанкарын анхны багш нь [[Махатма Ганди]]-тай ойр дотны холбоотой Энэтхэгийн Ведийн ухааны эрдэмтэн [[Судхакар Чатурведи]] билээ.<ref name=journalofdharma>{{cite web|title=Шри Шри Рави Шанкар дэлхий даяар ухааралыг тэлэх урлагийг түүчээлдэг|url=http://www.academia.edu/370329/Sri_Sri_Ravi_Shankar_and_the_Art_of_Spreading_Awareness_Over_the_World|3=2014 оны 9 дүгээр сарын 15|access-date=2016-08-27|archive-date=2018-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181014232533/http://www.academia.edu/370329/Sri_Sri_Ravi_Shankar_and_the_Art_of_Spreading_Awareness_Over_the_World|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Бандит төрсөн өдрөөрөө түрдэг тэрэг авав|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bangalore/Pandit-gifted-wheelchair-on-birthday/articleshow/7705520.cms?referral=PM|2014 оны 9 дүгээр сарын 15|work=The Times of India|agency=The Times of India|publisher=Bennett, Coleman & Co. Ltd|date=2011 3 дугаар сар 15, }}</ref> Рави Шанкар [[:en:Bangalore_University|Бангалорийн Их сургуул]]ийн Сэйнт Жосефийн коллежийг дүүргэж, Физикийн ухаанаар Баклаврын зэрэг<ref>{{cite news|title=Физикийн ухааны бакалаврын зэрэг|url=http://bawandinesh.name/look-what-we-found|access-date=2023-09-26|archive-date=2012-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120629085320/http://bawandinesh.name/look-what-we-found|url-status=bot: unknown}}</ref> хүртсэн<ref>{{cite web|url=http://www.sjcalumni.in/index.php?option=com_content&view=article&id=19&itemid=39|title=Нэрд гарсан төгсөгчид|publisher=sjc.ac.in|access-date=2017-11-29|archive-date=2015-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319062621/http://www.sjcalumni.in/index.php?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=39|url-status=dead}}</ref>-ий дараа хоёр дахь багш [[:ru:Махариши_Махеш_Йоги|Махариши Махеш Йогич]] <ref>{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-02-12/india/27784158_1_cremation-site-maharishi-mahesh-yogi-floral-tributes | work=The Times of India | title=Махараши Махеш Йогичийг Аллахабад хотод чандарлав. – The Times of India | access-date=2017-11-29 | archive-date=2013-10-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131023062521/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-02-12/india/27784158_1_cremation-site-maharishi-mahesh-yogi-floral-tributes | url-status=dead }}</ref> -тай учирч ведийн ухаанаар яриа таниулга өрнүүлж, бага хурал зохион байгуулж, [[:en:Transcendental_Meditation|Чанадаас халих бясалгал]]-ыг явуулж, [[Аюурведа]] -н төвүүдийг байгуулж явжээ.<ref>Gautier, Francois. Баяр баясгалангийн Гуру. New York: [[Hay House]], 2008. p. 36.</ref><ref>{{cite book|title=Хязгааргүйд бүдэрсэн нь Эгэл нэгний эгэлгүй гэгээрэлийн замд |first=Michael |last=Fischman|publisher=Morgan James Publishing|year=2010 |isbn=978-1-60037-648-1|ref={{SfnRef|Fischman|2010|p=32}} }}</ref> 1980-аад онд Шанкар оюун санааны ухааны чиглэлээр эрэл хайгуул хийн, дэлхийг тойрон аялаж практик туршлагаар олж тогтоосон курс сургалтаа эхлүүлсэн. Амьдрах Урлаг-ийн Аз жаргалын програмын тулгын чулуу болсон хэмнэлт амьсгалын техник, '[[Сударшан крия|Сударшан Крия]]' нь 1982 онд [[Карнатака]] мужийн [[Шимога]] нутгийн [[Бхадра гол]]-ын эрэгт 10 хоногийн аниргүй бясалгасны дараа "онгод гийж яруу найраг тэрлэх адил" түүнд орж ирсэн гэдэг бөгөөд цааш "Би түүнийг сурч, зааж эхэлсэн" гэж хэлдэг.<ref name=RD>{{Cite news|url=http://www.rd-india.com/newsite/other/facetoface_feb07.asp|title=Face to face|last=Mahadevan|first=Ashok|date=February 2007|publisher=[[Reader's Digest]]|accessdate=5 June 2009|archive-date=29 Есдүгээр сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929012144/http://www.rd-india.com/newsite/other/facetoface_feb07.asp|url-status=dead}}</ref> Шанкар сэтгэлийн хөдлөл бүр амьсгалын хэмнэлтэй нягт уялдаатай, амьсгалаа жолоодож, удирдсанаараа хувь хүн сэтгэлээ удирдаж, сэтгэл санаагаа сэргээж, зовлон зүдгүүрээ багасгаж бууруулж болно хэмээдэг.<ref name = ST>{{Cite news| url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20041031&slug=healthbreathing31| title=Гүнзгий амьсгалж стресс сэтгэл гутралаа сулалж чөлөөл| last=MacGregor| first=Hillary E| date=31 October 2004| publisher=The Seattle Times| 7=| access-date=27 Наймдугаар сар 2016| archive-date=2 Дөрөвдүгээр сар 2015| archive-url=https://web.archive.org/web/20150402131215/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20041031&slug=healthbreathing31| url-status=dead}}</ref> 1980-аад онд тэрбээр 175 хүүхдэд зориулан сургууль нээсэн <ref>Gautier, Francois. The Guru of Joy. New York: [[Hay House]], 2008. p. 61.</ref><ref>{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar's sister: At school, teachers came to my brother for advice|url=https://www.mid-day.com/articles/sri-sri-ravi-shankar-sister-at-school-teachers-came-to-my-brother-for-advice/18929181|date=13 Jan 2018}}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> бөгөөд энэ ганцхан сургууль хүмүүст урам зоригийг төрүүлж, [[Энэтхэг]] даяар тэлж өргөжин, өдгөө 425 сургуульд орон нутгийн амьдралын боломж тааруу, ядуусын хороололын 67000 гаран хүүхэд үнэ төлбөргүйгээр боловсрол эзэмшиж байна.<ref>{{Webarchiv|url=https://www.artoflivingschools.org/ |wayback=20181122221815 |text=Үнэ төлбөргүй боловсрол |archiv-bot=2025-05-21 21:27:55 InternetArchiveBot }}. www.artoflivingschools.org.</ref><ref>[https://www.artofliving.org/in-en/education-home Үнэ төлбөргүй боловсрол]. artofliving.org/in-en. Retrieved on 01 December 2017.</ref> 1983 онд [[Швейцар]]-д анхны Амьдрах урлагийн курс хөтөлбөрөө явуулсан байдаг. 1986 онд [[Хойд Америк|Хойд Америк-]]<nowiki/>т анхны курсээ зохион байгуулахаар [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Калифорни]]-и<nowiki/>йн [[:en:Apple_Valley,_California|Цахиурын хөндийд]] очиж байжээ.<ref>{{cite journal |title=Амьдрах урлагийг үндэслэгч Шри Шри Рави Шанкар хэмээх Энэтхэг иргэн Кранс Монтана чуулганы шагналыг анх удаа хүртэв. |url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/art-of-living-founder-ravi-shankar-first-indian-to-receive-the-crans-montana-forum-award-1309324614-1|date = 29 June 2011}}</ref><ref>[http://artofliving.eu/index.php?id=205&L=17 Түүх]. artofliving.eu. Retrieved on 7 September 2011.</ref> == Гүн ухаан, билиг сургааль == === Оюун санааны амьдрал === Шанкар хайр, энэрэл нигүүлсэл, дотоодоос ундрах урам зориг зэрэг хүмүний үнэт зүйлсийг өсгөн нэмэгдүүлэх тэрхүү оюун санааны ухааныг зааж сургаж, багшилж явдаг. Энэ нь ямар нэг шашин, эсвэл зан заншилд харьяалагдаад байдаггүй. Учир нь бүх хүмүүст энэ нь нээлттэй. Хүн төрөлхтөний салшгүй хэсэгт бид оруулдаг оюун санааны нэгдэл бол үндэстэн, шашин, мэргэжил, эсвэл биднийг тусгаарладаг бусад нэр тодотголоос илүү чухал юм гэдгийг тэрбээр зүрх сэтгэлээрээ мэдэрдэг.<ref>Shankar, Sri Sri Ravi. Bang on the Door. Santa Barbara, CA: Art of Living Foundation. 1995. {{ISBN1-885289-31-6.}}</ref> "Хүчирхийлэл үгүй нийгэм, өвчин үгүй бие, давчдал үгүй амьсгал, төөрөгдөл үгүй сэтгэл, саатал үгүй оюун ухаан, гэмтэл үгүй ой ухаан, уйтгар гуниг үгүй сүнс бол хүмүний оршихуйн төрөлх эрх юм."<ref>{{cite web|url=http://www.artofliving.org/wisdom-best-shock-absorber |title=Мэргэн ухаан бол хамгийн сайн цочрол шингээгч.|publisher=Artofliving.org |date= |accessdate=26 May 2014}}</ref> гэж Шанкар үздэг байна. Түүний хэлснээр [[шинжлэх ухаан]] болон [[спиритуалити]] буюу оюун санааны амьдрал хоёулаа мэдэхийг хүссэн чин хүслээс ургаж гардаг болохоор өөр хоорондоо уялдаа холбоотой мөн эв зохицолтой гэжээ. "Би хэн юм бэ?" гэдэг асуулт нь оюун санааны амьдрал өөд, "Энэ юу юм бэ?" хэмээх асуулт [[шинжлэх ухаан]] өөд дөтөлж хүргэдэг. Хөөр хөгжүүн баяр нь одоо энэ мөчид л гагцхүү байдгийг онцлон, стрессгүй хүчирхийлэлгүй дэлхийг бүтээхийг алсын хараандаа тэрбээр дурджээ. Үүнийг гүйцэлдүүлж хэрэгжүүлэх ач тустай бодитой арга хэрэгсэл нь түүний сургалт хөтөлбөр бөгөөд энэ бүхнийг олон түмэнд санал болгодог билээ. Тэрбээр амьсгалыг бие болон сэтгэлийг хооронд нь холбох аргамжаа, сэтгэлийг тайвшруулах арга хэрэгсэл хэмээн үздэг. Түүний үзлээр "Үнэн бол шугаман шулуун гэхээсээ илүүтэйгээр, бөмбөрцөг шиг бөөрөнхий тул хоорондоо зөрчилдөөнтэй байх ёстой." гэж үздэг.<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/04/AR2007070401609.html Вашингтон Пост сонины ярилцлага]. Washingtonpost.com (5 July 2007). Retrieved on 7 September 2011.</ref> === Сударшан Крия === Амьсгалахуй дээр тулгуурлаж үндэслэсэн техник [[Сударшан крия]] © ([[:en:Sanskrit|Sanskrit]]: सुदर्शन क्रिया ''sudarśana-kriyā'')<ref name="AolfSite_SkPage">{{Webarchiv|url=http://www.srisri.org/educational-programs/sudarshan-kriya |wayback=20101201154539 |text=Амьдрах урлаг сангийн вебсайт дээрх Сударшан крияаны тухай хуудас |archiv-bot=2025-04-19 00:42:08 InternetArchiveBot }}. Srisri.org. Retrieved on 7 September 2011.</ref> Амьдрах урлагийн Аз жаргалын програмын голлох бүрэлдэхүүн хэсэг, мөн [[Амьдрах урлаг сан]]-гийн сэтгэл зүйн гэмтлийг бууруулж багасгах хөтөлбөр<ref name="AolfSite_SkPage" />-ийн тулгын чулуу юм. ''[[:en:Vajrasana_(yoga)|Vajrasana]]'' ''(бохирч суух)''-н [[:en:Ujjayi_breath|Ujjayi]]''(ялалт)''-н амьсгалыг ''[[:en:Bhastrika|bhastrika]] (хөөргөн амьсгал)''-г хийсний дараа хэмнэлт амьсгалыг ''[[:en:Vajrasana_(yoga)|sukhasana]] (завилж)''-аар суун хийдэг.<ref name="TOISKY">{{cite news|title=Sudarshan Kriya, a stress buster|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-09-09/bangalore/27189063_1_sudarshan-kriya-sudarshan-kriya-spinal-cord|newspaper=The Times of India|date=9 September 2003|access-date=2017-11-29|archive-date=2014-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140107175325/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-09-09/bangalore/27189063_1_sudarshan-kriya-sudarshan-kriya-spinal-cord|url-status=dead}}</ref> Анагаах ухааны эрдэм шинжилгээний олон судалгаа дэлхийн нэр хүндтэй сэтгүүлүүдэд Сударшан крияны тухай хэвлэгдсээр байна.<ref name="AOLResearch_List">[http://aolresearch.org/published_research.html Олон улсын нэр хүндтэй сэтгэл судлалын сэтгүүлүүдэд хэвлэгдсэн Амьдрах урлагийн Сударшан крия Йогийн ШУ-ны судалгааны материалуудын жагсаалт] Aolresearch.org.</ref> Бие физиологи, [[сэтгэл судлал]]-ын ач тус үр өгөөжүүд эдгээр судалгаанд орсон ба стрессийн хэмжээг багасгадаг ([[:en:Cortisol|кортизол]]-[[стресс]] үүсгэгч гормон буурсан), [[:en:Immune_system|дархлааны тогтолцоо]] сайжирдаг, [[айдас]] түгшүүрийг арилгаж багасгадаг, [http://www.slideshare.net/tserendorjdorjgotov/6773-68045279 (хөнгөн, дунд хүнд хэлбэр)-ийн сэтгэл гутралыг 67-73 хувь] суллаж бууруулдаг,<ref>{{cite journal|pmid=10708840|last1=Janakiramaiah|first1=N|last2=Gangadhar|first2=BN|last3=Naga Venkatesha Murthy|first3=PJ|last4=Harish|first4=MG|last5=Subbakrishna|first5=DK|last6=Vedamurthachar|first6=A|title=Janakiramaiah, N; Gangadhar, BN; Naga Venkatesha Murthy, PJ; Harish, MG; Subbakrishna, DK; Vedamurthachar,A (2000). Antidepressant efficacy of Sudarshan Kriya Yoga (SKY) in melancholia: A randomized comparison with electroconvulsive therapy (ECT) and imipramine / Меланхоликийн нөхцөлд Сударшан Крияагийн сэтгэл гутралын эсрэг нөлөөː Цахилгаан цочрооны эмчилгээ(ECT)болон имипрамина хоорондын санамсаргүй түүврийн харьцуулсан судлагаа |volume=57|issue=1–3|pages=255–9|journal=Journal of Affective Disorders|doi=10.1016/s0165-0327(99)00079-8}}</ref> [[:en:Antioxidant|антиоксидант]]-ийн хамгаалалыг өсгөн нэмэгдүүлдэг, [[:en:Brain#Functions|уураг тархины мэдрэлийн үйл ажиллагаа]]-г хурцалдаг, (анхаарал төвлөрөл нэмэгддэг, стресс өдөөгчийг суллаж, эрүүлжүүлдэг) зэрэг [http://www.slideshare.net/tserendorjdorjgotov/ss-68048732 өөр бусад шинжлэх ухааны баримт]-ууд<ref>Gautier, Francois. The Guru of Joy. New York: Hay House, 2008. p. 155-164.</ref>-ыг дурдаж болно. == Энх тайван хүмүүнлэгийн үйлс == === Япон орны аз жаргалын индексийн жагсаалтыг урагшлуулахад хамтран ажиллана === Оюун санааны удирдагч хүн амын дунд амиа хорлолтоороо дэлхийд толгой цохидог Япон орны аз жаргалын индексийн жагсаалтыг урагшлуулахад Японы парлиаменттай хамтран ажиллана.<ref>{{cite news|title=Times News|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/newshound-tales/an-indian-push-for-japans-happiness-index/?fbclid=IwAR0JJ1Ztokl7E6j2wXM8k9NWP-45pPNBfusTHHyJXio4HixWILZzbi68IrE}}</ref> === Гэр бүл, сургуулийн орчин дахь хүчирхийллийн эсрэг === [[Амьдрах урлаг сан]], [[Олон улсын хүний үнэт зүйлсийн ассоциаци]] АНУ-ын олон мужуудад сургуулийн орчин дахь хүчирхийллийг зогсооход өргөн далайцтай арга хэмжээ явуулж байна. <ref>{{cite web|title= АНУ-ын Дэд Еранхийлөгч асан Jоseph Biden Амьдрах урлагт талархлаа илэрхийлэв| url= https://www.youtube.com/watch?v=TJfE8X0JXOA|}}</ref> Тэр тусмаа АНУ-д сургуулийн орчинд буутай зэвсэгт хүчирхийлэл гарах нь олон улсын хэмжээнд хөндүүр сэдэв бөгөөд [[Амьдрах урлаг сан]], [[Олон улсын хүний үнэт зүйлсийн ассоциаци]] -тай хамтран Сургуулийн орчинд хүчирхийлэлээс сэргийлэх Сургуулийн орчинд ухааралыг нэмэгдүүлж хүчирхийлэлгүй нийгмийг бүрдүүлэх үүднээс хүүхэд мөн өсвөрийн насныханд зориулсан сургуулиудад зориулсан АртЭксел, YES! Хөтөлбөрүүдийг АНУ-ын 200 орчим <ref>{{cite news|title=Empower Youth! Give the Gift that Every Student Deserves!|url=https://www.facebook.com/YESforSchoolsUSA/videos/2202107926722311/UzpfSTEwMDAwMTM0MjcwMzU1NzoxOTk5Mjc4NzQzNDYwMTk2/news}}</ref> ЕБС-ын 100000 гаруй сурагчдад оруулж ач тусыг нь мэдрүүлээд байна<ref>{{cite news|title=IMPACTS|url=http://youthempowermentseminar.org/our-impact=youthempowermentseminar.or/news|access-date=2018-10-25|archive-date=2023-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006215333/http://youthempowermentseminar.org/our-impact=youthempowermentseminar.or/news|url-status=dead}}</ref>. === Венесуэлийн хямралыг эвлэрүүлэн зуучлах === [[Амьдрах урлаг сан]] үндэслэгч Оюун санааны удирдагч Шри Шри Шри Рави Шанкарыг [[Венесуелийн Ерөнхийлөгч Николас Мадура]] улс оронд үүссэн улс төрийн хямралыг шийдвэрлүүлэх эвлэрүүлэн зуучлагчаар тохоон томилоод байна.<ref>[https://www.newsnation.in/india-news/sri-sri-ravi-shankar-is-new-peacemaker-of-venezuela-6-times-spiritual-guru-brokered-peace-article-230849.html?fbclid=IwAR3TaLDVeM26EHOgsfIOmN-tlXsksYfAviHGGJEcF1H32ro58XCgbLB7wtw 'Sri Sri Ravi Shankar is new ‘peacemaker’ of Venezuela: 6 times spiritual guru brokered peace'], Nation News</ref><ref>{{Webarchiv|url=https://www.plenglish.com/index.php?o=rn&id=44178&SEO=president-maduro-receives-indian-peace-ambassador-sri-sri-ravi |wayback=20190709203610 |text='President Maduro Receives Indian Peace Ambassador Sri Sri Ravi' |archiv-bot=2026-03-25 13:27:08 InternetArchiveBot }}, Prensa Latina</ref> === Колумб болон ФАРК ( Колумбын Хувьсгалт зэвсэгт хүчин ) === 2015 оны 6 дугаар сард Шри Шри Рави Шанкар [[Колумб]]-ын ерөнхийлөгч [[Хуан Мануэль Сантос]]-тай уулзсан ба, [[Колумб]]-ын засгийн газар болон [https://en.wikipedia.org/wiki/Revolutionary_Armed_Forces_of_Colombia Зэвсэгт ФАРК бүлэглэл]-ийн хооронд энхийн хэлэлцээнд "зуучлагчаар ажиллах"-ыг Колумбын ерөнхийлөгч зөвшөөрсөний дагуу,<ref name="www.youtube.com/watch?v=1U23Hpt1AE0">{{cite web|title=ШРИ ШРИ РАВИ ШАНКАР КОЛУМБ УЛСАД 52 ЖИЛ ҮРГЭЛЖИЛСЭН ИРГЭНИЙ ДАЙНЫГ ТӨГСГӨЛ БОЛГОСОН|url=https://www.youtube.com/watch?v=1U23Hpt1AE0|website=Official website of the Peace Delegation of the FARC-EP (Revolutionary Armed Forces of Colombia - People's Army)|accessdate=22 July 2015}}</ref> 2015 оны 6 дугаар сард Кубад айлчилсан. Зэвсэгт ФАРК улс төрийн явуулга, нийгмийн шударга ёсонд хүрэх ''[[:en:Ahimsa|ahimsa]]'' буюу хүчирхийлэлгүй байх Гандийн зарчмыг дагаж мөрдөхөөр санал нэгдсэн. <ref>{{cite news|title="Шри Шри Рави Шанкар Колумбад Энх тайванг авчирахад тусалдаг.|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Sri-Sri-Ravi-Shankar-helps-to-bring-peace-to-Colombia/articleshow/48022149.cms|accessdate=22 July 2015|agency=Times of India|publisher=Bennett, Coleman & Co. Ltd|date=July 10, 2015}}</ref> 2016 оны 8 дугаар сар 25-нд талууд энх тайвнаар орших нэг талын энхийн хэлэлцээгээ амжилттай явуулж өндөрлүүлэв. <ref>{{cite news|title="Шри Шри Рави Шанкар Колумбын хамгийн харгис мөргөлдөөнийг төгсгөл болгоход гол үүрэг гүйцэтгэсэн тухай|url=https://swarajyamag.com/insta/how-sri-sri-ravi-shankar-played-a-key-role-in-ending-one-of-latin-americas-most-brutal-conflicts|agency=Swarajya Staff|date=September 29, 2016}}</ref><ref>{{cite news|title="ФАРК Колумбын засгийн газар хоёрын дунд үргэлжилсэн 52 жилийн дайны түүхэн төгсгөлд Шри Шри Рави Шанкарын гүйцэтгэсэн үүргийг Колумбын ерөнхийлөгч зарлан тунхаглав|url=http://newsnviews.online/news-n-views/colombian-president-hails-sri-sris-role-in-historic-ending-of-52-year-old-war-between-farc-colombian-%E2%80%8Bgovt-%E2%80%8B-%E2%80%8B%E2%80%8B-%E2%80%8B|agency=newsnviews.online|date=September 28, 2016|access-date=Арван хоёрдугаар сар 18, 2017|archive-date=Хоёрдугаар сар 2, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202234838/http://newsnviews.online/news-n-views/colombian-president-hails-sri-sris-role-in-historic-ending-of-52-year-old-war-between-farc-colombian-%E2%80%8Bgovt-%E2%80%8B-%E2%80%8B%E2%80%8B-%E2%80%8B/|url-status=dead}}</ref><ref name="www.youtube.com/watch?v=1U23Hpt1AE0"/> === Пакистан === Тэрбээр “Эв эеийн сайхан санаа” өвөрлөж 2004 онд [[Пакистан]]-д айлчилсан <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/788657.cms 'Пакистанд шашны зүтгэлтэн айлчлав'], The Times of India</ref> ба мөн 2012 онд [[Исламабад]] болон [[Карачи]] хотод Амьдрах урлагийн төвүүдийн нээлтэд оролцохдоо дахин айлчилсан байдаг.<ref>{{cite news|title=Шри Шри Рави Шанкар 'Амьдрах урлаг'-ийнхаа тухай Лахорт ярив|url=http://tribune.com.pk/story/349068/sri-sri-ravi-shankar-tells-lahore-about-his-art-of-living/|accessdate=15 September 2014|publisher=The Express Tribune News Network|date=March 12, 2012}}</ref> 2014 оны 3 дугаар сард [[Исламабад]] дахь Амьдрах урлагийн төв зэвсэгт этгээдүүдэд шатаалгаж байсан. <ref>{{cite news|title=32. Амьдрах урлагийн иогийн төвийг хараалсан нь Энэтхэг болон Шри Шри Рави Шанкар үндэслэгчээс болсон гэж цагдаа сэжиглэж байна.|url=http://newsweekpakistan.com/art-of-living-center-torched-in-islamabad/|accessdate=25 June 2014|work=Newsweek|agency=Newsweek|publisher=AG Publications|date=10 March 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Йогийн төвийг шатаасны дараахан Пакистан ТВ мэтгэлцээн явуулсан уу?|url=http://www.nbcnews.com/news/world/did-pakistan-tv-debate-prompt-burning-yoga-center-n49036|accessdate=25 June 2014|publisher=NBC News|date=10 March 2014}}</ref> === Ирак === [[Ирак]]-ийн Ерөнхий сайд [[:en:Nouri_al-Maliki|Наури ал Малик]]-ийн урилгаар 2007<ref>{{Webarchiv|url=http://www.ibnlive.com/news/art-of-living-guru-in-iraq-to-talk-peace/41193-3.html?xml |wayback=20070930155651 |text=Амьдрах урлагийн оюун санааны удирдагч Иракт Энх тайвны яриа хэлэлцээнд уригдав |archiv-bot=2025-04-19 00:42:08 InternetArchiveBot }}. Ibnlive.com. Retrieved on 7 September 2011.</ref> онд, 2008<ref>{{cite news|title=Шри Шри Рави Шанкар Иракт 2 дахь удаагаа айлчиллаа.|url=http://www.rediff.com/news/2008/dec/22sri-ravi-shankar-visits-iraq.htm|accessdate=15 September 2014|publisher=Rediff.com|date=December 22, 2008}}</ref> онд [[Ирак]]т тус тус айлчилсан айлчлалын үеэр дэлхийн энхтайвныг дэмжих зорилгоор улс төр, шашны удирдагч нартай уулзсан. 2014 оны 11 дүгээр сард Рави Шанкар Иракийн [[:en:Erbil|Ербил]] тусламжийн хуаранд очсон. Тэрбээр мөн уг бүсэд [[:ru:Езиды|Езиды]] болон бусад [[Ислам]] шашинтан бус хүмүүсийн аймшигт нүд хальтрам нөхцөл байдалтай танилцаж, тэдний асуудлыг хөндсөн бага хурлыг зохион байгуулсан.<ref name=huff-erbil-conf>{{cite web|title=Оюун санааны удирдагч Шри Шри Рави Шанкар Езиды үндэстний эрхийг дэмжихээр Иракаар аялана.|url=http://www.huffingtonpost.com/2014/11/19/sri-sri-ravi-shankar-iraq_n_6178316.html|accessdate=20 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Энэтхэгийн Оюун санааны мастер Хойд Ирак дахь дүрвэгсдэд тусламж үзүүлэв|url=http://www.scmp.com/news/asia/article/1643903/indian-spiritual-leaders-ngo-steps-relief-work-refugees-northern-iraq|accessdate=20 November 2014}}</ref> === Энэтхэгийн Кашмир === Зүүн Азийн Энх тайвны Чуулган 2016 оны 11 дүгээр сард "Кашмирийг дахин диваажин болгох" нэртэй бага хуралыг [[Жамму-Кашмир|Жамму Кашмирт]] эхлүүлсэн. Шри Шри Рави Шанкар хэлж байгаагаар, Кашмирын хүн амын 90 орчим хувь энх тайван хүсч байгаа ч, хүсэлтийг нь орхигдуулж байна. Тэрбээр мөн нэмж хэлэхдээ "Кашмирын асуудлыг шийдэх шийдэл бол Кашмирчууд өөрсдөөс нь л гацхүү гарах учиртай." Энэ чуулган Зүүн Азийн найман орныг хамтад нь авчирч, үйлдвэрлэл эрхлэлт, ур чадвараа хөгжүүлэх, соёлын солилцоо, боловсролын хамтын ажиллагаа, эмэгтэйчүүдийг хүчирхэгжүүлэх санаачлага зэргээр хамтран ажиллахад чиглэгдэнэ. <ref>{{cite news|title=40. Кашмирын асуудлыг шийдэх шийдэл гагцхүү Кашмирчуудаас л гарна|url=http://m.greaterkashmir.com/news/jammu/solution-to-kashmir-problem-can-only-come-from-kashmiris-sri-sri/234395.html|accessdate=22 February 2017|agency=Greater Kashmir|publisher=GK Communications Pvt. Ltd|date=24 November 2016|archive-date=20 Арван нэгдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181120015218/https://m.greaterkashmir.com/news/jammu/solution-to-kashmir-problem-can-only-come-from-kashmiris-sri-sri/234395.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Кашмирː Хүн амын 90 хувь нь энх тайванг хүсч байна|url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/kashmir-90-per-cent-of-people-want-peace-says-sri-sri-ravi-shankar-4392410/|accessdate=22 February 2017|agency=The Indian Express [P] Ltd.|date=24 November 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Кашмирын салан тусгаарлагчид, дайтагч талууд бол 'ашиг олох саалийн үнээ'|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/241116/kashmiri-separatists-militants-are-cash-cows-says-sri-sri-ravi-shankar.html?fromNewsdog=1|accessdate=22 February 2017|agency=Deccan Chronicle|date=24 November 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Амьдрах урлаг Өмнөд Азид зориулсан бүсийн энх тайвны мөрийн хөтөлбөрийг эхлүүлнэ|url=http://www.ptinews.com/news/8107837_AOL-to-launch-regional-peace-platform-for-South-Asia.html|accessdate=22 February 2017|agency=Press Trust of India|date=22 November 2016}}</ref> === Зүүн Хойд Энэтхэг === 2017 оны 8 дугаар сар, Энэтхэг тусгаар тогнолоо зарласаны 71 жилийн ойн урд өдөр 11 дайтагч талын бүлгээс 68 дайчид [[Манипур]] мужийн Засгын газарт бууж өгөв. Манипур мужийн Ерөнхий сайд [[:en:N._Biren_Singh|Н. Бирен Синг]] хямралтай бүсэд энх тайван авчирсан Шри Шри Рави Шанкарын хүчин зүтгэлийг магтан сайшаав. Шри Шри Рави Шанкарын байгууллага сүүлийн 15 жил Манипур мужид ажилласаар ирсэн билээ. <ref name="statesman">{{cite news|title= Ерөнхий сайд Бирен Шри Шри Рави Шанкар Манипурт явуулсан энхийн хүчин зүтгэлийг магтан сайшаав|url=http://www.thestatesman.com/cities/cm-biren-lauds-sri-sri-ravi-shankar-peace-efforts-manipur-1502438102.html|accessdate=11 September 2017|publisher=The Statesman Limited}}</ref><ref name="india today">{{cite news|title=Манипурː 68 гишүүдийн 6 алан хядагч бүлгийн гишүүн, мөн 4 эмэгтэй алан хядагч эмэгтэй ЕС Бирэн Синг-д бууж өгөв|url=http://indiatoday.intoday.in/story/manipur-terrorist-cadres-surrender-n-biren-singh/1/1025807.html|accessdate=11 September 2017|agency=India Today|publisher=Living Media India Limited}}</ref> 2017 оны 9 дүгээр сард болсон " Ондоошилыг хүчирхэгжүүлэх - Зүүн Хойдын уугуул нутгийн хүмүүсийн бага хурал" дээр Шри Шри Рави Шанкар "Өөр 500 орчим дайчид зэвсгээ хураалгахаар хүлээж байна, тэд энхийн үйлсэд нэгдэхэд бэлэн." хэмээн мэдэгджээ. Уг зүүн хойд хэсгээс 67 эсэргүүцэгч бүлэгийн төлөөлөл уг хуралд оролцсон бөгөөд энхийн өөрчлөлтөд оролцоход бэлэн гэдгээ илэрхийлжээ. Сүүлийн 10-12 жилд зогсолтгүй ажилласан Шри Шри Рави Шанкар түүний байгуулага <nowiki>''</nowiki>Сүүлчийн зэвсгээ дайтагч талууд хураалгах хүртэл үргэлжлүүлэн ажиллах болно." <ref name="nie">{{cite news|title=‘Зүүн хойд мужийн дайтагч тал энх тайван тогтохыг хүлээж байна’|url=http://www.newindianexpress.com/nation/2017/sep/08/north-east-militants-waiting-to-make-peace-1653912.html|accessdate=11 September 2017|agency=The New Indian Express}}</ref> гэж мэдэгджээ. ULFA буюу Ассамын нэгдсэн чөлөөлөх фронтын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга асан [[:en:Anup_Chetia|Ануп Четиа]], уг бага хурлын дарга байсан бөгөөд уг бүсэд энх тайван тогтоох Шри Шри Рави Шанкарын хүчин чармайлтыг магтан сайшаав.<ref name="NorthEast India24">{{cite news|title=Шри Шри Рави шанкар дайтагч талуудыг илааршуулах хэвэнд нь оруулахад бэлэн гэдгээ илэрхийллээ.|url=http://www.northeastindia24.com/sri-sri-ravi-shankar-expressed-willingness-to-rehabilitate-militants-back-into-mainstream/|accessdate=11 September 2017|agency=NorthEast India24|publisher=NorthEast India24}}</ref><ref name="Arunachal24.in">{{cite news|title=Бид сүүлийн галт зэвсэгийг хураах хүртэл үйл ажиллагаагаа зогсоохгүй гэж Шри Шри Рави Шанкар мэдэгдэв|url=http://arunachal24.in/we-will-not-stop-till-the-last-gun-is-laid-down-sri-sri-ravi-shankar/|accessdate=11 September 2017|agency=Arunachal24.in|publisher=Arunachal24.in}}</ref> === Аяадхон асуудал === Энэ Аяадхон асуудалд хэний талд орох гэж байна? гэж асуухад Шри Шри Рави Шанкар “Би аль нэгний талд нь орвол, яаж би зуучилж чадах юм бэ? Яриа хэлэлцээгээр бүхий л ашиг сонирхол /үүндː [[Хиндү шашин|Хинди]], [[Ислам]], Засгийн газар болон бусад бүлэглэлүүд/-ыг багтаасан шийдлийг эрэлхийлж, олохыг зорьж байна.” гэжээ.<ref name="firstpost.com">{{cite news|title=Шри Шри Рави шанкар Аяадхон асуудлаар ЗГ-ын ашиг сонирхолыг төлөөлж байгаа гэдгээ үгүйсгэлээ|url=http://www.firstpost.com/india/sri-sri-ravi-shankar-rejects-congress-charges-of-him-representing-govt-interests-in-ayodhya-dispute-4196673.html|accessdate=2017-11-11|agency=firstpost.com|publisher=firstpost.com}}</ref> Асуудлыг "өөрийгөө өргөмжлөх зорилгоор бусдыг буруутгах"-аасаа илүү харилцан хүндэтгэж, яриа өрнүүлж байж шийдвэрлэж болохсон.<ref name="indiasamvad.co.in">{{cite news|title=25 жилийн өмнө сүмийг нураасан нь Хинди шашинтан Мусулман нарын зовох шалтгаан болсоор байх уу|url=http://www.indiasamvad.co.in/viewpoint/quarter-century-of-demolition-soul-trouble-continues-26513|accessdate=2017-11-29|agency=indiasamvad.co.in|publisher=indiasamvad.co.in|archive-date=2017-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20171202182116/http://www.indiasamvad.co.in/viewpoint/quarter-century-of-demolition-soul-trouble-continues-26513|url-status=dead}}</ref> === Шашин хоорондын яриа хэлэлцээ === Рави Шанкар [[:en:Interfaith_dialogue|шашин хоорондын яриа хэлэлцээ]]нд оролцдог ба одоогоор [[:en:Elijah_Interfaith_Institute|Елижах шашин хоорондын хүрээлэн]]д дэлхийн шашны удирдагчийн зөвлөлийг төлөөлдөг. <ref>{{cite web|title=Энэтхэгийн шашны зүтгэлтэнгүүд|url=http://www.elijah-interfaith.org/index.php?id=731|publisher=Elijah Interfaith Institute|accessdate=30 April 2013}}</ref> 2008 он, 2010 оны шашин хоорондын дээд хэмжээний чуулганаар тэрбээр шашны зүтгэлтнүүдийг оролцуулан ХДХВ-ын эсрэг хамтын үйл ажиллагааг өрнүүлж явуулсан. <ref>{{cite news|title=ХДХБ өртсөн хүмүүсийг Оюун санаагаар анагааж эрүүлжүүлэхүй|url=http://www.dnaindia.com/bangalore/1444431/report-spiritual-healing-for-hiv-infected-in-bangalore|accessdate=2013-07-30|newspaper=DNA|date=2010-09-28}}</ref> 2013 оны 7 дугаар сард Женевт НҮБ-ын ДОХ-ын гол удирдлагуудын хуралд тэрбээр ХДХВ-ээс урьдчилан сэргийлэх, хүйсийн хооронд буй хүчирхийлэл, сэтгэлийн шарх, ялгаварлан гадуурхалын талаарх тулгамдсан асуудлыг хэлэлцүүлсэн байдаг. <ref>{{cite web|title=ДОХ-ын тусламж үйлчилгээнд шинжлэх ухаан, оюун санааны амьдрал холбогдох нь|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2013/july/20130703srisrishankar/|publisher=UNAIDS|accessdate=30 July 2013}}</ref> === Хорих ангийн хүмүүжигч нарт зориулсан програм === 1992 онд хорих ангийн хүмүүжигч нарт зорилсан 'Prison SMART' програм<ref>{{cite news|title="Өмнөд Африкийн шоронгийн хүмүүжигчид йог хийв|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7777912.stm|publisher=BBC News|date=2008-12-24|first=Andrew|last=Walker}}</ref>-ийг эхлүүлж, нийгэмтэй тэднийг хөл нийлүүлэн алхахад тусалдаг. <ref>{{cite news|title=Pravin Mahajan 'n D's brother sing together|url=http://expressindia.indianexpress.com/news/fullstory.php?newsid=85731|newspaper=The Indian Express|date=30 April 2007}}</ref>  2002 оноос эхлэн Амьдрах урлагийн [https://www.artofliving.org/mn-mn/%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%B3%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%85%D2%AF%D0%BC%D2%AF%D2%AF%D0%B6%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D1%85-%D1%85%D3%A9%D1%82%D3%A9%D0%BB%D0%B1%D3%A9%D1%80 хорих ангийн Prison SMART хөтөлбөр]-ийг хоригдогч гэлтгүй хорих ангийн харгалзагч нарт оруулж эхэлсэн ба [http://cd.gov.mn/mn/%d1%85%d0%be%d1%80%d0%b8%d1%85-%d0%b0%d0%bd%d0%b3%d0%b8-%d0%b0%d0%bb%d0%b1%d0%b0%d0%bd%d0%b4-%d0%b1%d1%8f%d1%81%d0%b0%d0%bb%d0%b3%d0%b0%d0%bb%d1%8b%d0%bd-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b3%d0%b0%d0%bb%d1%82/ ШШГЕГ-тай хамтран 2015 оноос Монголын шорон хорих анги, засан хүмүүжүүлэх газруудад]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ШШГЕГ-тай гэрээтэй ажилласны үндсэн дээр саадгүй чөлөөтэй оруулж эхлээд байна.<ref>{{cite news|title=Хорих анги, албанд бясалгалын сургалт явагдаж эхэллээ|url=http://history.cd.gov.mn/mn/%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%85-%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8-%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4-%D0%B1%D1%8F%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%82|publisher=history.cd.gov.mn|date=2015-03-30|first=ШШГЕГ|access-date=2017-12-22|archive-date=2019-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203115503/http://history.cd.gov.mn/mn/%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%85-%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8-%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4-%D0%B1%D1%8F%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%82/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Албан хаагчдад амьдрах урлаг бясалгалын сургалт зохион байгуулав|url=http://409.cd.gov.mn/index.php/hunii-nuuts-surgalt/surgalt-olon-niitiin-uil-ajillagaa/yltnii/528-shri-shri-amidrah-urlag-bysalgaliin-bagsh-surgalt-zohion-baiguulav|publisher=409.cd.gov.mn|date=2015-03-30|first=ШШГЕГ|access-date=2017-12-22|archive-date=2017-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170528133139/http://409.cd.gov.mn/index.php/hunii-nuuts-surgalt/surgalt-olon-niitiin-uil-ajillagaa/yltnii/528-shri-shri-amidrah-urlag-bysalgaliin-bagsh-surgalt-zohion-baiguulav|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Хүмүүжигчдийг нийгэмшүүлж байна|url=https://www.news.mn/?id=4205|publisher=news.mn|date=2017-06-30|first=ШШГЕГ|access-date=2017-12-22|archive-date=2021-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411014758/https://news.mn/?id=4205|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=ХАМТАРСАН УУЛЗАЛТ ХЭЛЭЛЦҮҮЛЭГ ЗОХИОН БАЙГУУЛЛАА|url=http://history.cd.gov.mn/mn/%D1%85%D0%B0%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D1%85%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%86%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3-%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE|publisher=history.cd.gov.mn|date=2016-03-02|first=ШШГЕГ ТГГ|access-date=2017-12-22|archive-date=2019-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203112305/http://history.cd.gov.mn/mn/%D1%85%D0%B0%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D1%85%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%86%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3-%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE/|url-status=dead}}</ref>. Одоогоор дэлхийн хэмжээнд 60 гаруй орны 700000 гаран шоронгийн хүмүүжигчид энэ хөтөлбөрт хамрагдаж ач тусыг хүртээд байна<ref>{{cite news|title=Yoga, meditation uplift prisoners' spirits in Dubai|url=https://www.khaleejtimes.com/nation/dubai/yoga-meditation-uplift-prisoners-spirits-in-dubai-?fbclid=IwAR0fYfqQan-z8dXxstJ-jCISeIU_6Tjp_-GT-NAFoz2NWawO0ga6BA_YQRg|newspaper=Khaleej times|date=11 October 2018|access-date=25 Аравдугаар сар 2018|archive-date=3 Хоёрдугаар сар 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203212255/https://www.khaleejtimes.com/nation/dubai/yoga-meditation-uplift-prisoners-spirits-in-dubai-?fbclid=IwAR0fYfqQan-z8dXxstJ-jCISeIU_6Tjp_-GT-NAFoz2NWawO0ga6BA_YQRg|url-status=dead}}</ref>. === Байгалийн гамшиг === Түүний сайн дурынхан 2004 онд [[цунами]], [[Катрина хар салхи]], [[Гаити|Гайти]] зэрэг өөр бусад нутаг оронд болсон мөргөлдөөн, байгалийн гамшгийн хохирогчдод сэтгэл санааны тусламж үзүүлжээ.<ref>[http://www.nouvelleviehaiti.org/ Nouvelle Vie Haiti Youth Corps] Haiti Program</ref> == Нийгэмд хүрсэн санал санаачилгууд == === Хар тамхигүй Энэтхэг аян === 2019 оны 2 дугаар сарын 19-ны өдөр энэхүү аяны үеэр Энэтхэгийн Ерөнхий Сайд Нарендра Моди<ref>{{cite news| url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/drugs-only-strengthen-terrorists-modi/articleshow/68071448.cms?fbclid=IwAR0IjamEE6w8Zh9PrS9aHpDjYh9ya48zSxCGwAsjpazjBAfhRx0Q3Am7I6I| work=The Times of India | title= Drugs only strengthen terrorists: Narendra Modi – The Times of India}}</ref>, болон Боливуудын нэртэй одод продюсэрууд, <ref>{{cite news| url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/varun-dhawan-sanjay-dutt-bollywood-stars-come-support-sri-sri-ravi-shankars-campaign-drug-free-india/?fbclid=IwAR0H6xMAsXYNDyyyqQOwWSbMWYmbDKwEMuU00MDje-XlpbWrHHmGSPHvVAw | work=Bollywood Hungamam | title= Varun Dhawan, Sanjay Dutt, producer Mahaveer Jain and other Bollywood stars along with PM Narendra Modi come out in support of Sri Sri Ravi Shankar’s campaign Drug Free India – Bollywood Hungamam}}</ref> олон их дээд сургууль коллежийн оюутнүүд<ref>{{cite news| url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/varun-dhawan-sanjay-dutt-bollywood-stars-come-support-sri-sri-ravi-shankars-campaign-drug-free-india/?fbclid=IwAR0H6xMAsXYNDyyyqQOwWSbMWYmbDKwEMuU00MDje-XlpbWrHHmGSPHvVAw | work=Bollywood Hungamam | title= Varun Dhawan, Sanjay Dutt, producer Mahaveer Jain and other Bollywood stars along with PM Narendra Modi come out in support of Sri Sri Ravi Shankar’s campaign Drug Free India – Bollywood Hungamam}}</ref> хамрагдаж хар тамхи хэрэглэхгүй байх ам тангараг өргөжээ. === Илүү сайхан Энэтхэгийн төлөөх сайн дурын үйлс === Энэхүү үйлсээрээ 2012 онд Делид гарсан буутай хүчирхийллийн хэргийн эсрэг<ref>{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-21/mumbai/35952963_1_vips-azad-maidan-silent-vigil | work=The Times of India | title=Mumbaikars hold public vigils to condemn Delhi horror; seek security for citizens, not VIPs – The Times of India | access-date=2017-11-30 | archive-date=2013-09-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130921061044/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-21/mumbai/35952963_1_vips-azad-maidan-silent-vigil | url-status=dead }}</ref>, үнэгүй эрүүл мэндийн аян<ref>{{cite news|title= Амьдрах урлаг сангаас ядуусын хорооллынхонд эрүүл мэндийн үнэгүй аян явуулав|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/free-health-camps-for-slum-dwellers-by-art-of-living-113051000649_1.html|accessdate=29 July 2013|newspaper=Business Standard|date=10 May 2013}}</ref>, сонгогчдын сонгох ухаарлыг нэмэгдүүлэх зэрэг олон үйлс аян<ref>{{cite news|title=АУ Сан сонгогчдыг сонгуульд идэвхтэй оролцохыг ятгав|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Foundation-urges-citizens-to-vote/articleshow/24172020.cms|accessdate=28 November 2013|newspaper=The Times of India|date=15 October 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=ТББ-ын сайн дурын ажилчид 35000 гаран сонгогчдын нэрсийг гаргав|url=http://www.sakaaltimes.com/NewsDetails.aspx?NewsId=5179866745637335037&SectionId=5494605966908300850&SectionName=Civic&NewsDate=20131101&NewsTitle=NGO%20volunteers%20enrol%2035,000%20people%20in%20voters%E2%80%99%20list|accessdate=28 November 2013|newspaper=Sakal Times|date=1 November 2013|archive-date=8 Арван нэгдүгээр сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161108235711/http://www.sakaaltimes.com/NewsDetails.aspx?NewsId=5179866745637335037&SectionId=5494605966908300850&SectionName=Civic&NewsDate=20131101&NewsTitle=NGO%20volunteers%20enrol%2035,000%20people%20in%20voters%E2%80%99%20list|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title="Би илүү сайхан энэтхэгийн төлөө саналаа өгнө" аяныг YCCE коллеж дэмжлээ url=http://www.nagpurtoday.in/ycce-supports-i-vote-for-better-india-campaign/|accessdate=28 November 2013|newspaper=Nagpur Today|date=11 October 2013}}</ref>-ыг багтаан оруулдаг. === "ХҮЧИРХИЙЛЭЛГҮЙ" хөдөлгөөн === Уг хөдөлгөөн 2013 оны З дугаар сард Шанкарын сангаас хүчирхийлэлийг арилгах зорилгоор үндэсний хэмжээний хөдөлгөөн болж үүссэн. Хувь хүнийг олон нийтийн онлайн сүлжээгээр хүчирхийлэхгүй байх хөдөлгөөнийг хөхиүлэн дэмжиж,<ref>{{cite news|title=Нэг тэр бум хүчирхийлэлгүй байх үйлдлийг Шри Шри Рави Шанкар уриалжээ|url=http://www.lamag.com/citythink/citythinkblog/2013/03/25/no-higher-calling-his-holiness-sri-sri-ravi-shankar-challenges-the-world-to-commit-one-billion-acts-of-nonviolence-|accessdate=17 April 2013|newspaper=Los Angeles Magazine|date=25 March 2013}}</ref> засгийн газар, олон нийтийн эрүүл мэнд хэвлэл мэдээллээр хүчирхийлэлгүй байх зарчмыг тунхагладаг.<ref>{{cite web|title=Хүчирхийлэлгүй байх нь өөрчлөлтийг авчирдаг|url=http://ridley-thomas.lacounty.gov/index.php/nonviolence/|publisher=Los Angeles County|accessdate=26 April 2013|archive-date=16 Аравдугаар сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016094441/http://ridley-thomas.lacounty.gov/index.php/nonviolence/|url-status=dead}}</ref> === Авилгалын эсрэг Энэтхэг === Тэрбээр Локпал (буюу авилгалын эсрэг) тунхаглалын шаардлагыг биелүүлэхийн төлөө өргөн далайцтай хөдөлгөөн өрнүүлдэг<ref>{{cite news|title=Шри Шри Рави Шанкар авилгал хээл хахуулийн эсрэг хөдөлгөөн өрнүүлэв|url=http://www.dnaindia.com/india/1609098/report-sri-sri-ravi-shankar-in-up-on-anti-graft-drive|accessdate=30 September 2013|newspaper=DNA|date=8 November 2011}}</ref> ба "Энэтхэг авлига хээл хахуулийн эсрэг" хөдөлгөөнийг үндэслэгчдийн нэг <ref>{{cite news|title=Энэтхэг авилгалын эсрэг хөдөлгөөнийг үндэслэгч Шри Шри Үндэсний ВЖП намын Локпал тунхаглалд туслана|url=http://www.indianexpress.com/news/iac-founder-sri-sri-says-asked-for-bjp-s-help-on-jan-lokpal/857582/0 |accessdate=30 September 2013|newspaper=The Indian Express|date=9 October 2011}}</ref> юм. === Спортын ёс зүйн тухай дэлхийн дээд хэмжээний чуулган === 2003 онд тэрбээр бизнесийн орчинд хүний мөс чанар үнэт зүйлс, ёс зүйг хүчтэй болгох зорилгыг өвөртлөн Бизнес дэх ёс зүй-Корпорэйт соёл болон Оюун санааны хэлэлцүүлгийг санаачилсан. Энэ нь хожмоо ёс зүйн олон улсын хурлыг зарлан хуралдуулдаг бизнес дэх ёс зүйн төлөөх дэлхийн дээд хэмжээний чуулганыг бүрдүүлэхэд оролцдог болсон. <ref>{{cite news|title=Бизнес дэх ёс зүйн Олон улсын удирдагчдын симпозиум Женевт 2013 оны 7 дугаар сарын 1-нд эхлэв|url=http://m.economictimes.com/news/news-by-industry/et-cetera/international-leadership-symposium-on-ethics-in-business-begins-on-july-1-in-geneva/articleshow/20851594.cms|accessdate=25 September 2014|agency=Bennett Coleman & Co.|publisher=Bennett Coleman & Co.|date=1 July 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=Шри Шри Рави Шанкар Европт|url=http://www.neurope.eu/author/sri-sri-ravi-shankar|accessdate=25 September 2014}}</ref><ref name="la-fifa">{{cite web|title=FIFA болон ёс зүй; бие биентэйгээ нөхцөлдөж гүйцэлдэхгүй байна|url=http://www.latimes.com/sports/soccer/la-sp-soccer-baxter-20140914-story.html|publisher=Los Angeles Times|accessdate=2014-09-25}}</ref> 2014 оны 9 дүгээр сард [[Цюрих хот|Цюрих]] хотноо [[:en:World_Forum_for_Ethics_in_Business|Спортын ёс зүйн тухай дэлхийн дээд хэмжээний чуулган]]ыг [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|Олон улсын хөл бөмбөгийн холбоо]]ны гол удирдлагуудыг оролцуулан спортод “Ёс зүй болон нээлттэй байдал”-дээр анхаарал хандуулсан нэг өдрийн арга хэмжээг зохион байгуулсан. <ref name=la-fifa /> === Шри Шри Их сургууль === Шри Шри Их сургууль 2009 онд Шри Шри Рави Шанкар багшийн санаачлагаар байгуулагдсан.<ref>{{Cite web |url=http://www.srisriuniversity.edu.in/srisriravishankar |title=Archive copy |access-date=2017-11-30 |archive-date=2017-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505114200/http://www.srisriuniversity.edu.in/srisriravishankar |url-status=dead }}</ref> Уг сургууль 2017 онд Үндсэний боловсролын өв тэгш шагнал, Тэргүүлэх санаачлагатай их сургуулийн шагналыг авчээ.<ref>{{cite web|url=http://www.uniindia.com/best-innovative-university-award-for-sri-sri-university/other/news/758703.html|title=Шри Шри Их сургууль хамгийн бүтээлч санаачлагатай их сургуулийн шагнал авав|date=2017-01-23|publisher=United News of India|accessdate=2017-04-21}}</ref> Энэтхэгийн Амьдрах урлаг буюу Виакти Векас Кендра Одишагийн засгийн газартай харилцан ойлголцох санамж бичигт гарын үсэг зурав. Йога, пранаяма, бясалгал амьсгалын иж бүрэн дасгал соёлын програмыг тогтмол явуулж, өөрчлөгдсөн өөдрөг бүтээлч хандлагатай сэтгэлгээг бий болгож Засгийн газрын хэрэгжүүлж байгаа хөдөөгийн хөгжлийн програмтай холбож өгөх юм байна. Үүнд Шри Шри Их сургууль их үүрэг гүйцэтгэнэ. <ref>{{cite web|url=http://orissadiary.com/jharkhand-adopts-odisha-govt-innovative-model-grampanchayats-development-strategy-art-living-technique-dovetailing/|title=Оюун санааны сэргэлт ба хөдөөгийн хөгжил|date=2017-01-23|publisher=orissadiary.com|accessdate=2017-12-14}}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Олон улсын шагнал өргөмжлөл == * 2016 - Энэтхэгийн Хамгийн дээд хоёрдогч иргэний шагнал Падма Вибхушан, 2016 оны 1 дүгээр сар <ref name="www.thehindu.com>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/padma-awards-announced/article8151257.ece|title=Padma Vibhushan for Rajinikanth, Dhirubhai Ambani, Jagmohan|accessdate=28 February 2016|publisher=The Hindu|date=January 26, 2016}}</ref> * 2016 - Dr Nagendra Singh Олон улсын энх тайвны шагнал, Энэтхэг, 2016 оны 11 дүгээр сар<ref>{{cite news|title=Sri Sri Ravishankar gets international peace prize|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Sri-Sri-Ravishankar-gets-international-peace-prize/articleshow/55529251.cms|accessdate=10 December 2016|publisher=The Times of India|date=November 20, 2016}}</ref> * 2015 - Перугийн дээд одон, "Medalla de la Integracion en el Grado de Gran Oficial (Дээд албаны төлөөлөгч)"<ref name="www.dnaindia.com">{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar conferred with Peru's highest award 'Grand Officer'|url=http://www.dnaindia.com/india/report-sri-sri-ravi-shankar-conferred-with-peru-s-highest-award-grand-officer-2100609|accessdate=22 July 2015|agency=DNA|date=July 1, 2015}}</ref> * 2015 - Колумбын Хамгийн дээд иргэний одон, "Orden de la Democracia Simon Bolivar"<ref name="www.outlookindia.com">{{cite news|title=Sri Sri Conferred With Colombia's Highest Civilian Award|url=http://www.outlookindia.com/news/article/sri-sri-conferred-with-colombias-highest-civilian-award/903924|accessdate=22 July 2015|agency=Outlook|date=June 25, 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Spiritual Leader Sri Sri Ravi Shankar Conferred With Colombia's Highest Civilian Award|url=http://www.ndtv.com/india-news/spiritual-leader-sri-sri-ravi-shankar-conferred-with-colombias-highest-civilian-award-775342|accessdate=22 July 2015|agency=Press Trust of India|publisher=NDTV Convergence Limited 2015|date=June 25, 2015}}</ref> * 2013 - Ганди, Кинг, Икеда хүй нийгэмлэгийг бэхжүүлэх шагнал<ref>{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar to Speak at Morehouse's Martin Luther King International Chapel|url=http://www.atlantadailyworld.com/201304024956/Praise/sri-sri-ravi-shankar-to-speak-at-morehouse-s-martin-luther-king-international-chapel|accessdate=2013-04-04|newspaper=Atlanta Daily World|date=2013-04-02}}</ref> * 2012 - Парагвай улсын хамгийн дээд иргэний одон 'National Order of Merito de Comuneros, Paraguay, 2012 оны 9 дүгээр сарын 13<ref name="articles.economictimes.indiatimes.com">{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar gets Paraguay's highest civilian award|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-09-15/news/33863046_1_federico-franco-sri-sri-ravi-shankar-paraguayan-senate|accessdate=22 March 2013|newspaper=The Economic Times|date=15 September 2012|archive-date=25 Гуравдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325090517/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-09-15/news/33863046_1_federico-franco-sri-sri-ravi-shankar-paraguayan-senate|url-status=dead}}</ref><ref>http://www.lanacion.com.py/articulo/89279-condecoraran-al-dr-sri-sri-ravi-shankar.html|accessdate=22{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} March 2013</ref> * 2012 - Парагвай улсын хотын захиргааны хүндэтгэвэл зохих иргэн 2012 оны 9 дүгээр сарын 13<ref name="lite.epaper.timesofindia.com">{{cite news|title=Шри Шри Прагвайн хамгийн том шагнал хүндэт иргэн шагналыг авлаа|url=http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=5&sectid=edid=&edlabel=ETD&mydateHid=15-09-2012&pubname=Economic+Times+-+Delhi&edname=&articleid=Ar00501&publabel=ET|accessdate=2013-03-22|newspaper=The Times of India|date=2012-09-15|archive-date=2013-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113152359/http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=5&sectid=edid=&edlabel=ETD&mydateHid=15-09-2012&pubname=Economic+Times+-+Delhi&edname=&articleid=Ar00501&publabel=ET|url-status=dead}}</ref> * 2012 - Парагвай улсын Асуншон хотын захиргааны хүндэт зочин, 2012 оны 9 дүгээр сарын 12<ref name="lite.epaper.timesofindia.com"/> * 2012 - Бразил улсын Rio de Janeiro мужийн хамгийн дээд Tiradentes одон, 2012 оны 9 дүгээр сарын 3<ref>{{cite web |url=http://alerjln1.alerj.rj.gov.br/scpro1115.nsf/10d6d451b00fd42b832566ec0018d836/94736f5cf68f67fc832579c80070979c?OpenDocument |title=Projeto de Resoluусo |publisher=Alerjln1.alerj.rj.gov.br |date= |accessdate=26 May 2014 |archive-date=13 Арван нэгдүгээр сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113152328/http://alerjln1.alerj.rj.gov.br/scpro1115.nsf/10d6d451b00fd42b832566ec0018d836/94736f5cf68f67fc832579c80070979c?OpenDocument |url-status=dead }}</ref> * 2012 - Өмнөд Африкийн Шивананда сангийн Шивананда дэлхийн энх тайвны шагнал, 2012 оны 8 дугаар сарын 26<ref>{{cite web|title=Sivananda Peace Pillar presented to Ravi Shankar|url=http://sivanandapeacepillars.com/blog/2012/10/08/sivananda-peace-pillar-presented-to-ravi-shankar/|publisher=BLOG of www.sivanandapeacepillars.com|accessdate=22 March 2013|archive-date=10 Есдүгээр сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910022156/http://sivanandapeacepillars.com/blog/2012/10/08/sivananda-peace-pillar-presented-to-ravi-shankar/|url-status=dead}}</ref> * 2011 - Брюселийн Кранз Монтана чуулганы шагнал, 2011 оны 6 дугаар сарын 24<ref>{{Cite web |url=http://www.cmf.ch/awards/LISTE-PRIX-58.pdf |title=Recipients list |access-date=2017-11-30 |archive-date=2013-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113152331/http://www.cmf.ch/awards/LISTE-PRIX-58.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|title=Ravi Shankar 1st Indian to get Crans Montana award|url=http://www.indianexpress.com/news/ravi-shankar-1st-indian-to-get-crans-montana-award/809703|accessdate=22 March 2013|newspaper=The Indian Express|date=28 June 2011}}</ref> * 2009 - Форбес сэтгүүлээс зарладаг Энэтхэгийн хамгийн нэр нөлөөтэй 7 удирдагчдын айргийн тавд Рави Шанкарыг нэрлэжээ.<ref>[https://www.forbes.com/2009/11/09/gandhi-singh-tata-leadership-power-09-india_slide_6.html Editor's Picks: Энэтхэгийн хамгийн нэр нөлөөтэй эрхмүүдийн 5 дугаарт: Шри Шри Рави Шанкар оржээ]. Forbes.com (2009-11-09). 2013-03-21 нд хандсан.</ref> * 2009 - Германы Дрездэн хот, Дэлхийн соёлын чуулган соёлын тэнвцвэрийн шагнал, 2009 оны 10 дугаар сарын 10<ref>{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar conferred award by German organisation|url=http://www.deccanherald.com/content/29982/sri-sri-ravi-shankar-conferred.html|newspaper=Deccan Herald|date=11 October 2009}}</ref> * 2008 - АНУ, Атланта Поениксийн шагнал, 2008<ref name="dnaindia.com">{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar honoured by three US cities|url=http://www.dnaindia.com/mobile/report.php?n=1202527|newspaper=DNA India}}</ref> * 2008 - АНУ Хьюстон Хүндэт иргэн Сайн үйлсийн элчин сайд, 2008<ref name="dnaindia.com"/> * 2008 - Proclamation of Commendation, New Jersey, USA 2008<ref>{{cite news|title=Sri Sri teaches Art of Living to New Jersey|url=http://specials.rediff.com/news/2008/jul/07sld04.htm|newspaper=rediff.com}}</ref> * 2008 - АНУ Нью Жерсий хүдэтгэлийн тунхаглал 2008<ref name="dnaindia.com"/> * 2007 - Энэтхэгийн Пуне, Сант Шри Днянешварагийн Дэлхийн энх тайвны шагнал, 2007 1 дүгээр сарын <sup><ref>{{cite news|title=Зовлонгоо надад өгчих|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-01-11/pune/27876788_1_sri-sri-ravi-shankar-organic-farming-art-of-living-founder|accessdate=2013-03-28|newspaper=The Times of India|date=2007-01-11|archive-date=2013-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130331080811/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-01-11/pune/27876788_1_sri-sri-ravi-shankar-organic-farming-art-of-living-founder|url-status=dead}}</ref> * 2006 - Монгол Улсын төрийн дээд одонгоор 2006 онд шагнуулж байсан;<ref>{{cite news|title=”Алтан гадас” одонт Шри шри Рави Шанкарын тухай 24 баримт|url=http://www.24tsag.mn/content/32687.shtml|accessdate=2013 оны 5 сарын 22|citenews=24tsag.mn}}</ref> * 2005 - Энэтхэгийн Шинэ Дели Бхарат Широмани Шагнал, 2005<ref>{{cite news|title=Of oneness, spirituality and unity|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-04-21/india/27848023_1_spirituality-time-and-space-pranab-mukherjee|publisher=Times of India|date=21 April 2005|access-date=2017-11-30|archive-date=2013-06-29|archive-url=https://archive.today/20130629121454/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-04-21/india/27848023_1_spirituality-time-and-space-pranab-mukherjee|url-status=dead}}</ref> * Недерланд;Гияан Вихар Их сургууль<ref name="Gyan Vihar convocation">{{cite web|title=Gyan Vihar convocation|url=http://gyanvihar.org/pg11.aspx|publisher=Gyan Vihar University|access-date=2017-11-30|archive-date=2013-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20130319001518/http://gyanvihar.org/pg11.aspx|url-status=dead}}</ref>,Жайпур; Кувемпу их сургууль * Аргентиний Буенос Айресийн их сургуулийн доктор; Аргентиний Кордоба, Сигло XXI их сургуулийн хотхон; Ненроде их сургууль<ref>{{Cite web |url=http://www.nyenrode.nl/News/Pages/Sri-Sri-Ravi-Shankar-receives-Honorary-Doctorate-from-Nyenrode-Business-Universiteit-.aspx |title=Sri Sri Ravi Shankar receives Honorary Doctorate from Nyenrode Business Universiteit |access-date=2016-08-26 |archive-date=2013-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029195600/http://www.nyenrode.nl/News/Pages/Sri-Sri-Ravi-Shankar-receives-Honorary-Doctorate-from-Nyenrode-Business-Universiteit-.aspx |url-status=dead }}</ref> * Парагва улсын Асуншон их сургуулийн Доктор<ref name="articles.economictimes.indiatimes.com"/> * 1986 - Энэтхэг улсын Ерөнхийлөгчөөс Йогийн дээд цол (Yoga Shiromani)-ыг хүртэв <ref name="Йога широмани"/> == Номын жагсаалт == Шри Шри Рави Шанкар дараах номыг зохиогч юм. Үүнд: * ''An Intimate Note to the Sincere Seeker''; Vol. 1: <nowiki>ISBN 1-885289-29-4</nowiki>, Vol. 2: <nowiki>ISBN 1-885289-30-8</nowiki>, Vol. 3: <nowiki>ISBN 1-885289-33-2</nowiki>, Vol. 4: <nowiki>ISBN 1-885289-36-7</nowiki>, Vol. 5: <nowiki>ISBN 1-885289-38-3</nowiki>, Vol. 6: <nowiki>ISBN 1-885289-40-5</nowiki>, Vol. 7: <nowiki>ISBN 1-885289-41-3</nowiki> * ''Buddha: manifestation of silence'', <nowiki>ISBN 81-89291-91-2</nowiki> * 1999 – ''Be A Witness: The Wisdom of the Upanishads'', 106 pp. <nowiki>ISBN 81-7621-063-3</nowiki> * 2000 – ''God Loves Fun'', 138 pp. <nowiki>ISBN 1-885289-05-7</nowiki> * 2001 – ''Celebrating Silence: Excerpts from Five Years of Weekly Knowledge 1995–2000'', 206 pp. <nowiki>ISBN 1-885289-39-1</nowiki> * ''Celebrating Love'' <nowiki>ISBN 1-885289-42-1</nowiki> * 2005 – ''Narada Bhakti Sutra'', 129 pp. <nowiki>ISBN 81-7811-029-6</nowiki> * ''Hinduism & Islam, the common thread'', 34 pp, 2002 * ''Secrets of Relationships'', Arktos, 2014 * ''Patanjali Yoga Sutras'', Arktos, 2014 * ''Ashtavakra Gita'', 2010, <nowiki>ISBN 9380592833</nowiki> * ''Management Mantras'', Arktos, 2014 * ''Know Your Child: The Art of Raising Children'', Arktos, 2014 == Тодорхойлолт == * Gautier, François, ''[https://books.google.com/books?id=xGQqAAAAYAAJ The Guru of Joy. Sri Sri Ravi Shankar & the Art of Living]'', Carlsbad, California, Hay House, Inc., 2008. <nowiki>ISBN 978-1-4019-1761-6</nowiki> (First edition: India, Books Today, 2002. <nowiki>ISBN 81-87478-42-X</nowiki>) * Michael Fischman, ''Stumbling into Infinity''. <nowiki>ISBN 978-1-6003-7648-1</nowiki> * Frederique Lebelley ''Walking the Path'' [Narrative of Experience with Sri Sri Ravi Shankar](1st edition: March 2010. ISBN 978-93-8059-22-3) == Эх сурвалж == {{Reflist|30em}} == Цахим холбоос == [https://web.archive.org/web/20210506183348/http://srisriravishankar.org/ Албан ёсны вебсайт] [[Ангилал:Хиндү шашны хүн]] [[Ангилал:Йогачин]] [[Ангилал:Шинэ эриний Оюун санааны удирдагч нар]] [[Ангилал:Падма Вибхушан одон шагналтан]] [[Ангилал:Монтевидеогийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Энэтхэгчүүд]] [[Ангилал:1956 онд төрсөн]] i400wjwby5vryg7fbp7akzs3pw38dqr 0 62716 857563 855475 2026-05-31T00:40:19Z Avirmed Batsaikhan 53733 857563 wikitext text/x-wiki '''Бурхан багшийн их дүйчин өдөр''' ([[пали хэл|пали]], {{langx|sa|'''Vaiśākha'''}}) нь [[Бурхан багш]] эхээс мэндэлсэн, 37 насандаа гэгээрлийн хутгийг олсон, 81 насандаа ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлж [[нирваан]] дүрийг олсон өдөр болох зуны тэргүүн сарын шинийн 15-ны өдрийг хэлнэ. [[Буддын шашин|Буддын шашинтнууд]] олноор амьдардаг улс орнуудад уг өдрийг [[нийтээр тэмдэглэх баяр]] болгон амрахаас гадна өөр олон улсад янз бүрийн хэлбэрээр тэмдэглэн өнгөрүүлдэг. Монгол Улсад 1992 оноос хойш албан ёсоор тэмдэглэх болсон ба УИХ-аар 2019 оноос бүх нийтийн амралтын өдөр болгон хуульчилсан байна. Бурхан багшийн их дүйчин өдөр аргын тооллоор 2023 онд 6-р сарын 4-нд, 2026 онд 5-р сарын 31-нд тохиосон. ==Түүх== [[File:The birth of the Buddha; scene with Queen Maya Wellcome V0046076.jpg|thumb|Бурхан багшийн ээж [[Маяа (Буддын ээж)|Маяа хатан]] модны мөчрөөс зууран, хүүгээ төрүүлж байгаа нь.]] Буддын шашинтнууд олон зуун жилийн өмнөөс их дүйчин өдрийг тэмдэглэн өнгөрүүлдэг байсан бөгөөд 1950 онд Шри Ланкад зохиогдсон [[Дэлхийн буддистуудын холбоо]]ны анхдугаар чуулганаар уг өдрийг зуны тэргүүн сарын шинийн 15-ныг Бурхан багшийн их дүйчин өдөр гэж албан ёсоор тодорхойлжээ. Уг чуулганаар ийн тунхагласан: {{quote|Дэлхийн буддистуудын холбооны чуулганаас [[Балбын хаан|Балбын эрхэмсэг махаража]] Весакийн их дүйчин сарын шинийн 15-ныг тус улсын нийтээр тэмдэглэх баяр болгосон өршөөнгүй шийдвэрт талархаж байгааг тэмдэглэхийн сацуу ертөнцөд хүлээн зөвшөөрөгдсөн ачит багш Буддын дурсгалд зориулж, 5-р сарын шинийн 15-ны өдрийг нийтээр тэмдэглэх баяр болгохыг олон, цөөн гэлтгүй буддистууд амьдардаг бүх орны засгийн газрын тэргүүнүүдэд уриалж байна.<ref>{{Cite web|title = World Fellowship of Buddhists Second Two-Year Plan (B.E. 2544-2545/2001-2002)|url = http://www.bdcu.org.au/bddronline/bddr11no3/wfbs2ypn.html#plan1|website = Buddha Dhyana Dana Review Online|accessdate = 2015 оны 12 сарын 25}}</ref>}} 1999 оноос [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] өөрийн төв байр болон дэлхийн өнцөг булан бүр дэх салбарууддаа их дүйчин өдрийг тэмдэглэх болсон.<ref>{{cite web|title=RESOLUTION ADOPTED BY THE GENERAL ASSEMBLY: 54/115. International recognition of the Day of Vesak at United Nations Headquarters and other United Nations offices|url=http://www.worldlii.org/int/other/UNGARsn/1999/192.pdf|publisher=Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|accessdate=2012 оны 2 сарын 6}}</ref> ==Нэршил== Их дүйчин өдрийг орон бүрд өөр өөрөөр нэрлэдэг: *{{langx|as|বুদ্ধ পূর্ণিমা}} ''Buddho Purnima'' *{{langx|bn|বুদ্ধ পূর্ণিমা}} ''Buddho Purnima'', {{lang|bn|বুদ্ধ জয়ন্তী}} ''Buddho Joyonti'', {{lang|bn|ভেসাক}} ''Bhesak'' *{{langx|dz|སྟོན་པའི་དུས་ཆེན་༥ འཛོམས་}} ''Dhüchen Nga Zom'' *{{langx|my|ကဆုန်လပြည့် ဗုဒ္ဓနေ့}} "Тэргэл сарны баяр" *{{zh|c=佛陀誕辰紀念日|p=Fótuó dànchén jìniàn rì}}, 佛誕 (''Fódàn'', Буддын төрсөн өдөр), 浴佛節 (''Yùfójié'', Буддын угаал), 衛塞節 (''Wèisāi jié'') *{{langx|hi|बुद्ध पूर्णिमा}} ''Buddha Pūrṇimā'', {{lang|hi|बुद्ध जयन्ती}} ''Buddha Jayantī'', {{lang|hi|वैशाख पूर्णिमा}} ''Vaisākh Pūrṇimā'' *{{langx|id|Hari Raya Waisak}} *{{langx|ja|花祭|}} ''Hanamatsuri'' (Цэцгийн баяр) *{{langx|km|វិសាខបូជា}} ''Visak Bochea'' *{{langx|kn|ಬುದ್ಧ ಪೌರ್ಣಮಿ}} ''Buddha Pournami'' *{{солонгос|hangul=석가 탄신일|hanja=釋迦誕辰日|rr=Seokka Tanshin-il}} (Шагжамүни Буддын төрсөн өдөр) *{{langx|lo|ວິສາຂະບູຊາ}} ''Vixakha Bouxa'' *{{langx|ms|Hari Wesak (هاري ويسق)}} *{{langx|mn|Бурхан Багшийн Их Дүйчин Өдөр}} *{{langx|new|स्वांया पुन्हि}} ''Swānyā Punhi'' *{{langx|ne|बुद्ध पुर्णिमा}} ''Buddha Purnima'', {{lang|ne|बुद्ध जयन्ति}} ''Buddha Jayanti'' *{{langx|si|වෙසක්}} ''Vesak'' *{{langx|ta|விசாக தினம்}} ''Vicāka Tiṉam'' *{{langx|te|బుద్ధ పౌర్ణమి}} ''Buddha Pournami'' буюу {{lang-te|వైశాఖ పౌర్ణమి}} ''Vaisakha Pournami'' *{{langx|th|วิสาขบูชา}} ''Wisakha Bucha'' *{{bo|t=ས་ག་ཟླ་བ།|s=Sa Ga Dawa}} *{{langx|vi|Phật Đản}} (Буддын төрсөн өдөр) ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20070219115054/http://www.buddhanet.net/vesak.htm Бурхан багшийн их дүйчэн өдрийн учир] {{en}} {{commons category|Vesak|Бурхан багшийн их дүйчин өдөр}} [[Ангилал:Буддын шашны баяр ёслол, зан заншил]] [[Ангилал:Тавдугаар сарын баяр ёслолын өдөр]] [[Ангилал:Зургаадугаар сарын баяр ёслолын өдөр]] [[Ангилал:Буддын шашны арга хэмжээ|баяр]] 8nr4z3crspatgvkhsfm3225h0bha7kz 0 63001 857510 814518 2026-05-30T15:28:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857510 wikitext text/x-wiki '''Электрон худалдаа''',  '''э<span>-худалдаа</span>''' эсвэл '''э<span>худалдаа </span>'''гэж түгээмэл бичдэг, нь  интернэт эсвэл онлайн нийгмийн сүлжээ гэх мэтийг ашиглан бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг худалдах үйл ажиллагаа юм. Электрон худалдаа гар утасны худалдаа, цахим гүйлгээ хийх, [[Нийлүүлэлтийн гинжин удирдлага|нийлүүлэлтийн гинжин менежмент]], Интернет маркетинг, онлайн гүйлгээ боловсруулах, электрон өгөгдөл солилцоо (EDI), бараа материалын удирдлагын систем, автомат мэдээлэл цуглуулах систем гэх мэт технологиудас бүтдэг. Орчин үеийн электрон худалдаа нь  [[Дэлхий дахины веб|World Wide Web]]-г наад зах нь гүйлгээний амьдралын мөчлөгийн нэг хэсэгт ихэвчлэн ашигладаг хэдий ч и-мэйл гэх мэт бусад технологиудыг ашигладаг . И-худалдааны бизнесүүд нь дараахын бүгд эсвэл заримыг агуулдаг: * Хэрэглэгчдэд шууд худалдах онлайн худалдааны вэб сайтуудыг жижиглэн худалдааны борлуулалтанд ашиглах * Гуравдагч этгээдийн бизнес-хэрэглэгчрүү эсвэл хэрэглэгч-хэрэглэгчрүү борлуулалтыг явуулдаг онлайн зах зээлийг хангах, эсвэл оролцох * Бизнесээс бизнест худалдах, худалдан авах * Хүн ам зүйн өгөгдлийг вэб холбоо, олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр дамжуулан цуглуулах, ашиглах * Бизнес-бизнес (B2B) цахим мэдээлэл солилцох * И-мэйл, факс ашиглан боломжит болон одоогийн худалдан авагчдад маркетинг хийх  (жишээ нь, сонин) * Шинэ бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ гаргахад pretail эрхлэх * В алютын солилцоо болон арилжаа эрхэлдэг онлайн санхүүгийн бирж == Цаг хугацааны шугам == Э-худалдааны хөгжлийн цаг хугацааны шугам нь  : * 1971 эсвэл 1972: Stanford Artificial Intelligence Laboratory ба Massachusetts Institute of Technology-ын хоорондох каннабис худалдааг зохион байгуулахад The ARPANET ашиглагдсан ба үүнийг дараа нь John Markoff-ын ном What the Dormouse Said "э-худалдааны хамгийн анхны хэлбэр" хэмээсэн байдаг. .<ref>{{cite news|first=Michael 'Mike'|last=Power|url=http://www.guardian.co.uk/science/2013/apr/19/online-high-net-drugs-deal|title=Online highs are old as the net: the first e-commerce was a drugs deal|work=The Guardian|date=19 April 2013|accessdate=17 June 2013|location=London}}</ref> * 1979: Michael Aldrich хамгийн анхны онлайн худалдааны системийг боловсруулсан.<ref>{{cite book|last1=Tkacz|first1=Ewaryst|last2=Kapczynski|first2=Adrian|title=Internet&nbsp;— Technical Development and Applications|publisher=Springer|year=2009|page=255|url=https://books.google.com/books?id=a9_NJIBC87gC&dq|accessdate=28 March 2011|isbn=978-3-642-05018-3|quote=The first pilot system was installing in Tesco in the UK (first demonstrated in 1979 by Michael Aldrich).}}</ref> * 1981: Thomson Holidays UK нь хамгийн анхны бизнес-бизнесрүү онлайн худалдааны систем болсон.<ref>1988 Palmer.</ref> * 1982: Minitel Францад France Télécom-оор танилцуулагдсан бөгөөд онлайнаар захиалга хийхэд хэрэглэгдэж байв. * 1983: California State Assembly Калифорнийн Волканод электрон худалдааны талаарх анхны хурлыг зохиосон.<ref>{{cite web|url=http://www.studymode.com/essays/E-Commerce-1554293.html|title=E Commerce&nbsp;– Essays&nbsp;– Hpandurang92|publisher=Study mode|accessdate=17 June 2013}}</ref> Оролцогчид нь CPUC, MCI Mail, Prodigy, CompuServe, Volcano Telephone,ба Pacific Telesis. (Оролцох эрхгүй байсан нь Quantum Technology, дараа нь AOL болсон.) * 1984: Gateshead SIS/Tesco нь хамгийн анхны B2C онлайн худалдааны систем <ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/magazine-24091393|work=BBC News|title=Online shopping: The pensioner who pioneered a home shopping revolution|date=16 September 2013}}</ref> ба хатагтай Snowball, 72, нь хамгийн анхны гэрээсээ онлайнаар худалдаа хийсэн хүн юм<ref name="Finding Mrs Snowball">{{cite web|last=Aldrich|first=Michael|url=http://www.aldricharchive.com/snowball.html|title=Finding Mrs Snowball|accessdate=8 March 2012|archive-date=7 Арван хоёрдугаар сар 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207045137/http://www.aldricharchive.com/snowball.html|url-status=dead}}</ref> * 1984:1984 оны 4 сард, CompuServe АНУ ба Канадад Electronic Mall-ыг нээсэн. Энэ нь хамгийн анхны иж бүрэн электрон худалдааны үйлчилгээ.<ref>{{cite web|url=http://www.gsbrown.org/compuserve/electronic-mall-1984-04/|title=The Electronic Mall|publisher=GS Brown|date=30 April 2010|accessdate=17 June 2013|archive-date=26 Гуравдугаар сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326123900/http://gsbrown.org/compuserve/electronic-mall-1984-04/|url-status=dead}}</ref> * 1989: 1989 оны 5 сард, Sequoia Data Corp. Хамгийн анхны интернэтэд суурилсан э-худалдааны систем Compumarket-ыг танилцуулсан. Худалдагчид, худалдан авагчид зарах зүйлээ нйитлээд худалдан авагчид өгөгдлийн сангаас хайлт хийж кредит картаар худалдан авалт хийх боломжтой. * 1990: [[Тим Бернерс-Ли|Tim Berners-Lee]] NeXT компьютерийг ашиглан хамгийн анхны веб браузер WorldWideWeb-ийг бичсэн.<ref>{{cite web|url=http://www.w3.org/People/Berners-Lee/WorldWideWeb.html|title=Tim Berners-Lee: WorldWideWeb, the first Web client|publisher=W3|accessdate=21 December 2012}}</ref> * 1992: Кливланд дахь Book Stacks Unlimited сурталчилгаатай борлуулалтын вебсайт (www.books.com)-ыг нээсэн ба онлайнаар ном зардаг, кредит карт уншдаг байв.  * 1993: Paget Press  хамгийн анхны app store, The Electronic AppWrapper-ынхаа 3 дахь хувилбарыг гаргав.<ref>{{cite web|last1=Geiger|first1=Conrad|title=NeXT Nugget News|url=http://next.68k.org/ftp.peak.org/next/documents/newsletters/NuggetNewsText/vol.04.11.txt|website=next.68k.org|publisher=Conrad Geiger|access-date=2016-12-08|archive-date=2016-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310211403/http://next.68k.org/ftp.peak.org/next/documents/newsletters/NuggetNewsText/vol.04.11.txt|url-status=dead}}</ref> <ref name="PR-AW3">{{cite web|type=press release|title=AppWrapper Volume 1 Issue 3 Ships|url=https://groups.google.com/group/comp.sys.next.announce/msg/56aacf1318e577ce}}</ref> * 1994: 10 сард Netscape Mozilla код нэрийн дор хайлтын браузерыг гаргасан. Netscape 1.0 нь гүйлгээг аюулгүй болгосон SSL нууцлалтайгаар 1994 оны сүүлээр гарсан. * 1994: Ipswitch IMail Server хамгийн анхны онлайнаар борлуулагдаж буй програм хангамж болсон ба Ipswitch, Inc. болон OpenMarket-ын хоорондоа харилцаа холбооны үндсэн дээр шууд татаж авах боломжтой байв. * 1994: Sting-ийн "Ten Summoner's Tales"  NetMarket-аар дамжуулан хийгдсэн хамгийн анхны аюулгүй онлайн худалдан авалт болов. <ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/1994/08/12/business/attention-shoppers-internet-is-open.html|title=Attention Shoppers: Internet Is Open|date=12 August 1994|work=The New York Times}}</ref> * 1995: The US [[Шинжлэх Ухааны Үндэсний Сан|National Science Foundation]] интернэтэд тависан байсан зар сурталчилгааны хатуу хорио цээрээ болиулав.<ref>{{Citation|author-link=Kevin Kelly (editor)|last=Kevin|first=Kelly|url=http://www.wired.com/wired/archive/13.08/tech.html?pg=2|title=We Are the Web|newspaper=[[Wired (magazine)|Wired]]|volume=13|issue=8|date=August 2005}}</ref> * 1995: Thursday 27 April 1995 оны 4 сарын 27-ны пүрэв гарагт, UK CompuServe's UK Shopping Centre дэхь W H Smith-ийн дэлгүүрээс хийгдсэн Paul Stanfield-ын ном, Product Manager for CompuServe-н худалдан авалт нь Их Британийн хамгийн анхны онлайн худалдааны үйлчилгээний аюулгүй гүйлгээ болсон юм. Худалдааны төв нь нээгдэхдээ W H Smith, Tesco, Virgin Megastores/Our Price, Great Universal Stores (GUS), Interflora, Dixons Retail, Past Times, PC World (retailer) ба Innovations гэх дэлгүүрүүдтэй нээгдсэн. * 1995: Jeff Bezos  [[Amazon.com]]-ыг гаргасан ба хамгий анхны зар сурталчилгаагүй 24 цагин зөвхөн интернэтээр сонсох радио станцууд Radio HK ба NetRadio ажиллаж эхлэв. eBay-г компьютер програмч Pierre Omidyar AuctionWeb маягаар бүтээсэн. * 1996: IndiaMART B2B зах зээлийн газар энэтхэгт нээгдэв. * 1996: ECPlaza B2B зах зээлийн газар БНСУ-д нээгдэв. * 1998: Электрон шуудангийн маркуудыг Web-ээс худалдан авах, татаж авах боломжтой болов.<ref>{{cite news|title=First Electronic Stamps Being Put to Test|url=https://news.google.com/newspapers?id=6EVWAAAAIBAJ&sjid=FOsDAAAAIBAJ&pg=5537%2C1474649|accessdate=16 July 2013|newspaper=Sunday Business|date=6 April 1998}}</ref> * 1999: Alibaba Group Хятадад байгуулагдсан. Business.com eCompanies-д 7.5 сая америк доллараар зарагдсан, 1997 онд 149,000 америк доллараар худалдан авч байсан. The peer-to-peer файл хуваалцах програм хангамж Napster гарав. ATG Stores онлайнаар гэрийн чимэглэлүүдийг зарж эхлэв. * 2000: Усан тэнэгт зориулсан э-худалдааны гарын авлага Amazon-д гарав. * 2000: Мэдээллийн технологийн хөөс хагарав. * 2001: Alibaba.com 2001 оны 12 сард ашигтай ажиллав. * 2002: eBay PayPal-г 1.5 тэрбумаар худалдаж авав.<ref>{{cite web|work=Investor|url=http://investor.ebay.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=84142|title=eBay acquires PayPal|publisher=eBay|accessdate=21 December 2012|archive-date=6 Аравдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006214543/http://investor.ebay.com/releasedetail.cfm?releaseid=84142|url-status=dead}}</ref> Сул зай эзэмшигч жижиглэн худалдааны компани Wayfair ба NetShops нь төв порталаас илүүтэйгээр хэд хэдэн чиглэсэн домайнаар дамжуулан бүтээгдэхүүнээ борлуулах санаатайгаар байгуулагдав. * 2003: [[Amazon.com]] хамгийн анхны жилдээ ашигтай ажиллав. * 2003: Bossgoo B2B зах зээлийн газар Хятадад нээгдэв. * 2004: DHgate.com, Хятадын анхны онлайн b2b гүйлгээний платформ, байгуулагдаж бусад b2b сайтуудыг шар хуудсан загвараасаа татгалзахад хүргэв.<ref>{{cite web|url=http://www.zwgl.com.cn/article_info.asp?nid=4243|title=Diane Wang: Rounding up the "Ant" Heroes|publisher=Sino Foreign Management|accessdate=3 September 2011|archive-date=23 Хоёрдугаар сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223015245/http://www.zwgl.com.cn/article_info.asp?nid=4243|url-status=dead}}</ref> * 2007:  R.H. Donnelley  Business.com-г 345 сая доллараар авав.<ref>{{cite web|url=http://domainnamewire.com/2007/07/26/rh-donnelley-acquires-businesscom-for-345m/|title=R.H. Donnelley Acquires Business.com for $345M|publisher=Domain Name Wire|accessdate=4 September 2011}}</ref> * 2009: [[Amazon.com]] Zappos.com-ыг 928 сая доллараар авав.<ref>{{cite web|url=http://techcrunch.com/2009/07/22/amazon-buys-zappos/|title=Amazon Buys Zappos; The Price is $928m, not $847m|publisher=TechCrunch|date=22 July 2009|accessdate=21 December 2012}}</ref> Хувийн худалдааны вебсайт RueLaLa.com-ын удирдагч Жижиглэн худалдааны нэгдэл, GSI Commerce-д 180 сая доллараар зарагдсан ба, 2012 он хүртэл ашигтай ажиллавал 170 сая долларын нэмэлтийг төлөхөөр болсон.<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/idUSBNG53538820091027|title=GSI Commerce to buy Retail Convergence for $180 mln|first=Saqib Iqbal|last=Ahmed|agency=Reuters|date=27 October 2009|accessdate=6 April 2013}}</ref> * 2010: Groupon Google-с тависан 6 тэрбумын саналд татгалзсан. Оронд нь, Groupon 2011 оны 11 сарын 4-нд IPO хийв. Энэ нь Google-с хойшхи хамгийн том IPO байв.<ref>{{cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/40499923/ns/business-us_business/|title=Groupon rejects Google's $6 billion offer|publisher=MSN|work=MS‐NBC|date=3 December 2010|accessdate=21 December 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/2011/11/04/us-groupon-idUSTRE7A352020111104|title=Groupon's IPO biggest by U.S. Web company since Google|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120908040631/http://www.reuters.com/article/2011/11/04/us-groupon-idUSTRE7A352020111104|archivedate=8 Есдүгээр сар 2012|accessdate=13 September 2012|work=Reuters|date=4 November 2011|url-status=dead}}</ref> * 2014: Overstock.com Bitcoin борлуулалтад 1 сая доллараас илүүг боловсруулсан .<ref name="Geekwire 2014-03-04">{{cite news|last=Duryee|first=Tricia|url=http://www.geekwire.com/2014/overlooking-bitcoin-challenges-overstock-hits-1-million-sales-virtual-currency/|title=Overstock hits $1 million in sales from virtual currency|work=Geekwire|date=2014-03-04|accessdate=2014-05-07}}</ref> Энэтхэгийн э-худалдааны салбар нв 2012 оноос 30-аас илүү хувиар өсч 2013 онд 12,6 тэрбумд хүрсэн гэж тооцоологдов.<ref>{{cite news|url=http://blogs.wsj.com/indiarealtime/2014/01/08/india-weighs-fdi-in-e-commerce/?KEYWORDS=e-commerce|title=India Weighs FDI In E-Commerce|date=8 January 2014|last=Laus|first=Petronela|publisher=The Wall Street Journal India}}</ref> АНУ эХудалдаа ба онлайн жижиглэн худалдааны борлуулалт 2013 онынхоос 12 хувиар өсч 294 тэрбумд хүрэхээр таамаглагдаж байгаа. <ref>{{cite web|url=http://www.forrester.com/US+eCommerce+Forecast+2013+To+2018/fulltext/-/E-RES115513/|title=US eCommerce Forecast: 2013 to 2018|publisher=Forrester Research|access-date=2016-12-08|archive-date=2015-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150921181130/https://www.forrester.com/US+eCommerce+Forecast+2013+To+2018/fulltext/-/E-res115513|url-status=dead}}</ref> Alibaba Group хамгийн том Initial public offering гаргасан, 25 тэрбум долларын үнэтэй. * 2015: [[Amazon.com]] и-худалдааны өсөлтийн талаас илүү хувийг эзэлж байсан,<ref>{{cite web|url=http://www.marketwatch.com/story/amazon-will-account-for-more-than-half-of-2015-e-commerce-growth-says-macquarie-2015-12-22|title=Amazon will account for more than half of 2015 e-commerce growth, says Macquarie|publisher=Market Watch}}</ref> АНУ-д бараг л 500 сая SKU's борлуулсан.<ref name="sbd">{{cite web|title=How To Private Label a Product|publisher=Jungle Scout|url=http://www.junglescout.com/how-to-sell-on-amazon-infographic}}</ref> == Бизнес хэрэглээ == [[Файл:Automated_online_assistant.png|thumb|251x251px|Мерчандайзинг вебсайт дах автоматжсан онлайн туслахын жишээ]] Электрон худалдаатай холбоотой зарим түгээмэл хэрэглээнүүд нь: Онлайн худалдаа * Нийлүүлэлтийн гинжин хэлхээ , логистик- д баримт бичиг автоматжуулалт * Дотоодын болон олон улсын төлбөр тооцооны систем * Аж ахуйн нэгжийн агуулгын удирдлага * Бүлэг худалдан авах * Эрэлтэнд тулгуурлан хэвлэх * Автомат онлайн туслах * Мэдээний бүлгүүд * Онлайн худалдаа , захиалга мөрдөх * Онлайн банк * Онлайн оффис өрөө * Худалдан авалтын сагсны програм хангамж * Онлайн хурал * Цахим тасалбар * Нийгмийн сүлжээ * Шуурхай зурвас илгээх * Pretail * Дижитал Хэтэвч == Төрийн зохицуулалт == АНУ-д тодорхой электрон худалдааны үйл ажиллагааг Холбооны Худалдааны Комисс (FTC) зохицуулж байдаг . Эдгээр үйл ажиллагаа нь арилжааны и-мэйл, онлайн зар сурталчилгаа, хэрэглэгчийн нууцлалын хэрэглээг багтаадаг гэхдээ хязгаарладаггүй . КАН-SPAM Act 2003 и-мэйлээр дамжуулан хийх шууд маркетингийн үндэсний стандартыг тогтоосон. Тус Холбооны Худалдааны Комисс Ажиллах онлайн зар сурталчилгаа зэрэг бүх төрлийн зар сурталчилгааг зохицуулдаг ба зар сурталчилгаа үнэн, төөрөгдүүлсэн бус байх естой гэж заасан .<ref>{{cite web|url=http://www.ftc.gov/bcp/conline/pubs/buspubs/ruleroad.shtm|title=Advertising and Marketing on the Internet: Rules of the Road|publisher=[[Federal Trade Commission]]|access-date=2016-12-10|archive-date=2007-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20071226052310/http://www.ftc.gov/bcp/conline/pubs/buspubs/ruleroad.shtm|url-status=dead}}</ref>  шударга бус буюу хуурамч үйл ажиллагааг хориглодог FTC Актын Хэсэг 5 доорх өөрийн эрх мэдлийг ашиглан хэрэглэгчдийн хувийн мэдээллийн аюулгүй байдлын тухай амлалтуудыг оруулаад аж ахуйн нэгжийн хувийн нууцлалын мэдэгдлүүдийн амлалтуудыг хэрэгжүүлэхээр FTC хэд хэдэн тохиолдлуудыг гаргаж ирсэн.<ref>{{cite web|url=http://www.ftc.gov/privacy/privacyinitiatives/promises.html|title=Enforcing Privacy Promises: Section 5 of the FTC Act|publisher=[[Federal Trade Commission]]}}</ref> Үүний үр дүнд, ямар ч аж ахуйн нэгжийн э-худалдааны үйл ажиллагаатай холбоотой хувийн нууцлалын бодлого FTC-ийн сахиулах хуульд хамаарах болсон. 2008 онд гаргасан Райан Haight Онлайн Эмийн сан Хэрэглэгчдийн эрх ашгийг Хамгаалах тухай Хууль 2008,  онлайн эмийн санг шийдвэрлэхийн тулд Зохицуулагдах Бодисын тухай Хууль-ийг баталсан .<ref>{{cite web|url=http://www.govtrack.us/congress/bill.xpd?bill=h110-6353&tab=summary|title=H.R. 6353: Ryan Haight Online Pharmacy Consumer Protection Act of 2008|publisher=[[Govtrack]]|access-date=2016-12-10|archive-date=2012-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118082852/http://www.govtrack.us/congress/bill.xpd?bill=h110-6353&tab=summary|url-status=dead}}</ref> Кибер орон зай дахь хуулиудын зөрчил нь дэлхий даяарх э-худалдааны хууль зүйн нэгдлийн гол бэрхшээл юм. Дэлхий даяарх э-худалдааны тухай хуулиудыг нэгэн хэвийн болгохын тулд дэлхийн олон улс орон uncitral-ын Электрон Худалдааны Загвар Хууль(1996)-г баталсан. <ref name="http://www.uncitral.org/uncitral/en/uncitral_texts/electronic_commerce/1996Model.html">{{cite news|url=http://www.uncitral.org/uncitral/en/uncitral_texts/electronic_commerce/1996Model.html|title=UNCITRAL Model Law on Electronic Commerce (1996)|work=UNCITRAL|date=12 June 1996|accessdate=19 August 2014}}</ref> '''Олон улсад,''' 1991 онд худалдан авагч шударга худалдааны байгууллагуудын засгийн газрын албан бус сүлжээнээс үүссэн олон Улсын Хэрэглэгчийн эрх ашгийг Хамгаалах ба хууль Сахиулах Сүлжээ (ICPEN) гэж байдаг. Зорилго нь бараа, үйлчилгээ аль альд нь холбоотой хил дамнасан гүйлгээтэй холбоотой хэрэглэгчдийн асуудлуудыг шийдэх арга зам олох явдал гэв. Үүнээс үүдэн Econsumer.gov нь ICPEN санаачлагаар 2001 дөрөвдүгээр сараас хойш үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн. Энэ нь онлайн болон гадаадын компаниудтай холбогдох гүйлгээний талаар гомдол тайлагнах портал юм. Түүнчлэн '''Ази, Номхон далайн Эдийн засгийн Нэгдэл'''(APEC) нь 1989 онд чөлөөт болон нээлттэй худалдаа ба хөрөнгө оруулалт хийх бүс нутгийн тогтвортой байдал, аюулгүй байдал, хөгжил дэвшилд хүрэх алсын хараатай байгуулагдсан юм. АПЕК-д АПЕК бүс нутгийн нийтлэг нууцлалын журам дээр ажиллаж байгаа Цахим Худалдааны Удирдах Бүлэг гэж байдаг.   . '''Австралид''', Худалдаа нь электрон худалдааны Австралийн төрийн Сангийн Заавар-ын дагуу зохицуулагддаг мөн ,<ref>{{cite web|url=http://www.treasury.gov.au/documents/1083/HTML/docshell.asp?URL=australian_guidelines_for_electronic_commerce.htm|title=Australian Treasury Guidelines for electronic commerce|publisher=[[Australian Federal Government]]|access-date=2016-12-14|archive-date=2012-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227102410/http://www.treasury.gov.au/documents/1083/HTML/docshell.asp?URL=australian_guidelines_for_electronic_commerce.htm|url-status=dead}}</ref> Австралийн Өрсөлдөөн, Хэрэглэгчийн Комисс<ref>{{cite web|url=http://www.accc.gov.au/|title=Australian Competition and Consumer Commission|publisher=[[Australian Federal Government]]}}</ref> онлайнаар бизнес эрхлэгчдэд санал зөвлөгөө өгдөг ба тэднийг зохицуулдаг ,<ref>{{cite web|url=http://www.accc.gov.au/content/index.phtml/itemId/54056|title=Dealing with Businesses Online in Australia|publisher=[[Australian Federal Government]]|access-date=2016-12-14|archive-date=2013-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20130119002704/http://www.accc.gov.au/content/index.phtml/itemId/54056|url-status=dead}}</ref> мөн юмс буруугаар эргэвэл яах талаар тодорхой санал зөвлөгөө өгдөг.<ref>{{cite web|url=http://www.accc.gov.au/content/index.phtml/itemId/815341|title=What to do if thing go wrong in Australia|publisher=[[Australian Federal Government]]|access-date=2016-12-14|archive-date=2013-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20130212103511/http://www.accc.gov.au/content/index.phtml/itemId/815341|url-status=dead}}</ref> '''Нэгдсэн Вант улсад''', Санхүүгийн Үйлчилгээний удирдлага (FSA)<ref>{{cite web|title=FSA|place=UK|url=http://www.fsa.gov.uk/portal/site/fsa|access-date=2016-12-14|archive-date=2012-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20121228184712/http://www.fsa.gov.uk/portal/site/fsa|url-status=dead}}</ref> урьд нь ЕХ-ийн Төлбөрийн Үйлчилгээний Удирдамж (ТТГ)-ын ихэнх асуудлыг  зохицуулах эрх мэдэлтэй байсан ба үүнийг 2013 онд Зохистой харьцааны Зохицуулалтын Удирдлага , Санхүүгийн Явуулах Удирдлагаар солисон.<ref>{{cite news|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/0203b99e-797f-11df-b063-00144feabdc0.html#axzz2RAtoYsio|title=Osborne abolishes FSA and boosts Bank|publisher=Financial Times|author=George Parker and Brooke Masters|date=16 June 2010}}</ref> Их БРИТАНИ 2009 оны 11 сарын 1-ээс хэрэгжиж эхэлсэн Төлбөрийн Үйлчилгээний Журам 2009 (PSRs)-аар дамжуулан ТТГ-г хэрэгжүүлсэн. PSR нь төлбөрийн үйлчилгээний компаниудад ба тэдний хэрэглэгчдэд нөлөөлдөг. Эдгээр аж ахуйн нэгжүүд нь банкууд, банкны бус зээлийн карт гаргагч болон банк бус худалдааны худалдан авагчид, э-мөнгө гаргагч зэргийг багтаадаг. PSRs төлбөр тооцооны байгууллага (PIs) гэж нэрлэгддэг зохицуулж байгаа аж ахуйн нэгжүүдийн шинэ ангийг бий болгосон, тэр нь зохистой харьцааны шаардлагуудыг санал болгодог. ТТГ-ийн өгүүлэл 87-д 2012 оны 11 сарын 1-нд Европын Комиссыг ТТГ-ийн хэрэгжилт ба үр нөлөөний тайлан гаргаж өгөхийг шаарддаг.<ref>{{cite web|url=http://www.legislation.gov.uk/uksi/2009/209/introduction/made|title=The Payment Services Regulations 2009|publisher=Legislation|place=UK|accessdate=17 June 2013}}</ref> '''Энэтхэгт''', Мэдээллийн Технологийн тухай Хууль 2000 нь э-худалдааны үндсэн хэрэглээг зохицуулдаг . '''Хятадад''', бүгд Найрамдах Хятад Ард улсын харилцаа Холбооны Зохицуулалт, (2000 оны 9 сарын 25-нд баталсан)-ад электрон худалдааг оруулаад бүх харилцаа холбооны холбоотой үйл ажиллагааг зохицуулах засгийн газрын агентлагаар Яам, Үйлдвэр, Мэдээлэл Технологи (MIIT)-г томилсон.<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/business/laws_regulations/2010-01/20/content_19273945.htm|title=Telecommunications Regulations of the People's Republic of China|date=20 September 2000}}</ref> Мөн тэр өдөр,  Интернет Мэдээлэл Үйлчилгээн дээрх Захиргааны хэм хэмжээ гарсан нь, Интернэтээр дамжуулан явуулж буй ашиг бий болгох үйл ажиллагаануудыг зохицуулах анхны засаг захиргааны зохицуулалт болсон ба, ирээдүйн Бнхау-д э-худалдааг удирдах журмуудын үндэс суурийг нь тавьсан.<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/business/2010-01/20/content_19274704.htm|title=Administrative Measures on Internet Information Services|date=20 September 2000}}</ref> 2004 оны наймдугаар сарын 28-Нд арав дахь NPC Байнгын Хорооны арван нэгдүгээр хуралдаанаар Цахим гарын Үсгийн Хуулийг баталсан, тэр нь мэдээлэл зурвас, цахим гарын үсэг таних, эрх зүйн хариуцлагын асуудлуудыг зохицуулдаг. Энийг Хятадын цахим худалдааны хуулийн анхны хууль гэж үздэг. Энэ нь Хятадын цахим худалдааны тухай хууль тогтоомжуудыг сайжруулах явцад чухал үе шат байсан, мөн Хятадын электрон худалдааны тухай хууль тогтоомжуудын эрчимтэй хөгжлийн үе шатанд орох эхлэлийг тавьсан .<ref>{{cite web|url=http://www.chinabond.com.cn/Info/14129244|title=PRC, Electronic Signature Law|date=28 August 2004}}</ref> == Хэлбэр == Орчин үеийн электрон худалдаа "дижитал" контентийг шууд онлайн хэрэглээнд зориулан захиалахаас эхлээд, уламжлалт бараа, үйлчилгээг захиалах, бусад төрлийн электрон худалдааг дэмжих "мета" үйлчилгээ гээд бүх зүйлийг багтаадаг. Дээд байгууллагын түвшинд, том корпорациуд, санхүүгийн байгууллагууд дотоодын болон олон улсын бизнесийг дэмжихийн тулд санхүүгийн мэдээллийг солилцоход интернетийг ашиглаж байна. Өгөгдлийн бүрэн бүтэн байдал , аюулгүй байдал нь электрон худалдааны тулгамдсан асуудал болоод байна. Уламжлалт э-Худалдаанаас гадна , м-Худалдаа (гар утас худалдаа) мөн (2013 оны үеэс) т-Худалдаа<ref>{{cite web|last=Hacon|first=Tom|url=http://www.governor.co.uk/news-plus-views/2013/march/t-commerce-what-the-tablet-can-do-for-brands-and-their-consumers/|publisher=Governor Technology|title=T-Commerce&nbsp;– What the tablet can do for brands and their consumers|deadurl=no|accessdate=2013-03-04|archive-date=2013-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502054945/http://www.governor.co.uk/news-plus-views/2013/march/t-commerce-what-the-tablet-can-do-for-brands-and-their-consumers/|url-status=dead}}</ref> гэх нэр томьёонууд бас ашиглагдаж байна. == Дэлхийн чиг хандлага == 2010 онд Нэгдсэн Вант улс нь нэг хүнд ногдох хэмжээгээрээ дэлхий дээрх хамгийн том цахим худалдааны зах зээл байсан.<ref>{{cite news|first=James|last=Robinson|url=http://www.guardian.co.uk/technology/2010/oct/28/net-worth-100bn-uk/|title=UK's internet industry worth £100bn|type=report|work=The Guardian|date=28 October 2010|accessdate=21 December 2012|location=London}}</ref> 2013 оны байдлаар, бүгд найрамдах чех улс цахим худалдаа аж ахуйн нэгжийн нийт орлогод нь хамгийн том хувь нэмэр оруулж байгаа Европын орон байсан . Бараг дөрөвний нэг нь (24%) нь монгол орны нийт эргэлт нь бий дамжуулан онлайн суваг.<ref>{{cite web|author=Eurostat|url=http://ecommercenews.eu/infographic-ecommerce-contribution-in-europe/|title=Ecommerce contribution in Europe|date=18 June 2013|type=infographic|accessdate=18 June 2013|archive-date=4 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704201518/http://ecommercenews.eu/infographic-ecommerce-contribution-in-europe/|url-status=dead}}</ref> Дунд шинээр гарч ирж буй эдийн засаг, Хятадын и-худалдаа үргэлжилж байна өргөжүүлэх жил бүр. Хамт 668 сая интернэт хэрэглэгчид, Бнхау-ын онлайн худалдааны борлуулалт хүрсэн $253 тэрбум 2015 оны эхний хагас нягтлан бодох бүртгэл 10% нийт Хятадын хэрэглээний жижиглэнгийн худалдааны борлуулалт энэ хугацаанд.<ref>{{Cite web|url=https://www.techinasia.com/china-internet-social-media-ecommerce-stats-2015|title=Tech in Asia - Connecting Asia's startup ecosystem|website=www.techinasia.com|language=en-US|access-date=2016-03-04}}</ref> Бнхау-Ын жижиглэнгийн худалдаачид нь туслах боломжтой болсон нь хэрэглэгчдэд илүү таатай онлайн дэлгүүр.<ref>{{cite news|url=http://www.forbes.com/2010/01/18/china-internet-commerce-markets-equities-alibaba.html/|title=China's migration to eCommerce|newspaper=Forbes|date=18 January 2010|first=Robert|last=Olsen}}</ref> E-худалдаа гүйлгээ хооронд Хятад болон бусад улс орнууд нэмэгдсэн 32% 2.3 их наяд юань ($375.8 тэрбум төгрөг) 2012 онд тус тус эзэлж байна 9.6% - ийг Бнхау-ын олон улсын нийт худалдаа <ref>{{cite news|url=http://www.internetretailer.com/2013/09/16/chinas-cross-border-e-commerce-tops-375-billion-2012/|title=China’s cross-border e-commerce tops $375 billion in 2012|newspaper=Internet Retailer|date=16 September 2013|first=Frank|last=Tong}}</ref> 2013 Онд Alibaba байсан и-худалдаа зах зээлийн эзлэх хувь 80% нь Бнхау-д.<ref>{{cite web|url=http://www.techinasia.com/alibaba-numbers-ipo-breaks-records-2014/|title=Here are all the must-see numbers on Alibaba ahead of record-breaking IPO|author=Steven Millward|date=17 September 2014|accessdate=17 September 2014|work=Tech In Asia}}</ref> 2014 байсан 600 сая Интернэт хэрэглэгч Бнхау-д (хоер дахин олон бодвол АНУ-д), гаргах энэ нь дэлхийн хамгийн том онлайн зах зээл болно.<ref>Gracie, C. (2014). </ref> Хятадын хамгийн том цахим худалдааны зах зээл дэлхийн утга борлуулалт, тооцоо АМ 899 тэрбум 2016.<ref>{{cite web|url=https://www.techinasia.com/asia-ecommerce-spending-1-trillion-dollars-2016|title=Asia’s ecommerce spending to hit record $1 trillion this year – but most of that is China|first=Steven|last=Millward|date=August 18, 2016|accessdate=August 18, 2016|work=Tech in Asia}}</ref> 2013 онд Бразил-ийн цахим худалдаа нь хурдан өсөн нэмэгдэж буй нь 2014 онд  жижиглэнгийн цахим худалдааны борлуулалт хоёр оронтой тоогоор өсөх төлөвтэй байгаагаар дамжуулан  харагдаж байсан. 2016 он гэхэд eMarketer Бразилын жижиглэнгийн цахим худалдааны  борлуулалт $17.3 тэрбумд хүрэх болно гэж таамагласан.<ref>{{cite news|newspaper=eMarketer|url=http://www.emarketer.com/Article/More-Buyers-Join-Brazils-Robust-Ecommerce-Market/1009725|title=More Buyers Join Brazil's Robust Ecommerce Market|access-date=2016-12-16|archive-date=2016-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006211844/http://www.emarketer.com/Article/More-Buyers-Join-Brazils-Robust-Ecommerce-Market/1009725|url-status=dead}}</ref>2014 оны нэгдүгээр сарын байдлаар Энэтхэгт интернэт хэрэглэгчийн нөөц ойролцоогоор 243.2 сая байна.{{Citation needed|date=October 2015}} Дэлхийн гурав дахь том хэрэглэгчийн нөөцтэй байгаа хэдий ч, Ану, Нэгдсэн Вант улс болон Франц гэх мэт зах зээлтэй харьцуулахад интернэт нэвтрэлт нь бага, гэвч сар бүр ойролцоогоор 6 сая шинэ хэрэглэгчид нэмэгдэж илүү хурдан хэмжээгээр өсч байна.{{Citation needed|date=October 2015}} Энэтхэгт, хүргээд мөнгөө авах нь хамгийн тохиромжтой төлбөрийн арга, э-жижиглэн худалдааны үйл ажиллагааны 75% -ийг эзэлж байгаа юм .{{Citation needed|date=October 2015}} Э-Худалдаа зөвхөн худалдан авагчдад худалдах ч бус тэднийг татан оролцуулахад дэлхий даяар  жижиг, том бизнесүүдэд нэг чухал хэрэгсэл нь болж байна.<ref>{{Cite journal|date=March 2008|url=http://hbr.org/2008/03/in-e-commerce-more-is-more/ar/1|title=In E-Commerce, More is More|journal=Harvard Business Review|volume=86|pages=20–21}}</ref><ref>{{Citation|last1=Burgess|first1=S|last2=Sellitto|first2=C|last3=Karanasios|first3=S|year=2009|title=Effective Web Presence Solutions for Small Businesses: Strategies and Successful Implementation|publisher=IGI Global}}</ref> 2012 онд цахим худалдааны борлуулалт түүхэндээ анх удаа тэргүүлж $1 их наяд хүрсэн.<ref>{{Cite web|url=http://www.emarketer.com/Article/Ecommerce-Sales-Topped-1-Trillion-First-Time-2012/1009649|title=Ecommerce Sales Topped $1 Trillion for First Time in 2012|work=eMarketer|accessdate=14 May 2013|archive-date=8 Тавдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508204711/http://www.emarketer.com/Article/Ecommerce-Sales-Topped-1-Trillion-First-Time-2012/1009649|url-status=dead}}</ref> == Зах зээл болон жижиглэн худалдаачдад үзүүлэх нөлөө == Эдийн засагчид э-худалдаа хэрэглэгчдийн бүтээгдэхүүний үнийн талаар мэдээлэл цуглуулах чадварыг нэмэгдүүлж байдгаараа эрчимжсэн үнийн өрсөлдөөнийг удирдах естой гэж үзсэн байна . University of Chicago-ийн дөрвөн эдийн засагчдын судалгаагаар гэхэд онлайн дэлгүүрийн өсөлт нь мөн төслийн э-худалдаа, номын дэлгүүрүүд , аялал жуулчлалын агентлагуудад ихээхэн өсөлт харагдсан хоер чиглэлийн салбарын бүтэцэд нөлөөлсөн гэдгийг олж мэджээ. Ер нь, томоохон аж ахуйн нэгжүүд эдийн засгийн цар хүрээг ашиглан доод үнийг санал болгох боломжтой. Ангилалаасаа хамаарч, э-худалдааны зардлууд шилжиж болно—үйл ажиллагааны, харилцааны, санхүүгийн гэх мэт.<ref name="Khosrow-Pour">Khosrow-Pour, Mehdi. (2008). </ref> Э-худалдаанд оролцогч худалдан авагч эсвэл худалдагч хувь хүн, бизнес аль аль нь ажил гүйлгээгээ гүйцэтгэхийн тулд интернэтэд суурилсан технологи ашиглаж байна. Э-худалдаа нь хэдийд ч, хаанаас ч гүйлгээ хийх, харилцах боломжтой байдгаараа хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Хувь хүн нь АНУ-д, эсвэл гадаадад байхаас үл шалтгаалан интернэтээр дамжуулан бизнес хийж болно.Э-худалдааны хүч нь дэлхий дээрх бүх хэрэглэгчид, бизнес эрхлэгчдийг боломжит худалдан авагч, ханган нийлүүлэгч болгож геофизикийн саад тотгоруудыг алга болгодог. <ref name="Khosrow-Pour">Khosrow-Pour, Mehdi. (2008). </ref> eBay нь э-худалдаа, бизнес, хувь хүн, бизнес эрхлэгчдид эд зүйлсийг нийтлэн дэлхий даяар худалдах боломжтой сайн жишээ юм.<ref>O’Brien, A. J. & Marakas, M. G. (2011). </ref> Интернет худалдааны үйл ажиллагаанд нийлүүлэлтийн гинжин хэлхээ, логистик хоер хамгийн чухал хүчин зүйл байх хэрэгтэй гэж үздэг. Ерөнхийдөө, хил дамнасан логистикд хэдэн долоо хоногийн хугацаа шаардлагатай. Энэ бага үр ашигтай нийлүүлэлтийн гинжин үйлчилгээнд үндэслэн, хэрэглэгчийн сэтгэл ханамж ихээхэн буурсан байх болно .<ref>Zhu, K. (2004). </ref> Зарим судлаач э-худалдаа ур чадвар, IT тохиргоог хослуулах нь компанийн нийт бизнесийн үнэ цэнийг сайжруулна гэж заасан.<ref>Leung, L. C., Cheung, W., & Van Hai, Y. (2000). </ref> Бусад судлаач гэж заасан э-худалдаа зөвхөн логистикийг сайжруулах бус үйлчлүүлэгчдийн сэтгэл ханамж,мөн үнэнч байдлыг нэмэгдүүлэхийн тулд гадаад улсуудад агуулах төв, өндөр үр ашигтай тээврийн систем бий болгохыг авч үзэх хэрэгтэй.{{weasel inline|date=May 2015}}.{{clarify|date=November 2016}} == Нийлүүлэлтийн сүлжээний менежментийн нөлөө == Удаан хугацааны турш, компаниудад нийлүүлэлтийн гинжин технологийн үүсгэх ашиг тусын нүх нь асуудал үүсгэж байсан. Гэсэн хэдий ч, электрон худалдаа нь, шинэ нийлүүлэлтийн гинжин технологийн ашиг тусыг хүргэх илүү бодитой, үр дүнтэй замыг бий болгосон.<ref name="ideas.repec.org">Delia, M. 2008. </ref> Э-худалдаа нь бүх компани хоорондын болон компанийн доторх үйл ажиллагааг нэгтгэх боломжтой, тэр нь нийлүүлэлтийн гинжний гурван урсгалд (физик урсгал, санхүүгийн урсгал болон мэдээллийн урсгал) мөн э-худалдаа нөлөөлсөн гэсэн утгатай байж болох юм. Энэ физик урсгал дээрх нөлөөлөл нь компаниудын бүтээгдэхүүн, бараа материалын хөдөлгөөн түвшнийг нэмэглүүлсэн. Мэдээллийн урсгалын хувьд, э-худалдаа компаниуд өмнөхөөсөө илүү хэмжээтэй мэдээллийг боловсруулах хүчин чадлыг олгосон, харин санхүүгийн урсгалын хувьд, цахим худалдааны компаниудад илүү үр дүнтэй төлбөр тооцооны шийдэлтэй байх боломжийг олгодог.<ref name="ideas.repec.org">Delia, M. 2008. </ref> == Э-худалдааны нийгмийн нөлөөлөл == Э-худалдааны хамт, түүний өвөрмөц сэтгэл татам чанар нь аажмаар гарч байна , виртуал аж ахуйн нэгж, виртуал банк, сүлжээний маркетинг, онлайн худалдаа, төлбөр төлөлт болон зар сурталчилга зэрэг энэ шинэ үг хэллэг нь одоо хүмүүст танил болж байна. Энэ нь э-худалдаа нь эдийн засаг, нөгөө талаас нийгэмд асар их нөлөө үзүүлэж байгааг харуулж байна.<ref>OECD (1999), "Economic and Social Impact of Ecommerce: Preliminary Findings and Research Agenda", OECD Digital Economy Papers, No.40. </ref> Жишээ нь, B2B нь хурдацтай өсөн нэмэгдэж буй бизнес: бага зардалд хүргэж, дараа нь эдийн засгийн үр ашгийг нэмэгдүүлж, мөн ажил эрхлэлтийн өсөлтийг авчирч байна .<ref>Fazlollahi, B. (2002). </ref> Э-худалдаа нь нийгэм, эдийн засаг хэрхэн нөлөөлснийг ойлгохын тулд энэ нийтлэл зургаан асуудлыг доор дурдах болно : 1. Э-худалдаа нь цаг хугацааны харьцангуй ач холбогдлыг өөрчилсөн,  гэхдээ улс орны эдийн засгийн байдлын тулгуур үзүүлэлт, цаг хугацааны ач холбогдлыг анхаарахгүй өнгөрөөж болохгүй гэдэг. 2. Э-худалдаа нь хэрэглэгчид болон аж ахуйн нэгжүүдэд тэдэнд хэрэгтэй янз бүрийн мэдээллийг санал болгож байна,  мэдээллийг бүрэн ил тод байдалтай болгосон ба тэр нь аж ахуйн нэгжүүд нь тэдний өрсөлдөөний давуу талаа нэмэгдүүлэх ямар ч орон зай, сурталчилгааны хэлбэрүүдийг ашиглах боломжгүй болгосон.<ref>Schniederjans, M. and Cao, Q. (2002). </ref> Үүнээс гадна, онолын хувьд, хэрэглэгчийн тусгаар тогтнол болон аж үйлдвэрийн хоорондох төгс өрсөлдөөн нийгмийн халамжийг нэмэгдүүлэх болно.<ref>Child, J. (1969). </ref><ref>{{Cite book|date=2003|title=Industry and enterprise : an international survey of modernization and development|edition=2nd rev. ed.|publisher=Industrial Systems Research|location=Manchester|isbn=0906321271|accessdate=17 November 2016}}</ref> 3. Ер нь, өнгөрсөн эдийн засгийн үйл ажиллагааны үед, том аж ахуйн нэгж байнга мэдээллийн нөөцийн давуу талтай байж, улмаар хэрэглэгчид зардал гаргадаг байсан. Өнөө үед, ил тод, бодит цаг хугацааны мэдээлэл хэрэглэгчдийн эрхийг хамгаална, учир нь хэрэглэгчид өөрсдийн тусын тулд гбагцыг сонгож авах боломжтой. Аж ахуйн нэгжүүдийн өрсөлдөх чадвар өмнөхөөсөө илүү  тодорхой байх болно, улмаар, нийгмийн халамж байх болно э-худалдааны хөгжлийн замаар сайжруулагсан . 4.  Э-худалдаагаар удирдуулсан шинэ эдийн засаг хүнлэг сүнсийг мөн өөрчилдөг, гэхдээ бүхнээс илүүтэйгээр, ажилчдын үнэнч байдлыг өөрчилдөг.<ref>Qin, Z., Li, S., Chang, Y. and Li, F. (2014). </ref> Өрсөлдөөнтэй зах зээлийн улмаас, ажилтны мэргэжлийн ур чадварын түвшин сул зай эзэмшигчдийн зах зээлийн хувьд чухал ач холбогдолтой. Ахуйн нэгжүүд хэрхэн аж ахуйн нэгжийн дотоод соел, багц интерактив механизм бий болгоход анхаарах естой, энэ нь тэдний хувьд ерөнхий асуудал болно. Цаашилбал, хэдийгээр э-худалдаа мэдээллийн зардал, ажил гүйлгээний зардлыг бууруулдаг, гэсэн хэдий ч, түүний хөгжил мөн хүнийг хэтэрхий компьютерт холбогдсон болгодог. Иймээс онцлон илүү хүнлэг хандлагатай ажиллах нь аж ахуйн нэгжийн өөр нэг хөгжүүлэх зүйл юм. Амьдрал нь бүхний үндэс, өндөр технологи нь ердөө л бидний амьдралын чанарт дэмжих арга хэрэгсэл нь юм . 5. Онлайн худалдаачид тэдний худалдан авагчдын худалдан авах үйл ажиллагаа, ашиг сонирхлыг цуглуулдаг. Энэ мэдээллийг онлайн худалдаачид холбогдох бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг дэмжихийн тулд ашиглаж байгаа. Энэ нь онлайн худалдан авагчдад илүү тав тухыг бий болгодог. 6. Онлайн худалдааг хайж болдог, энэ нь худалдан авагчдад илүү хүртээмжтэй байдаг. Олон онлайн жижиглэн худалдаачид худалдан авагчид ямар бүтээгдэхүүн худалдан авах шийдвэр гаргахад тусалдаг шалгах механизм санал болгож байна. Энэ нь өөр нэг ая тухтай, сэтгэл ханамжийг сайжруулах хүчин зүйл юм. == Түгээлтийн суваг == Компаниуд нь цэвэр клик, брик-энд-клик суваг системүүдийг ашиглаж эхэлснээр э-худалдааны ач холбогдол нь өссөн. Бид компаниудын цэвэр клик, брик-энд-клик системүүдийг ялгаж чадна . * Цэвэр клик, эсвэл цэвэр плэй компаниуд нь өмнө нь ямар ч компани байлгүйгээр вебсайт үүсгэсэн компаниуд юм. * Брик-энд-клик компаниуд нь одоо байгаа компаниуд ба э-худалдаанд зориулж онлайн сайт нээсэн компаниуд юм. * Клик-энд-брик онлайн жижиглэн худалдаачид онлайн үйл ажиллагаагаа дэмжин хожим нь биет дэлгүүр нээдэг.<ref>{{cite web|author=(Gap Inc/The)|url=http://www.businessweek.com/articles/2013-07-10/click-to-brick-why-online-retailers-want-stores-in-real-life|title=Click-to-Brick: Why Online Retailers Want Stores in Real Life|publisher=Business week|date=2013-07-10|accessdate=2014-05-30}}</ref> == Шинэ э-худалдааны системийн жишээ == eMarketer судалгааны компанийн дагуу, "2017 он гэхэд, Британчуудын 65.8 хувь ухаалаг гар утас ашиглах болно".<ref>{{cite web|last1=Julian Huxley|title=Webshop beginnen: no need for technical knowledge|url=https://www.shoppagina.nl/webshop-beginnen/|publisher=Shoppagina|accessdate=17 November 2016}}</ref> == Ашигласан материал == {{Reflist|32em}} [[Ангилал:Цахим бизнес]] h6ssx9ou8tk2xlwxt9vlxg9n0g07v3r 828 66044 857555 838572 2026-05-30T22:54:58Z Enkhsaihan2005 64429 857555 Scribunto text/plain local lang_obj = mw.language.getContentLanguage(); -- make a language object for the local language; used here for languages and dates --[[--------------------------< S E T T I N G S >-------------------------------------------------------------- boolean settings used to control various things. these setting located here to make them easy to find ]] -- these settings local to this module only local local_digits_from_mediawiki = false; -- for i18n; when true, module fills date_names['local_digits'] from MediaWiki; manual fill required else; always false at en.wiki local local_date_names_from_mediawiki = false; -- for i18n; when true, module fills date_names['local']['long'] and date_names['local']['short'] from MediaWiki; -- manual translation required else; ; always false at en.wiki -- these settings exported to other modules local use_identifier_redirects = true; -- when true use redirect name for identifier label links; always true at en.wiki local local_lang_cat_enable = false; -- when true categorizes pages where |language=<local wiki's language>; always false at en.wiki local date_name_auto_xlate_enable = false; -- when true translates English month-names to the local-wiki's language month names; always false at en.wiki local date_digit_auto_xlate_enable = false; -- when true translates Western date digit to the local-wiki's language digits (date_names['local_digits']); always false at en.wiki local enable_sort_keys = true; -- when true module adds namespace sort keys to error and maintenance category links --[[--------------------------< U N C A T E G O R I Z E D _ N A M E S P A C E S >------------------------------ List of namespaces identifiers for namespaces that will not be included in citation error categories. Same as setting notracking = true by default. For wikis that have a current version of Module:cs1 documentation support, this #invoke will return an unordered list of namespace names and their associated identifiers: {{#invoke:cs1 documentation support|uncategorized_namespace_lister|all=<anything>}} ]] local uncategorized_namespaces_t = {[2]=true}; -- init with user namespace id for k, _ in pairs (mw.site.talkNamespaces) do -- add all talk namespace ids uncategorized_namespaces_t[k] = true; end local uncategorized_subpages = {'/[Ss]andbox', '/[Tt]estcases', '/[^/]*[Ll]og', '/[Aa]rchive'}; -- list of Lua patterns found in page names of pages we should not categorize --[[ at en.wiki Greek characters are used as sort keys for certain items in a category so that those items are placed at the end of a category page. See Wikipedia:Categorization#Sort_keys. That works well for en.wiki because English is written using the Latn script. This may not work well for other languages. At en.wiki it is desireable to place content from certain namespaces at the end of a category listing so the module adds sort keys to error and maintenance category links when rendering a cs1|2 template on a page in that namespace. i18n: if this does not work well for your language, set <enable_sort_keys> to false. ]] local name_space_sort_keys = { -- sort keys to be used with these namespaces: [4] = 'ω', -- wikipedia; omega [10] = 'τ', -- template; tau [118] = 'Δ', -- draft; delta ['other'] = 'ο', -- all other non-talk namespaces except main (article); omicron } --[[--------------------------< M E S S A G E S >-------------------------------------------------------------- Translation table The following contains fixed text that may be output as part of a citation. This is separated from the main body to aid in future translations of this module. ]] local messages = { ['agency'] = '$1 $2', -- $1 is sepc, $2 is agency ['archived-dead'] = '$1 архивласан: $2', ['archived-live'] = '$1 огноо $2', ['archived-unfit'] = 'Эх сурвалжаас архивласан огноо ', ['archived'] = 'Архивласан', ['by'] = 'By', -- contributions to authored works: introduction, foreword, afterword ['cartography'] = 'Cartography by $1', ['editor'] = 'ed.', ['editors'] = 'eds.', ['edition'] = '($1&nbsp;хэвлэл)', ['episode'] = 'Episode $1', ['et al'] = 'et&nbsp;al.', ['in'] = 'In', -- edited works ['inactive'] = 'inactive', ['inset'] = '$1 inset', ['interview'] = 'Interviewed by $1', ['mismatch'] = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> / <code class="cs1-code">&#124;$2=</code> mismatch', -- $1 is year param name; $2 is date param name ['newsgroup'] = '[[Usenet newsgroup|Newsgroup]]:&nbsp;$1', ['notitle'] = 'No title', -- for |title=(()) and (in the future) |title=none ['original'] = 'Эх хувилбараас', ['origdate'] = ' [$1]', ['published'] = ' (published $1)', ['retrieved'] = 'Татаж авсан: $1', ['season'] = 'Season $1', ['section'] = '§&nbsp;$1', ['sections'] = '§§&nbsp;$1', ['series'] = '$1 $2', -- $1 is sepc, $2 is series ['seriesnum'] = 'Series $1', ['translated'] = 'Translated by $1', ['type'] = ' ($1)', -- for titletype ['written'] = 'Written at $1', ['vol'] = '$1 Vol.&nbsp;$2', -- $1 is sepc; bold journal style volume is in presentation{} ['vol-no'] = '$1 Vol.&nbsp;$2, no.&nbsp;$3', -- sepc, volume, issue (alternatively insert $1 after $2, but then we'd also have to change capitalization) ['issue'] = '$1 No.&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['art'] = '$1 Art.&nbsp;$2', -- $1 is sepc; for {{cite conference}} only ['vol-art'] = '$1 Vol.&nbsp;$2, art.&nbsp;$3', -- sepc, volume, article-number; for {{cite conference}} only ['j-vol'] = '$1 $2', -- sepc, volume; bold journal volume is in presentation{} ['j-issue'] = ' ($1)', ['j-article-num'] = ' $1', -- TODO: any punctuation here? static text? ['nopp'] = '$1 $2'; -- page(s) without prefix; $1 is sepc ['p-prefix'] = "$1 х.&nbsp;$2", -- $1 is sepc ['pp-prefix'] = "$1 х.&nbsp;$2", -- $1 is sepc ['j-page(s)'] = ': $1', -- same for page and pages ['sheet'] = '$1 Sheet&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['sheets'] = '$1 Sheets&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['j-sheet'] = ': Sheet&nbsp;$1', ['j-sheets'] = ': Sheets&nbsp;$1', ['language'] = '($1 хэлээр)', ['via'] = " &ndash; via $1", ['event'] = 'Event occurs at', ['minutes'] = 'minutes in', -- Determines the location of the help page ['help page link'] = 'Help:CS1 errors', ['help page label'] = 'help', -- categories ['cat wikilink'] = '[[Category:$1]]', -- $1 is the category name ['cat wikilink sk'] = '[[Category:$1|$2]]', -- $1 is the category name; $2 is namespace sort key [':cat wikilink'] = '[[:Category:$1|link]]', -- category name as maintenance message wikilink; $1 is the category name -- Internal errors (should only occur if configuration is bad) ['undefined_error'] = 'Called with an undefined error condition', ['unknown_ID_key'] = 'Unrecognized ID key: ', -- an ID key in id_handlers not found in ~/Identifiers func_map{} ['unknown_ID_access'] = 'Unrecognized ID access keyword: ', -- an ID access keyword in id_handlers not found in keywords_lists['id-access']{} ['unknown_argument_map'] = 'Argument map not defined for this variable', ['bare_url_no_origin'] = 'Bare URL found but origin indicator is nil or empty', ['warning_msg_e'] = '<span style="color:#d33">One or more <code style="color: inherit; background: inherit; border: none; padding: inherit;">&#123;{$1}}</code> templates have errors</span>; messages may be hidden ([[Help:CS1_errors#Controlling_error_message_display|help]]).'; -- $1 is template link ['warning_msg_m'] = '<span style="color:#085">One or more <code style="color: inherit; background: inherit; border: none; padding: inherit;">&#123;{$1}}</code> templates have maintenance messages</span>; messages may be hidden ([[Help:CS1_errors#Controlling_error_message_display|help]]).'; -- $1 is template link } --[[--------------------------< C I T A T I O N _ C L A S S _ M A P >------------------------------------------ this table maps the value assigned to |CitationClass= in the cs1|2 templates to the canonical template name when the value assigned to |CitationClass= is different from the canonical template name. |CitationClass= values are used as class attributes in the <cite> tag that encloses the citation so these names may not contain spaces while the canonical template name may. These names are used in warning_msg_e and warning_msg_m to create links to the template's documentation when an article is displayed in preview mode. Most cs1|2 template |CitationClass= values at en.wiki match their canonical template names so are not listed here. ]] local citation_class_map_t = { -- TODO: if kept, these and all other config.CitationClass 'names' require some sort of i18n ['arxiv'] = 'arXiv', ['audio-visual'] = 'AV media', ['AV-media-notes'] = 'AV media notes', ['biorxiv'] = 'bioRxiv', ['citeseerx'] = 'CiteSeerX', ['encyclopaedia'] = 'encyclopedia', ['mailinglist'] = 'mailing list', ['medrxiv'] = 'medRxiv', ['pressrelease'] = 'press release', ['ssrn'] = 'SSRN', ['techreport'] = 'tech report', } --[=[-------------------------< E T _ A L _ P A T T E R N S >-------------------------------------------------- This table provides Lua patterns for the phrase "et al" and variants in name text (author, editor, etc.). The main module uses these to identify and emit the 'etal' message. ]=] local et_al_patterns = { "[;,]? *[\"']*%f[%a][Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll][%.;,\"']*$", -- variations on the 'et al' theme "[;,]? *[\"']*%f[%a][Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll][Ii][AaIi][Ee]?[%.;,\"']*$", -- variations on the 'et alia', 'et alii' and 'et aliae' themes (false positive 'et aliie' unlikely to match) "[;,]? *%f[%a]and [Oo]thers", -- an alternative to et al. "%[%[ *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *%]%]", -- a wikilinked form "%(%( *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *%)%)", -- a double-bracketed form (to counter partial removal of ((...)) syntax) "[%(%[] *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *[%)%]]", -- a bracketed form } --[[--------------------------< P R E S E N T A T I O N >------------------------ Fixed presentation markup. Originally part of citation_config.messages it has been moved into its own, more semantically correct place. ]] local presentation = { -- .citation-comment class is specified at Help:CS1_errors#Controlling_error_message_display ['hidden-error'] = '<span class="cs1-hidden-error citation-comment">$1</span>', ['visible-error'] = '<span class="cs1-visible-error citation-comment">$1</span>', ['hidden-maint'] = '<span class="cs1-maint citation-comment">$1</span>', ['accessdate'] = '<span class="reference-accessdate">$1$2</span>', -- to allow editors to hide accessdate using personal CSS ['bdi'] = '<bdi$1>$2</bdi>', -- bidirectional isolation used with |script-title= and the like ['cite'] = '<cite class="$1">$2</cite>'; -- for use when citation does not have a namelist and |ref= not set so no id="..." attribute ['cite-id'] = '<cite id="$1" class="$2">$3</cite>'; -- for use when when |ref= is set or when citation has a namelist ['format'] = ' <span class="cs1-format">($1)</span>', -- for |format=, |chapter-format=, etc. ['interwiki'] = ' <span class="cs1-format">[in $1]</span>', -- for interwiki-language-linked author, editor, etc ['interproj'] = ' <span class="cs1-format">[at $1]</span>', -- for interwiki-project-linked author, editor, etc (:d: and :s: supported; :w: ignored) -- various access levels, for |access=, |doi-access=, |arxiv=, ... -- narrow no-break space &#8239; may work better than nowrap CSS. Or not? Browser support? ['ext-link-access-signal'] = '<span class="$1" title="$2">$3</span>', -- external link with appropriate lock icon ['free'] = {class='id-lock-free', title='Freely accessible'}, -- classes defined in Module:Citation/CS1/styles.css ['registration'] = {class='id-lock-registration', title='Free registration required'}, ['limited'] = {class='id-lock-limited', title='Free access subject to limited trial, subscription normally required'}, ['subscription'] = {class='id-lock-subscription', title='Paid subscription required'}, ['interwiki-icon'] = '<span class="$1" title="$2">$3</span>', ['class-wikisource'] = 'cs1-ws-icon', ['italic-title'] = "''$1''", ['kern-left'] = '<span class="cs1-kern-left"></span>$1', -- spacing to use when title contains leading single or double quote mark ['kern-right'] = '$1<span class="cs1-kern-right"></span>', -- spacing to use when title contains trailing single or double quote mark ['nowrap1'] = '<span class="nowrap">$1</span>', -- for nowrapping an item: <span ...>yyyy-mm-dd</span> ['nowrap2'] = '<span class="nowrap">$1</span> $2', -- for nowrapping portions of an item: <span ...>dd mmmm</span> yyyy (note white space) ['ocins'] = '<span title="$1" class="Z3988"></span>', ['parameter'] = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', ['ps_cs1'] = '.'; -- CS1 style postscript (terminal) character ['ps_cs2'] = ''; -- CS2 style postscript (terminal) character (empty string) ['quoted-text'] = '<q>$1</q>', -- for wrapping |quote= content ['quoted-title'] = '"$1"', ['sep_cs1'] = '.', -- CS1 element separator ['sep_cs2'] = ',', -- CS2 separator ['sep_nl'] = ';', -- CS1|2 style name-list separator between names is a semicolon ['sep_nl_and'] = ' and ', -- used as last nl sep when |name-list-style=and and list has 2 items ['sep_nl_end'] = '; and ', -- used as last nl sep when |name-list-style=and and list has 3+ names ['sep_name'] = ', ', -- CS1|2 style last/first separator is <comma><space> ['sep_nl_vanc'] = ',', -- Vancouver style name-list separator between authors is a comma ['sep_name_vanc'] = ' ', -- Vancouver style last/first separator is a space ['sep_list'] = ', ', -- used for |language= when list has 3+ items except for last sep which uses sep_list_end ['sep_list_pair'] = ' and ', -- used for |language= when list has 2 items ['sep_list_end'] = ', and ', -- used as last list sep for |language= when list has 3+ items ['trans-italic-title'] = "&#91;''$1''&#93;", ['trans-quoted-title'] = "&#91;$1&#93;", -- for |trans-title= and |trans-quote= ['vol-bold'] = '$1 <b>$2</b>', -- sepc, volume; for bold journal cites; for other cites ['vol'] in messages{} } --[[--------------------------< A L I A S E S >--------------------------------- Aliases table for commonly passed parameters. Parameter names on the right side in the assignments in this table must have been defined in the Whitelist before they will be recognized as valid parameter names ]] local aliases = { ['AccessDate'] = {'access-date', 'accessdate'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Agency'] = 'agency', ['ArchiveDate'] = {'archive-date', 'archivedate'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ArchiveFormat'] = 'archive-format', ['ArchiveURL'] = {'archive-url', 'archiveurl'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ArticleNumber'] = 'article-number', ['ASINTLD'] = 'asin-tld', ['At'] = 'at', -- Used by InternetArchiveBot ['Authors'] = {'people', 'credits'}, ['BookTitle'] = {'book-title', 'booktitle'}, ['Cartography'] = 'cartography', ['Chapter'] = {'chapter', 'contribution', 'entry', 'article', 'section'}, ['ChapterFormat'] = {'chapter-format', 'contribution-format', 'entry-format', 'article-format', 'section-format'}; ['ChapterURL'] = {'chapter-url', 'contribution-url', 'entry-url', 'article-url', 'section-url'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ChapterUrlAccess'] = {'chapter-url-access', 'contribution-url-access', 'entry-url-access', 'article-url-access', 'section-url-access'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Class'] = 'class', -- cite arxiv and arxiv identifier ['Collaboration'] = 'collaboration', ['Conference'] = {'conference', 'event'}, ['ConferenceFormat'] = 'conference-format', ['ConferenceURL'] = 'conference-url', -- Used by InternetArchiveBot ['Date'] = {'date', 'air-date', 'airdate'}, -- air-date and airdate for cite episode and cite serial only ['Degree'] = 'degree', ['DF'] = 'df', ['DisplayAuthors'] = {'display-authors', 'display-subjects'}, ['DisplayContributors'] = 'display-contributors', ['DisplayEditors'] = 'display-editors', ['DisplayInterviewers'] = 'display-interviewers', ['DisplayTranslators'] = 'display-translators', ['Docket'] = 'docket', ['DoiBroken'] = 'doi-broken-date', ['Edition'] = 'edition', ['Embargo'] = 'pmc-embargo-date', ['Encyclopedia'] = {'encyclopedia', 'encyclopaedia', 'dictionary'}, -- cite encyclopedia only ['Episode'] = 'episode', -- cite serial only TODO: make available to cite episode? ['Format'] = 'format', ['ID'] = {'id', 'ID'}, ['Inset'] = 'inset', ['Issue'] = {'issue', 'number'}, ['Language'] = {'language', 'lang'}, ['MailingList'] = {'mailing-list', 'mailinglist'}, -- cite mailing list only ['Map'] = 'map', -- cite map only ['MapFormat'] = 'map-format', -- cite map only ['MapURL'] = {'map-url', 'mapurl'}, -- cite map only -- Used by InternetArchiveBot ['MapUrlAccess'] = 'map-url-access', -- cite map only -- Used by InternetArchiveBot ['Minutes'] = 'minutes', ['Mode'] = 'mode', ['NameListStyle'] = 'name-list-style', ['Network'] = 'network', ['Newsgroup'] = 'newsgroup', -- cite newsgroup only ['NoPP'] = {'no-pp', 'nopp'}, ['NoTracking'] = {'no-tracking', 'template-doc-demo'}, ['Number'] = 'number', -- this case only for cite techreport ['OrigDate'] = {'orig-date', 'orig-year', 'origyear'}, ['Others'] = 'others', ['Page'] = {'page', 'х'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Pages'] = {'pages', 'х'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Periodical'] = {'journal', 'magazine', 'newspaper', 'periodical', 'website', 'work'}, ['Place'] = {'place', 'location'}, ['PostScript'] = 'postscript', ['PublicationDate'] = {'publication-date', 'publicationdate'}, ['PublicationPlace'] = {'publication-place', 'publicationplace'}, ['PublisherName'] = {'publisher', 'institution'}, ['Quote'] = {'quote', 'quotation'}, ['QuotePage'] = 'quote-page', ['QuotePages'] = 'quote-pages', ['Ref'] = 'ref', ['Scale'] = 'scale', ['ScriptChapter'] = {'script-chapter', 'script-contribution', 'script-entry', 'script-article', 'script-section'}, ['ScriptEncyclopedia'] = {'script-encyclopedia', 'script-encyclopaedia'}, -- cite encyclopedia only ['ScriptMap'] = 'script-map', ['ScriptPeriodical'] = {'script-journal', 'script-magazine', 'script-newspaper', 'script-periodical', 'script-website', 'script-work'}, ['ScriptQuote'] = 'script-quote', ['ScriptTitle'] = 'script-title', -- Used by InternetArchiveBot ['Season'] = 'season', ['Sections'] = 'sections', -- cite map only ['Series'] = {'series', 'version'}, ['SeriesLink'] = {'series-link', 'serieslink'}, ['SeriesNumber'] = {'series-number', 'series-no'}, ['Sheet'] = 'sheet', -- cite map only ['Sheets'] = 'sheets', -- cite map only ['Station'] = 'station', ['Time'] = 'time', ['TimeCaption'] = 'time-caption', ['Title'] = 'title', -- Used by InternetArchiveBot ['TitleLink'] = {'title-link', 'episode-link', 'episodelink'}, -- Used by InternetArchiveBot ['TitleNote'] = {'title-note', 'department'}, ['TitleType'] = {'type', 'medium'}, ['TransChapter'] = {'trans-article', 'trans-chapter', 'trans-contribution', 'trans-entry', 'trans-section'}, ['Transcript'] = 'transcript', ['TranscriptFormat'] = 'transcript-format', ['TranscriptURL'] = 'transcript-url', -- Used by InternetArchiveBot ['TransEncyclopedia'] = {'trans-encyclopedia', 'trans-encyclopaedia'}, -- cite encyclopedia only ['TransMap'] = 'trans-map', -- cite map only ['TransPeriodical'] = {'trans-journal', 'trans-magazine', 'trans-newspaper', 'trans-periodical', 'trans-website', 'trans-work'}, ['TransQuote'] = 'trans-quote', ['TransTitle'] = 'trans-title', -- Used by InternetArchiveBot ['URL'] = {'url', 'URL'}, -- Used by InternetArchiveBot ['UrlAccess'] = 'url-access', -- Used by InternetArchiveBot ['UrlStatus'] = 'url-status', -- Used by InternetArchiveBot ['Vauthors'] = 'vauthors', ['Veditors'] = 'veditors', ['Via'] = 'via', ['Volume'] = 'volume', ['Year'] = 'year', ['AuthorList-First'] = {"first#", "author-first#", "author#-first", "author-given#", "author#-given", "subject-first#", "subject#-first", "subject-given#", "subject#-given", "given#"}, ['AuthorList-Last'] = {"last#", "author-last#", "author#-last", "author-surname#", "author#-surname", "subject-last#", "subject#-last", "subject-surname#", "subject#-surname", "author#", 'host#', "subject#", "surname#"}, ['AuthorList-Link'] = {"author-link#", "author#-link", "subject-link#", "subject#-link", "authorlink#", "author#link"}, ['AuthorList-Mask'] = {"author-mask#", "author#-mask", "subject-mask#", "subject#-mask"}, ['ContributorList-First'] = {'contributor-first#', 'contributor#-first', 'contributor-given#', 'contributor#-given'}, ['ContributorList-Last'] = {'contributor-last#', 'contributor#-last', 'contributor-surname#', 'contributor#-surname', 'contributor#'}, ['ContributorList-Link'] = {'contributor-link#', 'contributor#-link'}, ['ContributorList-Mask'] = {'contributor-mask#', 'contributor#-mask'}, ['EditorList-First'] = {"editor-first#", "editor#-first", "editor-given#", "editor#-given"}, ['EditorList-Last'] = {"editor-last#", "editor#-last", "editor-surname#", "editor#-surname", "editor#"}, ['EditorList-Link'] = {"editor-link#", "editor#-link"}, ['EditorList-Mask'] = {"editor-mask#", "editor#-mask"}, ['InterviewerList-First'] = {'interviewer-first#', 'interviewer#-first', 'interviewer-given#', 'interviewer#-given'}, ['InterviewerList-Last'] = {'interviewer-last#', 'interviewer#-last', 'interviewer-surname#', 'interviewer#-surname', 'interviewer#'}, ['InterviewerList-Link'] = {'interviewer-link#', 'interviewer#-link'}, ['InterviewerList-Mask'] = {'interviewer-mask#', 'interviewer#-mask'}, ['TranslatorList-First'] = {'translator-first#', 'translator#-first', 'translator-given#', 'translator#-given'}, ['TranslatorList-Last'] = {'translator-last#', 'translator#-last', 'translator-surname#', 'translator#-surname', 'translator#'}, ['TranslatorList-Link'] = {'translator-link#', 'translator#-link'}, ['TranslatorList-Mask'] = {'translator-mask#', 'translator#-mask'}, } --[[--------------------------< P U N C T _ S K I P >--------------------------- builds a table of parameter names that the extraneous terminal punctuation check should not check. ]] local punct_meta_params = { -- table of aliases[] keys (meta parameters); each key has a table of parameter names for a value 'BookTitle', 'Chapter', 'ScriptChapter', 'ScriptTitle', 'Title', 'TransChapter', 'Transcript', 'TransMap', 'TransTitle', -- title-holding parameters 'AuthorList-Mask', 'ContributorList-Mask', 'EditorList-Mask', 'InterviewerList-Mask', 'TranslatorList-Mask', -- name-list mask may have name separators 'PostScript', 'Quote', 'ScriptQuote', 'TransQuote', 'Ref', -- miscellaneous 'ArchiveURL', 'ChapterURL', 'ConferenceURL', 'MapURL', 'TranscriptURL', 'URL', -- URL-holding parameters } local url_meta_params = { -- table of aliases[] keys (meta parameters); each key has a table of parameter names for a value 'ArchiveURL', 'ChapterURL', 'ConferenceURL', 'ID', 'MapURL', 'TranscriptURL', 'URL', -- parameters allowed to hold urls 'Page', 'Pages', 'At', 'QuotePage', 'QuotePages', -- insource locators allowed to hold urls } local function build_skip_table (skip_t, meta_params) for _, meta_param in ipairs (meta_params) do -- for each meta parameter key local params = aliases[meta_param]; -- get the parameter or the table of parameters associated with the meta parameter name if 'string' == type (params) then skip_t[params] = 1; -- just a single parameter else for _, param in ipairs (params) do -- get the parameter name skip_t[param] = 1; -- add the parameter name to the skip table local count; param, count = param:gsub ('#', ''); -- remove enumerator marker from enumerated parameters if 0 ~= count then -- if removed skip_t[param] = 1; -- add param name without enumerator marker end end end end return skip_t; end local punct_skip = {}; local url_skip = {}; --[[--------------------------< U R L _ A C C E S S _ M A P >-------------------------------------------------- this table used by the wikipedia library url test, has_twl_url(), which automatically sets a url-access parameter to 'subscription' when it discovers a wikipedia library url in any of the url-holding paramters used as keys in this table. translators: if your wiki uses parameter names for these url-holding parameters and their matching -access parameters, add your wiki's parameters to this list. Leave the English parameters in place. TODO: is there a better way to do this? ]] local url_access_map_t = { ['chapter-url'] = 'chapter-url-access', ['contribution-url'] = 'contribution-url-access', ['entry-url'] = 'entry-url-access', ['article-url'] = 'article-url-access', ['section-url'] = 'section-url-access', ['map-url'] = 'map-url-access', ['mapurl'] = 'map-url-access', ['url'] = 'url-access', ['URL'] = 'url-access' } --[[--------------------------< S I N G L E - L E T T E R S E C O N D - L E V E L D O M A I N S >---------- this is a list of tlds that are known to have single-letter second-level domain names. This list does not include ccTLDs which are accepted in is_domain_name(). ]] local single_letter_2nd_lvl_domains_t = {'cash', 'company', 'foundation', 'media', 'org', 'today'}; --[[-----------< S P E C I A L C A S E T R A N S L A T I O N S >------------ This table is primarily here to support internationalization. Translations in this table are used, for example, when an error message, category name, etc., is extracted from the English alias key. There may be other cases where this translation table may be useful. ]] local is_Latn = 'A-Za-z\195\128-\195\150\195\152-\195\182\195\184-\198\191\199\132-\201\143\225\184\128-\225\187\191'; local special_case_translation = { ['AuthorList'] = 'authors list', -- used to assemble maintenance category names ['ContributorList'] = 'contributors list', -- translation of these names plus translation of the base maintenance category names in maint_cats{} table below ['EditorList'] = 'editors list', -- must match the names of the actual categories ['InterviewerList'] = 'interviewers list', -- this group or translations used by name_has_ed_markup() and name_has_mult_names() ['TranslatorList'] = 'translators list', -- Lua patterns to match pseudo-titles used by InternetArchiveBot and others as placeholder for unknown |title= value ['archived_copy'] = { -- used with CS1 maint: Archive[d] copy as title ['en'] = '^archived?%s+copy$', -- for English; translators: keep this because templates imported from en.wiki ['local'] = nil, -- translators: replace ['local'] = nil with lowercase translation only when bots or tools create generic titles in your language }, -- Lua patterns to match generic titles; usually created by bots or reference filling tools -- translators: replace ['local'] = nil with lowercase translation only when bots or tools create generic titles in your language -- generic titles and patterns in this table should be lowercase only -- leave ['local'] nil except when there is a matching generic title in your language -- boolean 'true' for plain-text searches; 'false' for pattern searches ['generic_titles'] = { ['accept'] = { }, ['reject'] = { {['en'] = {'^wayback%s+machine$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'are you a robot', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'hugedomains', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[{<]?no +title[>}%]%)]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'page not found', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'subscribe to read', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[{<]?unknown[>}%]%)]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'website is for sale', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^404', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'error[ %-]404', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'internet archive wayback machine', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'log into facebook', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'login • instagram', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'redirecting...', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'usurped title', true}, ['local'] = nil}, -- added by a GreenC bot {['en'] = {'webcite query result', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'wikiwix\'s cache', true}, ['local'] = nil}, } }, -- boolean 'true' for plain-text searches, search string must be lowercase only -- boolean 'false' for pattern searches -- leave ['local'] nil except when there is a matching generic name in your language ['generic_names'] = { ['accept'] = { {['en'] = {'%[%[[^|]*%(author%) *|[^%]]*%]%]', false}, ['local'] = nil}, }, ['reject'] = { {['en'] = {'about us', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Aa]dvisor%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'allmusic', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Aa]uthor%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Bb]ureau$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'business', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'cnn', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'collaborator', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Cc]ompany$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'contributor', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'contact us', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'correspondent', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Dd]esk$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'directory', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%(%[][%(%[]%s*eds?%.?%s*[%)%]]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'[,%.%s]%f[e]eds?%.?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^eds?[%.,;]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[]%s*[Ee][Dd][Ss]?%.?%s*[%)%]]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]dited%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]ditors?%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]mail%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'facebook', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'google', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Gg]roup$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'home page', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Ii]nc%.?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'instagram', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'interviewer', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Ll]imited$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'linkedIn', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Nn]ews$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'[Nn]ews[ %-]?[Rr]oom', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'pinterest', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'policy', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'privacy', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'reuters', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'translator', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'tumblr', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'twitter', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'site name', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'statement', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'submitted', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'super.?user', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f['..is_Latn..'][Uu]ser%f[^'..is_Latn..']', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'updated', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'verfasser', true}, ['local'] = nil}, } } } --[[--------------------------< D A T E _ N A M E S >---------------------------------------------------------- This table of tables lists local language date names and fallback English date names. The code in Date_validation will look first in the local table for valid date names. If date names are not found in the local table, the code will look in the English table. Because citations can be copied to the local wiki from en.wiki, the English is required when the date-name translation function date_name_xlate() is used. In these tables, season numbering is defined by Extended Date/Time Format (EDTF) Specification (https://www.loc.gov/standards/datetime/) which became part of ISO 8601 in 2019. See '§Sub-year groupings'. The standard defines various divisions using numbers 21-41. CS1|2 only supports generic seasons. EDTF does support the distinction between north and south hemisphere seasons but CS1|2 has no way to make that distinction. 33-36 = Quarter 1, Quarter 2, Quarter 3, Quarter 4 (3 months each) The standard does not address 'named' dates so, for the purposes of CS1|2, Easter and Christmas are defined here as 98 and 99, which should be out of the ISO 8601 (EDTF) range of uses for a while. local_date_names_from_mediawiki is a boolean. When set to: true – module will fetch local month names from MediaWiki for both date_names['local']['long'] and date_names['local']['short']; this will unconditionally overwrite manual translations false – module will *not* fetch local month names from MediaWiki Caveat lector: There is no guarantee that MediaWiki will provide short month names. At your wiki you can test the results of the MediaWiki fetch in the debug console with this command (the result is alpha sorted): =mw.dumpObject (p.date_names['local']) While the module can fetch month names from MediaWiki, it cannot fetch the quarter, season, and named date names from MediaWiki. Those must be translated manually. ]] local local_date_names_from_mediawiki = true; -- when false, manual translation required for date_names['local']['long'] and date_names['local']['short']; overwrites manual translations -- when true, module fetches long and short month names from MediaWiki local date_names = { ['en'] = { -- English ['long'] = {['January'] = 1, ['February'] = 2, ['March'] = 3, ['April'] = 4, ['May'] = 5, ['June'] = 6, ['July'] = 7, ['August'] = 8, ['September'] = 9, ['October'] = 10, ['November'] = 11, ['December'] = 12}, ['short'] = {['Jan'] = 1, ['Feb'] = 2, ['Mar'] = 3, ['Apr'] = 4, ['May'] = 5, ['Jun'] = 6, ['Jul'] = 7, ['Aug'] = 8, ['Sep'] = 9, ['Oct'] = 10, ['Nov'] = 11, ['Dec'] = 12}, ['quarter'] = {['First Quarter'] = 33, ['Second Quarter'] = 34, ['Third Quarter'] = 35, ['Fourth Quarter'] = 36}, ['season'] = {['Winter'] = 24, ['Spring'] = 21, ['Summer'] = 22, ['Fall'] = 23, ['Autumn'] = 23}, ['named'] = {['Easter'] = 98, ['Christmas'] = 99}, }, -- when local_date_names_from_mediawiki = false ['local'] = { -- replace these English date names with the local language equivalents ['long'] = {['January'] = 1, ['February'] = 2, ['March'] = 3, ['April'] = 4, ['May'] = 5, ['June'] = 6, ['July'] = 7, ['August'] = 8, ['September'] = 9, ['October'] = 10, ['November'] = 11, ['December'] = 12}, ['short'] = {['Jan'] = 1, ['Feb'] = 2, ['Mar'] = 3, ['Apr'] = 4, ['May'] = 5, ['Jun'] = 6, ['Jul'] = 7, ['Aug'] = 8, ['Sep'] = 9, ['Oct'] = 10, ['Nov'] = 11, ['Dec'] = 12}, ['quarter'] = {['First Quarter'] = 33, ['Second Quarter'] = 34, ['Third Quarter'] = 35, ['Fourth Quarter'] = 36}, ['season'] = {['Winter'] = 24, ['Spring'] = 21, ['Summer'] = 22, ['Fall'] = 23, ['Autumn'] = 23}, ['named'] = {['Easter'] = 98, ['Christmas'] = 99}, }, ['inv_local_long'] = {}, -- used in date reformatting & translation; copy of date_names['local'].long where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_short'] = {}, -- used in date reformatting & translation; copy of date_names['local'].short where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_quarter'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].quarter where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_season'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].season where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_named'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].named where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['local_digits'] = {['0'] = '0', ['1'] = '1', ['2'] = '2', ['3'] = '3', ['4'] = '4', ['5'] = '5', ['6'] = '6', ['7'] = '7', ['8'] = '8', ['9'] = '9'}, -- used to convert local language digits to Western 0-9 ['xlate_digits'] = {}, } if local_date_names_from_mediawiki then -- if fetching local month names from MediaWiki is enabled local long_t = {}; local short_t = {}; for i=1, 12 do -- loop 12x and local name = lang_obj:formatDate('F', '2022-' .. i .. '-1'); -- get long month name for each i long_t[name] = i; -- save it name = lang_obj:formatDate('M', '2022-' .. i .. '-1'); -- get short month name for each i short_t[name] = i; -- save it end date_names['local']['long'] = long_t; -- write the long table – overwrites manual translation date_names['local']['short'] = short_t; -- write the short table – overwrites manual translation end -- create inverted date-name tables for reformatting and/or translation for _, invert_t in pairs {{'long', 'inv_local_long'}, {'short', 'inv_local_short'}, {'quarter', 'inv_local_quarter'}, {'season', 'inv_local_season'}, {'named', 'inv_local_named'}} do for name, i in pairs (date_names['local'][invert_t[1]]) do -- this table is ['name'] = i date_names[invert_t[2]][i] = name; -- invert to get [i] = 'name' for conversions from ymd end end if local_digits_from_mediawiki then -- if fetching local digits from MediaWiki is enabled local digits_t = {}; for i=0, 9 do -- loop 10x and digits_t [lang_obj:formatNum (i)] = tostring (i); -- format the loop indexer as local lang table index and assign loop indexer (a string) as the value end date_names['local_digits'] = digits_t; end for ld, ed in pairs (date_names.local_digits) do -- make a digit translation table for simple date translation from en to local language using local_digits table date_names.xlate_digits [ed] = ld; -- en digit becomes index with local digit as the value end local df_template_patterns = { -- table of redirects to {{Use dmy dates}} and {{Use mdy dates}} '{{ *[Uu]se +(dmy) +dates *[|}]', -- 1159k -- sorted by approximate transclusion count '{{ *[Uu]se +(mdy) +dates *[|}]', -- 212k '{{ *[Uu]se +(MDY) +dates *[|}]', -- 788 '{{ *[Uu]se +(DMY) +dates *[|}]', -- 343 '{{ *([Mm]dy) *[|}]', -- 176 '{{ *[Uu]se *(dmy) *[|}]', -- 156 + 18 '{{ *[Uu]se *(mdy) *[|}]', -- 149 + 11 '{{ *([Dd]my) *[|}]', -- 56 '{{ *[Uu]se +(MDY) *[|}]', -- 5 '{{ *([Dd]MY) *[|}]', -- 3 '{{ *[Uu]se(mdy)dates *[|}]', -- 1 '{{ *[Uu]se +(DMY) *[|}]', -- 0 '{{ *([Mm]DY) *[|}]', -- 0 } local title_object = mw.title.getCurrentTitle(); local content; -- done this way so that unused templates appear in unused-template-reports; self-transcluded makes them look like they are used if 10 ~= title_object.namespace then -- all namespaces except Template content = title_object:getContent() or ''; -- get the content of the article or ''; new pages edited w/ve do not have 'content' until saved; ve does not preview; phab:T221625 end local function get_date_format () if not content then -- nil content when we're in template return nil; -- auto-formatting does not work in Template space so don't set global_df end for _, pattern in ipairs (df_template_patterns) do -- loop through the patterns looking for {{Use dmy dates}} or {{Use mdy dates}} or any of their redirects local start, _, match = content:find(pattern); -- match is the three letters indicating desired date format if match then local use_dates_template = content:match ('%b{}', start); -- get the whole template if use_dates_template:match ('| *cs1%-dates *= *[lsy][sy]?') then -- look for |cs1-dates=publication date length access-/archive-date length return match:lower() .. '-' .. use_dates_template:match ('| *cs1%-dates *= *([lsy][sy]?)'); else return match:lower() .. '-all'; -- no |cs1-dates= k/v pair; return value appropriate for use in |df= end end end end local global_df; -- TODO: add this to <global_cs1_config_t>? --[[-----------------< V O L U M E , I S S U E , P A G E S >------------------ These tables hold cite class values (from the template invocation) and identify those templates that support |volume=, |issue=, and |page(s)= parameters. Cite conference and cite map require further qualification which is handled in the main module. ]] local templates_using_volume = {'citation', 'audio-visual', 'book', 'conference', 'encyclopaedia', 'interview', 'journal', 'magazine', 'map', 'news', 'report', 'techreport', 'thesis'} local templates_using_issue = {'citation', 'conference', 'episode', 'interview', 'journal', 'magazine', 'map', 'news', 'podcast'} local templates_not_using_page = {'audio-visual', 'episode', 'mailinglist', 'newsgroup', 'podcast', 'serial', 'sign', 'speech'} --[[ These tables control when it is appropriate for {{citation}} to render |volume= and/or |issue=. The parameter names in the tables constrain {{citation}} so that its renderings match the renderings of the equivalent cs1 templates. For example, {{cite web}} does not support |volume= so the equivalent {{citation |website=...}} must not support |volume=. ]] local citation_no_volume_t = { -- {{citation}} does not render |volume= when these parameters are used 'website', 'mailinglist', 'script-website', } local citation_issue_t = { -- {{citation}} may render |issue= when these parameters are used 'journal', 'magazine', 'newspaper', 'periodical', 'work', 'script-journal', 'script-magazine', 'script-newspaper', 'script-periodical', 'script-work', } --[[ Patterns for finding extra text in |volume=, |issue=, |page=, |pages= ]] local vol_iss_pg_patterns = { good_ppattern = '^P[^%.PpGg]', -- OK to begin with uppercase P: P7 (page 7 of section P), but not p123 (page 123); TODO: this allows 'Pages' which it should not bad_ppatterns = { -- patterns for |page= and |pages= '^[Pp][PpGg]?%.?[ %d]', '^[Pp][Pp]?%.&nbsp;', -- from {{p.}} and {{pp.}} templates '^[Pp]ages?', '^[Pp]gs.?', }, vi_patterns_t = { -- combined to catch volume-like text in |issue= and issue-like text in |volume= '^volumes?', -- volume-like text '^vols?[%.:=]?', '^issues?', --issue-like text '^iss[%.:=]?', '^numbers?', '^nos?%A', -- don't match 'november' or 'nostradamus' '^nr[%.:=]?', '^n[%.:= ]', -- might be a valid issue without separator (space char is sep char here) '^n°', -- 'n' with degree sign (U+00B0) '^№', -- precomposed unicode numero character (U+2116) }, } --[[--------------------------< K E Y W O R D S >------------------------------- These tables hold keywords for those parameters that have defined sets of acceptable keywords. ]] --[[-------------------< K E Y W O R D S T A B L E >-------------------------- this is a list of keywords; each key in the list is associated with a table of synonymous keywords possibly from different languages. for I18N: add local-language keywords to value table; do not change the key. For example, adding the German keyword 'ja': ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y', 'ja'}, Because CS1|2 templates from en.wiki articles are often copied to other local wikis, it is recommended that the English keywords remain in these tables. ]] local keywords = { ['amp'] = {'&', 'amp', 'ampersand'}, -- |name-list-style= ['and'] = {'and', 'serial'}, -- |name-list-style= ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y'}, -- |no-tracking=, |no-pp= -- Used by InternetArchiveBot ['afterword'] = {'afterword'}, -- |contribution= ['bot: unknown'] = {'bot: unknown'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['cs1'] = {'cs1'}, -- |mode= ['cs2'] = {'cs2'}, -- |mode= ['dead'] = {'dead', 'deviated'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['dmy'] = {'dmy'}, -- |df= ['dmy-all'] = {'dmy-all'}, -- |df= ['foreword'] = {'foreword'}, -- |contribution= ['free'] = {'free'}, -- |<id>-access= -- Used by InternetArchiveBot ['harv'] = {'harv'}, -- |ref=; this no longer supported; is_valid_parameter_value() called with <invert> = true ['introduction'] = {'introduction'}, -- |contribution= ['limited'] = {'limited'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['live'] = {'live'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['mdy'] = {'mdy'}, -- |df= ['mdy-all'] = {'mdy-all'}, -- |df= ['none'] = {'none'}, -- |postscript=, |ref=, |title=, |type= -- Used by InternetArchiveBot ['off'] = {'off'}, -- |title= (potentially also: |title-link=, |postscript=, |ref=, |type=) ['preface'] = {'preface'}, -- |contribution= ['registration'] = {'registration'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['subscription'] = {'subscription'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['unfit'] = {'unfit'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['usurped'] = {'usurped'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['vanc'] = {'vanc'}, -- |name-list-style= ['ymd'] = {'ymd'}, -- |df= ['ymd-all'] = {'ymd-all'}, -- |df= -- ['yMd'] = {'yMd'}, -- |df=; not supported at en.wiki -- ['yMd-all'] = {'yMd-all'}, -- |df=; not supported at en.wiki } --[[------------------------< X L A T E _ K E Y W O R D S >--------------------- this function builds a list, keywords_xlate{}, of the keywords found in keywords{} where the values from keywords{} become the keys in keywords_xlate{} and the keys from keywords{} become the values in keywords_xlate{}: ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y'}, -- in keywords{} becomes ['yes'] = 'affirmative', -- in keywords_xlate{} ['true'] = 'affirmative', ['y'] = 'affirmative', the purpose of this function is to act as a translator between a non-English keyword and its English equivalent that may be used in other modules of this suite ]] local function xlate_keywords () local out_table = {}; -- output goes here for k, keywords_t in pairs (keywords) do -- spin through the keywords table for _, keyword in ipairs (keywords_t) do -- for each keyword out_table[keyword] = k; -- create an entry in the output table where keyword is the key end end return out_table; end local keywords_xlate = xlate_keywords (); -- the list of translated keywords --[[----------------< M A K E _ K E Y W O R D S _ L I S T >--------------------- this function assembles, for parameter-value validation, the list of keywords appropriate to that parameter. keywords_lists{}, is a table of tables from keywords{} ]] local function make_keywords_list (keywords_lists) local out_table = {}; -- output goes here for _, keyword_list in ipairs (keywords_lists) do -- spin through keywords_lists{} and get a table of keywords for _, keyword in ipairs (keyword_list) do -- spin through keyword_list{} and add each keyword, ... table.insert (out_table, keyword); -- ... as plain text, to the output list end end return out_table; end --[[----------------< K E Y W O R D S _ L I S T S >----------------------------- this is a list of lists of valid keywords for the various parameters in [key]. Generally the keys in this table are the canonical en.wiki parameter names though some are contrived because of use in multiple differently named parameters: ['yes_true_y'], ['id-access']. The function make_keywords_list() extracts the individual keywords from the appropriate list in keywords{}. The lists in this table are used to validate the keyword assignment for the parameters named in this table's keys. ]] local keywords_lists = { ['yes_true_y'] = make_keywords_list ({keywords.affirmative}), ['contribution'] = make_keywords_list ({keywords.afterword, keywords.foreword, keywords.introduction, keywords.preface}), ['df'] = make_keywords_list ({keywords.dmy, keywords['dmy-all'], keywords.mdy, keywords['mdy-all'], keywords.ymd, keywords['ymd-all']}), -- ['df'] = make_keywords_list ({keywords.dmy, keywords['dmy-all'], keywords.mdy, keywords['mdy-all'], keywords.ymd, keywords['ymd-all'], keywords.yMd, keywords['yMd-all']}), -- not supported at en.wiki ['mode'] = make_keywords_list ({keywords.cs1, keywords.cs2}), ['name-list-style'] = make_keywords_list ({keywords.amp, keywords['and'], keywords.vanc}), ['ref'] = make_keywords_list ({keywords.harv}), -- inverted check; |ref=harv no longer supported ['url-access'] = make_keywords_list ({keywords.subscription, keywords.limited, keywords.registration}), ['url-status'] = make_keywords_list ({keywords.dead, keywords.live, keywords.unfit, keywords.usurped, keywords['bot: unknown']}), ['id-access'] = make_keywords_list ({keywords.free}), } --[[--------------------------< C S 1 _ C O N F I G _ G E T >-------------------------------------------------- fetch and validate values from {{cs1 config}} template to fill <global_cs1_config_t> no error messages; when errors are detected, the parameter value from {{cs1 config}} is blanked. Supports all parameters and aliases associated with the metaparameters: DisplayAuthors, DisplayContributors, DisplayEditors, DisplayInterviewers, DisplayTranslators, NameListStyle, and Mode. The DisplayWhatever metaparameters accept numeric values only (|display-authors=etal and the like is not supported). ]] local global_cs1_config_t = {}; -- TODO: add value returned from get_date_format() to this table? local function get_cs1_config () if not content then -- nil content when we're in template return nil; -- auto-formatting does not work in Template space so don't set global_df end local start = content:find('{{ *[Cc][Ss]1 config *[|}]'); -- <start> is offset into <content> when {{cs1 config}} found; nil else if start then local cs1_config_template = content:match ('%b{}', start); -- get the whole template if not cs1_config_template then return nil; end local params_t = mw.text.split (cs1_config_template:gsub ('^{{%s*', ''):gsub ('%s*}}$', ''), '%s*|%s*'); -- remove '{{' and '}}'; make a sequence of parameter/value pairs (split on the pipe) table.remove (params_t, 1); -- remove the template name because it isn't a parameter/value pair local config_meta_params_t = {'DisplayAuthors', 'DisplayContributors', 'DisplayEditors', 'DisplayInterviewers', 'DisplayTranslators', 'NameListStyle', 'Mode'}; local meta_param_map_t = {}; -- list of accepted parameter names usable in {{cs1 config}} goes here for _, meta_param in ipairs (config_meta_params_t) do -- for i18n using <config_meta_params_t>, map template parameter names to their metaparameter equivalents if 'table' == type (aliases[meta_param]) then -- if <meta_param> is a sequence, for _, param in ipairs (aliases[meta_param]) do -- extract its contents meta_param_map_t[param] = meta_param; -- and add to <meta_param_map_t> end else meta_param_map_t[aliases[meta_param]] = meta_param; -- not a sequence so just add the parameter to <meta_param_map_t> end end local keywords_t = {}; -- map valid keywords to their associate metaparameter; reverse form of <keyword_lists[key] for these metaparameters for _, metaparam_t in ipairs ({{'NameListStyle', 'name-list-style'}, {'Mode', 'mode'}}) do -- only these metaparameter / keywords_lists key pairs for _, keyword in ipairs (keywords_lists[metaparam_t[2]]) do -- spin through the list of keywords keywords_t[keyword] = metaparam_t[1]; -- add [keyword] = metaparameter to the map end end for _, param in ipairs (params_t) do -- spin through the {{cs1 config}} parameters and fill <global_cs1_config_t> local k, v = param:match ('([^=]-)%s*=%s*(.+)'); -- <k> is the parameter name; <v> is parameter's assigned value if k then if k:find ('^display') then -- if <k> is one of the |display-<namelist>= parameters if v:match ('%d+') then -- the assigned value must be digits; doesn't accept 'etal' global_cs1_config_t[meta_param_map_t[k]]=v; -- add the display param and its value to globals table end else if keywords_t[v] == meta_param_map_t[k] then -- keywords_t[v] returns nil or the metaparam name; these must be the same global_cs1_config_t[meta_param_map_t[k]]=v; -- add the parameter and its value to globals table end end end end end end get_cs1_config (); -- fill <global_cs1_config_t> --[[---------------------< S T R I P M A R K E R S >---------------------------- Common pattern definition location for stripmarkers so that we don't have to go hunting for them if (when) MediaWiki changes their form. ]] local stripmarkers = { ['any'] = '\127[^\127]*UNIQ%-%-(%a+)%-[%a%d]+%-QINU[^\127]*\127', -- capture returns name of stripmarker ['math'] = '\127[^\127]*UNIQ%-%-math%-[%a%d]+%-QINU[^\127]*\127' -- math stripmarkers used in coins_cleanup() and coins_replace_math_stripmarker() } --[[------------< I N V I S I B L E _ C H A R A C T E R S >--------------------- This table holds non-printing or invisible characters indexed either by name or by Unicode group. Values are decimal representations of UTF-8 codes. The table is organized as a table of tables because the Lua pairs keyword returns table data in an arbitrary order. Here, we want to process the table from top to bottom because the entries at the top of the table are also found in the ranges specified by the entries at the bottom of the table. Also here is a pattern that recognizes stripmarkers that begin and end with the delete characters. The nowiki stripmarker is not an error but some others are because the parameter values that include them become part of the template's metadata before stripmarker replacement. ]] local invisible_defs = { del = '\127', -- used to distinguish between stripmarker and del char zwj = '\226\128\141', -- used with capture because zwj may be allowed } local invisible_chars = { {'replacement', '\239\191\189'}, -- U+FFFD, EF BF BD {'zero width joiner', '('.. invisible_defs.zwj .. ')'}, -- U+200D, E2 80 8D; capture because zwj may be allowed {'zero width space', '\226\128\139'}, -- U+200B, E2 80 8B {'hair space', '\226\128\138'}, -- U+200A, E2 80 8A {'soft hyphen', '\194\173'}, -- U+00AD, C2 AD {'horizontal tab', '\009'}, -- U+0009 (HT), 09 {'line feed', '\010'}, -- U+000A (LF), 0A {'no-break space', '\194\160'}, -- U+00A0 (NBSP), C2 A0 {'carriage return', '\013'}, -- U+000D (CR), 0D {'stripmarker', stripmarkers.any}, -- stripmarker; may or may not be an error; capture returns the stripmaker type {'delete', '('.. invisible_defs.del .. ')'}, -- U+007F (DEL), 7F; must be done after stripmarker test; capture to distinguish isolated del chars not part of stripmarker {'C0 control', '[\000-\008\011\012\014-\031]'}, -- U+0000–U+001F (NULL–US), 00–1F (except HT, LF, CR (09, 0A, 0D)) {'C1 control', '[\194\128-\194\159]'}, -- U+0080–U+009F (XXX–APC), C2 80 – C2 9F -- {'Specials', '[\239\191\185-\239\191\191]'}, -- U+FFF9-U+FFFF, EF BF B9 – EF BF BF -- {'Private use area', '[\238\128\128-\239\163\191]'}, -- U+E000–U+F8FF, EE 80 80 – EF A3 BF -- {'Supplementary Private Use Area-A', '[\243\176\128\128-\243\191\191\189]'}, -- U+F0000–U+FFFFD, F3 B0 80 80 – F3 BF BF BD -- {'Supplementary Private Use Area-B', '[\244\128\128\128-\244\143\191\189]'}, -- U+100000–U+10FFFD, F4 80 80 80 – F4 8F BF BD } --[[ Indic script makes use of zero width joiner as a character modifier so zwj characters must be left in. This pattern covers all of the unicode characters for these languages: Devanagari 0900–097F – https://unicode.org/charts/PDF/U0900.pdf Devanagari extended A8E0–A8FF – https://unicode.org/charts/PDF/UA8E0.pdf Bengali 0980–09FF – https://unicode.org/charts/PDF/U0980.pdf Gurmukhi 0A00–0A7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0A00.pdf Gujarati 0A80–0AFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0A80.pdf Oriya 0B00–0B7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0B00.pdf Tamil 0B80–0BFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0B80.pdf Telugu 0C00–0C7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0C00.pdf Kannada 0C80–0CFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0C80.pdf Malayalam 0D00–0D7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0D00.pdf plus the not-necessarily Indic scripts for Sinhala and Burmese: Sinhala 0D80-0DFF - https://unicode.org/charts/PDF/U0D80.pdf Myanmar 1000-109F - https://unicode.org/charts/PDF/U1000.pdf Myanmar extended A AA60-AA7F - https://unicode.org/charts/PDF/UAA60.pdf Myanmar extended B A9E0-A9FF - https://unicode.org/charts/PDF/UA9E0.pdf the pattern is used by has_invisible_chars() and coins_cleanup() ]] local indic_script = '[\224\164\128-\224\181\191\224\163\160-\224\183\191\225\128\128-\225\130\159\234\167\160-\234\167\191\234\169\160-\234\169\191]'; -- list of emoji that use a zwj character (U+200D) to combine with another emoji -- from: https://unicode.org/Public/emoji/17.0/emoji-zwj-sequences.txt; version: 17.0; 2025-01-08 -- table created by: [[:en:Module:Make emoji zwj table]] local emoji_t = { -- indexes are decimal forms of the hex values in U+xxxx [8596] = true, -- U+2194 ↔ left right arrow [8597] = true, -- U+2195 ↕ up down arrow [9760] = true, -- U+2620 ☠ skull and crossbones [9792] = true, -- U+2640 ♀ female sign [9794] = true, -- U+2642 ♂ male sign [9877] = true, -- U+2695 ⚕ staff of aesculapius [9878] = true, -- U+2696 ⚖ scales [9895] = true, -- U+26A7 ⚧ male with stroke and male and female sign [9992] = true, -- U+2708 ✈ airplane [10052] = true, -- U+2744 ❄ snowflake [10084] = true, -- U+2764 ❤ heavy black heart [10145] = true, -- U+27A1 ➡ black rightwards arrow [11035] = true, -- U+2B1B ⬛ black large square [127752] = true, -- U+1F308 🌈 rainbow [127787] = true, -- U+1F32B 🌫 fog [127806] = true, -- U+1F33E 🌾 ear of rice [127859] = true, -- U+1F373 🍳 cooking [127868] = true, -- U+1F37C 🍼 baby bottle [127876] = true, -- U+1F384 🎄 christmas tree [127891] = true, -- U+1F393 🎓 graduation cap [127908] = true, -- U+1F3A4 🎤 microphone [127912] = true, -- U+1F3A8 🎨 artist palette [127979] = true, -- U+1F3EB 🏫 school [127981] = true, -- U+1F3ED 🏭 factory [128048] = true, -- U+1F430 🐰 rabbit face [128102] = true, -- U+1F466 👦 boy [128103] = true, -- U+1F467 👧 girl [128104] = true, -- U+1F468 👨 man [128105] = true, -- U+1F469 👩 woman [128139] = true, -- U+1F48B 💋 kiss mark [128165] = true, -- U+1F4A5 💥 collision symbol [128168] = true, -- U+1F4A8 💨 dash symbol [128171] = true, -- U+1F4AB 💫 dizzy symbol [128187] = true, -- U+1F4BB 💻 personal computer [128188] = true, -- U+1F4BC 💼 brief case [128293] = true, -- U+1F525 🔥 fire [128295] = true, -- U+1F527 🔧 wrench [128300] = true, -- U+1F52C 🔬 microscope [128488] = true, -- U+1F5E8 🗨 left speech bubble [128640] = true, -- U+1F680 🚀 rocket [128658] = true, -- U+1F692 🚒 fire engine [129001] = true, -- U+1F7E9 🟩 large green square [129003] = true, -- U+1F7EB 🟫 large brown square [129309] = true, -- U+1F91D 🤝 handshake [129455] = true, -- U+1F9AF 🦯 probing cane [129456] = true, -- U+1F9B0 🦰 emoji component red hair [129457] = true, -- U+1F9B1 🦱 emoji component curly hair [129458] = true, -- U+1F9B2 🦲 emoji component bald [129459] = true, -- U+1F9B3 🦳 emoji component white hair [129466] = true, -- U+1F9BA 🦺 safety vest [129468] = true, -- U+1F9BC 🦼 motorized wheelchair [129469] = true, -- U+1F9BD 🦽 manual wheelchair [129489] = true, -- U+1F9D1 🧑 adult [129490] = true, -- U+1F9D2 🧒 child [129648] = true, -- U+1FA70 🩰 ballet shoes [129657] = true, -- U+1FA79 🩹 adhesive bandage [129775] = true, -- U+1FAEF 🫯 fight cloud [129778] = true, -- U+1FAF2 🫲 leftwards hand } --[[----------------------< L A N G U A G E S U P P O R T >------------------- These tables and constants support various language-specific functionality. ]] --local this_wiki_code = mw.getContentLanguage():getCode(); -- get this wiki's language code local this_wiki_code = lang_obj:getCode(); -- get this wiki's language code if string.match (mw.site.server, 'wikidata') then this_wiki_code = mw.getCurrentFrame():callParserFunction('int', {'lang'}); -- on Wikidata so use interface language setting instead end local mw_languages_by_tag_t = mw.language.fetchLanguageNames (this_wiki_code, 'all'); -- get a table of language tag/name pairs known to Wikimedia; used for interwiki tests local mw_languages_by_name_t = {}; for k, v in pairs (mw_languages_by_tag_t) do -- build a 'reversed' table name/tag language pairs know to MediaWiki; used for |language= mw_languages_by_tag_t[k] = lang_obj:ucfirst (v); -- force first character of language name to uppercase if mw_languages_by_name_t[v] then -- when name already in the table if 2 == #k or 3 == #k then -- if tag does not have subtags mw_languages_by_name_t[v] = k; -- prefer the shortest tag for this name end else -- here when name not in the table mw_languages_by_name_t[v] = k; -- so add name and matching tag end end local inter_wiki_map = {}; -- map of interwiki prefixes that are language-code prefixes for k, v in pairs (mw.site.interwikiMap ('local')) do -- spin through the base interwiki map (limited to local) if mw_languages_by_tag_t[v["prefix"]] then -- if the prefix matches a known language tag inter_wiki_map[v["prefix"]] = true; -- add it to our local map end end --[[--------------------< S C R I P T _ L A N G _ C O D E S >------------------- This table is used to hold ISO 639-1 two-character and ISO 639-3 three-character language codes that apply only to |script-title= and |script-chapter= ]] local script_lang_codes = { 'ab', 'am', 'ar', 'az', 'be', 'bg', 'bn', 'bo', 'bs', 'ce', 'chr', 'cu', 'dv', 'dz', 'el', 'fa', 'grc', 'gu', 'he', 'hi', 'hy', 'ja', 'ka', 'kk', 'km', 'kn', 'ko', 'ku', 'ky', 'lo', 'mk', 'ml', 'mn', 'mni', 'mr', 'my', 'ne', 'or', 'ota', 'pa', 'ps', 'ru', 'sd', 'si', 'sr', 'syc', 'ta', 'te', 'tg', 'th', 'ti', 'tkr', 'tt', 'ug', 'uk', 'ur', 'uz', 'yi', 'yue', 'zh', 'zgh' }; --[[---------------< L A N G U A G E R E M A P P I N G >---------------------- These tables hold language information that is different (correct) from MediaWiki's definitions For each ['<tag>'] = 'language name' in lang_code_remap{} there must be a matching ['language name'] = {'language name', '<tag>'} in lang_name_remap{} lang_tag_remap{}: key is always lowercase ISO 639-1, -2, -3 language tag or a valid lowercase IETF language tag value is properly spelled and capitalized language name associated with <tag> only one language name per <tag>; key/value pair must have matching entry in lang_name_remap{} lang_name_remap{}: key is always lowercase language name value is a table the holds correctly spelled and capitalized language name [1] and associated tag [2] (tag must match a tag key in lang_tag_remap{}) may have multiple keys referring to a common preferred name and tag; For example: ['kolsch'] and ['kölsch'] both refer to 'Kölsch' and 'ksh' ]] local lang_tag_remap = { -- used for |language= and |script-title= / |script-chapter= ['als'] = 'Tosk Albanian', -- MediaWiki returns Alemannisch ['bh'] = 'Bihari', -- MediaWiki uses 'bh' as a subdomain name for Bhojpuri Wikipedia: bh.wikipedia.org ['bla'] = 'Blackfoot', -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Siksika; use en.wiki preferred name ['bn'] = 'Bengali', -- MediaWiki returns Bangla ['ca-valencia'] = 'Valencian', -- IETF variant of Catalan ['es-es'] = 'Европын Испани', ['fkv'] = 'Kven', -- MediaWiki returns Kvensk ['gsw'] = 'Swiss German', ['ilo'] = 'Ilocano', -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Iloko; use en.wiki preferred name ['ksh'] = 'Kölsch', -- MediaWiki: Colognian; use IANA/ISO 639 preferred name ['ksh-x-colog'] = 'Colognian', -- override MediaWiki ksh; no IANA/ISO 639 code for Colognian; IETF private code created at Module:Lang/data ['mis-x-ripuar'] = 'Ripuarian', -- override MediaWiki ksh; no IANA/ISO 639 code for Ripuarian; IETF private code created at Module:Lang/data ['nan-tw'] = 'Taiwanese Hokkien', -- make room for MediaWiki/IANA/ISO 639 nan: Min Nan Chinese and support en.wiki preferred name ['pt-br'] = 'Бразилын Португал', ['pt-pt'] = 'Европын Португал', ['sr-ec'] = 'Serbian (Cyrillic script)', -- MediaWiki returns српски (ћирилица) ['sr-el'] = 'Serbian (Latin script)', -- MediaWiki returns srpski (latinica) ['zh-cn'] = 'Хятад (Хятад)', -- MediaWiki returns српски (ћирилица) ['zh-tw'] = 'Хятад (Тайвань)', -- MediaWiki returns srpski (latinica) } local lang_name_remap = { -- used for |language=; names require proper capitalization; tags must be lowercase ['alemannic'] = {'Swiss German', 'gsw'}, -- ISO 639-2, -3 alternate for Swiss German; MediaWiki mediawiki returns Alemannic for gsw; en.wiki preferred name ['alemannisch'] = {'Swiss German', 'gsw'}, -- not an ISO or IANA language name; MediaWiki uses 'als' as a subdomain name for Alemannic Wikipedia: als.wikipedia.org ['bangla'] = {'Bengali', 'bn'}, -- MediaWiki returns Bangla (the endonym) but we want Bengali (the exonym); here we remap ['bengali'] = {'Bengali', 'bn'}, -- MediaWiki doesn't use exonym so here we provide correct language name and 639-1 code ['bhojpuri'] = {'Bhojpuri', 'bho'}, -- MediaWiki uses 'bh' as a subdomain name for Bhojpuri Wikipedia: bh.wikipedia.org ['bihari'] = {'Bihari', 'bh'}, -- MediaWiki replaces 'Bihari' with 'Bhojpuri' so 'Bihari' cannot be found ['blackfoot'] = {'Blackfoot', 'bla'}, -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Siksika; use en.wiki preferred name ['colognian'] = {'Colognian', 'ksh-x-colog'}, -- MediaWiki preferred name for ksh ['ilocano'] = {'Ilocano', 'ilo'}, -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Iloko; use en.wiki preferred name ['kolsch'] = {'Kölsch', 'ksh'}, -- use IANA/ISO 639 preferred name (use non-diacritical o instead of umlaut ö) ['kölsch'] = {'Kölsch', 'ksh'}, -- use IANA/ISO 639 preferred name ['kven'] = {'Kven', 'fkv'}, -- Unicode CLDR have decided not to support English language name for these two... ['kvensk'] = {'Kven', 'fkv'}, -- ...they say to refer to IANA registry for English names ['ripuarian'] = {'Ripuarian', 'mis-x-ripuar'}, -- group of dialects; no code in MediaWiki or in IANA/ISO 639 ['serbian (cyrillic script)'] = {'Serbian (Cyrillic script)', 'sr-cyrl'}, -- special case to get correct tag when |language=sr-ec ['serbian (latin script)'] = {'Serbian (Latin script)', 'sr-latn'}, -- special case to get correct tag when |language=sr-el ['swiss german'] = {'Swiss German', 'gsw'}, ['taiwanese hokkien'] = {'Taiwanese Hokkien', 'nan-tw'}, -- make room for MediaWiki/IANA/ISO 639 nan: Min Nan Chinese ['tosk albanian'] = {'Tosk Albanian', 'als'}, -- MediaWiki replaces 'Tosk Albanian' with 'Alemannisch' so 'Tosk Albanian' cannot be found ['valencian'] = {'Valencian', 'ca-valencia'}, -- variant of Catalan; categorizes as Valencian } --[[---------------< P R O P E R T I E S _ C A T E G O R I E S >---------------- Properties categories. These are used for investigating qualities of citations. ]] local prop_cats = { ['foreign-lang-source'] = 'CS1 $1-хэлний эх сурвалж ($2)', -- |language= categories; $1 is foreign-language name, $2 is ISO639-1 code ['foreign-lang-source-2'] = 'CS1 foreign language sources (ISO 639-2)|$1', -- |language= category; a cat for ISO639-2 languages; $1 is the ISO 639-2 code used as a sort key ['interproj-linked-name'] = 'CS1 interproject-linked names|$1', -- any author, editor, etc that has an interproject link; $1 is interproject tag used as a sort key ['interwiki-linked-name'] = 'CS1 interwiki-linked names|$1', -- any author, editor, etc that has an interwiki link; $1 is interwiki tag used as a sort key; yeilds to interproject ['local-lang-source'] = 'CS1 $1-language sources ($2)', -- |language= categories; $1 is local-language name, $2 is ISO639-1 code; not emitted when local_lang_cat_enable is false ['location-test'] = 'CS1 location test', ['long-vol'] = 'CS1: long volume value', -- probably temporary cat to identify scope of |volume= values longer than 4 characters ['script'] = 'CS1 uses $1-language script ($2)', -- |script-title=xx: has matching category; $1 is language name, $2 is language tag ['tracked-param'] = 'CS1 tracked parameter: $1', -- $1 is base (enumerators removed) parameter name ['unfit'] = 'CS1: unfit URL', -- |url-status=unfit or |url-status=usurped; used to be a maint cat ['vanc-accept'] = 'CS1:Vancouver names with accept markup', -- for |vauthors=/|veditors= with accept-as-written markup ['year-range-abbreviated'] = 'CS1: abbreviated year range', -- probably temporary cat to identify scope of |date=, |year= values using YYYY–YY form } --[[-------------------< T I T L E _ T Y P E S >-------------------------------- Here we map a template's CitationClass to TitleType (default values for |type= parameter) ]] local title_types = { ['AV-media-notes'] = 'Media notes', ['document'] = 'Document', ['interview'] = 'Interview', ['mailinglist'] = 'Mailing list', ['map'] = 'Map', ['podcast'] = 'Podcast', ['pressrelease'] = 'Press release', ['report'] = 'Report', ['speech'] = 'Speech', ['techreport'] = 'Technical report', ['thesis'] = 'Thesis', } --[[--------------------------< B U I L D _ K N O W N _ F R E E _ D O I _ R E G I S T R A N T S _ T A B L E >-- build a table of doi registrants known to be free-to-read In a doi, the registrant ID is the series of digits between the '10.' and the first '/': in doi 10.1100/sommat, 1100 is the registrant ID see §3.2.2 DOI prefix of the Doi Handbook p. 43 https://www.doi.org/doi-handbook/DOI_Handbook_Final.pdf#page=43 ]] local function build_free_doi_registrants_table() local registrants_t = {}; for _, v in ipairs ({ '1045', '1074', '1096', '1100', '1155', '1186', '1194', '1371', '1629', '1989', '1999', '2147', '2196', '3285', '3389', '3390', '3748', '3814', '3847', '3897', '4061', '4089', '4103', '4172', '4175', '4230', '4236', '4239', '4240', '4249', '4251', '4252', '4253', '4254', '4291', '4292', '4329', '4330', '4331', '5194', '5210', '5306', '5312', '5313', '5314', '5315', '5316', '5317', '5318', '5319', '5320', '5321', '5334', '5402', '5409', '5410', '5411', '5412', '5492', '5493', '5494', '5495', '5496', '5497', '5498', '5499', '5500', '5501', '5527', '5528', '5662', '6064', '6219', '7167', '7217', '7287', '7482', '7490', '7554', '7717', '7759', '7766', '9778', '11131', '11569', '11647', '11648', '12688', '12703', '12715', '12942', '12998', '13105', '14256', '14293', '14303', '15215', '15347', '15412', '15560', '16995', '17645', '18637', '19080', '19173', '20944', '21037', '21468', '21767', '22261', '22323', '22459', '24105', '24196', '24966', '26775', '30845', '32545', '35711', '35712', '35713', '35995', '36648', '37126', '37532', '37871', '47128', '47622', '47959', '52437', '52975', '53288', '54081', '54947', '55667', '55914', '57009', '58647', '59081', }) do registrants_t[v] = true; -- build a k/v table of known free-to-read doi registrants end return registrants_t; end local extended_registrants_t = { -- known free registrants identifiable by the doi suffix incipit ['1002'] = {'aelm', 'leap'}, -- Advanced Electronic Materials, Learned Publishing ['1016'] = {'j.heliyon', 'j.nlp', 'j.patter', 'j.proche'}, -- Heliyon, Natural Language Processing, Patterns, Procedia Chemistry ['1017'] = {'nlp'}, -- Natural Language Processing Journal ['1046'] = {'j.1365-8711', 'j.1365-246x'}, -- MNRAS, GJI ['1093'] = {'mnras', 'mnrasl', 'gji', 'rasti'}, -- MNRAS, MNRAS Letters, GJI, RASTI ['1099'] = {'acmi', 'mic', '00221287', 'mgen'}, -- Access Microbiology, Microbiology, Journal of General Microbiology, Microbial Genomics ['1111'] = {'j.1365-2966', 'j.1745-3933', 'j.1365-246X'}, -- MNRAS, MNRAS Letters, GJI ['1210'] = {'jendso','jcemcr'}, -- Journal of the Endocrine Society, JCEM Case Reports ['4171'] = {'dm','mag'}, -- Documenta Mathematica, EMS Magazine ['11158'] = {'saasp'}, -- Systematic and Applied Acarology Special Publications ['11646'] = {'megataxa', 'mesozoic'}, -- Megataxa, Mesozoic ['14231'] = {'ag'}, -- Algebraic Geometry ['22073'] = {'pja'}, -- Persian Journal of Acarology ['35249'] = {'rche'}, -- Revista Chilena de Entomología ['37520'] = {'fi'}, -- Fossil Imprint ['53562'] = {'ajcb'} -- Asian Journal of Conservation Biology } --[[===================<< E R R O R M E S S A G I N G >>====================== ]] --[[----------< E R R O R M E S S A G E S U P P L I M E N T S >------------- I18N for those messages that are supplemented with additional specific text that describes the reason for the error TODO: merge this with special_case_translations{}? ]] local err_msg_supl = { ['char'] = 'invalid character', -- |isbn=, |sbn= ['check'] = 'checksum', -- |isbn=, |sbn= ['flag'] = 'flag', -- |archive-url= ['form'] = 'invalid form', -- |isbn=, |sbn= ['group'] = 'invalid group id', -- |isbn= ['initials'] = 'initials', -- Vancouver ['invalid language code'] = 'invalid language code', -- |script-<param>= ['journal'] = 'journal', -- |bibcode= ['length'] = 'length', -- |isbn=, |bibcode=, |sbn= ['liveweb'] = 'liveweb', -- |archive-url= ['missing comma'] = 'missing comma', -- Vancouver ['missing prefix'] = 'missing prefix', -- |script-<param>= ['missing title part'] = 'missing title part', -- |script-<param>= ['name'] = 'name', -- Vancouver ['non-Latin char'] = 'non-Latin character', -- Vancouver ['path'] = 'path', -- |archive-url= ['prefix'] = 'invalid prefix', -- |isbn= ['punctuation'] = 'punctuation', -- Vancouver ['save'] = 'save command', -- |archive-url= ['suffix'] = 'suffix', -- Vancouver ['timestamp'] = 'timestamp', -- |archive-url= ['unknown language code'] = 'unknown language code', -- |script-<param>= ['value'] = 'value', -- |bibcode= ['year'] = 'year', -- |bibcode= } --[[--------------< E R R O R _ C O N D I T I O N S >--------------------------- Error condition table. This table has two sections: errors at the top, maintenance at the bottom. Maint 'messaging' does not have a 'message' (message=nil) The following contains a list of IDs for various error conditions defined in the code. For each ID, we specify a text message to display, an error category to include, and whether the error message should be wrapped as a hidden comment. Anchor changes require identical changes to matching anchor in Help:CS1 errors TODO: rename error_conditions{} to something more generic; create separate error and maint tables inside that? ]] local error_conditions = { err_accessdate_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;access-date=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'accessdate_missing_url', category = 'CS1 errors: access-date without URL', hidden = false }, err_apostrophe_markup = { message = 'Italic or bold markup not allowed in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'apostrophe_markup', category = 'CS1 errors: markup', hidden = false }, err_archive_date_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-date=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code>', anchor = 'archive_date_missing_url', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_date_url_ts_mismatch = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-date=</code> / <code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> timestamp mismatch; $1 suggested', anchor = 'archive_date_url_ts_mismatch', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_missing_date = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;archive-date=</code>', anchor = 'archive_missing_date', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'archive_missing_url', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> is malformed: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'archive_url', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_arxiv_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;arxiv=</code> required', anchor = 'arxiv_missing', category = 'CS1 errors: arXiv', -- same as bad arxiv hidden = false }, err_asintld_missing_asin = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;asin=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'asintld_missing_asin', category = 'CS1 errors: ASIN TLD', hidden = false }, err_bad_arxiv = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;arxiv=</code> value', anchor = 'bad_arxiv', category = 'CS1 errors: arXiv', hidden = false }, err_bad_asin = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;asin=</code> value', anchor = 'bad_asin', category ='CS1 errors: ASIN', hidden = false }, err_bad_asin_tld = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;asin-tld=</code> value', anchor = 'bad_asin_tld', category ='CS1 errors: ASIN TLD', hidden = false }, err_bad_bibcode = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;bibcode=</code> $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_bibcode', category = 'CS1 errors: bibcode', hidden = false }, err_bad_biorxiv = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;biorxiv=</code> value', anchor = 'bad_biorxiv', category = 'CS1 errors: bioRxiv', hidden = false }, err_bad_citeseerx = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;citeseerx=</code> value', anchor = 'bad_citeseerx', category = 'CS1 errors: citeseerx', hidden = false }, err_bad_date = { message = 'Check date values in: $1', -- $1 is a parameter name list anchor = 'bad_date', category = 'CS1 errors: dates', hidden = false }, err_bad_doi = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;doi=</code> value', anchor = 'bad_doi', category = 'CS1 errors: DOI', hidden = false }, err_bad_hdl = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;hdl=</code> value', anchor = 'bad_hdl', category = 'CS1 errors: HDL', hidden = false }, err_bad_isbn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;isbn=</code> value: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_isbn', category = 'CS1 errors: ISBN', hidden = false }, err_bad_ismn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ismn=</code> value', anchor = 'bad_ismn', category = 'CS1 errors: ISMN', hidden = false }, err_bad_issn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;$1issn=</code> value', -- $1 is 'e' or '' for eissn or issn anchor = 'bad_issn', category = 'CS1 errors: ISSN', hidden = false }, err_bad_jfm = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;jfm=</code> value', anchor = 'bad_jfm', category = 'CS1 errors: JFM', hidden = false }, err_bad_jstor = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;jstor=</code> value', anchor = 'bad_jstor', category = 'CS1 errors: JSTOR', hidden = false }, err_bad_lccn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;lccn=</code> value', anchor = 'bad_lccn', category = 'CS1 errors: LCCN', hidden = false }, err_bad_medrxiv = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;medrxiv=</code> value', anchor = 'bad_medrxiv', category = 'CS1 errors: medRxiv', hidden = false }, err_bad_mr = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;mr=</code> value', anchor = 'bad_mr', category = 'CS1 errors: MR', hidden = false }, err_bad_oclc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;oclc=</code> value', anchor = 'bad_oclc', category = 'CS1 errors: OCLC', hidden = false }, err_bad_ol = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ol=</code> value', anchor = 'bad_ol', category = 'CS1 errors: OL', hidden = false }, err_bad_osti = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;osti=</code> value', anchor = 'bad_osti', category = 'CS1 errors: OSTI', hidden = false }, err_bad_paramlink = { -- for |title-link=, |author/editor/translator-link=, |series-link=, |episode-link= message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> value', -- $1 is parameter name anchor = 'bad_paramlink', category = 'CS1 errors: parameter link', hidden = false }, err_bad_pmc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;pmc=</code> value', anchor = 'bad_pmc', category = 'CS1 errors: PMC', hidden = false }, err_bad_pmid = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;pmid=</code> value', anchor = 'bad_pmid', category = 'CS1 errors: PMID', hidden = false }, err_bad_rfc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;rfc=</code> value', anchor = 'bad_rfc', category = 'CS1 errors: RFC', hidden = false }, err_bad_s2cid = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;s2cid=</code> value', anchor = 'bad_s2cid', category = 'CS1 errors: S2CID', hidden = false }, err_bad_sbn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;sbn=</code> value: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_sbn', category = 'CS1 errors: SBN', hidden = false }, err_bad_ssrn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ssrn=</code> value', anchor = 'bad_ssrn', category = 'CS1 errors: SSRN', hidden = false }, err_bad_url = { message = 'Check $1 value', -- $1 is parameter name anchor = 'bad_url', category = 'CS1 errors: URL', hidden = false }, err_bad_usenet_id = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;message-id=</code> value', anchor = 'bad_message_id', category = 'CS1 errors: message-id', hidden = false }, err_bad_zbl = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;zbl=</code> value', anchor = 'bad_zbl', category = 'CS1 errors: Zbl', hidden = false }, err_bare_url_missing_title = { message = '$1 missing title', -- $1 is parameter name anchor = 'bare_url_missing_title', category = 'CS1 errors: bare URL', hidden = false }, err_biorxiv_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;biorxiv=</code> required', anchor = 'biorxiv_missing', category = 'CS1 errors: bioRxiv', -- same as bad bioRxiv hidden = false }, err_chapter_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored', -- $1 is parameter name anchor = 'chapter_ignored', category = 'CS1 errors: chapter ignored', hidden = false }, err_citation_missing_title = { message = 'Missing or empty <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'citation_missing_title', category = 'CS1 errors: missing title', hidden = false }, err_citeseerx_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;citeseerx=</code> required', anchor = 'citeseerx_missing', category = 'CS1 errors: citeseerx', -- same as bad citeseerx hidden = false }, err_cite_web_url = { -- this error applies to cite web and to cite podcast message = 'Missing or empty <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'cite_web_url', category = 'CS1 errors: requires URL', hidden = false }, err_class_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;class=</code> ignored', anchor = 'class_ignored', category = 'CS1 errors: class', hidden = false }, err_contributor_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;contributor=</code> ignored', anchor = 'contributor_ignored', category = 'CS1 errors: contributor', hidden = false }, err_contributor_missing_required_param = { message = '<code class="cs1-code">&#124;contributor=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'contributor_missing_required_param', category = 'CS1 errors: contributor', hidden = false }, err_deprecated_params = { message = 'Cite uses deprecated parameter <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'deprecated_params', category = 'CS1 errors: deprecated parameters', hidden = false }, err_disp_name = { message = 'Invalid <code class="cs1-code">&#124;$1=$2</code>', -- $1 is parameter name; $2 is the assigned value anchor = 'disp_name', category = 'CS1 errors: display-names', hidden = false, }, err_doibroken_missing_doi = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;doi=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'doibroken_missing_doi', category = 'CS1 errors: DOI', hidden = false }, err_embargo_missing_pmc = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;pmc=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'embargo_missing_pmc', category = 'CS1 errors: PMC embargo', hidden = false }, err_empty_citation = { message = 'Empty citation', anchor = 'empty_citation', category = 'CS1 errors: empty citation', hidden = false }, err_etal = { message = 'Explicit use of et al. in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'explicit_et_al', category = 'CS1 errors: explicit use of et al.', hidden = false }, err_extra_text_edition = { message = '<code class="cs1-code">&#124;edition=</code> has extra text', anchor = 'extra_text_edition', category = 'CS1 errors: extra text: edition', hidden = false, }, err_extra_text_issue = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_issue', category = 'CS1 errors: extra text: issue', hidden = false, }, err_extra_text_pages = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_pages', category = 'CS1 errors: extra text: pages', hidden = false, }, err_extra_text_volume = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_volume', category = 'CS1 errors: extra text: volume', hidden = false, }, err_first_missing_last = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> missing <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is first alias, $2 is matching last alias anchor = 'first_missing_last', category = 'CS1 errors: missing name', -- author, contributor, editor, interviewer, translator hidden = false }, err_format_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is format parameter $2 is url parameter anchor = 'format_missing_url', category = 'CS1 errors: format without URL', hidden = false }, err_generic_name = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has generic name', -- $1 is parameter name anchor = 'generic_name', category = 'CS1 errors: generic name', hidden = false, }, err_generic_title = { message = 'Cite uses generic title', anchor = 'generic_title', category = 'CS1 errors: generic title', hidden = false, }, err_invalid_isbn_date = { message = 'ISBN / Date incompatibility', anchor = 'invalid_isbn_date', category = 'CS1 errors: ISBN date', hidden = true }, err_invalid_param_val = { message = 'Invalid <code class="cs1-code">&#124;$1=$2</code>', -- $1 is parameter name $2 is parameter value anchor = 'invalid_param_val', category = 'CS1 errors: invalid parameter value', hidden = false }, err_invisible_char = { message = '$1 in $2 at position $3', -- $1 is invisible char $2 is parameter name $3 is position number anchor = 'invisible_char', category = 'CS1 errors: invisible characters', hidden = false }, err_medrxiv_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;medrxiv=</code> required', anchor = 'medrxiv_missing', category = 'CS1 errors: medRxiv', -- same as bad medRxiv hidden = false }, err_missing_name = { message = 'Missing <code class="cs1-code">&#124;$1$2=</code>', -- $1 is modified NameList; $2 is enumerator anchor = 'missing_name', category = 'CS1 errors: missing name', -- author, contributor, editor, interviewer, translator hidden = false }, err_missing_periodical = { message = 'Cite $1 requires <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is cs1 template name; $2 is canonical periodical parameter name for cite $1 anchor = 'missing_periodical', category = 'CS1 errors: missing periodical', hidden = false }, err_missing_pipe = { message = 'Missing pipe in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'missing_pipe', category = 'CS1 errors: missing pipe', hidden = false }, err_missing_publisher = { message = 'Cite $1 requires <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is cs1 template name; $2 is canonical publisher parameter name for cite $1 anchor = 'missing_publisher', category = 'CS1 errors: missing publisher', hidden = false }, err_numeric_names = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has numeric name', -- $1 is parameter name', anchor = 'numeric_names', category = 'CS1 errors: numeric name', hidden = false, }, err_param_access_requires_param = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1-access=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'param_access_requires_param', category = 'CS1 errors: param-access', hidden = false }, err_param_has_ext_link = { message = 'External link in <code class="cs1-code">$1</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'param_has_ext_link', category = 'CS1 errors: external links', hidden = false }, err_param_has_twl_url = { message = 'Wikipedia Library link in <code class="cs1-code">$1</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'param_has_twl_url', category = 'CS1 errors: URL', hidden = false }, err_parameter_ignored = { message = 'Unknown parameter <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored', -- $1 is parameter name anchor = 'parameter_ignored', category = 'CS1 errors: unsupported parameter', hidden = false }, err_parameter_ignored_suggest = { message = 'Unknown parameter <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored (<code class="cs1-code">&#124;$2=</code> suggested)', -- $1 is unknown parameter $2 is suggested parameter name anchor = 'parameter_ignored_suggest', category = 'CS1 errors: unsupported parameter', hidden = false }, err_periodical_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored', -- $1 is parameter name anchor = 'periodical_ignored', category = 'CS1 errors: periodical ignored', hidden = false }, err_redundant_parameters = { message = 'More than one of $1 specified', -- $1 is error message detail anchor = 'redundant_parameters', category = 'CS1 errors: redundant parameter', hidden = false }, err_script_parameter = { message = 'Invalid <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>: $2', -- $1 is parameter name $2 is script language code or error detail anchor = 'script_parameter', category = 'CS1 errors: script parameters', hidden = false }, err_ssrn_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;ssrn=</code> required', anchor = 'ssrn_missing', category = 'CS1 errors: SSRN', hidden = false }, err_text_ignored = { message = 'Text "$1" ignored', -- $1 is ignored text anchor = 'text_ignored', category = 'CS1 errors: unrecognized parameter', hidden = false }, err_trans_missing_title = { message = '<code class="cs1-code">&#124;trans-$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> or <code class="cs1-code">&#124;script-$1=</code>', -- $1 is base parameter name anchor = 'trans_missing_title', category = 'CS1 errors: translated title', hidden = false }, err_param_unknown_empty = { message = 'Cite has empty unknown parameter$1: $2', -- $1 is 's' or empty space; $2 is emty unknown param list anchor = 'param_unknown_empty', category = 'CS1 errors: empty unknown parameters', hidden = false }, err_vancouver = { message = 'Vancouver style error: $1 in name $2', -- $1 is error detail, $2 is the nth name anchor = 'vancouver', category = 'CS1 errors: Vancouver style', hidden = false }, err_wikilink_in_url = { message = 'URL–wikilink conflict', -- uses ndash anchor = 'wikilink_in_url', category = 'CS1 errors: URL–wikilink conflict', -- uses ndash hidden = false }, --[[--------------------------< M A I N T >------------------------------------- maint messages do not have a message (message = nil); otherwise the structure is the same as error messages ]] maint_archived_copy = { message = nil, anchor = 'archived_copy', category = 'CS1 maint: archived copy as title', hidden = true, }, maint_bibcode = { message = nil, anchor = 'bibcode', category = 'CS1 maint: bibcode', hidden = true, }, maint_location_no_publisher = { -- cite book, conference, encyclopedia; citation as book cite or encyclopedia cite message = nil, anchor = 'location_no_publisher', category = 'CS1 maint: location missing publisher', hidden = true, }, maint_bot_unknown = { message = nil, anchor = 'bot:_unknown', category = 'CS1 maint: bot: original URL status unknown', hidden = true, }, maint_date_auto_xlated = { -- date auto-translation not supported by en.wiki message = nil, anchor = 'date_auto_xlated', category = 'CS1 maint: date auto-translated', hidden = true, }, maint_date_format = { message = nil, anchor = 'date_format', category = 'CS1 maint: date format', hidden = true, }, maint_date_year = { message = nil, anchor = 'date_year', category = 'CS1 maint: date and year', hidden = true, }, maint_doi_ignore = { message = nil, anchor = 'doi_ignore', category = 'CS1 maint: ignored DOI errors', hidden = true, }, maint_doi_inactive = { message = nil, anchor = 'doi_inactive', category = 'CS1 maint: DOI inactive', hidden = true, }, maint_doi_inactive_dated = { message = nil, anchor = 'doi_inactive_dated', category = 'CS1 maint: DOI inactive as of $2$3$1', -- $1 is year, $2 is month-name or empty string, $3 is space or empty string hidden = true, }, maint_doi_unflagged_free = { message = nil, anchor = 'doi_unflagged_free', category = 'CS1 maint: unflagged free DOI', hidden = true, }, maint_extra_punct = { message = nil, anchor = 'extra_punct', category = 'CS1 maint: extra punctuation', hidden = true, }, maint_id_limit_load_fail = { -- applies to all cs1|2 templates on a page; message = nil, -- maint message (category link) never emitted anchor = 'id_limit_load_fail', category = 'CS1 maint: ID limit load fail', hidden = true, }, maint_isbn_ignore = { message = nil, anchor = 'ignore_isbn_err', category = 'CS1 maint: ignored ISBN errors', hidden = true, }, maint_issn_ignore = { message = nil, anchor = 'ignore_issn', category = 'CS1 maint: ignored ISSN errors', hidden = true, }, maint_jfm_format = { message = nil, anchor = 'jfm_format', category = 'CS1 maint: JFM format', hidden = true, }, maint_location = { message = nil, anchor = 'location', category = 'CS1 maint: location', hidden = true, }, maint_missing_class = { message = nil, anchor = 'missing_class', category = 'CS1 maint: missing class', hidden = true, }, maint_mr_format = { message = nil, anchor = 'mr_format', category = 'CS1 maint: MR format', hidden = true, }, maint_mult_names = { message = nil, anchor = 'mult_names', category = 'CS1 maint: multiple names: $1', -- $1 is '<name>s list'; gets value from special_case_translation table hidden = true, }, maint_numeric_names = { message = nil, anchor = 'numeric_names', category = 'CS1 maint: numeric names: $1', -- $1 is '<name>s list'; gets value from special_case_translation table hidden = true, }, maint_others = { message = nil, anchor = 'others', category = 'CS1 maint: others', hidden = true, }, maint_others_avm = { message = nil, anchor = 'others_avm', category = 'CS1 maint: others in cite AV media (notes)', hidden = true, }, maint_overridden_setting = { message = nil, anchor = 'overridden', category = 'CS1 maint: overridden setting', hidden = true, }, maint_page_art_num = { message = nil, anchor = 'page_art_num', category = 'CS1 maint: article number as page number', hidden = true, }, maint_pmc_embargo = { message = nil, anchor = 'embargo', category = 'CS1 maint: PMC embargo expired', hidden = true, }, maint_pmc_format = { message = nil, anchor = 'pmc_format', category = 'CS1 maint: PMC format', hidden = true, }, maint_postscript = { message = nil, anchor = 'postscript', category = 'CS1 maint: postscript', hidden = true, }, maint_publisher_location = { message = nil, anchor = 'publisher_location', category = 'CS1 maint: publisher location', hidden = true, }, maint_ref_duplicates_default = { message = nil, anchor = 'ref_default', category = 'CS1 maint: ref duplicates default', hidden = true, }, maint_unknown_lang = { message = nil, anchor = 'unknown_lang', category = 'CS1 maint: unrecognized language', hidden = true, }, maint_untitled = { message = nil, anchor = 'untitled', category = 'CS1 maint: untitled periodical', hidden = true, }, maint_url_status = { message = nil, anchor = 'url_status', category = 'CS1 maint: url-status', hidden = true, }, maint_year= { message = nil, anchor = 'year', category = 'CS1 maint: year', hidden = true, }, maint_zbl = { message = nil, anchor = 'zbl', category = 'CS1 maint: Zbl', hidden = true, }, } --[[--------------------------< I D _ L I M I T S _ D A T A _ T >---------------------------------------------- fetch id limits for certain identifiers from c:Data:CS1/Identifier limits.tab. This source is a json tabular data file maintained at wikipedia commons. Convert the json format to a table of k/v pairs. The values from <id_limits_data_t> are used to set handle.id_limit. From 2025-02-21, MediaWiki is broken. Use this link to edit the tablular data file: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Data:CS1/Identifier_limits.tab&action=edit See Phab:T389105 ]] local id_limits_data_t = {}; local use_commons_data = true; -- set to false if your wiki does not have access to mediawiki commons; then, if false == use_commons_data then -- update this table from https://commons.wikimedia.org/wiki/Data:CS1/Identifier_limits.tab; last update: 2025-02-21 id_limits_data_t = {['OCLC'] = 10450000000, ['OSTI'] = 23010000, ['PMC'] = 11900000, ['PMID'] = 40400000, ['RFC'] = 9300, ['SSRN'] = 5200000, ['S2CID'] = 276000000}; -- this table must be maintained locally else -- here for wikis that do have access to mediawiki commons local load_fail_limit = 99999999999; -- very high number to avoid error messages on load failure id_limits_data_t = {['OCLC'] = load_fail_limit, ['OSTI'] = load_fail_limit, ['PMC'] = load_fail_limit, ['PMID'] = load_fail_limit, ['RFC'] = load_fail_limit, ['SSRN'] = load_fail_limit, ['S2CID'] = load_fail_limit}; local id_limits_data_load_fail = false; -- flag; assume that we will be successful when loading json id limit tabular data local tab_data_t = mw.ext.data.get ('CS1/Identifier limits.tab'); -- attempt to load the tabular data from commons into <tab_data_t> if false == tab_data_t then -- undocumented 'feature': mw.ext.data.get() sometimes returns false id_limits_data_load_fail = true; -- set the flag so that Module:Citation/CS1 can create an unannotated maint category else for _, limit_t in ipairs (tab_data_t.data) do -- overwrite default <load_fail_limit> values from the data table in the tabular data id_limits_data_t[limit_t[1]] = limit_t[2]; -- <limit[1]> is identifier; <limit[2]> is upper limit for that identifier end end end --[[--------------------------< I D _ H A N D L E R S >-------------------------------------------------------- The following contains a list of values for various defined identifiers. For each identifier we specify a variety of information necessary to properly render the identifier in the citation. parameters: a list of parameter aliases for this identifier; first in the list is the canonical form link: Wikipedia article name redirect: a local redirect to a local Wikipedia article name; at en.wiki, 'ISBN (identifier)' is a redirect to 'International Standard Book Number' q: Wikidata q number for the identifier label: the label preceding the identifier; label is linked to a Wikipedia article (in this order): redirect from id_handlers['<id>'].redirect when use_identifier_redirects is true Wikidata-supplied article name for the local wiki from id_handlers['<id>'].q local article name from id_handlers['<id>'].link prefix: the first part of a URL that will be concatenated with a second part which usually contains the identifier suffix: optional third part to be added after the identifier encode: true if URI should be percent-encoded; otherwise false COinS: identifier link or keyword for use in COinS: for identifiers registered at info-uri.info use: info:.... where '...' is the appropriate identifier label for identifiers that have COinS keywords, use the keyword: rft.isbn, rft.issn, rft.eissn for |asin= and |ol=, which require assembly, use the keyword: url for others make a URL using the value in prefix/suffix and #label, use the keyword: pre (not checked; any text other than 'info', 'rft', or 'url' works here) set to nil to leave the identifier out of the COinS separator: character or text between label and the identifier in the rendered citation id_limit: for those identifiers with established limits, this property holds the upper limit access: use this parameter to set the access level for all instances of this identifier. the value must be a valid access level for an identifier (see ['id-access'] in this file). custom_access: to enable custom access level for an identifier, set this parameter to the parameter that should control it (normally 'id-access') ]] local id_handlers = { ['ARXIV'] = { parameters = {'arxiv', 'eprint'}, link = 'arXiv', redirect = 'arXiv (identifier)', q = 'Q118398', label = 'arXiv', prefix = 'https://arxiv.org/abs/', encode = false, COinS = 'info:arxiv', separator = ':', access = 'free', -- free to read }, ['ASIN'] = { parameters = { 'asin', 'ASIN' }, link = 'Amazon Standard Identification Number', redirect = 'ASIN (identifier)', q = 'Q1753278', label = 'ASIN', prefix = 'https://www.amazon.', COinS = 'url', separator = '&nbsp;', encode = false; }, ['BIBCODE'] = { parameters = {'bibcode'}, link = 'Bibcode', redirect = 'Bibcode (identifier)', q = 'Q25754', label = 'Bibcode', prefix = 'https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/', encode = false, COinS = 'info:bibcode', separator = ':', custom_access = 'bibcode-access', }, ['BIORXIV'] = { parameters = {'biorxiv'}, link = 'bioRxiv', redirect = 'bioRxiv (identifier)', q = 'Q19835482', label = 'bioRxiv', prefix = 'https://doi.org/', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['CITESEERX'] = { parameters = {'citeseerx'}, link = 'CiteSeerX', redirect = 'CiteSeerX (identifier)', q = 'Q2715061', label = 'CiteSeerX', prefix = 'https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['DOI'] = { -- Used by InternetArchiveBot parameters = { 'doi', 'DOI'}, link = 'Digital object identifier', redirect = 'doi (identifier)', q = 'Q25670', label = 'doi', prefix = 'https://doi.org/', COinS = 'info:doi', separator = ':', encode = true, custom_access = 'doi-access', }, ['EISSN'] = { parameters = {'eissn', 'EISSN'}, link = 'International Standard Serial Number#Electronic ISSN', redirect = 'eISSN (identifier)', q = 'Q46339674', label = 'eISSN', prefix = 'https://search.worldcat.org/issn/', COinS = 'rft.eissn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['HDL'] = { parameters = { 'hdl', 'HDL' }, link = 'Handle System', redirect = 'hdl (identifier)', q = 'Q3126718', label = 'hdl', prefix = 'https://hdl.handle.net/', COinS = 'info:hdl', separator = ':', encode = true, custom_access = 'hdl-access', }, ['ISBN'] = { -- Used by InternetArchiveBot parameters = {'isbn', 'ISBN'}, link = 'International Standard Book Number', redirect = 'ISBN (identifier)', q = 'Q33057', label = 'ISBN', prefix = 'Special:BookSources/', COinS = 'rft.isbn', separator = '&nbsp;', }, ['ISMN'] = { parameters = {'ismn', 'ISMN'}, link = 'International Standard Music Number', redirect = 'ISMN (identifier)', q = 'Q1666938', label = 'ISMN', prefix = '', -- not currently used; COinS = nil, -- nil because we can't use pre or rft or info: separator = '&nbsp;', }, ['ISSN'] = { parameters = {'issn', 'ISSN'}, link = 'International Standard Serial Number', redirect = 'ISSN (identifier)', q = 'Q131276', label = 'ISSN', prefix = 'https://search.worldcat.org/issn/', COinS = 'rft.issn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['JFM'] = { parameters = {'jfm', 'JFM'}, link = 'Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik', redirect = 'JFM (identifier)', q = '', label = 'JFM', prefix = 'https://zbmath.org/?format=complete&q=an:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['JSTOR'] = { parameters = {'jstor', 'JSTOR'}, link = 'JSTOR', redirect = 'JSTOR (identifier)', q = 'Q1420342', label = 'JSTOR', prefix = 'https://www.jstor.org/stable/', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', custom_access = 'jstor-access', }, ['LCCN'] = { parameters = {'lccn', 'LCCN'}, link = 'Library of Congress Control Number', redirect = 'LCCN (identifier)', q = 'Q620946', label = 'LCCN', prefix = 'https://lccn.loc.gov/', COinS = 'info:lccn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['MEDRXIV'] = { parameters = {'medrxiv'}, link = 'medRxiv', redirect = 'medRxiv (identifier)', q = 'Q58465838', label = 'medRxiv', prefix = 'https://www.medrxiv.org/content/', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['MR'] = { parameters = {'mr', 'MR'}, link = 'Mathematical Reviews', redirect = 'MR (identifier)', q = 'Q211172', label = 'MR', prefix = 'https://mathscinet.ams.org/mathscinet-getitem?mr=', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['OCLC'] = { parameters = {'oclc', 'OCLC'}, link = 'OCLC', redirect = 'OCLC (identifier)', q = 'Q190593', label = 'OCLC', prefix = 'https://search.worldcat.org/oclc/', COinS = 'info:oclcnum', encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.OCLC or 0, }, ['OL'] = { parameters = { 'ol', 'OL' }, link = 'Open Library', redirect = 'OL (identifier)', q = 'Q1201876', label = 'OL', prefix = 'https://openlibrary.org/', COinS = 'url', separator = '&nbsp;', encode = true, custom_access = 'ol-access', }, ['OSTI'] = { parameters = {'osti', 'OSTI'}, link = 'Office of Scientific and Technical Information', redirect = 'OSTI (identifier)', q = 'Q2015776', label = 'OSTI', prefix = 'https://www.osti.gov/biblio/', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.OSTI or 0, custom_access = 'osti-access', }, ['PMC'] = { parameters = {'pmc', 'PMC'}, link = 'PubMed Central', redirect = 'PMC (identifier)', q = 'Q229883', label = 'PMC', prefix = 'https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC', suffix = '', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.PMC or 0, access = 'free', -- free to read }, ['PMID'] = { parameters = {'pmid', 'PMID'}, link = 'PubMed Identifier', redirect = 'PMID (identifier)', q = 'Q2082879', label = 'PMID', prefix = 'https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/', COinS = 'info:pmid', encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.PMID or 0, }, ['RFC'] = { parameters = {'rfc', 'RFC'}, link = 'Request for Comments', redirect = 'RFC (identifier)', q = 'Q212971', label = 'RFC', prefix = 'https://tools.ietf.org/html/rfc', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.RFC or 0, access = 'free', -- free to read }, ['SBN'] = { parameters = {'sbn', 'SBN'}, link = 'Standard Book Number', -- redirect to International_Standard_Book_Number#History redirect = 'SBN (identifier)', label = 'SBN', prefix = 'Special:BookSources/0-', -- prefix has leading zero necessary to make 9-digit sbn a 10-digit isbn COinS = nil, -- nil because we can't use pre or rft or info: separator = '&nbsp;', }, ['SSRN'] = { parameters = {'ssrn', 'SSRN'}, link = 'Social Science Research Network', redirect = 'SSRN (identifier)', q = 'Q7550801', label = 'SSRN', prefix = 'https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.SSRN or 0, custom_access = 'ssrn-access', }, ['S2CID'] = { parameters = {'s2cid', 'S2CID'}, link = 'Semantic Scholar', redirect = 'S2CID (identifier)', q = 'Q22908627', label = 'S2CID', prefix = 'https://api.semanticscholar.org/CorpusID:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.S2CID or 0, custom_access = 's2cid-access', }, ['USENETID'] = { parameters = {'message-id'}, link = 'Usenet', redirect = 'Usenet (identifier)', q = 'Q193162', label = 'Usenet:', prefix = 'news:', encode = false, COinS = 'pre', -- use prefix value separator = '&nbsp;', }, ['ZBL'] = { parameters = {'zbl', 'ZBL' }, link = 'Zentralblatt MATH', redirect = 'Zbl (identifier)', q = 'Q190269', label = 'Zbl', prefix = 'https://zbmath.org/?format=complete&q=an:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, } --[[--------------------------< E X P O R T S >--------------------------------- ]] return { use_identifier_redirects = use_identifier_redirects, -- booleans defined in the settings at the top of this module local_lang_cat_enable = local_lang_cat_enable, date_name_auto_xlate_enable = date_name_auto_xlate_enable, date_digit_auto_xlate_enable = date_digit_auto_xlate_enable, enable_sort_keys = enable_sort_keys, -- tables and variables created when this module is loaded global_df = get_date_format (), -- this line can be replaced with "global_df = 'dmy-all'," to have all dates auto translated to dmy format. global_cs1_config_t = global_cs1_config_t, -- global settings from {{cs1 config}} punct_skip = build_skip_table (punct_skip, punct_meta_params), url_skip = build_skip_table (url_skip, url_meta_params), known_free_doi_registrants_t = build_free_doi_registrants_table(), id_limits_data_load_fail = id_limits_data_load_fail, -- true when commons tabular identifier-limit data fails to load name_space_sort_keys = name_space_sort_keys, aliases = aliases, special_case_translation = special_case_translation, date_names = date_names, err_msg_supl = err_msg_supl, error_conditions = error_conditions, editor_markup_patterns = editor_markup_patterns, et_al_patterns = et_al_patterns, extended_registrants_t = extended_registrants_t, id_handlers = id_handlers, keywords_lists = keywords_lists, keywords_xlate = keywords_xlate, stripmarkers = stripmarkers, invisible_chars = invisible_chars, invisible_defs = invisible_defs, indic_script = indic_script, emoji_t = emoji_t, maint_cats = maint_cats, messages = messages, presentation = presentation, prop_cats = prop_cats, script_lang_codes = script_lang_codes, lang_tag_remap = lang_tag_remap, lang_name_remap = lang_name_remap, this_wiki_code = this_wiki_code, title_types = title_types, uncategorized_namespaces = uncategorized_namespaces_t, uncategorized_subpages = uncategorized_subpages, templates_using_volume = templates_using_volume, templates_using_issue = templates_using_issue, templates_not_using_page = templates_not_using_page, vol_iss_pg_patterns = vol_iss_pg_patterns, single_letter_2nd_lvl_domains_t = single_letter_2nd_lvl_domains_t, url_access_map_t = url_access_map_t, inter_wiki_map = inter_wiki_map, mw_languages_by_tag_t = mw_languages_by_tag_t, mw_languages_by_name_t = mw_languages_by_name_t, citation_class_map_t = citation_class_map_t, citation_issue_t = citation_issue_t, citation_no_volume_t = citation_no_volume_t, } 560v3dnceeoteq4nr9hyuhbz0vjiiwg 857556 857555 2026-05-30T23:02:03Z Enkhsaihan2005 64429 857556 Scribunto text/plain local lang_obj = mw.language.getContentLanguage(); -- make a language object for the local language; used here for languages and dates --[[--------------------------< S E T T I N G S >-------------------------------------------------------------- boolean settings used to control various things. these setting located here to make them easy to find ]] -- these settings local to this module only local local_digits_from_mediawiki = false; -- for i18n; when true, module fills date_names['local_digits'] from MediaWiki; manual fill required else; always false at en.wiki local local_date_names_from_mediawiki = false; -- for i18n; when true, module fills date_names['local']['long'] and date_names['local']['short'] from MediaWiki; -- manual translation required else; ; always false at en.wiki -- these settings exported to other modules local use_identifier_redirects = true; -- when true use redirect name for identifier label links; always true at en.wiki local local_lang_cat_enable = false; -- when true categorizes pages where |language=<local wiki's language>; always false at en.wiki local date_name_auto_xlate_enable = false; -- when true translates English month-names to the local-wiki's language month names; always false at en.wiki local date_digit_auto_xlate_enable = false; -- when true translates Western date digit to the local-wiki's language digits (date_names['local_digits']); always false at en.wiki local enable_sort_keys = true; -- when true module adds namespace sort keys to error and maintenance category links --[[--------------------------< U N C A T E G O R I Z E D _ N A M E S P A C E S >------------------------------ List of namespaces identifiers for namespaces that will not be included in citation error categories. Same as setting notracking = true by default. For wikis that have a current version of Module:cs1 documentation support, this #invoke will return an unordered list of namespace names and their associated identifiers: {{#invoke:cs1 documentation support|uncategorized_namespace_lister|all=<anything>}} ]] local uncategorized_namespaces_t = {[2]=true}; -- init with user namespace id for k, _ in pairs (mw.site.talkNamespaces) do -- add all talk namespace ids uncategorized_namespaces_t[k] = true; end local uncategorized_subpages = {'/[Ss]andbox', '/[Tt]estcases', '/[^/]*[Ll]og', '/[Aa]rchive'}; -- list of Lua patterns found in page names of pages we should not categorize --[[ at en.wiki Greek characters are used as sort keys for certain items in a category so that those items are placed at the end of a category page. See Wikipedia:Categorization#Sort_keys. That works well for en.wiki because English is written using the Latn script. This may not work well for other languages. At en.wiki it is desireable to place content from certain namespaces at the end of a category listing so the module adds sort keys to error and maintenance category links when rendering a cs1|2 template on a page in that namespace. i18n: if this does not work well for your language, set <enable_sort_keys> to false. ]] local name_space_sort_keys = { -- sort keys to be used with these namespaces: [4] = 'ω', -- wikipedia; omega [10] = 'τ', -- template; tau [118] = 'Δ', -- draft; delta ['other'] = 'ο', -- all other non-talk namespaces except main (article); omicron } --[[--------------------------< M E S S A G E S >-------------------------------------------------------------- Translation table The following contains fixed text that may be output as part of a citation. This is separated from the main body to aid in future translations of this module. ]] local messages = { ['agency'] = '$1 $2', -- $1 is sepc, $2 is agency ['archived-dead'] = '$1 архивласан: $2', ['archived-live'] = '$1 огноо $2', ['archived-unfit'] = 'Эх сурвалжаас архивласан огноо ', ['archived'] = 'Архивласан', ['by'] = 'By', -- contributions to authored works: introduction, foreword, afterword ['cartography'] = 'Cartography by $1', ['editor'] = 'ed.', ['editors'] = 'eds.', ['edition'] = '($1&nbsp;хэвлэл)', ['episode'] = 'Episode $1', ['et al'] = 'et&nbsp;al.', ['in'] = 'In', -- edited works ['inactive'] = 'inactive', ['inset'] = '$1 inset', ['interview'] = 'Interviewed by $1', ['mismatch'] = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> / <code class="cs1-code">&#124;$2=</code> mismatch', -- $1 is year param name; $2 is date param name ['newsgroup'] = '[[Usenet newsgroup|Newsgroup]]:&nbsp;$1', ['notitle'] = 'No title', -- for |title=(()) and (in the future) |title=none ['original'] = 'Эх хувилбараас', ['origdate'] = ' [$1]', ['published'] = ' (published $1)', ['retrieved'] = 'Татаж авсан: $1', ['season'] = 'Season $1', ['section'] = '§&nbsp;$1', ['sections'] = '§§&nbsp;$1', ['series'] = '$1 $2', -- $1 is sepc, $2 is series ['seriesnum'] = 'Series $1', ['translated'] = 'Translated by $1', ['type'] = ' ($1)', -- for titletype ['written'] = 'Written at $1', ['vol'] = '$1 Vol.&nbsp;$2', -- $1 is sepc; bold journal style volume is in presentation{} ['vol-no'] = '$1 Vol.&nbsp;$2, no.&nbsp;$3', -- sepc, volume, issue (alternatively insert $1 after $2, but then we'd also have to change capitalization) ['issue'] = '$1 No.&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['art'] = '$1 Art.&nbsp;$2', -- $1 is sepc; for {{cite conference}} only ['vol-art'] = '$1 Vol.&nbsp;$2, art.&nbsp;$3', -- sepc, volume, article-number; for {{cite conference}} only ['j-vol'] = '$1 $2', -- sepc, volume; bold journal volume is in presentation{} ['j-issue'] = ' ($1)', ['j-article-num'] = ' $1', -- TODO: any punctuation here? static text? ['nopp'] = '$1 $2'; -- page(s) without prefix; $1 is sepc ['p-prefix'] = "$1 х.&nbsp;$2", -- $1 is sepc ['pp-prefix'] = "$1 х.&nbsp;$2", -- $1 is sepc ['j-page(s)'] = ': $1', -- same for page and pages ['sheet'] = '$1 Sheet&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['sheets'] = '$1 Sheets&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['j-sheet'] = ': Sheet&nbsp;$1', ['j-sheets'] = ': Sheets&nbsp;$1', ['language'] = '($1 хэлээр)', ['via'] = " &ndash; via $1", ['event'] = 'Event occurs at', ['minutes'] = 'minutes in', -- Determines the location of the help page ['help page link'] = 'Help:CS1 errors', ['help page label'] = 'help', -- categories ['cat wikilink'] = '[[Category:$1]]', -- $1 is the category name ['cat wikilink sk'] = '[[Category:$1|$2]]', -- $1 is the category name; $2 is namespace sort key [':cat wikilink'] = '[[:Category:$1|link]]', -- category name as maintenance message wikilink; $1 is the category name -- Internal errors (should only occur if configuration is bad) ['undefined_error'] = 'Called with an undefined error condition', ['unknown_ID_key'] = 'Unrecognized ID key: ', -- an ID key in id_handlers not found in ~/Identifiers func_map{} ['unknown_ID_access'] = 'Unrecognized ID access keyword: ', -- an ID access keyword in id_handlers not found in keywords_lists['id-access']{} ['unknown_argument_map'] = 'Argument map not defined for this variable', ['bare_url_no_origin'] = 'Bare URL found but origin indicator is nil or empty', ['warning_msg_e'] = '<span style="color:#d33">One or more <code style="color: inherit; background: inherit; border: none; padding: inherit;">&#123;{$1}}</code> templates have errors</span>; messages may be hidden ([[Help:CS1_errors#Controlling_error_message_display|help]]).'; -- $1 is template link ['warning_msg_m'] = '<span style="color:#085">One or more <code style="color: inherit; background: inherit; border: none; padding: inherit;">&#123;{$1}}</code> templates have maintenance messages</span>; messages may be hidden ([[Help:CS1_errors#Controlling_error_message_display|help]]).'; -- $1 is template link } --[[--------------------------< C I T A T I O N _ C L A S S _ M A P >------------------------------------------ this table maps the value assigned to |CitationClass= in the cs1|2 templates to the canonical template name when the value assigned to |CitationClass= is different from the canonical template name. |CitationClass= values are used as class attributes in the <cite> tag that encloses the citation so these names may not contain spaces while the canonical template name may. These names are used in warning_msg_e and warning_msg_m to create links to the template's documentation when an article is displayed in preview mode. Most cs1|2 template |CitationClass= values at en.wiki match their canonical template names so are not listed here. ]] local citation_class_map_t = { -- TODO: if kept, these and all other config.CitationClass 'names' require some sort of i18n ['arxiv'] = 'arXiv', ['audio-visual'] = 'AV media', ['AV-media-notes'] = 'AV media notes', ['biorxiv'] = 'bioRxiv', ['citeseerx'] = 'CiteSeerX', ['encyclopaedia'] = 'encyclopedia', ['mailinglist'] = 'mailing list', ['medrxiv'] = 'medRxiv', ['pressrelease'] = 'press release', ['ssrn'] = 'SSRN', ['techreport'] = 'tech report', } --[=[-------------------------< E T _ A L _ P A T T E R N S >-------------------------------------------------- This table provides Lua patterns for the phrase "et al" and variants in name text (author, editor, etc.). The main module uses these to identify and emit the 'etal' message. ]=] local et_al_patterns = { "[;,]? *[\"']*%f[%a][Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll][%.;,\"']*$", -- variations on the 'et al' theme "[;,]? *[\"']*%f[%a][Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll][Ii][AaIi][Ee]?[%.;,\"']*$", -- variations on the 'et alia', 'et alii' and 'et aliae' themes (false positive 'et aliie' unlikely to match) "[;,]? *%f[%a]and [Oo]thers", -- an alternative to et al. "%[%[ *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *%]%]", -- a wikilinked form "%(%( *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *%)%)", -- a double-bracketed form (to counter partial removal of ((...)) syntax) "[%(%[] *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *[%)%]]", -- a bracketed form } --[[--------------------------< P R E S E N T A T I O N >------------------------ Fixed presentation markup. Originally part of citation_config.messages it has been moved into its own, more semantically correct place. ]] local presentation = { -- .citation-comment class is specified at Help:CS1_errors#Controlling_error_message_display ['hidden-error'] = '<span class="cs1-hidden-error citation-comment">$1</span>', ['visible-error'] = '<span class="cs1-visible-error citation-comment">$1</span>', ['hidden-maint'] = '<span class="cs1-maint citation-comment">$1</span>', ['accessdate'] = '<span class="reference-accessdate">$1$2</span>', -- to allow editors to hide accessdate using personal CSS ['bdi'] = '<bdi$1>$2</bdi>', -- bidirectional isolation used with |script-title= and the like ['cite'] = '<cite class="$1">$2</cite>'; -- for use when citation does not have a namelist and |ref= not set so no id="..." attribute ['cite-id'] = '<cite id="$1" class="$2">$3</cite>'; -- for use when when |ref= is set or when citation has a namelist ['format'] = ' <span class="cs1-format">($1)</span>', -- for |format=, |chapter-format=, etc. ['interwiki'] = ' <span class="cs1-format">[in $1]</span>', -- for interwiki-language-linked author, editor, etc ['interproj'] = ' <span class="cs1-format">[at $1]</span>', -- for interwiki-project-linked author, editor, etc (:d: and :s: supported; :w: ignored) -- various access levels, for |access=, |doi-access=, |arxiv=, ... -- narrow no-break space &#8239; may work better than nowrap CSS. Or not? Browser support? ['ext-link-access-signal'] = '<span class="$1" title="$2">$3</span>', -- external link with appropriate lock icon ['free'] = {class='id-lock-free', title='Freely accessible'}, -- classes defined in Module:Citation/CS1/styles.css ['registration'] = {class='id-lock-registration', title='Free registration required'}, ['limited'] = {class='id-lock-limited', title='Free access subject to limited trial, subscription normally required'}, ['subscription'] = {class='id-lock-subscription', title='Paid subscription required'}, ['interwiki-icon'] = '<span class="$1" title="$2">$3</span>', ['class-wikisource'] = 'cs1-ws-icon', ['italic-title'] = "''$1''", ['kern-left'] = '<span class="cs1-kern-left"></span>$1', -- spacing to use when title contains leading single or double quote mark ['kern-right'] = '$1<span class="cs1-kern-right"></span>', -- spacing to use when title contains trailing single or double quote mark ['nowrap1'] = '<span class="nowrap">$1</span>', -- for nowrapping an item: <span ...>yyyy-mm-dd</span> ['nowrap2'] = '<span class="nowrap">$1</span> $2', -- for nowrapping portions of an item: <span ...>dd mmmm</span> yyyy (note white space) ['ocins'] = '<span title="$1" class="Z3988"></span>', ['parameter'] = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', ['ps_cs1'] = '.'; -- CS1 style postscript (terminal) character ['ps_cs2'] = ''; -- CS2 style postscript (terminal) character (empty string) ['quoted-text'] = '<q>$1</q>', -- for wrapping |quote= content ['quoted-title'] = '"$1"', ['sep_cs1'] = '.', -- CS1 element separator ['sep_cs2'] = ',', -- CS2 separator ['sep_nl'] = ';', -- CS1|2 style name-list separator between names is a semicolon ['sep_nl_and'] = ' and ', -- used as last nl sep when |name-list-style=and and list has 2 items ['sep_nl_end'] = '; and ', -- used as last nl sep when |name-list-style=and and list has 3+ names ['sep_name'] = ', ', -- CS1|2 style last/first separator is <comma><space> ['sep_nl_vanc'] = ',', -- Vancouver style name-list separator between authors is a comma ['sep_name_vanc'] = ' ', -- Vancouver style last/first separator is a space ['sep_list'] = ', ', -- used for |language= when list has 3+ items except for last sep which uses sep_list_end ['sep_list_pair'] = ' and ', -- used for |language= when list has 2 items ['sep_list_end'] = ', and ', -- used as last list sep for |language= when list has 3+ items ['trans-italic-title'] = "&#91;''$1''&#93;", ['trans-quoted-title'] = "&#91;$1&#93;", -- for |trans-title= and |trans-quote= ['vol-bold'] = '$1 <b>$2</b>', -- sepc, volume; for bold journal cites; for other cites ['vol'] in messages{} } --[[--------------------------< A L I A S E S >--------------------------------- Aliases table for commonly passed parameters. Parameter names on the right side in the assignments in this table must have been defined in the Whitelist before they will be recognized as valid parameter names ]] local aliases = { ['AccessDate'] = {'access-date', 'accessdate'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Agency'] = 'agency', ['ArchiveDate'] = {'archive-date', 'archivedate'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ArchiveFormat'] = 'archive-format', ['ArchiveURL'] = {'archive-url', 'archiveurl'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ArticleNumber'] = 'article-number', ['ASINTLD'] = 'asin-tld', ['At'] = 'at', -- Used by InternetArchiveBot ['Authors'] = {'people', 'credits'}, ['BookTitle'] = {'book-title', 'booktitle'}, ['Cartography'] = 'cartography', ['Chapter'] = {'chapter', 'contribution', 'entry', 'article', 'section'}, ['ChapterFormat'] = {'chapter-format', 'contribution-format', 'entry-format', 'article-format', 'section-format'}; ['ChapterURL'] = {'chapter-url', 'contribution-url', 'entry-url', 'article-url', 'section-url'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ChapterUrlAccess'] = {'chapter-url-access', 'contribution-url-access', 'entry-url-access', 'article-url-access', 'section-url-access'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Class'] = 'class', -- cite arxiv and arxiv identifier ['Collaboration'] = 'collaboration', ['Conference'] = {'conference', 'event'}, ['ConferenceFormat'] = 'conference-format', ['ConferenceURL'] = 'conference-url', -- Used by InternetArchiveBot ['Date'] = {'date', 'air-date', 'airdate'}, -- air-date and airdate for cite episode and cite serial only ['Degree'] = 'degree', ['DF'] = 'df', ['DisplayAuthors'] = {'display-authors', 'display-subjects'}, ['DisplayContributors'] = 'display-contributors', ['DisplayEditors'] = 'display-editors', ['DisplayInterviewers'] = 'display-interviewers', ['DisplayTranslators'] = 'display-translators', ['Docket'] = 'docket', ['DoiBroken'] = 'doi-broken-date', ['Edition'] = 'edition', ['Embargo'] = 'pmc-embargo-date', ['Encyclopedia'] = {'encyclopedia', 'encyclopaedia', 'dictionary'}, -- cite encyclopedia only ['Episode'] = 'episode', -- cite serial only TODO: make available to cite episode? ['Format'] = 'format', ['ID'] = {'id', 'ID'}, ['Inset'] = 'inset', ['Issue'] = {'issue', 'number'}, ['Language'] = {'language', 'lang'}, ['MailingList'] = {'mailing-list', 'mailinglist'}, -- cite mailing list only ['Map'] = 'map', -- cite map only ['MapFormat'] = 'map-format', -- cite map only ['MapURL'] = {'map-url', 'mapurl'}, -- cite map only -- Used by InternetArchiveBot ['MapUrlAccess'] = 'map-url-access', -- cite map only -- Used by InternetArchiveBot ['Minutes'] = 'minutes', ['Mode'] = 'mode', ['NameListStyle'] = 'name-list-style', ['Network'] = 'network', ['Newsgroup'] = 'newsgroup', -- cite newsgroup only ['NoPP'] = {'no-pp', 'nopp'}, ['NoTracking'] = {'no-tracking', 'template-doc-demo'}, ['Number'] = 'number', -- this case only for cite techreport ['OrigDate'] = {'orig-date', 'orig-year', 'origyear'}, ['Others'] = 'others', ['Page'] = {'page', 'х'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Pages'] = {'pages', 'х'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Periodical'] = {'journal', 'magazine', 'newspaper', 'periodical', 'website', 'work'}, ['Place'] = {'place', 'location'}, ['PostScript'] = 'postscript', ['PublicationDate'] = {'publication-date', 'publicationdate'}, ['PublicationPlace'] = {'publication-place', 'publicationplace'}, ['PublisherName'] = {'publisher', 'institution'}, ['Quote'] = {'quote', 'quotation'}, ['QuotePage'] = 'quote-page', ['QuotePages'] = 'quote-pages', ['Ref'] = 'ref', ['Scale'] = 'scale', ['ScriptChapter'] = {'script-chapter', 'script-contribution', 'script-entry', 'script-article', 'script-section'}, ['ScriptEncyclopedia'] = {'script-encyclopedia', 'script-encyclopaedia'}, -- cite encyclopedia only ['ScriptMap'] = 'script-map', ['ScriptPeriodical'] = {'script-journal', 'script-magazine', 'script-newspaper', 'script-periodical', 'script-website', 'script-work'}, ['ScriptQuote'] = 'script-quote', ['ScriptTitle'] = 'script-title', -- Used by InternetArchiveBot ['Season'] = 'season', ['Sections'] = 'sections', -- cite map only ['Series'] = {'series', 'version'}, ['SeriesLink'] = {'series-link', 'serieslink'}, ['SeriesNumber'] = {'series-number', 'series-no'}, ['Sheet'] = 'sheet', -- cite map only ['Sheets'] = 'sheets', -- cite map only ['Station'] = 'station', ['Time'] = 'time', ['TimeCaption'] = 'time-caption', ['Title'] = 'title', -- Used by InternetArchiveBot ['TitleLink'] = {'title-link', 'episode-link', 'episodelink'}, -- Used by InternetArchiveBot ['TitleNote'] = {'title-note', 'department'}, ['TitleType'] = {'type', 'medium'}, ['TransChapter'] = {'trans-article', 'trans-chapter', 'trans-contribution', 'trans-entry', 'trans-section'}, ['Transcript'] = 'transcript', ['TranscriptFormat'] = 'transcript-format', ['TranscriptURL'] = 'transcript-url', -- Used by InternetArchiveBot ['TransEncyclopedia'] = {'trans-encyclopedia', 'trans-encyclopaedia'}, -- cite encyclopedia only ['TransMap'] = 'trans-map', -- cite map only ['TransPeriodical'] = {'trans-journal', 'trans-magazine', 'trans-newspaper', 'trans-periodical', 'trans-website', 'trans-work'}, ['TransQuote'] = 'trans-quote', ['TransTitle'] = 'trans-title', -- Used by InternetArchiveBot ['URL'] = {'url', 'URL'}, -- Used by InternetArchiveBot ['UrlAccess'] = 'url-access', -- Used by InternetArchiveBot ['UrlStatus'] = 'url-status', -- Used by InternetArchiveBot ['Vauthors'] = 'vauthors', ['Veditors'] = 'veditors', ['Via'] = 'via', ['Volume'] = 'volume', ['Year'] = 'year', ['AuthorList-First'] = {"first#", "author-first#", "author#-first", "author-given#", "author#-given", "subject-first#", "subject#-first", "subject-given#", "subject#-given", "given#"}, ['AuthorList-Last'] = {"last#", "author-last#", "author#-last", "author-surname#", "author#-surname", "subject-last#", "subject#-last", "subject-surname#", "subject#-surname", "author#", 'host#', "subject#", "surname#"}, ['AuthorList-Link'] = {"author-link#", "author#-link", "subject-link#", "subject#-link", "authorlink#", "author#link"}, ['AuthorList-Mask'] = {"author-mask#", "author#-mask", "subject-mask#", "subject#-mask"}, ['ContributorList-First'] = {'contributor-first#', 'contributor#-first', 'contributor-given#', 'contributor#-given'}, ['ContributorList-Last'] = {'contributor-last#', 'contributor#-last', 'contributor-surname#', 'contributor#-surname', 'contributor#'}, ['ContributorList-Link'] = {'contributor-link#', 'contributor#-link'}, ['ContributorList-Mask'] = {'contributor-mask#', 'contributor#-mask'}, ['EditorList-First'] = {"editor-first#", "editor#-first", "editor-given#", "editor#-given"}, ['EditorList-Last'] = {"editor-last#", "editor#-last", "editor-surname#", "editor#-surname", "editor#"}, ['EditorList-Link'] = {"editor-link#", "editor#-link"}, ['EditorList-Mask'] = {"editor-mask#", "editor#-mask"}, ['InterviewerList-First'] = {'interviewer-first#', 'interviewer#-first', 'interviewer-given#', 'interviewer#-given'}, ['InterviewerList-Last'] = {'interviewer-last#', 'interviewer#-last', 'interviewer-surname#', 'interviewer#-surname', 'interviewer#'}, ['InterviewerList-Link'] = {'interviewer-link#', 'interviewer#-link'}, ['InterviewerList-Mask'] = {'interviewer-mask#', 'interviewer#-mask'}, ['TranslatorList-First'] = {'translator-first#', 'translator#-first', 'translator-given#', 'translator#-given'}, ['TranslatorList-Last'] = {'translator-last#', 'translator#-last', 'translator-surname#', 'translator#-surname', 'translator#'}, ['TranslatorList-Link'] = {'translator-link#', 'translator#-link'}, ['TranslatorList-Mask'] = {'translator-mask#', 'translator#-mask'}, } --[[--------------------------< P U N C T _ S K I P >--------------------------- builds a table of parameter names that the extraneous terminal punctuation check should not check. ]] local punct_meta_params = { -- table of aliases[] keys (meta parameters); each key has a table of parameter names for a value 'BookTitle', 'Chapter', 'ScriptChapter', 'ScriptTitle', 'Title', 'TransChapter', 'Transcript', 'TransMap', 'TransTitle', -- title-holding parameters 'AuthorList-Mask', 'ContributorList-Mask', 'EditorList-Mask', 'InterviewerList-Mask', 'TranslatorList-Mask', -- name-list mask may have name separators 'PostScript', 'Quote', 'ScriptQuote', 'TransQuote', 'Ref', -- miscellaneous 'ArchiveURL', 'ChapterURL', 'ConferenceURL', 'MapURL', 'TranscriptURL', 'URL', -- URL-holding parameters } local url_meta_params = { -- table of aliases[] keys (meta parameters); each key has a table of parameter names for a value 'ArchiveURL', 'ChapterURL', 'ConferenceURL', 'ID', 'MapURL', 'TranscriptURL', 'URL', -- parameters allowed to hold urls 'Page', 'Pages', 'At', 'QuotePage', 'QuotePages', -- insource locators allowed to hold urls } local function build_skip_table (skip_t, meta_params) for _, meta_param in ipairs (meta_params) do -- for each meta parameter key local params = aliases[meta_param]; -- get the parameter or the table of parameters associated with the meta parameter name if 'string' == type (params) then skip_t[params] = 1; -- just a single parameter else for _, param in ipairs (params) do -- get the parameter name skip_t[param] = 1; -- add the parameter name to the skip table local count; param, count = param:gsub ('#', ''); -- remove enumerator marker from enumerated parameters if 0 ~= count then -- if removed skip_t[param] = 1; -- add param name without enumerator marker end end end end return skip_t; end local punct_skip = {}; local url_skip = {}; --[[--------------------------< U R L _ A C C E S S _ M A P >-------------------------------------------------- this table used by the wikipedia library url test, has_twl_url(), which automatically sets a url-access parameter to 'subscription' when it discovers a wikipedia library url in any of the url-holding paramters used as keys in this table. translators: if your wiki uses parameter names for these url-holding parameters and their matching -access parameters, add your wiki's parameters to this list. Leave the English parameters in place. TODO: is there a better way to do this? ]] local url_access_map_t = { ['chapter-url'] = 'chapter-url-access', ['contribution-url'] = 'contribution-url-access', ['entry-url'] = 'entry-url-access', ['article-url'] = 'article-url-access', ['section-url'] = 'section-url-access', ['map-url'] = 'map-url-access', ['mapurl'] = 'map-url-access', ['url'] = 'url-access', ['URL'] = 'url-access' } --[[--------------------------< S I N G L E - L E T T E R S E C O N D - L E V E L D O M A I N S >---------- this is a list of tlds that are known to have single-letter second-level domain names. This list does not include ccTLDs which are accepted in is_domain_name(). ]] local single_letter_2nd_lvl_domains_t = {'cash', 'company', 'foundation', 'media', 'org', 'today'}; --[[-----------< S P E C I A L C A S E T R A N S L A T I O N S >------------ This table is primarily here to support internationalization. Translations in this table are used, for example, when an error message, category name, etc., is extracted from the English alias key. There may be other cases where this translation table may be useful. ]] local is_Latn = 'A-Za-z\195\128-\195\150\195\152-\195\182\195\184-\198\191\199\132-\201\143\225\184\128-\225\187\191'; local special_case_translation = { ['AuthorList'] = 'authors list', -- used to assemble maintenance category names ['ContributorList'] = 'contributors list', -- translation of these names plus translation of the base maintenance category names in maint_cats{} table below ['EditorList'] = 'editors list', -- must match the names of the actual categories ['InterviewerList'] = 'interviewers list', -- this group or translations used by name_has_ed_markup() and name_has_mult_names() ['TranslatorList'] = 'translators list', -- Lua patterns to match pseudo-titles used by InternetArchiveBot and others as placeholder for unknown |title= value ['archived_copy'] = { -- used with CS1 maint: Archive[d] copy as title ['en'] = '^archived?%s+copy$', -- for English; translators: keep this because templates imported from en.wiki ['local'] = nil, -- translators: replace ['local'] = nil with lowercase translation only when bots or tools create generic titles in your language }, -- Lua patterns to match generic titles; usually created by bots or reference filling tools -- translators: replace ['local'] = nil with lowercase translation only when bots or tools create generic titles in your language -- generic titles and patterns in this table should be lowercase only -- leave ['local'] nil except when there is a matching generic title in your language -- boolean 'true' for plain-text searches; 'false' for pattern searches ['generic_titles'] = { ['accept'] = { }, ['reject'] = { {['en'] = {'^wayback%s+machine$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'are you a robot', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'hugedomains', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[{<]?no +title[>}%]%)]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'page not found', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'subscribe to read', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[{<]?unknown[>}%]%)]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'website is for sale', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^404', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'error[ %-]404', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'internet archive wayback machine', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'log into facebook', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'login • instagram', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'redirecting...', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'usurped title', true}, ['local'] = nil}, -- added by a GreenC bot {['en'] = {'webcite query result', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'wikiwix\'s cache', true}, ['local'] = nil}, } }, -- boolean 'true' for plain-text searches, search string must be lowercase only -- boolean 'false' for pattern searches -- leave ['local'] nil except when there is a matching generic name in your language ['generic_names'] = { ['accept'] = { {['en'] = {'%[%[[^|]*%(author%) *|[^%]]*%]%]', false}, ['local'] = nil}, }, ['reject'] = { {['en'] = {'about us', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Aa]dvisor%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'allmusic', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Aa]uthor%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Bb]ureau$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'business', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'cnn', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'collaborator', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Cc]ompany$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'contributor', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'contact us', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'correspondent', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Dd]esk$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'directory', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%(%[][%(%[]%s*eds?%.?%s*[%)%]]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'[,%.%s]%f[e]eds?%.?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^eds?[%.,;]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[]%s*[Ee][Dd][Ss]?%.?%s*[%)%]]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]dited%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]ditors?%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]mail%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'facebook', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'google', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Gg]roup$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'home page', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Ii]nc%.?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'instagram', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'interviewer', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Ll]imited$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'linkedIn', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Nn]ews$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'[Nn]ews[ %-]?[Rr]oom', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'pinterest', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'policy', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'privacy', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'reuters', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'translator', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'tumblr', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'twitter', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'site name', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'statement', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'submitted', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'super.?user', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f['..is_Latn..'][Uu]ser%f[^'..is_Latn..']', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'updated', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'verfasser', true}, ['local'] = nil}, } } } --[[--------------------------< D A T E _ N A M E S >---------------------------------------------------------- This table of tables lists local language date names and fallback English date names. The code in Date_validation will look first in the local table for valid date names. If date names are not found in the local table, the code will look in the English table. Because citations can be copied to the local wiki from en.wiki, the English is required when the date-name translation function date_name_xlate() is used. In these tables, season numbering is defined by Extended Date/Time Format (EDTF) Specification (https://www.loc.gov/standards/datetime/) which became part of ISO 8601 in 2019. See '§Sub-year groupings'. The standard defines various divisions using numbers 21-41. CS1|2 only supports generic seasons. EDTF does support the distinction between north and south hemisphere seasons but CS1|2 has no way to make that distinction. 33-36 = Quarter 1, Quarter 2, Quarter 3, Quarter 4 (3 months each) The standard does not address 'named' dates so, for the purposes of CS1|2, Easter and Christmas are defined here as 98 and 99, which should be out of the ISO 8601 (EDTF) range of uses for a while. local_date_names_from_mediawiki is a boolean. When set to: true – module will fetch local month names from MediaWiki for both date_names['local']['long'] and date_names['local']['short']; this will unconditionally overwrite manual translations false – module will *not* fetch local month names from MediaWiki Caveat lector: There is no guarantee that MediaWiki will provide short month names. At your wiki you can test the results of the MediaWiki fetch in the debug console with this command (the result is alpha sorted): =mw.dumpObject (p.date_names['local']) While the module can fetch month names from MediaWiki, it cannot fetch the quarter, season, and named date names from MediaWiki. Those must be translated manually. ]] local local_date_names_from_mediawiki = true; -- when false, manual translation required for date_names['local']['long'] and date_names['local']['short']; overwrites manual translations -- when true, module fetches long and short month names from MediaWiki local date_names = { ['en'] = { -- English ['long'] = {['January'] = 1, ['February'] = 2, ['March'] = 3, ['April'] = 4, ['May'] = 5, ['June'] = 6, ['July'] = 7, ['August'] = 8, ['September'] = 9, ['October'] = 10, ['November'] = 11, ['December'] = 12}, ['short'] = {['Jan'] = 1, ['Feb'] = 2, ['Mar'] = 3, ['Apr'] = 4, ['May'] = 5, ['Jun'] = 6, ['Jul'] = 7, ['Aug'] = 8, ['Sep'] = 9, ['Oct'] = 10, ['Nov'] = 11, ['Dec'] = 12}, ['quarter'] = {['First Quarter'] = 33, ['Second Quarter'] = 34, ['Third Quarter'] = 35, ['Fourth Quarter'] = 36}, ['season'] = {['Winter'] = 24, ['Spring'] = 21, ['Summer'] = 22, ['Fall'] = 23, ['Autumn'] = 23}, ['named'] = {['Easter'] = 98, ['Christmas'] = 99}, }, -- when local_date_names_from_mediawiki = false ['local'] = { -- replace these English date names with the local language equivalents ['long'] = {['January'] = 1, ['February'] = 2, ['March'] = 3, ['April'] = 4, ['May'] = 5, ['June'] = 6, ['July'] = 7, ['August'] = 8, ['September'] = 9, ['October'] = 10, ['November'] = 11, ['December'] = 12}, ['short'] = {['Jan'] = 1, ['Feb'] = 2, ['Mar'] = 3, ['Apr'] = 4, ['May'] = 5, ['Jun'] = 6, ['Jul'] = 7, ['Aug'] = 8, ['Sep'] = 9, ['Oct'] = 10, ['Nov'] = 11, ['Dec'] = 12}, ['quarter'] = {['First Quarter'] = 33, ['Second Quarter'] = 34, ['Third Quarter'] = 35, ['Fourth Quarter'] = 36}, ['season'] = {['Winter'] = 24, ['Spring'] = 21, ['Summer'] = 22, ['Fall'] = 23, ['Autumn'] = 23}, ['named'] = {['Easter'] = 98, ['Christmas'] = 99}, }, ['inv_local_long'] = {}, -- used in date reformatting & translation; copy of date_names['local'].long where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_short'] = {}, -- used in date reformatting & translation; copy of date_names['local'].short where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_quarter'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].quarter where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_season'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].season where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_named'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].named where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['local_digits'] = {['0'] = '0', ['1'] = '1', ['2'] = '2', ['3'] = '3', ['4'] = '4', ['5'] = '5', ['6'] = '6', ['7'] = '7', ['8'] = '8', ['9'] = '9'}, -- used to convert local language digits to Western 0-9 ['xlate_digits'] = {}, } if local_date_names_from_mediawiki then -- if fetching local month names from MediaWiki is enabled local long_t = {}; local short_t = {}; for i=1, 12 do -- loop 12x and local name = lang_obj:formatDate('F', '2022-' .. i .. '-1'); -- get long month name for each i long_t[name] = i; -- save it name = lang_obj:formatDate('M', '2022-' .. i .. '-1'); -- get short month name for each i short_t[name] = i; -- save it end date_names['local']['long'] = long_t; -- write the long table – overwrites manual translation date_names['local']['short'] = short_t; -- write the short table – overwrites manual translation end -- create inverted date-name tables for reformatting and/or translation for _, invert_t in pairs {{'long', 'inv_local_long'}, {'short', 'inv_local_short'}, {'quarter', 'inv_local_quarter'}, {'season', 'inv_local_season'}, {'named', 'inv_local_named'}} do for name, i in pairs (date_names['local'][invert_t[1]]) do -- this table is ['name'] = i date_names[invert_t[2]][i] = name; -- invert to get [i] = 'name' for conversions from ymd end end if local_digits_from_mediawiki then -- if fetching local digits from MediaWiki is enabled local digits_t = {}; for i=0, 9 do -- loop 10x and digits_t [lang_obj:formatNum (i)] = tostring (i); -- format the loop indexer as local lang table index and assign loop indexer (a string) as the value end date_names['local_digits'] = digits_t; end for ld, ed in pairs (date_names.local_digits) do -- make a digit translation table for simple date translation from en to local language using local_digits table date_names.xlate_digits [ed] = ld; -- en digit becomes index with local digit as the value end local df_template_patterns = { -- table of redirects to {{Use dmy dates}} and {{Use mdy dates}} '{{ *[Uu]se +(dmy) +dates *[|}]', -- 1159k -- sorted by approximate transclusion count '{{ *[Uu]se +(mdy) +dates *[|}]', -- 212k '{{ *[Uu]se +(MDY) +dates *[|}]', -- 788 '{{ *[Uu]se +(DMY) +dates *[|}]', -- 343 '{{ *([Mm]dy) *[|}]', -- 176 '{{ *[Uu]se *(dmy) *[|}]', -- 156 + 18 '{{ *[Uu]se *(mdy) *[|}]', -- 149 + 11 '{{ *([Dd]my) *[|}]', -- 56 '{{ *[Uu]se +(MDY) *[|}]', -- 5 '{{ *([Dd]MY) *[|}]', -- 3 '{{ *[Uu]se(mdy)dates *[|}]', -- 1 '{{ *[Uu]se +(DMY) *[|}]', -- 0 '{{ *([Mm]DY) *[|}]', -- 0 } local title_object = mw.title.getCurrentTitle(); local content; -- done this way so that unused templates appear in unused-template-reports; self-transcluded makes them look like they are used if 10 ~= title_object.namespace then -- all namespaces except Template content = title_object:getContent() or ''; -- get the content of the article or ''; new pages edited w/ve do not have 'content' until saved; ve does not preview; phab:T221625 end local function get_date_format () if not content then -- nil content when we're in template return nil; -- auto-formatting does not work in Template space so don't set global_df end for _, pattern in ipairs (df_template_patterns) do -- loop through the patterns looking for {{Use dmy dates}} or {{Use mdy dates}} or any of their redirects local start, _, match = content:find(pattern); -- match is the three letters indicating desired date format if match then local use_dates_template = content:match ('%b{}', start); -- get the whole template if use_dates_template:match ('| *cs1%-dates *= *[lsy][sy]?') then -- look for |cs1-dates=publication date length access-/archive-date length return match:lower() .. '-' .. use_dates_template:match ('| *cs1%-dates *= *([lsy][sy]?)'); else return match:lower() .. '-all'; -- no |cs1-dates= k/v pair; return value appropriate for use in |df= end end end end local global_df; -- TODO: add this to <global_cs1_config_t>? --[[-----------------< V O L U M E , I S S U E , P A G E S >------------------ These tables hold cite class values (from the template invocation) and identify those templates that support |volume=, |issue=, and |page(s)= parameters. Cite conference and cite map require further qualification which is handled in the main module. ]] local templates_using_volume = {'citation', 'audio-visual', 'book', 'conference', 'encyclopaedia', 'interview', 'journal', 'magazine', 'map', 'news', 'report', 'techreport', 'thesis'} local templates_using_issue = {'citation', 'conference', 'episode', 'interview', 'journal', 'magazine', 'map', 'news', 'podcast'} local templates_not_using_page = {'audio-visual', 'episode', 'mailinglist', 'newsgroup', 'podcast', 'serial', 'sign', 'speech'} --[[ These tables control when it is appropriate for {{citation}} to render |volume= and/or |issue=. The parameter names in the tables constrain {{citation}} so that its renderings match the renderings of the equivalent cs1 templates. For example, {{cite web}} does not support |volume= so the equivalent {{citation |website=...}} must not support |volume=. ]] local citation_no_volume_t = { -- {{citation}} does not render |volume= when these parameters are used 'website', 'mailinglist', 'script-website', } local citation_issue_t = { -- {{citation}} may render |issue= when these parameters are used 'journal', 'magazine', 'newspaper', 'periodical', 'work', 'script-journal', 'script-magazine', 'script-newspaper', 'script-periodical', 'script-work', } --[[ Patterns for finding extra text in |volume=, |issue=, |page=, |pages= ]] local vol_iss_pg_patterns = { good_ppattern = '^P[^%.PpGg]', -- OK to begin with uppercase P: P7 (page 7 of section P), but not p123 (page 123); TODO: this allows 'Pages' which it should not bad_ppatterns = { -- patterns for |page= and |pages= '^[Pp][PpGg]?%.?[ %d]', '^[Pp][Pp]?%.&nbsp;', -- from {{p.}} and {{pp.}} templates '^[Pp]ages?', '^[Pp]gs.?', }, vi_patterns_t = { -- combined to catch volume-like text in |issue= and issue-like text in |volume= '^volumes?', -- volume-like text '^vols?[%.:=]?', '^issues?', --issue-like text '^iss[%.:=]?', '^numbers?', '^nos?%A', -- don't match 'november' or 'nostradamus' '^nr[%.:=]?', '^n[%.:= ]', -- might be a valid issue without separator (space char is sep char here) '^n°', -- 'n' with degree sign (U+00B0) '^№', -- precomposed unicode numero character (U+2116) }, } --[[--------------------------< K E Y W O R D S >------------------------------- These tables hold keywords for those parameters that have defined sets of acceptable keywords. ]] --[[-------------------< K E Y W O R D S T A B L E >-------------------------- this is a list of keywords; each key in the list is associated with a table of synonymous keywords possibly from different languages. for I18N: add local-language keywords to value table; do not change the key. For example, adding the German keyword 'ja': ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y', 'ja'}, Because CS1|2 templates from en.wiki articles are often copied to other local wikis, it is recommended that the English keywords remain in these tables. ]] local keywords = { ['amp'] = {'&', 'amp', 'ampersand'}, -- |name-list-style= ['and'] = {'and', 'serial'}, -- |name-list-style= ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y'}, -- |no-tracking=, |no-pp= -- Used by InternetArchiveBot ['afterword'] = {'afterword'}, -- |contribution= ['bot: unknown'] = {'bot: unknown'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['cs1'] = {'cs1'}, -- |mode= ['cs2'] = {'cs2'}, -- |mode= ['dead'] = {'dead', 'deviated'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['dmy'] = {'dmy'}, -- |df= ['dmy-all'] = {'dmy-all'}, -- |df= ['foreword'] = {'foreword'}, -- |contribution= ['free'] = {'free'}, -- |<id>-access= -- Used by InternetArchiveBot ['harv'] = {'harv'}, -- |ref=; this no longer supported; is_valid_parameter_value() called with <invert> = true ['introduction'] = {'introduction'}, -- |contribution= ['limited'] = {'limited'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['live'] = {'live'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['mdy'] = {'mdy'}, -- |df= ['mdy-all'] = {'mdy-all'}, -- |df= ['none'] = {'none'}, -- |postscript=, |ref=, |title=, |type= -- Used by InternetArchiveBot ['off'] = {'off'}, -- |title= (potentially also: |title-link=, |postscript=, |ref=, |type=) ['preface'] = {'preface'}, -- |contribution= ['registration'] = {'registration'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['subscription'] = {'subscription'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['unfit'] = {'unfit'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['usurped'] = {'usurped'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['vanc'] = {'vanc'}, -- |name-list-style= ['ymd'] = {'ymd'}, -- |df= ['ymd-all'] = {'ymd-all'}, -- |df= -- ['yMd'] = {'yMd'}, -- |df=; not supported at en.wiki -- ['yMd-all'] = {'yMd-all'}, -- |df=; not supported at en.wiki } --[[------------------------< X L A T E _ K E Y W O R D S >--------------------- this function builds a list, keywords_xlate{}, of the keywords found in keywords{} where the values from keywords{} become the keys in keywords_xlate{} and the keys from keywords{} become the values in keywords_xlate{}: ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y'}, -- in keywords{} becomes ['yes'] = 'affirmative', -- in keywords_xlate{} ['true'] = 'affirmative', ['y'] = 'affirmative', the purpose of this function is to act as a translator between a non-English keyword and its English equivalent that may be used in other modules of this suite ]] local function xlate_keywords () local out_table = {}; -- output goes here for k, keywords_t in pairs (keywords) do -- spin through the keywords table for _, keyword in ipairs (keywords_t) do -- for each keyword out_table[keyword] = k; -- create an entry in the output table where keyword is the key end end return out_table; end local keywords_xlate = xlate_keywords (); -- the list of translated keywords --[[----------------< M A K E _ K E Y W O R D S _ L I S T >--------------------- this function assembles, for parameter-value validation, the list of keywords appropriate to that parameter. keywords_lists{}, is a table of tables from keywords{} ]] local function make_keywords_list (keywords_lists) local out_table = {}; -- output goes here for _, keyword_list in ipairs (keywords_lists) do -- spin through keywords_lists{} and get a table of keywords for _, keyword in ipairs (keyword_list) do -- spin through keyword_list{} and add each keyword, ... table.insert (out_table, keyword); -- ... as plain text, to the output list end end return out_table; end --[[----------------< K E Y W O R D S _ L I S T S >----------------------------- this is a list of lists of valid keywords for the various parameters in [key]. Generally the keys in this table are the canonical en.wiki parameter names though some are contrived because of use in multiple differently named parameters: ['yes_true_y'], ['id-access']. The function make_keywords_list() extracts the individual keywords from the appropriate list in keywords{}. The lists in this table are used to validate the keyword assignment for the parameters named in this table's keys. ]] local keywords_lists = { ['yes_true_y'] = make_keywords_list ({keywords.affirmative}), ['contribution'] = make_keywords_list ({keywords.afterword, keywords.foreword, keywords.introduction, keywords.preface}), ['df'] = make_keywords_list ({keywords.dmy, keywords['dmy-all'], keywords.mdy, keywords['mdy-all'], keywords.ymd, keywords['ymd-all']}), -- ['df'] = make_keywords_list ({keywords.dmy, keywords['dmy-all'], keywords.mdy, keywords['mdy-all'], keywords.ymd, keywords['ymd-all'], keywords.yMd, keywords['yMd-all']}), -- not supported at en.wiki ['mode'] = make_keywords_list ({keywords.cs1, keywords.cs2}), ['name-list-style'] = make_keywords_list ({keywords.amp, keywords['and'], keywords.vanc}), ['ref'] = make_keywords_list ({keywords.harv}), -- inverted check; |ref=harv no longer supported ['url-access'] = make_keywords_list ({keywords.subscription, keywords.limited, keywords.registration}), ['url-status'] = make_keywords_list ({keywords.dead, keywords.live, keywords.unfit, keywords.usurped, keywords['bot: unknown']}), ['id-access'] = make_keywords_list ({keywords.free}), } --[[--------------------------< C S 1 _ C O N F I G _ G E T >-------------------------------------------------- fetch and validate values from {{cs1 config}} template to fill <global_cs1_config_t> no error messages; when errors are detected, the parameter value from {{cs1 config}} is blanked. Supports all parameters and aliases associated with the metaparameters: DisplayAuthors, DisplayContributors, DisplayEditors, DisplayInterviewers, DisplayTranslators, NameListStyle, and Mode. The DisplayWhatever metaparameters accept numeric values only (|display-authors=etal and the like is not supported). ]] local global_cs1_config_t = {}; -- TODO: add value returned from get_date_format() to this table? local function get_cs1_config () if not content then -- nil content when we're in template return nil; -- auto-formatting does not work in Template space so don't set global_df end local start = content:find('{{ *[Cc][Ss]1 config *[|}]'); -- <start> is offset into <content> when {{cs1 config}} found; nil else if start then local cs1_config_template = content:match ('%b{}', start); -- get the whole template if not cs1_config_template then return nil; end local params_t = mw.text.split (cs1_config_template:gsub ('^{{%s*', ''):gsub ('%s*}}$', ''), '%s*|%s*'); -- remove '{{' and '}}'; make a sequence of parameter/value pairs (split on the pipe) table.remove (params_t, 1); -- remove the template name because it isn't a parameter/value pair local config_meta_params_t = {'DisplayAuthors', 'DisplayContributors', 'DisplayEditors', 'DisplayInterviewers', 'DisplayTranslators', 'NameListStyle', 'Mode'}; local meta_param_map_t = {}; -- list of accepted parameter names usable in {{cs1 config}} goes here for _, meta_param in ipairs (config_meta_params_t) do -- for i18n using <config_meta_params_t>, map template parameter names to their metaparameter equivalents if 'table' == type (aliases[meta_param]) then -- if <meta_param> is a sequence, for _, param in ipairs (aliases[meta_param]) do -- extract its contents meta_param_map_t[param] = meta_param; -- and add to <meta_param_map_t> end else meta_param_map_t[aliases[meta_param]] = meta_param; -- not a sequence so just add the parameter to <meta_param_map_t> end end local keywords_t = {}; -- map valid keywords to their associate metaparameter; reverse form of <keyword_lists[key] for these metaparameters for _, metaparam_t in ipairs ({{'NameListStyle', 'name-list-style'}, {'Mode', 'mode'}}) do -- only these metaparameter / keywords_lists key pairs for _, keyword in ipairs (keywords_lists[metaparam_t[2]]) do -- spin through the list of keywords keywords_t[keyword] = metaparam_t[1]; -- add [keyword] = metaparameter to the map end end for _, param in ipairs (params_t) do -- spin through the {{cs1 config}} parameters and fill <global_cs1_config_t> local k, v = param:match ('([^=]-)%s*=%s*(.+)'); -- <k> is the parameter name; <v> is parameter's assigned value if k then if k:find ('^display') then -- if <k> is one of the |display-<namelist>= parameters if v:match ('%d+') then -- the assigned value must be digits; doesn't accept 'etal' global_cs1_config_t[meta_param_map_t[k]]=v; -- add the display param and its value to globals table end else if keywords_t[v] == meta_param_map_t[k] then -- keywords_t[v] returns nil or the metaparam name; these must be the same global_cs1_config_t[meta_param_map_t[k]]=v; -- add the parameter and its value to globals table end end end end end end get_cs1_config (); -- fill <global_cs1_config_t> --[[---------------------< S T R I P M A R K E R S >---------------------------- Common pattern definition location for stripmarkers so that we don't have to go hunting for them if (when) MediaWiki changes their form. ]] local stripmarkers = { ['any'] = '\127[^\127]*UNIQ%-%-(%a+)%-[%a%d]+%-QINU[^\127]*\127', -- capture returns name of stripmarker ['math'] = '\127[^\127]*UNIQ%-%-math%-[%a%d]+%-QINU[^\127]*\127' -- math stripmarkers used in coins_cleanup() and coins_replace_math_stripmarker() } --[[------------< I N V I S I B L E _ C H A R A C T E R S >--------------------- This table holds non-printing or invisible characters indexed either by name or by Unicode group. Values are decimal representations of UTF-8 codes. The table is organized as a table of tables because the Lua pairs keyword returns table data in an arbitrary order. Here, we want to process the table from top to bottom because the entries at the top of the table are also found in the ranges specified by the entries at the bottom of the table. Also here is a pattern that recognizes stripmarkers that begin and end with the delete characters. The nowiki stripmarker is not an error but some others are because the parameter values that include them become part of the template's metadata before stripmarker replacement. ]] local invisible_defs = { del = '\127', -- used to distinguish between stripmarker and del char zwj = '\226\128\141', -- used with capture because zwj may be allowed } local invisible_chars = { {'replacement', '\239\191\189'}, -- U+FFFD, EF BF BD {'zero width joiner', '('.. invisible_defs.zwj .. ')'}, -- U+200D, E2 80 8D; capture because zwj may be allowed {'zero width space', '\226\128\139'}, -- U+200B, E2 80 8B {'hair space', '\226\128\138'}, -- U+200A, E2 80 8A {'soft hyphen', '\194\173'}, -- U+00AD, C2 AD {'horizontal tab', '\009'}, -- U+0009 (HT), 09 {'line feed', '\010'}, -- U+000A (LF), 0A {'no-break space', '\194\160'}, -- U+00A0 (NBSP), C2 A0 {'carriage return', '\013'}, -- U+000D (CR), 0D {'stripmarker', stripmarkers.any}, -- stripmarker; may or may not be an error; capture returns the stripmaker type {'delete', '('.. invisible_defs.del .. ')'}, -- U+007F (DEL), 7F; must be done after stripmarker test; capture to distinguish isolated del chars not part of stripmarker {'C0 control', '[\000-\008\011\012\014-\031]'}, -- U+0000–U+001F (NULL–US), 00–1F (except HT, LF, CR (09, 0A, 0D)) {'C1 control', '[\194\128-\194\159]'}, -- U+0080–U+009F (XXX–APC), C2 80 – C2 9F -- {'Specials', '[\239\191\185-\239\191\191]'}, -- U+FFF9-U+FFFF, EF BF B9 – EF BF BF -- {'Private use area', '[\238\128\128-\239\163\191]'}, -- U+E000–U+F8FF, EE 80 80 – EF A3 BF -- {'Supplementary Private Use Area-A', '[\243\176\128\128-\243\191\191\189]'}, -- U+F0000–U+FFFFD, F3 B0 80 80 – F3 BF BF BD -- {'Supplementary Private Use Area-B', '[\244\128\128\128-\244\143\191\189]'}, -- U+100000–U+10FFFD, F4 80 80 80 – F4 8F BF BD } --[[ Indic script makes use of zero width joiner as a character modifier so zwj characters must be left in. This pattern covers all of the unicode characters for these languages: Devanagari 0900–097F – https://unicode.org/charts/PDF/U0900.pdf Devanagari extended A8E0–A8FF – https://unicode.org/charts/PDF/UA8E0.pdf Bengali 0980–09FF – https://unicode.org/charts/PDF/U0980.pdf Gurmukhi 0A00–0A7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0A00.pdf Gujarati 0A80–0AFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0A80.pdf Oriya 0B00–0B7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0B00.pdf Tamil 0B80–0BFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0B80.pdf Telugu 0C00–0C7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0C00.pdf Kannada 0C80–0CFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0C80.pdf Malayalam 0D00–0D7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0D00.pdf plus the not-necessarily Indic scripts for Sinhala and Burmese: Sinhala 0D80-0DFF - https://unicode.org/charts/PDF/U0D80.pdf Myanmar 1000-109F - https://unicode.org/charts/PDF/U1000.pdf Myanmar extended A AA60-AA7F - https://unicode.org/charts/PDF/UAA60.pdf Myanmar extended B A9E0-A9FF - https://unicode.org/charts/PDF/UA9E0.pdf the pattern is used by has_invisible_chars() and coins_cleanup() ]] local indic_script = '[\224\164\128-\224\181\191\224\163\160-\224\183\191\225\128\128-\225\130\159\234\167\160-\234\167\191\234\169\160-\234\169\191]'; -- list of emoji that use a zwj character (U+200D) to combine with another emoji -- from: https://unicode.org/Public/emoji/17.0/emoji-zwj-sequences.txt; version: 17.0; 2025-01-08 -- table created by: [[:en:Module:Make emoji zwj table]] local emoji_t = { -- indexes are decimal forms of the hex values in U+xxxx [8596] = true, -- U+2194 ↔ left right arrow [8597] = true, -- U+2195 ↕ up down arrow [9760] = true, -- U+2620 ☠ skull and crossbones [9792] = true, -- U+2640 ♀ female sign [9794] = true, -- U+2642 ♂ male sign [9877] = true, -- U+2695 ⚕ staff of aesculapius [9878] = true, -- U+2696 ⚖ scales [9895] = true, -- U+26A7 ⚧ male with stroke and male and female sign [9992] = true, -- U+2708 ✈ airplane [10052] = true, -- U+2744 ❄ snowflake [10084] = true, -- U+2764 ❤ heavy black heart [10145] = true, -- U+27A1 ➡ black rightwards arrow [11035] = true, -- U+2B1B ⬛ black large square [127752] = true, -- U+1F308 🌈 rainbow [127787] = true, -- U+1F32B 🌫 fog [127806] = true, -- U+1F33E 🌾 ear of rice [127859] = true, -- U+1F373 🍳 cooking [127868] = true, -- U+1F37C 🍼 baby bottle [127876] = true, -- U+1F384 🎄 christmas tree [127891] = true, -- U+1F393 🎓 graduation cap [127908] = true, -- U+1F3A4 🎤 microphone [127912] = true, -- U+1F3A8 🎨 artist palette [127979] = true, -- U+1F3EB 🏫 school [127981] = true, -- U+1F3ED 🏭 factory [128048] = true, -- U+1F430 🐰 rabbit face [128102] = true, -- U+1F466 👦 boy [128103] = true, -- U+1F467 👧 girl [128104] = true, -- U+1F468 👨 man [128105] = true, -- U+1F469 👩 woman [128139] = true, -- U+1F48B 💋 kiss mark [128165] = true, -- U+1F4A5 💥 collision symbol [128168] = true, -- U+1F4A8 💨 dash symbol [128171] = true, -- U+1F4AB 💫 dizzy symbol [128187] = true, -- U+1F4BB 💻 personal computer [128188] = true, -- U+1F4BC 💼 brief case [128293] = true, -- U+1F525 🔥 fire [128295] = true, -- U+1F527 🔧 wrench [128300] = true, -- U+1F52C 🔬 microscope [128488] = true, -- U+1F5E8 🗨 left speech bubble [128640] = true, -- U+1F680 🚀 rocket [128658] = true, -- U+1F692 🚒 fire engine [129001] = true, -- U+1F7E9 🟩 large green square [129003] = true, -- U+1F7EB 🟫 large brown square [129309] = true, -- U+1F91D 🤝 handshake [129455] = true, -- U+1F9AF 🦯 probing cane [129456] = true, -- U+1F9B0 🦰 emoji component red hair [129457] = true, -- U+1F9B1 🦱 emoji component curly hair [129458] = true, -- U+1F9B2 🦲 emoji component bald [129459] = true, -- U+1F9B3 🦳 emoji component white hair [129466] = true, -- U+1F9BA 🦺 safety vest [129468] = true, -- U+1F9BC 🦼 motorized wheelchair [129469] = true, -- U+1F9BD 🦽 manual wheelchair [129489] = true, -- U+1F9D1 🧑 adult [129490] = true, -- U+1F9D2 🧒 child [129648] = true, -- U+1FA70 🩰 ballet shoes [129657] = true, -- U+1FA79 🩹 adhesive bandage [129775] = true, -- U+1FAEF 🫯 fight cloud [129778] = true, -- U+1FAF2 🫲 leftwards hand } --[[----------------------< L A N G U A G E S U P P O R T >------------------- These tables and constants support various language-specific functionality. ]] --local this_wiki_code = mw.getContentLanguage():getCode(); -- get this wiki's language code local this_wiki_code = lang_obj:getCode(); -- get this wiki's language code if string.match (mw.site.server, 'wikidata') then this_wiki_code = mw.getCurrentFrame():callParserFunction('int', {'lang'}); -- on Wikidata so use interface language setting instead end local mw_languages_by_tag_t = mw.language.fetchLanguageNames (this_wiki_code, 'all'); -- get a table of language tag/name pairs known to Wikimedia; used for interwiki tests local mw_languages_by_name_t = {}; for k, v in pairs (mw_languages_by_tag_t) do -- build a 'reversed' table name/tag language pairs know to MediaWiki; used for |language= mw_languages_by_tag_t[k] = lang_obj:ucfirst (v); -- force first character of language name to uppercase if mw_languages_by_name_t[v] then -- when name already in the table if 2 == #k or 3 == #k then -- if tag does not have subtags mw_languages_by_name_t[v] = k; -- prefer the shortest tag for this name end else -- here when name not in the table mw_languages_by_name_t[v] = k; -- so add name and matching tag end end local inter_wiki_map = {}; -- map of interwiki prefixes that are language-code prefixes for k, v in pairs (mw.site.interwikiMap ('local')) do -- spin through the base interwiki map (limited to local) if mw_languages_by_tag_t[v["prefix"]] then -- if the prefix matches a known language tag inter_wiki_map[v["prefix"]] = true; -- add it to our local map end end --[[--------------------< S C R I P T _ L A N G _ C O D E S >------------------- This table is used to hold ISO 639-1 two-character and ISO 639-3 three-character language codes that apply only to |script-title= and |script-chapter= ]] local script_lang_codes = { 'ab', 'am', 'ar', 'az', 'be', 'bg', 'bn', 'bo', 'bs', 'ce', 'chr', 'cu', 'dv', 'dz', 'el', 'fa', 'grc', 'gu', 'he', 'hi', 'hy', 'ja', 'ka', 'kk', 'km', 'kn', 'ko', 'ku', 'ky', 'lo', 'mk', 'ml', 'mn', 'mni', 'mr', 'my', 'ne', 'or', 'ota', 'pa', 'ps', 'ru', 'sd', 'si', 'sr', 'syc', 'ta', 'te', 'tg', 'th', 'ti', 'tkr', 'tt', 'ug', 'uk', 'ur', 'uz', 'yi', 'yue', 'zh', 'zgh' }; --[[---------------< L A N G U A G E R E M A P P I N G >---------------------- These tables hold language information that is different (correct) from MediaWiki's definitions For each ['<tag>'] = 'language name' in lang_code_remap{} there must be a matching ['language name'] = {'language name', '<tag>'} in lang_name_remap{} lang_tag_remap{}: key is always lowercase ISO 639-1, -2, -3 language tag or a valid lowercase IETF language tag value is properly spelled and capitalized language name associated with <tag> only one language name per <tag>; key/value pair must have matching entry in lang_name_remap{} lang_name_remap{}: key is always lowercase language name value is a table the holds correctly spelled and capitalized language name [1] and associated tag [2] (tag must match a tag key in lang_tag_remap{}) may have multiple keys referring to a common preferred name and tag; For example: ['kolsch'] and ['kölsch'] both refer to 'Kölsch' and 'ksh' ]] local lang_tag_remap = { -- used for |language= and |script-title= / |script-chapter= ['als'] = 'Tosk Albanian', -- MediaWiki returns Alemannisch ['bh'] = 'Bihari', -- MediaWiki uses 'bh' as a subdomain name for Bhojpuri Wikipedia: bh.wikipedia.org ['bla'] = 'Blackfoot', -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Siksika; use en.wiki preferred name ['bn'] = 'Bengali', -- MediaWiki returns Bangla ['ca-valencia'] = 'Valencian', -- IETF variant of Catalan ['es-es'] = 'Европын Испани', ['fkv'] = 'Kven', -- MediaWiki returns Kvensk ['gsw'] = 'Swiss German', ['ilo'] = 'Ilocano', -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Iloko; use en.wiki preferred name ['ksh'] = 'Kölsch', -- MediaWiki: Colognian; use IANA/ISO 639 preferred name ['ksh-x-colog'] = 'Colognian', -- override MediaWiki ksh; no IANA/ISO 639 code for Colognian; IETF private code created at Module:Lang/data ['mis-x-ripuar'] = 'Ripuarian', -- override MediaWiki ksh; no IANA/ISO 639 code for Ripuarian; IETF private code created at Module:Lang/data ['nan-tw'] = 'Taiwanese Hokkien', -- make room for MediaWiki/IANA/ISO 639 nan: Min Nan Chinese and support en.wiki preferred name ['pt-br'] = 'Бразилын Португал', ['pt-pt'] = 'Европын Португал', ['sr-ec'] = 'Serbian (Cyrillic script)', -- MediaWiki returns српски (ћирилица) ['sr-el'] = 'Serbian (Latin script)', -- MediaWiki returns srpski (latinica) ['zh-cn'] = 'Хятад (Хятад)', ['zh-tw'] = 'Хятад (Тайвань)', } local lang_name_remap = { -- used for |language=; names require proper capitalization; tags must be lowercase ['alemannic'] = {'Swiss German', 'gsw'}, -- ISO 639-2, -3 alternate for Swiss German; MediaWiki mediawiki returns Alemannic for gsw; en.wiki preferred name ['alemannisch'] = {'Swiss German', 'gsw'}, -- not an ISO or IANA language name; MediaWiki uses 'als' as a subdomain name for Alemannic Wikipedia: als.wikipedia.org ['bangla'] = {'Bengali', 'bn'}, -- MediaWiki returns Bangla (the endonym) but we want Bengali (the exonym); here we remap ['bengali'] = {'Bengali', 'bn'}, -- MediaWiki doesn't use exonym so here we provide correct language name and 639-1 code ['bhojpuri'] = {'Bhojpuri', 'bho'}, -- MediaWiki uses 'bh' as a subdomain name for Bhojpuri Wikipedia: bh.wikipedia.org ['bihari'] = {'Bihari', 'bh'}, -- MediaWiki replaces 'Bihari' with 'Bhojpuri' so 'Bihari' cannot be found ['blackfoot'] = {'Blackfoot', 'bla'}, -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Siksika; use en.wiki preferred name ['colognian'] = {'Colognian', 'ksh-x-colog'}, -- MediaWiki preferred name for ksh ['ilocano'] = {'Ilocano', 'ilo'}, -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Iloko; use en.wiki preferred name ['kolsch'] = {'Kölsch', 'ksh'}, -- use IANA/ISO 639 preferred name (use non-diacritical o instead of umlaut ö) ['kölsch'] = {'Kölsch', 'ksh'}, -- use IANA/ISO 639 preferred name ['kven'] = {'Kven', 'fkv'}, -- Unicode CLDR have decided not to support English language name for these two... ['kvensk'] = {'Kven', 'fkv'}, -- ...they say to refer to IANA registry for English names ['ripuarian'] = {'Ripuarian', 'mis-x-ripuar'}, -- group of dialects; no code in MediaWiki or in IANA/ISO 639 ['serbian (cyrillic script)'] = {'Serbian (Cyrillic script)', 'sr-cyrl'}, -- special case to get correct tag when |language=sr-ec ['serbian (latin script)'] = {'Serbian (Latin script)', 'sr-latn'}, -- special case to get correct tag when |language=sr-el ['swiss german'] = {'Swiss German', 'gsw'}, ['taiwanese hokkien'] = {'Taiwanese Hokkien', 'nan-tw'}, -- make room for MediaWiki/IANA/ISO 639 nan: Min Nan Chinese ['brazilian portuguese'] = {'Бразилын Португал', 'pt-br'}, ['european portuguese'] = {'Европын Португал', 'pt-pt'}, ['tosk albanian'] = {'Tosk Albanian', 'als'}, -- MediaWiki replaces 'Tosk Albanian' with 'Alemannisch' so 'Tosk Albanian' cannot be found ['valencian'] = {'Valencian', 'ca-valencia'}, -- variant of Catalan; categorizes as Valencian ['chinese (china)'] = {'Хятад (Хятад)', 'zh-cn'}, ['chinese (taiwan)'] = {'Хятад (Тайвань)', 'zh-tw'}, } --[[---------------< P R O P E R T I E S _ C A T E G O R I E S >---------------- Properties categories. These are used for investigating qualities of citations. ]] local prop_cats = { ['foreign-lang-source'] = 'CS1 $1-хэлний эх сурвалж ($2)', -- |language= categories; $1 is foreign-language name, $2 is ISO639-1 code ['foreign-lang-source-2'] = 'CS1 foreign language sources (ISO 639-2)|$1', -- |language= category; a cat for ISO639-2 languages; $1 is the ISO 639-2 code used as a sort key ['interproj-linked-name'] = 'CS1 interproject-linked names|$1', -- any author, editor, etc that has an interproject link; $1 is interproject tag used as a sort key ['interwiki-linked-name'] = 'CS1 interwiki-linked names|$1', -- any author, editor, etc that has an interwiki link; $1 is interwiki tag used as a sort key; yeilds to interproject ['local-lang-source'] = 'CS1 $1-language sources ($2)', -- |language= categories; $1 is local-language name, $2 is ISO639-1 code; not emitted when local_lang_cat_enable is false ['location-test'] = 'CS1 location test', ['long-vol'] = 'CS1: long volume value', -- probably temporary cat to identify scope of |volume= values longer than 4 characters ['script'] = 'CS1 uses $1-language script ($2)', -- |script-title=xx: has matching category; $1 is language name, $2 is language tag ['tracked-param'] = 'CS1 tracked parameter: $1', -- $1 is base (enumerators removed) parameter name ['unfit'] = 'CS1: unfit URL', -- |url-status=unfit or |url-status=usurped; used to be a maint cat ['vanc-accept'] = 'CS1:Vancouver names with accept markup', -- for |vauthors=/|veditors= with accept-as-written markup ['year-range-abbreviated'] = 'CS1: abbreviated year range', -- probably temporary cat to identify scope of |date=, |year= values using YYYY–YY form } --[[-------------------< T I T L E _ T Y P E S >-------------------------------- Here we map a template's CitationClass to TitleType (default values for |type= parameter) ]] local title_types = { ['AV-media-notes'] = 'Media notes', ['document'] = 'Document', ['interview'] = 'Interview', ['mailinglist'] = 'Mailing list', ['map'] = 'Map', ['podcast'] = 'Podcast', ['pressrelease'] = 'Press release', ['report'] = 'Report', ['speech'] = 'Speech', ['techreport'] = 'Technical report', ['thesis'] = 'Thesis', } --[[--------------------------< B U I L D _ K N O W N _ F R E E _ D O I _ R E G I S T R A N T S _ T A B L E >-- build a table of doi registrants known to be free-to-read In a doi, the registrant ID is the series of digits between the '10.' and the first '/': in doi 10.1100/sommat, 1100 is the registrant ID see §3.2.2 DOI prefix of the Doi Handbook p. 43 https://www.doi.org/doi-handbook/DOI_Handbook_Final.pdf#page=43 ]] local function build_free_doi_registrants_table() local registrants_t = {}; for _, v in ipairs ({ '1045', '1074', '1096', '1100', '1155', '1186', '1194', '1371', '1629', '1989', '1999', '2147', '2196', '3285', '3389', '3390', '3748', '3814', '3847', '3897', '4061', '4089', '4103', '4172', '4175', '4230', '4236', '4239', '4240', '4249', '4251', '4252', '4253', '4254', '4291', '4292', '4329', '4330', '4331', '5194', '5210', '5306', '5312', '5313', '5314', '5315', '5316', '5317', '5318', '5319', '5320', '5321', '5334', '5402', '5409', '5410', '5411', '5412', '5492', '5493', '5494', '5495', '5496', '5497', '5498', '5499', '5500', '5501', '5527', '5528', '5662', '6064', '6219', '7167', '7217', '7287', '7482', '7490', '7554', '7717', '7759', '7766', '9778', '11131', '11569', '11647', '11648', '12688', '12703', '12715', '12942', '12998', '13105', '14256', '14293', '14303', '15215', '15347', '15412', '15560', '16995', '17645', '18637', '19080', '19173', '20944', '21037', '21468', '21767', '22261', '22323', '22459', '24105', '24196', '24966', '26775', '30845', '32545', '35711', '35712', '35713', '35995', '36648', '37126', '37532', '37871', '47128', '47622', '47959', '52437', '52975', '53288', '54081', '54947', '55667', '55914', '57009', '58647', '59081', }) do registrants_t[v] = true; -- build a k/v table of known free-to-read doi registrants end return registrants_t; end local extended_registrants_t = { -- known free registrants identifiable by the doi suffix incipit ['1002'] = {'aelm', 'leap'}, -- Advanced Electronic Materials, Learned Publishing ['1016'] = {'j.heliyon', 'j.nlp', 'j.patter', 'j.proche'}, -- Heliyon, Natural Language Processing, Patterns, Procedia Chemistry ['1017'] = {'nlp'}, -- Natural Language Processing Journal ['1046'] = {'j.1365-8711', 'j.1365-246x'}, -- MNRAS, GJI ['1093'] = {'mnras', 'mnrasl', 'gji', 'rasti'}, -- MNRAS, MNRAS Letters, GJI, RASTI ['1099'] = {'acmi', 'mic', '00221287', 'mgen'}, -- Access Microbiology, Microbiology, Journal of General Microbiology, Microbial Genomics ['1111'] = {'j.1365-2966', 'j.1745-3933', 'j.1365-246X'}, -- MNRAS, MNRAS Letters, GJI ['1210'] = {'jendso','jcemcr'}, -- Journal of the Endocrine Society, JCEM Case Reports ['4171'] = {'dm','mag'}, -- Documenta Mathematica, EMS Magazine ['11158'] = {'saasp'}, -- Systematic and Applied Acarology Special Publications ['11646'] = {'megataxa', 'mesozoic'}, -- Megataxa, Mesozoic ['14231'] = {'ag'}, -- Algebraic Geometry ['22073'] = {'pja'}, -- Persian Journal of Acarology ['35249'] = {'rche'}, -- Revista Chilena de Entomología ['37520'] = {'fi'}, -- Fossil Imprint ['53562'] = {'ajcb'} -- Asian Journal of Conservation Biology } --[[===================<< E R R O R M E S S A G I N G >>====================== ]] --[[----------< E R R O R M E S S A G E S U P P L I M E N T S >------------- I18N for those messages that are supplemented with additional specific text that describes the reason for the error TODO: merge this with special_case_translations{}? ]] local err_msg_supl = { ['char'] = 'invalid character', -- |isbn=, |sbn= ['check'] = 'checksum', -- |isbn=, |sbn= ['flag'] = 'flag', -- |archive-url= ['form'] = 'invalid form', -- |isbn=, |sbn= ['group'] = 'invalid group id', -- |isbn= ['initials'] = 'initials', -- Vancouver ['invalid language code'] = 'invalid language code', -- |script-<param>= ['journal'] = 'journal', -- |bibcode= ['length'] = 'length', -- |isbn=, |bibcode=, |sbn= ['liveweb'] = 'liveweb', -- |archive-url= ['missing comma'] = 'missing comma', -- Vancouver ['missing prefix'] = 'missing prefix', -- |script-<param>= ['missing title part'] = 'missing title part', -- |script-<param>= ['name'] = 'name', -- Vancouver ['non-Latin char'] = 'non-Latin character', -- Vancouver ['path'] = 'path', -- |archive-url= ['prefix'] = 'invalid prefix', -- |isbn= ['punctuation'] = 'punctuation', -- Vancouver ['save'] = 'save command', -- |archive-url= ['suffix'] = 'suffix', -- Vancouver ['timestamp'] = 'timestamp', -- |archive-url= ['unknown language code'] = 'unknown language code', -- |script-<param>= ['value'] = 'value', -- |bibcode= ['year'] = 'year', -- |bibcode= } --[[--------------< E R R O R _ C O N D I T I O N S >--------------------------- Error condition table. This table has two sections: errors at the top, maintenance at the bottom. Maint 'messaging' does not have a 'message' (message=nil) The following contains a list of IDs for various error conditions defined in the code. For each ID, we specify a text message to display, an error category to include, and whether the error message should be wrapped as a hidden comment. Anchor changes require identical changes to matching anchor in Help:CS1 errors TODO: rename error_conditions{} to something more generic; create separate error and maint tables inside that? ]] local error_conditions = { err_accessdate_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;access-date=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'accessdate_missing_url', category = 'CS1 errors: access-date without URL', hidden = false }, err_apostrophe_markup = { message = 'Italic or bold markup not allowed in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'apostrophe_markup', category = 'CS1 errors: markup', hidden = false }, err_archive_date_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-date=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code>', anchor = 'archive_date_missing_url', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_date_url_ts_mismatch = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-date=</code> / <code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> timestamp mismatch; $1 suggested', anchor = 'archive_date_url_ts_mismatch', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_missing_date = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;archive-date=</code>', anchor = 'archive_missing_date', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'archive_missing_url', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> is malformed: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'archive_url', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_arxiv_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;arxiv=</code> required', anchor = 'arxiv_missing', category = 'CS1 errors: arXiv', -- same as bad arxiv hidden = false }, err_asintld_missing_asin = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;asin=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'asintld_missing_asin', category = 'CS1 errors: ASIN TLD', hidden = false }, err_bad_arxiv = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;arxiv=</code> value', anchor = 'bad_arxiv', category = 'CS1 errors: arXiv', hidden = false }, err_bad_asin = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;asin=</code> value', anchor = 'bad_asin', category ='CS1 errors: ASIN', hidden = false }, err_bad_asin_tld = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;asin-tld=</code> value', anchor = 'bad_asin_tld', category ='CS1 errors: ASIN TLD', hidden = false }, err_bad_bibcode = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;bibcode=</code> $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_bibcode', category = 'CS1 errors: bibcode', hidden = false }, err_bad_biorxiv = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;biorxiv=</code> value', anchor = 'bad_biorxiv', category = 'CS1 errors: bioRxiv', hidden = false }, err_bad_citeseerx = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;citeseerx=</code> value', anchor = 'bad_citeseerx', category = 'CS1 errors: citeseerx', hidden = false }, err_bad_date = { message = 'Check date values in: $1', -- $1 is a parameter name list anchor = 'bad_date', category = 'CS1 errors: dates', hidden = false }, err_bad_doi = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;doi=</code> value', anchor = 'bad_doi', category = 'CS1 errors: DOI', hidden = false }, err_bad_hdl = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;hdl=</code> value', anchor = 'bad_hdl', category = 'CS1 errors: HDL', hidden = false }, err_bad_isbn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;isbn=</code> value: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_isbn', category = 'CS1 errors: ISBN', hidden = false }, err_bad_ismn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ismn=</code> value', anchor = 'bad_ismn', category = 'CS1 errors: ISMN', hidden = false }, err_bad_issn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;$1issn=</code> value', -- $1 is 'e' or '' for eissn or issn anchor = 'bad_issn', category = 'CS1 errors: ISSN', hidden = false }, err_bad_jfm = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;jfm=</code> value', anchor = 'bad_jfm', category = 'CS1 errors: JFM', hidden = false }, err_bad_jstor = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;jstor=</code> value', anchor = 'bad_jstor', category = 'CS1 errors: JSTOR', hidden = false }, err_bad_lccn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;lccn=</code> value', anchor = 'bad_lccn', category = 'CS1 errors: LCCN', hidden = false }, err_bad_medrxiv = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;medrxiv=</code> value', anchor = 'bad_medrxiv', category = 'CS1 errors: medRxiv', hidden = false }, err_bad_mr = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;mr=</code> value', anchor = 'bad_mr', category = 'CS1 errors: MR', hidden = false }, err_bad_oclc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;oclc=</code> value', anchor = 'bad_oclc', category = 'CS1 errors: OCLC', hidden = false }, err_bad_ol = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ol=</code> value', anchor = 'bad_ol', category = 'CS1 errors: OL', hidden = false }, err_bad_osti = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;osti=</code> value', anchor = 'bad_osti', category = 'CS1 errors: OSTI', hidden = false }, err_bad_paramlink = { -- for |title-link=, |author/editor/translator-link=, |series-link=, |episode-link= message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> value', -- $1 is parameter name anchor = 'bad_paramlink', category = 'CS1 errors: parameter link', hidden = false }, err_bad_pmc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;pmc=</code> value', anchor = 'bad_pmc', category = 'CS1 errors: PMC', hidden = false }, err_bad_pmid = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;pmid=</code> value', anchor = 'bad_pmid', category = 'CS1 errors: PMID', hidden = false }, err_bad_rfc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;rfc=</code> value', anchor = 'bad_rfc', category = 'CS1 errors: RFC', hidden = false }, err_bad_s2cid = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;s2cid=</code> value', anchor = 'bad_s2cid', category = 'CS1 errors: S2CID', hidden = false }, err_bad_sbn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;sbn=</code> value: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_sbn', category = 'CS1 errors: SBN', hidden = false }, err_bad_ssrn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ssrn=</code> value', anchor = 'bad_ssrn', category = 'CS1 errors: SSRN', hidden = false }, err_bad_url = { message = 'Check $1 value', -- $1 is parameter name anchor = 'bad_url', category = 'CS1 errors: URL', hidden = false }, err_bad_usenet_id = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;message-id=</code> value', anchor = 'bad_message_id', category = 'CS1 errors: message-id', hidden = false }, err_bad_zbl = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;zbl=</code> value', anchor = 'bad_zbl', category = 'CS1 errors: Zbl', hidden = false }, err_bare_url_missing_title = { message = '$1 missing title', -- $1 is parameter name anchor = 'bare_url_missing_title', category = 'CS1 errors: bare URL', hidden = false }, err_biorxiv_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;biorxiv=</code> required', anchor = 'biorxiv_missing', category = 'CS1 errors: bioRxiv', -- same as bad bioRxiv hidden = false }, err_chapter_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored', -- $1 is parameter name anchor = 'chapter_ignored', category = 'CS1 errors: chapter ignored', hidden = false }, err_citation_missing_title = { message = 'Missing or empty <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'citation_missing_title', category = 'CS1 errors: missing title', hidden = false }, err_citeseerx_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;citeseerx=</code> required', anchor = 'citeseerx_missing', category = 'CS1 errors: citeseerx', -- same as bad citeseerx hidden = false }, err_cite_web_url = { -- this error applies to cite web and to cite podcast message = 'Missing or empty <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'cite_web_url', category = 'CS1 errors: requires URL', hidden = false }, err_class_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;class=</code> ignored', anchor = 'class_ignored', category = 'CS1 errors: class', hidden = false }, err_contributor_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;contributor=</code> ignored', anchor = 'contributor_ignored', category = 'CS1 errors: contributor', hidden = false }, err_contributor_missing_required_param = { message = '<code class="cs1-code">&#124;contributor=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'contributor_missing_required_param', category = 'CS1 errors: contributor', hidden = false }, err_deprecated_params = { message = 'Cite uses deprecated parameter <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'deprecated_params', category = 'CS1 errors: deprecated parameters', hidden = false }, err_disp_name = { message = 'Invalid <code class="cs1-code">&#124;$1=$2</code>', -- $1 is parameter name; $2 is the assigned value anchor = 'disp_name', category = 'CS1 errors: display-names', hidden = false, }, err_doibroken_missing_doi = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;doi=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'doibroken_missing_doi', category = 'CS1 errors: DOI', hidden = false }, err_embargo_missing_pmc = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;pmc=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'embargo_missing_pmc', category = 'CS1 errors: PMC embargo', hidden = false }, err_empty_citation = { message = 'Empty citation', anchor = 'empty_citation', category = 'CS1 errors: empty citation', hidden = false }, err_etal = { message = 'Explicit use of et al. in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'explicit_et_al', category = 'CS1 errors: explicit use of et al.', hidden = false }, err_extra_text_edition = { message = '<code class="cs1-code">&#124;edition=</code> has extra text', anchor = 'extra_text_edition', category = 'CS1 errors: extra text: edition', hidden = false, }, err_extra_text_issue = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_issue', category = 'CS1 errors: extra text: issue', hidden = false, }, err_extra_text_pages = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_pages', category = 'CS1 errors: extra text: pages', hidden = false, }, err_extra_text_volume = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_volume', category = 'CS1 errors: extra text: volume', hidden = false, }, err_first_missing_last = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> missing <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is first alias, $2 is matching last alias anchor = 'first_missing_last', category = 'CS1 errors: missing name', -- author, contributor, editor, interviewer, translator hidden = false }, err_format_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is format parameter $2 is url parameter anchor = 'format_missing_url', category = 'CS1 errors: format without URL', hidden = false }, err_generic_name = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has generic name', -- $1 is parameter name anchor = 'generic_name', category = 'CS1 errors: generic name', hidden = false, }, err_generic_title = { message = 'Cite uses generic title', anchor = 'generic_title', category = 'CS1 errors: generic title', hidden = false, }, err_invalid_isbn_date = { message = 'ISBN / Date incompatibility', anchor = 'invalid_isbn_date', category = 'CS1 errors: ISBN date', hidden = true }, err_invalid_param_val = { message = 'Invalid <code class="cs1-code">&#124;$1=$2</code>', -- $1 is parameter name $2 is parameter value anchor = 'invalid_param_val', category = 'CS1 errors: invalid parameter value', hidden = false }, err_invisible_char = { message = '$1 in $2 at position $3', -- $1 is invisible char $2 is parameter name $3 is position number anchor = 'invisible_char', category = 'CS1 errors: invisible characters', hidden = false }, err_medrxiv_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;medrxiv=</code> required', anchor = 'medrxiv_missing', category = 'CS1 errors: medRxiv', -- same as bad medRxiv hidden = false }, err_missing_name = { message = 'Missing <code class="cs1-code">&#124;$1$2=</code>', -- $1 is modified NameList; $2 is enumerator anchor = 'missing_name', category = 'CS1 errors: missing name', -- author, contributor, editor, interviewer, translator hidden = false }, err_missing_periodical = { message = 'Cite $1 requires <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is cs1 template name; $2 is canonical periodical parameter name for cite $1 anchor = 'missing_periodical', category = 'CS1 errors: missing periodical', hidden = false }, err_missing_pipe = { message = 'Missing pipe in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'missing_pipe', category = 'CS1 errors: missing pipe', hidden = false }, err_missing_publisher = { message = 'Cite $1 requires <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is cs1 template name; $2 is canonical publisher parameter name for cite $1 anchor = 'missing_publisher', category = 'CS1 errors: missing publisher', hidden = false }, err_numeric_names = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has numeric name', -- $1 is parameter name', anchor = 'numeric_names', category = 'CS1 errors: numeric name', hidden = false, }, err_param_access_requires_param = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1-access=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'param_access_requires_param', category = 'CS1 errors: param-access', hidden = false }, err_param_has_ext_link = { message = 'External link in <code class="cs1-code">$1</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'param_has_ext_link', category = 'CS1 errors: external links', hidden = false }, err_param_has_twl_url = { message = 'Wikipedia Library link in <code class="cs1-code">$1</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'param_has_twl_url', category = 'CS1 errors: URL', hidden = false }, err_parameter_ignored = { message = 'Unknown parameter <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored', -- $1 is parameter name anchor = 'parameter_ignored', category = 'CS1 errors: unsupported parameter', hidden = false }, err_parameter_ignored_suggest = { message = 'Unknown parameter <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored (<code class="cs1-code">&#124;$2=</code> suggested)', -- $1 is unknown parameter $2 is suggested parameter name anchor = 'parameter_ignored_suggest', category = 'CS1 errors: unsupported parameter', hidden = false }, err_periodical_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored', -- $1 is parameter name anchor = 'periodical_ignored', category = 'CS1 errors: periodical ignored', hidden = false }, err_redundant_parameters = { message = 'More than one of $1 specified', -- $1 is error message detail anchor = 'redundant_parameters', category = 'CS1 errors: redundant parameter', hidden = false }, err_script_parameter = { message = 'Invalid <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>: $2', -- $1 is parameter name $2 is script language code or error detail anchor = 'script_parameter', category = 'CS1 errors: script parameters', hidden = false }, err_ssrn_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;ssrn=</code> required', anchor = 'ssrn_missing', category = 'CS1 errors: SSRN', hidden = false }, err_text_ignored = { message = 'Text "$1" ignored', -- $1 is ignored text anchor = 'text_ignored', category = 'CS1 errors: unrecognized parameter', hidden = false }, err_trans_missing_title = { message = '<code class="cs1-code">&#124;trans-$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> or <code class="cs1-code">&#124;script-$1=</code>', -- $1 is base parameter name anchor = 'trans_missing_title', category = 'CS1 errors: translated title', hidden = false }, err_param_unknown_empty = { message = 'Cite has empty unknown parameter$1: $2', -- $1 is 's' or empty space; $2 is emty unknown param list anchor = 'param_unknown_empty', category = 'CS1 errors: empty unknown parameters', hidden = false }, err_vancouver = { message = 'Vancouver style error: $1 in name $2', -- $1 is error detail, $2 is the nth name anchor = 'vancouver', category = 'CS1 errors: Vancouver style', hidden = false }, err_wikilink_in_url = { message = 'URL–wikilink conflict', -- uses ndash anchor = 'wikilink_in_url', category = 'CS1 errors: URL–wikilink conflict', -- uses ndash hidden = false }, --[[--------------------------< M A I N T >------------------------------------- maint messages do not have a message (message = nil); otherwise the structure is the same as error messages ]] maint_archived_copy = { message = nil, anchor = 'archived_copy', category = 'CS1 maint: archived copy as title', hidden = true, }, maint_bibcode = { message = nil, anchor = 'bibcode', category = 'CS1 maint: bibcode', hidden = true, }, maint_location_no_publisher = { -- cite book, conference, encyclopedia; citation as book cite or encyclopedia cite message = nil, anchor = 'location_no_publisher', category = 'CS1 maint: location missing publisher', hidden = true, }, maint_bot_unknown = { message = nil, anchor = 'bot:_unknown', category = 'CS1 maint: bot: original URL status unknown', hidden = true, }, maint_date_auto_xlated = { -- date auto-translation not supported by en.wiki message = nil, anchor = 'date_auto_xlated', category = 'CS1 maint: date auto-translated', hidden = true, }, maint_date_format = { message = nil, anchor = 'date_format', category = 'CS1 maint: date format', hidden = true, }, maint_date_year = { message = nil, anchor = 'date_year', category = 'CS1 maint: date and year', hidden = true, }, maint_doi_ignore = { message = nil, anchor = 'doi_ignore', category = 'CS1 maint: ignored DOI errors', hidden = true, }, maint_doi_inactive = { message = nil, anchor = 'doi_inactive', category = 'CS1 maint: DOI inactive', hidden = true, }, maint_doi_inactive_dated = { message = nil, anchor = 'doi_inactive_dated', category = 'CS1 maint: DOI inactive as of $2$3$1', -- $1 is year, $2 is month-name or empty string, $3 is space or empty string hidden = true, }, maint_doi_unflagged_free = { message = nil, anchor = 'doi_unflagged_free', category = 'CS1 maint: unflagged free DOI', hidden = true, }, maint_extra_punct = { message = nil, anchor = 'extra_punct', category = 'CS1 maint: extra punctuation', hidden = true, }, maint_id_limit_load_fail = { -- applies to all cs1|2 templates on a page; message = nil, -- maint message (category link) never emitted anchor = 'id_limit_load_fail', category = 'CS1 maint: ID limit load fail', hidden = true, }, maint_isbn_ignore = { message = nil, anchor = 'ignore_isbn_err', category = 'CS1 maint: ignored ISBN errors', hidden = true, }, maint_issn_ignore = { message = nil, anchor = 'ignore_issn', category = 'CS1 maint: ignored ISSN errors', hidden = true, }, maint_jfm_format = { message = nil, anchor = 'jfm_format', category = 'CS1 maint: JFM format', hidden = true, }, maint_location = { message = nil, anchor = 'location', category = 'CS1 maint: location', hidden = true, }, maint_missing_class = { message = nil, anchor = 'missing_class', category = 'CS1 maint: missing class', hidden = true, }, maint_mr_format = { message = nil, anchor = 'mr_format', category = 'CS1 maint: MR format', hidden = true, }, maint_mult_names = { message = nil, anchor = 'mult_names', category = 'CS1 maint: multiple names: $1', -- $1 is '<name>s list'; gets value from special_case_translation table hidden = true, }, maint_numeric_names = { message = nil, anchor = 'numeric_names', category = 'CS1 maint: numeric names: $1', -- $1 is '<name>s list'; gets value from special_case_translation table hidden = true, }, maint_others = { message = nil, anchor = 'others', category = 'CS1 maint: others', hidden = true, }, maint_others_avm = { message = nil, anchor = 'others_avm', category = 'CS1 maint: others in cite AV media (notes)', hidden = true, }, maint_overridden_setting = { message = nil, anchor = 'overridden', category = 'CS1 maint: overridden setting', hidden = true, }, maint_page_art_num = { message = nil, anchor = 'page_art_num', category = 'CS1 maint: article number as page number', hidden = true, }, maint_pmc_embargo = { message = nil, anchor = 'embargo', category = 'CS1 maint: PMC embargo expired', hidden = true, }, maint_pmc_format = { message = nil, anchor = 'pmc_format', category = 'CS1 maint: PMC format', hidden = true, }, maint_postscript = { message = nil, anchor = 'postscript', category = 'CS1 maint: postscript', hidden = true, }, maint_publisher_location = { message = nil, anchor = 'publisher_location', category = 'CS1 maint: publisher location', hidden = true, }, maint_ref_duplicates_default = { message = nil, anchor = 'ref_default', category = 'CS1 maint: ref duplicates default', hidden = true, }, maint_unknown_lang = { message = nil, anchor = 'unknown_lang', category = 'CS1 maint: unrecognized language', hidden = true, }, maint_untitled = { message = nil, anchor = 'untitled', category = 'CS1 maint: untitled periodical', hidden = true, }, maint_url_status = { message = nil, anchor = 'url_status', category = 'CS1 maint: url-status', hidden = true, }, maint_year= { message = nil, anchor = 'year', category = 'CS1 maint: year', hidden = true, }, maint_zbl = { message = nil, anchor = 'zbl', category = 'CS1 maint: Zbl', hidden = true, }, } --[[--------------------------< I D _ L I M I T S _ D A T A _ T >---------------------------------------------- fetch id limits for certain identifiers from c:Data:CS1/Identifier limits.tab. This source is a json tabular data file maintained at wikipedia commons. Convert the json format to a table of k/v pairs. The values from <id_limits_data_t> are used to set handle.id_limit. From 2025-02-21, MediaWiki is broken. Use this link to edit the tablular data file: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Data:CS1/Identifier_limits.tab&action=edit See Phab:T389105 ]] local id_limits_data_t = {}; local use_commons_data = true; -- set to false if your wiki does not have access to mediawiki commons; then, if false == use_commons_data then -- update this table from https://commons.wikimedia.org/wiki/Data:CS1/Identifier_limits.tab; last update: 2025-02-21 id_limits_data_t = {['OCLC'] = 10450000000, ['OSTI'] = 23010000, ['PMC'] = 11900000, ['PMID'] = 40400000, ['RFC'] = 9300, ['SSRN'] = 5200000, ['S2CID'] = 276000000}; -- this table must be maintained locally else -- here for wikis that do have access to mediawiki commons local load_fail_limit = 99999999999; -- very high number to avoid error messages on load failure id_limits_data_t = {['OCLC'] = load_fail_limit, ['OSTI'] = load_fail_limit, ['PMC'] = load_fail_limit, ['PMID'] = load_fail_limit, ['RFC'] = load_fail_limit, ['SSRN'] = load_fail_limit, ['S2CID'] = load_fail_limit}; local id_limits_data_load_fail = false; -- flag; assume that we will be successful when loading json id limit tabular data local tab_data_t = mw.ext.data.get ('CS1/Identifier limits.tab'); -- attempt to load the tabular data from commons into <tab_data_t> if false == tab_data_t then -- undocumented 'feature': mw.ext.data.get() sometimes returns false id_limits_data_load_fail = true; -- set the flag so that Module:Citation/CS1 can create an unannotated maint category else for _, limit_t in ipairs (tab_data_t.data) do -- overwrite default <load_fail_limit> values from the data table in the tabular data id_limits_data_t[limit_t[1]] = limit_t[2]; -- <limit[1]> is identifier; <limit[2]> is upper limit for that identifier end end end --[[--------------------------< I D _ H A N D L E R S >-------------------------------------------------------- The following contains a list of values for various defined identifiers. For each identifier we specify a variety of information necessary to properly render the identifier in the citation. parameters: a list of parameter aliases for this identifier; first in the list is the canonical form link: Wikipedia article name redirect: a local redirect to a local Wikipedia article name; at en.wiki, 'ISBN (identifier)' is a redirect to 'International Standard Book Number' q: Wikidata q number for the identifier label: the label preceding the identifier; label is linked to a Wikipedia article (in this order): redirect from id_handlers['<id>'].redirect when use_identifier_redirects is true Wikidata-supplied article name for the local wiki from id_handlers['<id>'].q local article name from id_handlers['<id>'].link prefix: the first part of a URL that will be concatenated with a second part which usually contains the identifier suffix: optional third part to be added after the identifier encode: true if URI should be percent-encoded; otherwise false COinS: identifier link or keyword for use in COinS: for identifiers registered at info-uri.info use: info:.... where '...' is the appropriate identifier label for identifiers that have COinS keywords, use the keyword: rft.isbn, rft.issn, rft.eissn for |asin= and |ol=, which require assembly, use the keyword: url for others make a URL using the value in prefix/suffix and #label, use the keyword: pre (not checked; any text other than 'info', 'rft', or 'url' works here) set to nil to leave the identifier out of the COinS separator: character or text between label and the identifier in the rendered citation id_limit: for those identifiers with established limits, this property holds the upper limit access: use this parameter to set the access level for all instances of this identifier. the value must be a valid access level for an identifier (see ['id-access'] in this file). custom_access: to enable custom access level for an identifier, set this parameter to the parameter that should control it (normally 'id-access') ]] local id_handlers = { ['ARXIV'] = { parameters = {'arxiv', 'eprint'}, link = 'arXiv', redirect = 'arXiv (identifier)', q = 'Q118398', label = 'arXiv', prefix = 'https://arxiv.org/abs/', encode = false, COinS = 'info:arxiv', separator = ':', access = 'free', -- free to read }, ['ASIN'] = { parameters = { 'asin', 'ASIN' }, link = 'Amazon Standard Identification Number', redirect = 'ASIN (identifier)', q = 'Q1753278', label = 'ASIN', prefix = 'https://www.amazon.', COinS = 'url', separator = '&nbsp;', encode = false; }, ['BIBCODE'] = { parameters = {'bibcode'}, link = 'Bibcode', redirect = 'Bibcode (identifier)', q = 'Q25754', label = 'Bibcode', prefix = 'https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/', encode = false, COinS = 'info:bibcode', separator = ':', custom_access = 'bibcode-access', }, ['BIORXIV'] = { parameters = {'biorxiv'}, link = 'bioRxiv', redirect = 'bioRxiv (identifier)', q = 'Q19835482', label = 'bioRxiv', prefix = 'https://doi.org/', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['CITESEERX'] = { parameters = {'citeseerx'}, link = 'CiteSeerX', redirect = 'CiteSeerX (identifier)', q = 'Q2715061', label = 'CiteSeerX', prefix = 'https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['DOI'] = { -- Used by InternetArchiveBot parameters = { 'doi', 'DOI'}, link = 'Digital object identifier', redirect = 'doi (identifier)', q = 'Q25670', label = 'doi', prefix = 'https://doi.org/', COinS = 'info:doi', separator = ':', encode = true, custom_access = 'doi-access', }, ['EISSN'] = { parameters = {'eissn', 'EISSN'}, link = 'International Standard Serial Number#Electronic ISSN', redirect = 'eISSN (identifier)', q = 'Q46339674', label = 'eISSN', prefix = 'https://search.worldcat.org/issn/', COinS = 'rft.eissn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['HDL'] = { parameters = { 'hdl', 'HDL' }, link = 'Handle System', redirect = 'hdl (identifier)', q = 'Q3126718', label = 'hdl', prefix = 'https://hdl.handle.net/', COinS = 'info:hdl', separator = ':', encode = true, custom_access = 'hdl-access', }, ['ISBN'] = { -- Used by InternetArchiveBot parameters = {'isbn', 'ISBN'}, link = 'International Standard Book Number', redirect = 'ISBN (identifier)', q = 'Q33057', label = 'ISBN', prefix = 'Special:BookSources/', COinS = 'rft.isbn', separator = '&nbsp;', }, ['ISMN'] = { parameters = {'ismn', 'ISMN'}, link = 'International Standard Music Number', redirect = 'ISMN (identifier)', q = 'Q1666938', label = 'ISMN', prefix = '', -- not currently used; COinS = nil, -- nil because we can't use pre or rft or info: separator = '&nbsp;', }, ['ISSN'] = { parameters = {'issn', 'ISSN'}, link = 'International Standard Serial Number', redirect = 'ISSN (identifier)', q = 'Q131276', label = 'ISSN', prefix = 'https://search.worldcat.org/issn/', COinS = 'rft.issn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['JFM'] = { parameters = {'jfm', 'JFM'}, link = 'Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik', redirect = 'JFM (identifier)', q = '', label = 'JFM', prefix = 'https://zbmath.org/?format=complete&q=an:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['JSTOR'] = { parameters = {'jstor', 'JSTOR'}, link = 'JSTOR', redirect = 'JSTOR (identifier)', q = 'Q1420342', label = 'JSTOR', prefix = 'https://www.jstor.org/stable/', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', custom_access = 'jstor-access', }, ['LCCN'] = { parameters = {'lccn', 'LCCN'}, link = 'Library of Congress Control Number', redirect = 'LCCN (identifier)', q = 'Q620946', label = 'LCCN', prefix = 'https://lccn.loc.gov/', COinS = 'info:lccn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['MEDRXIV'] = { parameters = {'medrxiv'}, link = 'medRxiv', redirect = 'medRxiv (identifier)', q = 'Q58465838', label = 'medRxiv', prefix = 'https://www.medrxiv.org/content/', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['MR'] = { parameters = {'mr', 'MR'}, link = 'Mathematical Reviews', redirect = 'MR (identifier)', q = 'Q211172', label = 'MR', prefix = 'https://mathscinet.ams.org/mathscinet-getitem?mr=', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['OCLC'] = { parameters = {'oclc', 'OCLC'}, link = 'OCLC', redirect = 'OCLC (identifier)', q = 'Q190593', label = 'OCLC', prefix = 'https://search.worldcat.org/oclc/', COinS = 'info:oclcnum', encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.OCLC or 0, }, ['OL'] = { parameters = { 'ol', 'OL' }, link = 'Open Library', redirect = 'OL (identifier)', q = 'Q1201876', label = 'OL', prefix = 'https://openlibrary.org/', COinS = 'url', separator = '&nbsp;', encode = true, custom_access = 'ol-access', }, ['OSTI'] = { parameters = {'osti', 'OSTI'}, link = 'Office of Scientific and Technical Information', redirect = 'OSTI (identifier)', q = 'Q2015776', label = 'OSTI', prefix = 'https://www.osti.gov/biblio/', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.OSTI or 0, custom_access = 'osti-access', }, ['PMC'] = { parameters = {'pmc', 'PMC'}, link = 'PubMed Central', redirect = 'PMC (identifier)', q = 'Q229883', label = 'PMC', prefix = 'https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC', suffix = '', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.PMC or 0, access = 'free', -- free to read }, ['PMID'] = { parameters = {'pmid', 'PMID'}, link = 'PubMed Identifier', redirect = 'PMID (identifier)', q = 'Q2082879', label = 'PMID', prefix = 'https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/', COinS = 'info:pmid', encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.PMID or 0, }, ['RFC'] = { parameters = {'rfc', 'RFC'}, link = 'Request for Comments', redirect = 'RFC (identifier)', q = 'Q212971', label = 'RFC', prefix = 'https://tools.ietf.org/html/rfc', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.RFC or 0, access = 'free', -- free to read }, ['SBN'] = { parameters = {'sbn', 'SBN'}, link = 'Standard Book Number', -- redirect to International_Standard_Book_Number#History redirect = 'SBN (identifier)', label = 'SBN', prefix = 'Special:BookSources/0-', -- prefix has leading zero necessary to make 9-digit sbn a 10-digit isbn COinS = nil, -- nil because we can't use pre or rft or info: separator = '&nbsp;', }, ['SSRN'] = { parameters = {'ssrn', 'SSRN'}, link = 'Social Science Research Network', redirect = 'SSRN (identifier)', q = 'Q7550801', label = 'SSRN', prefix = 'https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.SSRN or 0, custom_access = 'ssrn-access', }, ['S2CID'] = { parameters = {'s2cid', 'S2CID'}, link = 'Semantic Scholar', redirect = 'S2CID (identifier)', q = 'Q22908627', label = 'S2CID', prefix = 'https://api.semanticscholar.org/CorpusID:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.S2CID or 0, custom_access = 's2cid-access', }, ['USENETID'] = { parameters = {'message-id'}, link = 'Usenet', redirect = 'Usenet (identifier)', q = 'Q193162', label = 'Usenet:', prefix = 'news:', encode = false, COinS = 'pre', -- use prefix value separator = '&nbsp;', }, ['ZBL'] = { parameters = {'zbl', 'ZBL' }, link = 'Zentralblatt MATH', redirect = 'Zbl (identifier)', q = 'Q190269', label = 'Zbl', prefix = 'https://zbmath.org/?format=complete&q=an:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, } --[[--------------------------< E X P O R T S >--------------------------------- ]] return { use_identifier_redirects = use_identifier_redirects, -- booleans defined in the settings at the top of this module local_lang_cat_enable = local_lang_cat_enable, date_name_auto_xlate_enable = date_name_auto_xlate_enable, date_digit_auto_xlate_enable = date_digit_auto_xlate_enable, enable_sort_keys = enable_sort_keys, -- tables and variables created when this module is loaded global_df = get_date_format (), -- this line can be replaced with "global_df = 'dmy-all'," to have all dates auto translated to dmy format. global_cs1_config_t = global_cs1_config_t, -- global settings from {{cs1 config}} punct_skip = build_skip_table (punct_skip, punct_meta_params), url_skip = build_skip_table (url_skip, url_meta_params), known_free_doi_registrants_t = build_free_doi_registrants_table(), id_limits_data_load_fail = id_limits_data_load_fail, -- true when commons tabular identifier-limit data fails to load name_space_sort_keys = name_space_sort_keys, aliases = aliases, special_case_translation = special_case_translation, date_names = date_names, err_msg_supl = err_msg_supl, error_conditions = error_conditions, editor_markup_patterns = editor_markup_patterns, et_al_patterns = et_al_patterns, extended_registrants_t = extended_registrants_t, id_handlers = id_handlers, keywords_lists = keywords_lists, keywords_xlate = keywords_xlate, stripmarkers = stripmarkers, invisible_chars = invisible_chars, invisible_defs = invisible_defs, indic_script = indic_script, emoji_t = emoji_t, maint_cats = maint_cats, messages = messages, presentation = presentation, prop_cats = prop_cats, script_lang_codes = script_lang_codes, lang_tag_remap = lang_tag_remap, lang_name_remap = lang_name_remap, this_wiki_code = this_wiki_code, title_types = title_types, uncategorized_namespaces = uncategorized_namespaces_t, uncategorized_subpages = uncategorized_subpages, templates_using_volume = templates_using_volume, templates_using_issue = templates_using_issue, templates_not_using_page = templates_not_using_page, vol_iss_pg_patterns = vol_iss_pg_patterns, single_letter_2nd_lvl_domains_t = single_letter_2nd_lvl_domains_t, url_access_map_t = url_access_map_t, inter_wiki_map = inter_wiki_map, mw_languages_by_tag_t = mw_languages_by_tag_t, mw_languages_by_name_t = mw_languages_by_name_t, citation_class_map_t = citation_class_map_t, citation_issue_t = citation_issue_t, citation_no_volume_t = citation_no_volume_t, } e5im5o01o6l4tggq1ro44rcd2jfnw71 0 66517 857605 857101 2026-05-31T09:45:13Z Megzer 20491 857605 wikitext text/x-wiki '''Доянь харуул''' ([[ханз]]: 朶顔衛, пиньинь: Duǒ yán wèi) бол 1389 онд [[Мин улс]]<nowiki/>аас [[Хянганы нуруу]]<nowiki/>ны зүүн хэсэгт [[Жалайр]]<nowiki/>ын [[Нагачу]] ноёны харъяат нараар байгуулсан Урианхайн 3 харуулын нэг харуул юм. Доян харуул нь урианхайн гурван харуул дотроос өрнө зүгт [[Сюаньфу]], [[Муна уул]], [[Ордос|Ордосын Бортохой]] хүртлэх нутагт тархан нутаглаж байсан хүчирхэг аймаг юм. == Түүхэн тойм == Доян харуулыг байгуулахаас урьд [[Юань улс]]<nowiki/>ын эхэн үед [[Ляоян нутгийн син жун шу шэн|Ляоян мужийн]] [[Кайюань чөлгөө (Юань улс)|Кайюань чөлгөний]] харъяанд "Дойн өндөрийн урианхайн мянгат" (朵因温都儿兀良哈千户所) гэсэн захиргаа байсан нь Юань улсын сүүлч үед Доян юаньшифу (朵颜元帅府) хэмээх нэртэй бүтэц болжээ. 1387 онд [[Нагачу|Нагачу ноён]] Мин улсын армид бууж өгч, 1388 онд [[Төгстөмөр хаан]] алуулсны дараа урианхайн Торгучар ноён албат ардаа дагуулан бууж өгсөнд 1389 онд Доян харуулыг байгуулж, Торгучарыг тус харуулын жихуйтунжи (мянгатын хамт захирагч дарга) болгожээ. Доян харуул анхандаа [[Чол мөрөн]], Эх Доён Өндөр{{sfn|Haenisch|1952|pp=24}} ууланд нутаглаж байснаа 1437 он гэхэд Муни уул, Хатан голоор нутаглаж, Мин улсын хилд довтолж эхэлсэн{{sfn|Гэсэр.Б|2019|pp=36}} бөгөөд зүүн тал Гуаннин (广宁), Чианьтунаас (前屯) [[Баясгалан хадат хаалга|Баясгалант хадат хаалгыг]] өнгөрөн Сюаньфу{{sfn|Гэсэр.Б|2019|pp=35}} хүртэл нутагладаг болжээ. Доянь харуул нь Урианхай, Уругуд{{sfn|Гэсэр.Б|2019|pp=34-35}}, Үжээд, Жарууд, Горлод зэрэг отгоос бүрдэж байв. Доян харуул нь [[Хунъү|Хунь-у]], [[Юнлө]]гийн дунд үе хүртэл Мин улсын хилийг хамгаалж, мориор алба өргөж хариуд нь эд бараагаар сольж худалдаа хийх зэргээр хүчин зүтгэж байв. Харин 1410-1424 он хүртэл [[Аругтай тайш]]ийн ятгалгаар Мин улстай олон удаа байлдах, бууж өгөх зэргээр Мин улс ба Монгол улстай харилцаж байсан. [[Шюаньдө|Сюаньдө хаан]], [[Жөнтун|Жөнтун хааны]] жилүүдэд хэд хэдэн удаа дээрмийн довтолгоон хийж байсан бөгөөд тэдгээрийн ард [[Аругтай тайш]] эсвэл [[Эсэн тайш]] нарын нөлөө их байсан. 1444 онд Эсэн тайшийн дүү Сайхан вангийн удирдсан цэргийн анги Доян харуулын Нарбухыг хороож, их хэмжээний дээрэм хийсний дараа [[Тайнин харуул]], [[Фуюй харуул]], Доян харуулын ноёд, ардууд Мин улсын хилд улам ойртон нутаглаж, жил бүр алба өргөх болжээ. Гэвч энэ харилцаа нь хилийн жанжидийн зэрлэг балмад зан авир, Мингийн төрөөс олгох цалинг нь зогсоосон зэрэг явдал нь 1449-1450 онд Монголын их цэрэгт хөтөч болоход ихээхэн нөлөөлсөн. Үүнээс хойш 1607 он хүртэл Мин улс болон Монгол улстай байлдах, найрамдах мэтээр харилцаатай байв. == Доянь урианхайн ноёд == {| class="wikitable" |+ !Нэр !Ханз !Албан тушаал !Томилогдсон он !Нас барсан он !Тайлбар |- |Торгочар |脫兒火察 |1389 онд Жихуйтунжи (指挥同知); 1403 онд зүүн цэргийн дуду, засаг захиргааны дудугийн туслах{{sfn|Урангуа|2015|pp=88}} (左軍都督府都督僉事) |1389 |1433 |[[Зэлмэ|Зэлмийн]] удам |- |Хархудай{{sfn|Урангуа|2015|pp=88}} |哈兒兀歹 |Жихуйн ахлах туслагч{{sfn|Урангуа|2015|pp=88}} (都指揮同知) |1403 | | |- |Дорган (Dorgan{{sfn|Serruys|1966|pp=26, 36}}) |朵罗干 |Баруун гарын Дуду (右都督) |1433 |1488 |Торгочарын хүү |- |Өлзийтөмөр |完者帖木儿 |Жихуйши (都指挥事) Зүүн гарын Дуду (左都督) |1433 |1446 |Торгочарын хүү |- |Арчиман (Орочу шигүш) |阿尔乞蛮 |Жихуйши (都指挥事) Зүүн гарын Дуду (左都督) |1446 |1507 |Өлзийтөмөрийн ач{{sfn|Гэсэр.Б|2019|pp=37}}, [[Баянмөнх жонон|Болху жононгийн]] хадам эцэг |- |Тогооч |脱火赤 |Зүүн гарын Дуду (左都督) | | |Горлодын Тогочи шигүши |- |Хуадан (Хутуг шигүш) |花当 |Зүүн гарын Дуду (左都督) [[Уруд|Уругудын]] ноён |1507{{sfn|Гэсэр.Б|2019|pp=47}} |1540{{sfn|Гэсэр.Б|2019|pp=46}} |Арчиманы хүү, [[Даян хаан|Даян хааны]] Жимсгэнэ хатны эцэг{{sfn|Гэсэр.Б|2019|pp=44}} |- |Шилинболд |失林孛罗 |Баруун гарын Дуду (右都督) |1515 |? |Дологаны ач хүү |- |Гэрэлтэй |革兰台 |Зүүн гарын Дуду (左都督) |1540{{sfn|Гэсэр.Б|2019|pp=46}} |1547 |Хуаданы ахмад хүү |- |Барсун |把儿孙 |Жихуйн хамт мэдэгч (指挥同知) [[Жарууд|Жаруудын]] ноён |1515 |1530{{sfn|Урангуа|2015|pp=92}} |Хуаданы дэд хүү, Даян хааны хүргэн Баасун тавнан |- |Энх |影克 |Зүүн гарын Дуду (左都督) |1548 |1567 |Гэрэлтэйн хүү |- |Чанан |长昂 |Зүүн гарын Дуду (左都督) |1567 |1606 |Энхийн хүү, [[Харчин|Харчины]] Чинбаатар ноёны хүргэн |} == Холбоотой мэдээлэл == * [[Нагачу]] * [[Урианхайн 3 харуул]] * [[Тайнин харуул]] * [[Фуюй харуул]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |last=Haenisch |first=Erich |title=Sino-mongolische Dokumente vom Ende des 14. Jahrhunderts |year=1952 |location=Berlin |language=German}} * {{Cite journal |last=Б |first=Гэсэр |date=2019 |title=Орочу шигүши ба Хутуг шигүш хоёрын Доянь Урианхай аймагтай холбогдох асуудалд |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5562 |journal=Historia Mongolarum (МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг) |volume=18}} *{{Cite book |last=Н |first=Урангуа |title=Мин улсын түүх: Татарын шастир, Ойрадын шастир, Урианхайн гурван харуул |publisher=Битпресс |year=2015 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite journal |last=Serruys |first=Henry |title=Mongol tribute missions of the Ming period|journal=Central Asiatic Journal |year=March 1966 |volume=11 |location=|url=https://www.jstor.org/stable/41927852|pages=1-83}} [[Ангилал:Мин улс]] [[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Хятадын урьдын засаг захиргааны нэгж]] btibebtci4muld7ekmh90kj4kb7m2n3 857606 857605 2026-05-31T09:47:25Z Megzer 20491 857606 wikitext text/x-wiki '''Доянь харуул''' ([[ханз]]: 朶顔衛, пиньинь: Duǒ yán wèi) бол 1389 онд [[Мин улс]]<nowiki/>аас [[Хянганы нуруу]]<nowiki/>ны зүүн хэсэгт [[Жалайр]]<nowiki/>ын [[Нагачу]] ноёны харъяат нараар байгуулсан Урианхайн 3 харуулын нэг харуул юм. Доян харуул нь урианхайн гурван харуул дотроос өрнө зүгт [[Сюаньфу]], [[Муна уул]], [[Ордос|Ордосын Бортохой]] хүртлэх нутагт тархан нутаглаж байсан хүчирхэг аймаг юм. == Түүхэн тойм == Доян харуулыг байгуулахаас урьд [[Юань улс]]<nowiki/>ын эхэн үед [[Ляоян нутгийн син жун шу шэн|Ляоян мужийн]] [[Кайюань чөлгөө (Юань улс)|Кайюань чөлгөний]] харъяанд "Дойн өндөрийн урианхайн мянгат" (朵因温都儿兀良哈千户所) гэсэн захиргаа байсан нь Юань улсын сүүлч үед Доян юаньшифу (朵颜元帅府) хэмээх нэртэй бүтэц болжээ. 1387 онд [[Нагачу|Нагачу ноён]] Мин улсын армид бууж өгч, 1388 онд [[Төгстөмөр хаан]] алуулсны дараа урианхайн Торгучар ноён албат ардаа дагуулан бууж өгсөнд 1389 онд Доян харуулыг байгуулж, Торгучарыг тус харуулын жихуйтунжи (мянгатын хамт захирагч дарга) болгожээ. Доян харуул анхандаа [[Чол мөрөн]], Эх Доён Өндөр{{sfn|Haenisch|1952|pp=24}} ууланд нутаглаж байснаа 1437 он гэхэд Муни уул, Хатан голоор нутаглаж, Мин улсын хилд довтолж эхэлсэн{{sfn|Гэсэр|2019|pp=36}} бөгөөд зүүн тал Гуаннин (广宁), Чианьтунаас (前屯) [[Баясгалан хадат хаалга|Баясгалант хадат хаалгыг]] өнгөрөн Сюаньфу{{sfn|Гэсэр|2019|pp=35}} хүртэл нутагладаг болжээ. Доянь харуул нь Урианхай, Уругуд{{sfn|Гэсэр|2019|pp=34-35}}, Үжээд, Жарууд, Горлод зэрэг отгоос бүрдэж байв. Доян харуул нь [[Хунъү|Хунь-у]], [[Юнлө]]гийн дунд үе хүртэл Мин улсын хилийг хамгаалж, мориор алба өргөж хариуд нь эд бараагаар сольж худалдаа хийх зэргээр хүчин зүтгэж байв. Харин 1410-1424 он хүртэл [[Аругтай тайш]]ийн ятгалгаар Мин улстай олон удаа байлдах, бууж өгөх зэргээр Мин улс ба Монгол улстай харилцаж байсан. [[Шюаньдө|Сюаньдө хаан]], [[Жөнтун|Жөнтун хааны]] жилүүдэд хэд хэдэн удаа дээрмийн довтолгоон хийж байсан бөгөөд тэдгээрийн ард [[Аругтай тайш]] эсвэл [[Эсэн тайш]] нарын нөлөө их байсан. 1444 онд Эсэн тайшийн дүү Сайхан вангийн удирдсан цэргийн анги Доян харуулын Нарбухыг хороож, их хэмжээний дээрэм хийсний дараа [[Тайнин харуул]], [[Фуюй харуул]], Доян харуулын ноёд, ардууд Мин улсын хилд улам ойртон нутаглаж, жил бүр алба өргөх болжээ. Гэвч энэ харилцаа нь хилийн жанжидийн зэрлэг балмад зан авир, Мингийн төрөөс олгох цалинг нь зогсоосон зэрэг явдал нь 1449-1450 онд Монголын их цэрэгт хөтөч болоход ихээхэн нөлөөлсөн. Үүнээс хойш 1607 он хүртэл Мин улс болон Монгол улстай байлдах, найрамдах мэтээр харилцаатай байв. == Доянь урианхайн ноёд == {| class="wikitable" |+ !Нэр !Ханз !Албан тушаал !Томилогдсон он !Нас барсан он !Тайлбар |- |Торгочар |脫兒火察 |1389 онд Жихуйтунжи (指挥同知); 1403 онд зүүн цэргийн дуду, засаг захиргааны дудугийн туслах{{sfn|Урангуа|2015|pp=88}} (左軍都督府都督僉事) |1389 |1433 |[[Зэлмэ|Зэлмийн]] удам |- |Хархудай{{sfn|Урангуа|2015|pp=88}} |哈兒兀歹 |Жихуйн ахлах туслагч{{sfn|Урангуа|2015|pp=88}} (都指揮同知) |1403 | | |- |Дорган (Dorgan{{sfn|Serruys|1966|pp=26, 36}}) |朵罗干 |Баруун гарын Дуду (右都督) |1433 |1488 |Торгочарын хүү |- |Өлзийтөмөр |完者帖木儿 |Жихуйши (都指挥事) Зүүн гарын Дуду (左都督) |1433 |1446 |Торгочарын хүү |- |Арчиман (Орочу шигүш) |阿尔乞蛮 |Жихуйши (都指挥事) Зүүн гарын Дуду (左都督) |1446 |1507 |Өлзийтөмөрийн ач{{sfn|Гэсэр|2019|pp=37}}, [[Баянмөнх жонон|Болху жононгийн]] хадам эцэг |- |Тогооч |脱火赤 |Зүүн гарын Дуду (左都督) | | |Горлодын Тогочи шигүши |- |Хуадан (Хутуг шигүш) |花当 |Зүүн гарын Дуду (左都督) [[Уруд|Уругудын]] ноён |1507{{sfn|Гэсэр|2019|pp=47}} |1540{{sfn|Гэсэр|2019|pp=46}} |Арчиманы хүү, [[Даян хаан|Даян хааны]] Жимсгэнэ хатны эцэг{{sfn|Гэсэр|2019|pp=44}} |- |Шилинболд |失林孛罗 |Баруун гарын Дуду (右都督) |1515 |? |Дологаны ач хүү |- |Гэрэлтэй |革兰台 |Зүүн гарын Дуду (左都督) |1540{{sfn|Гэсэр|2019|pp=46}} |1547 |Хуаданы ахмад хүү |- |Барсун |把儿孙 |Жихуйн хамт мэдэгч (指挥同知) [[Жарууд|Жаруудын]] ноён |1515 |1530{{sfn|Урангуа|2015|pp=92}} |Хуаданы дэд хүү, Даян хааны хүргэн Баасун тавнан |- |Энх |影克 |Зүүн гарын Дуду (左都督) |1548 |1567 |Гэрэлтэйн хүү |- |Чанан |长昂 |Зүүн гарын Дуду (左都督) |1567 |1606 |Энхийн хүү, [[Харчин|Харчины]] Чинбаатар ноёны хүргэн |} == Холбоотой мэдээлэл == * [[Нагачу]] * [[Урианхайн 3 харуул]] * [[Тайнин харуул]] * [[Фуюй харуул]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |last=Haenisch |first=Erich |title=Sino-mongolische Dokumente vom Ende des 14. Jahrhunderts |year=1952 |location=Berlin |language=German}} * {{Cite journal |last=Б |first=Гэсэр |date=2019 |title=Орочу шигүши ба Хутуг шигүш хоёрын Доянь Урианхай аймагтай холбогдох асуудалд |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5562 |journal=Historia Mongolarum (МУИС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг) |volume=18}} *{{Cite book |last=Н |first=Урангуа |title=Мин улсын түүх: Татарын шастир, Ойрадын шастир, Урианхайн гурван харуул |publisher=Битпресс |year=2015 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite journal |last=Serruys |first=Henry |title=Mongol tribute missions of the Ming period|journal=Central Asiatic Journal |year=March 1966 |volume=11 |location=|url=https://www.jstor.org/stable/41927852|pages=1-83}} [[Ангилал:Мин улс]] [[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Хятадын урьдын засаг захиргааны нэгж]] 3qqecxf8k4ouwvlgrn71ytop3yu3l9z 0 66614 857482 857196 2026-05-30T13:45:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857482 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=314|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-05-30 13:45:12 InternetArchiveBot }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] ctube4cbpummptw8f4qayvqd47fy1b9 0 71757 857609 857192 2026-05-31T10:45:01Z Megzer 20491 857609 wikitext text/x-wiki '''Тайнин харуул''' ([[Хятад хэл|хятадаар]]:泰宁卫, пиньинь: Tài níng wèi) бол [[Мин улс]]ын үед байгуулагдсан [[Урианхайн гурван харуул|Урианхайн гурван харуулын]] нэг юм. Уг харуулыг 1389 онд Мин улсад бууж өгсөн ляо ван Ажашир{{sfn|Haenisch|1952|pp=21}}{{sfn|Урангуа|2015|pp=87}}, хуйнин ван Табинтөмөр{{sfn|Haenisch|1952|pp=22}} хоёрын албат [[Онниуд хошуу|онниуд]] аймгийнханыг зохион байгуулж Тайнин харуулыг байгуулсан. [[Юань Улс]]ын үед '''Данин хот'''ын хэлтэс болон [[Тэмүгэ отчигин]]ы удмын харьяат газар байсан. Мин улсын эхэн үед Тоорын голын сав газраар нутаглаж байснаа, 1430-аад оноос Монгол аймгуудын дайралтад их өртсөнөөс өмнө зүг шилжиж, одоогийн [[Ляонин муж]]ийн [[Жиньжоу]], [[И сянь]], [[Бэйжэнь]] зэрэг сянь, [[Лууха гол]]ын баруун талаар нүүдэллэн ирсэн. 16-р зууны дунд үеэс [[Өвөр Халх]]ын [[Алчболд|Алчболдын]] хүү [[Хурхачи Хасар]] ноёны харьяанд орж, Тайнин харуул оршин тогтнохоо больжээ. == Тайнин харуулын ноёд == {| class="wikitable" |+ !Нэрс !Хятад ханз !Албан тушаал !Томилогдсон он !Нас барсан он !Тайлбар |- |Ажашир{{sfn|Haenisch|1952|pp=21}} |阿札失里 |Жихуйши (都指挥使) |1389 |? |[[Тэмүгэ отчигин|Тэмүгэ отчигиний]] удам |- |Табинтөмөр{{sfn|Haenisch|1952|pp=22}} |塔賓帖木儿 |Жихуйн хамт мэдэгч буюу орлогч (都指挥同知) |1389 |? |Тэмүгэ отчигиний удам |- |Хулабанху{{sfn|Урангуа|2015|pp=88}} |忽剌班胡 |Жихуйн нарийн бичиг{{sfn|Урангуа|2015|pp=88}} (都指揮僉事) |1403{{sfn|Урангуа|2015|pp=88}} |? | |- |Ажихан{{sfn|Serruys|1966|pp=18, 20}} | | |1413{{sfn|Serruys|1966|pp=18}} |? | |- |Тогооч{{sfn|Урангуа|2015|pp=89, 100}} |脫火赤 |Жихуйши (都指挥使) |1431{{sfn|Serruys|1966|pp=26}} |1433{{sfn|Serruys|1966|pp=27}} |Ажаширийн хүү |- |Зүчи{{sfn|Урангуа|2015|pp=89, 100}} |拙赤 |Жихуйши (都指挥使) |1433{{sfn|Serruys|1966|pp=26-27}} |1447{{sfn|Serruys|1966|pp=40}} |Тогоочийн дүү |- |Гэгээнтөмөр{{sfn|Serruys|1966|pp=40}} |革干帖木儿 |Зүүн гарын Дуду (左都督) |1447{{sfn|Serruys|1966|pp=40}} |1460{{sfn|Serruys|1966|pp=50}} | |- |Үентөмөр{{sfn|Serruys|1966|pp=52}} |兀研帖木儿 |Баруун гарын Дуду (右都督) |1463{{sfn|Serruys|1966|pp=52}} |1478{{sfn|Serruys|1966|pp=58}} |Гэгээнтөмөрийн дүү |- |Тогтоболд{{sfn|Serruys|1966|pp=50}} |脱脱孛羅 |Зүүн гарын Дуду (左都督) |1460{{sfn|Serruys|1966|pp=50}} |1486{{sfn|Serruys|1966|pp=58}} |Гэгээнтөмөрийн хүү |- |Сайнболд{{sfn|Serruys|1966|pp=58, 60}} | |Зүүн гарын Дуду (左都督) |1487{{sfn|Serruys|1966|pp=60}} |1500{{sfn|Serruys|1966|pp=62}} |Тогтоболдын дүү |- |Бурхан{{sfn|Serruys|1966|pp=62}} | |Зүүн гарын Дуду (左都督) |1500{{sfn|Serruys|1966|pp=62}} |1539{{sfn|Serruys|1966|pp=68}} |Сайнболдын хүү |- |Дайдар{{sfn|Serruys|1966|pp=68}} | | |1540{{sfn|Serruys|1966|pp=68}} |1553{{sfn|Serruys|1966|pp=68}} | |- |Жирай{{sfn|Serruys|1966|pp=68}} | | |1554{{sfn|Serruys|1966|pp=68}} |? | |} == Холбоотой мэдээлэл == * [[Урианхайн гурван харуул]] * [[Доян харуул]] * [[Фуюй харуул]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |last=Haenisch |first=Erich |title=Sino-mongolische Dokumente vom Ende des 14. Jahrhunderts |year=1952 |location=Berlin |language=German}} * {{Cite book |last=Н |first=Урангуа |title=Мин улсын түүх: Татарын шастир, Ойрадын шастир, Урианхайн гурван харуул |publisher=Битпресс |year=2015 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite journal |last=Serruys |first=Henry |title=Mongol tribute missions of the Ming period|journal=Central Asiatic Journal |year=March 1966 |volume=11 |location=|url=https://www.jstor.org/stable/41927852|pages=1-83}} [[Ангилал:Мин улс]] [[Ангилал:Монголын түүх]] cdickphftysbqjx8zpel0olerv7tbqc 2 88402 857527 854680 2026-05-30T18:03:58Z ~2026-32253-81 105010 /* */ 857527 wikitext text/x-wiki WOLFIZM(НИСДЭГ ЧОНО) Залуу уран бүтээлч h6gbu4ij4dj1i8mt7dr1c8ssie609pp 0 105807 857468 750666 2026-05-30T12:03:16Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857468 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable toptextcells" cellpadding="2" cellspacing="1" style="margin-left: 1em; background: #F5F5F5; font-size: 95%; float: right;" |- ! colspan="2" style="background:#FFE4C4"| {| style="width:100%" border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" ! style="font-size:125%; background:#FFE4C4" | Силези муж</br><small>{{lang-pl|Województwo śląskie}}</small> |} |- |colspan="2"| {{Imagemap Польш1|Slaskie in Poland.svg|299px|center|Польш дахь байршил}} |- ! colspan="2" style="background:#FFE4C4"| Сүлд ба далбаа |- |width="145"| [[File:POL województwo śląskie flag.svg|145px|center|Силези мужийн далбаа]] |width="145"| [[File:POL województwo śląskie COA.svg|125px|center|Силези мужийн сүлд]] |- ! colspan="2" style="background:#FFE4C4"| Үндсэн мэдээлэл |- | Улс: || {{POL}} |- | Мужийн төв: || [[Катовице]] |- | [[Войвода]]: || Ярослав Вечорек |- | [[Мужийн маршал]]: || Якуб Челтовски |- | [[ISO 3166-2:PL|ISO 3166-2]]: || <tt>PL-24</tt> |- | [[Хүн ам]]: || 4.617.000 <small>(2011-03-31)</small><ref name="Volkszählung2011" /> |- | [[Хүн амын нягтрал]]: || 381 хүн км² тутамд |- | [[Ажилгүйдлийн статистик|Ажилгүйдлийн түвшин]] || 3,9 % <small>(2017 он)</small><ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=de&pcode=tgs00010&plugin=1 Ажилгүйдлийн түвшин, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл-2], хандсан 2018 оны арваннэгдүгээр сарын 5</ref> |- | [[Польшийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|ТХ-ийн улсын дугаар]] || S |- ! colspan="2" style="background:#FFE4C4"| Газар зүй |- | [[Талбай|Газар нутаг]]: || 12.294 км² |- | – үүний хуурай газар: || ? км² |- | – ус: || ? км² |- | Суналт: || Хойд-Өмнөд: 188&nbsp;км<br />Баруун-Зүүн: 107&nbsp;км |- | Хамгийн өндөр цэг: || {{Өндөр|1365}} |- | Хамгийн нам дор цэг: || {{Өндөр|180}} |- ! colspan="2" style="background:#FFE4C4"| Газар нутгийн бүтэц |- | Ой: || 31,7 % |- | Тариалангийн талбай: || ? % |- | Ус зүй: || ? % |- | Бусад: || ? % |- ! colspan="2" style="background:#FFE4C4"| Захиргааны гишүүнчлэл |- | Тойроггүй хот: || {{0}}19 |- | [[Повят|Орон нутгийн тойрог]]: || {{0}}17 |- | – Гмина: || 166 |- |} '''Силези муж''' ({{lang-pl|Województwo śląskie}}) нь [[Польш|Бүгд Найрамдах Польш Улсын]] 16 [[Воеводство (Польш)|мужийн]] нэг. Энэхүү муж нь 1999 онд шинээр хийгдсэн засаг захиргааны хуваариар [[Катовице муж|Катовице]], [[Ченстохова муж|Ченстохова]], [[Белско-Бяла муж|Белско-Бяла]] мужуудыг нэгтгэн байгуулсан бөгөөд улсынхаа төв өмнөд хэсэгт нь оршдог. 12.294 км² нутагт, 4,7 сая оршин суугчтай Силези муж нь хамгийн шигүү суурьшил бүхий муж юм. == Зургийн цомог == {| class="wikitable" style="text-align:right; float:left; margin-left:18px;" |- | align="left" | [[File:Pałac w Pszczynie 38.JPG|150px]] || align="left" | [[File:Jasna Góra 260506 01.JPG|170px]] |- | align="left" | [[File:Katowice - Spodek by night.jpg|150px]] || align="left" | [[File:Castillo de Kórnik, Kórnik, Polonia, 2016-12-21, DD 04.jpg|150px]] |- | align="left" | [[File:FP Konin Ratusz (3).jpg|150px]] || align="left" | [[File:Zamek w Będzinie.jpg|150px]] |} {{зай авах}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Silesian Voivodeship|Силези муж}} * [https://web.archive.org/web/20190818174802/http://www.katowice.uw.gov.pl/ Силези мужийн албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20140410081153/http://www.turystyka.silesia-region.pl/ Жуулчлалын мэдээлэл - Силези муж] == Эшлэл == <references> <ref name="Volkszählung2011"> Ergebnis der Volkszählung 2011, Główny Urząd Statystyczny: Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011. Warschau, März 2012. {{Webarchiv | url=http://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/lu_nps2011_wyniki_nsp2011_22032012.pdf | wayback=20130116214520 | text=Online}} (PDF) </ref> </references> [[Ангилал:Силези муж| ]] [[Ангилал:Польшийн муж]] 06o9d2oai4geeshutrt9j8ca8y5ounm 0 105908 857496 857203 2026-05-30T14:23:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 857496 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{Hlist | {{Lang|he|{{Script/Hebrew|חֵיפָה}} |rtl=yes}} | {{Lang|ar|{{lang|ar|حيفا}} |rtl=yes}} }} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = Pic haifa.png | image_caption = '''Дээд зүүн талаас:''' [[Кармел уул|Кармел уулнаас]] харагдах шөнийн Хайфагийн үзэмж; [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]]; [[Хайфагийн Их Сургууль|Хайфагийн Их Сургуулийн]] агаарын үзэмж; [[Ахмадия]] [[Махмуд сүм, Хайфа|Махмуд сүм]]; [[Кармелит]]; [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей]]; Кармел уулнаас харагдах өдрийн Хайфагийн үзэмж. | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt= | pushpin_map = Израил умард хайфа | pushpin_mapsize= | pushpin_label_position= left | pushpin_map_caption = Хайфагийн байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Израил}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = {{flag|Хайфа тойрог|name=Хайфа}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Йона Яхав]] | total_type = Нийт | area_total_km2 = 63666 | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2= 4,500 | website = {{URL|http://www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:שנות_ה-_50-.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20091028171259 |text=Israel |archiv-bot=2026-05-30 14:23:55 InternetArchiveBot }}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм.{{Уур амьсгалын хүснэгт|TABELLE=|rdaug=0|nbjun=0|nbjul=0|nbaug=0|nbsep=2|nbokt=36|nbnov=93|nbdez=161|rdjan=14|rdfeb=12|rdmär=9|rdapr=4|rdmai=1|rdjun=0|rdjul=0|rdsep=1|nbapr=21|rdokt=4|rdnov=8|rddez=12|lfjan=68|lffeb=67|lfmär=63|lfapr=61|lfmai=63|lfjun=74|lfjul=80|lfaug=82|lfsep=74|lfokt=67|lfnov=59|nbmai=5|nbmär=71|DIAGRAMM TEMPERATUR=rechts|hmokt=36.3|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG=deaktiviert|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE=200|QUELLE=|Überschrift=|Ort=Хайфа|hmjan=23.6|hmfeb=26.2|hmmär=32.9|hmapr=36.6|hmmai=39.0|hmjun=38.9|hmjul=36.6|hmaug=34.9|hmsep=38.9|hmnov=30.0|nbfeb=128|hmdez=28.3|lmjan=−0.3|lmfeb=1.3|lmmär=1.0|lmapr=4.2|lmmai=10.1|lmjun=11.5|lmjul=16.7|lmaug=18.1|lmsep=15.9|lmokt=8.8|lmnov=5.1|lmdez=2.5|nbjan=166|lfdez=65}} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] dc22s5v7zd0b7lx7s0jq28g57hfi12i 828 113463 857554 797679 2026-05-30T22:43:44Z Enkhsaihan2005 64429 857554 Scribunto text/plain -- File-Date: 2023-03-22 return { ["AC"] = {"Ascension Island"}, ["AD"] = {"Andorra"}, ["AE"] = {"United Arab Emirates"}, ["AF"] = {"Afghanistan"}, ["AG"] = {"Antigua and Barbuda"}, ["AI"] = {"Anguilla"}, ["AL"] = {"Albania"}, ["AM"] = {"Armenia"}, ["AO"] = {"Angola"}, ["AQ"] = {"Antarctica"}, ["AR"] = {"Argentina"}, ["AS"] = {"American Samoa"}, ["AT"] = {"Austria"}, ["AU"] = {"Australia"}, ["AW"] = {"Aruba"}, ["AX"] = {"Åland Islands"}, ["AZ"] = {"Azerbaijan"}, ["BA"] = {"Bosnia and Herzegovina"}, ["BB"] = {"Barbados"}, ["BD"] = {"Bangladesh"}, ["BE"] = {"Belgium"}, ["BF"] = {"Burkina Faso"}, ["BG"] = {"Bulgaria"}, ["BH"] = {"Bahrain"}, ["BI"] = {"Burundi"}, ["BJ"] = {"Benin"}, ["BL"] = {"Saint Barthélemy"}, ["BM"] = {"Bermuda"}, ["BN"] = {"Brunei Darussalam"}, ["BO"] = {"Bolivia"}, ["BQ"] = {"Bonaire, Sint Eustatius and Saba"}, ["BR"] = {"Brazil"}, ["BS"] = {"Bahamas"}, ["BT"] = {"Bhutan"}, ["BV"] = {"Bouvet Island"}, ["BW"] = {"Botswana"}, ["BY"] = {"Belarus"}, ["BZ"] = {"Belize"}, ["CA"] = {"Canada"}, ["CC"] = {"Cocos (Keeling) Islands"}, ["CD"] = {"The Democratic Republic of the Congo"}, ["CF"] = {"Central African Republic"}, ["CG"] = {"Congo"}, ["CH"] = {"Switzerland"}, ["CI"] = {"Côte d'Ivoire"}, ["CK"] = {"Cook Islands"}, ["CL"] = {"Chile"}, ["CM"] = {"Cameroon"}, ["CN"] = {"Хятад"}, ["CO"] = {"Colombia"}, ["CP"] = {"Clipperton Island"}, ["CQ"] = {"Sark"}, ["CR"] = {"Costa Rica"}, ["CU"] = {"Cuba"}, ["CV"] = {"Cabo Verde", "Cape Verde"}, ["CW"] = {"Curaçao"}, ["CX"] = {"Christmas Island"}, ["CY"] = {"Cyprus"}, ["CZ"] = {"Czechia", "Czech Republic"}, ["DE"] = {"Germany"}, ["DG"] = {"Diego Garcia"}, ["DJ"] = {"Djibouti"}, ["DK"] = {"Denmark"}, ["DM"] = {"Dominica"}, ["DO"] = {"Dominican Republic"}, ["DZ"] = {"Algeria"}, ["EA"] = {"Ceuta, Melilla"}, ["EC"] = {"Ecuador"}, ["EE"] = {"Estonia"}, ["EG"] = {"Egypt"}, ["EH"] = {"Western Sahara"}, ["ER"] = {"Eritrea"}, ["ES"] = {"Spain"}, ["ET"] = {"Ethiopia"}, ["EU"] = {"European Union"}, ["EZ"] = {"Eurozone"}, ["FI"] = {"Finland"}, ["FJ"] = {"Fiji"}, ["FK"] = {"Falkland Islands (Malvinas)"}, ["FM"] = {"Federated States of Micronesia"}, ["FO"] = {"Faroe Islands"}, ["FR"] = {"France"}, ["GA"] = {"Gabon"}, ["GB"] = {"United Kingdom"}, ["GD"] = {"Grenada"}, ["GE"] = {"Georgia"}, ["GF"] = {"French Guiana"}, ["GG"] = {"Guernsey"}, ["GH"] = {"Ghana"}, ["GI"] = {"Gibraltar"}, ["GL"] = {"Greenland"}, ["GM"] = {"Gambia"}, ["GN"] = {"Guinea"}, ["GP"] = {"Guadeloupe"}, ["GQ"] = {"Equatorial Guinea"}, ["GR"] = {"Greece"}, ["GS"] = {"South Georgia and the South Sandwich Islands"}, ["GT"] = {"Guatemala"}, ["GU"] = {"Guam"}, ["GW"] = {"Guinea-Bissau"}, ["GY"] = {"Guyana"}, ["HK"] = {"Hong Kong"}, ["HM"] = {"Heard Island and McDonald Islands"}, ["HN"] = {"Honduras"}, ["HR"] = {"Croatia"}, ["HT"] = {"Haiti"}, ["HU"] = {"Hungary"}, ["IC"] = {"Canary Islands"}, ["ID"] = {"Indonesia"}, ["IE"] = {"Ireland"}, ["IL"] = {"Israel"}, ["IM"] = {"Isle of Man"}, ["IN"] = {"India"}, ["IO"] = {"British Indian Ocean Territory"}, ["IQ"] = {"Iraq"}, ["IR"] = {"Islamic Republic of Iran"}, ["IS"] = {"Iceland"}, ["IT"] = {"Italy"}, ["JE"] = {"Jersey"}, ["JM"] = {"Jamaica"}, ["JO"] = {"Jordan"}, ["JP"] = {"Japan"}, ["KE"] = {"Kenya"}, ["KG"] = {"Kyrgyzstan"}, ["KH"] = {"Cambodia"}, ["KI"] = {"Kiribati"}, ["KM"] = {"Comoros"}, ["KN"] = {"Saint Kitts and Nevis"}, ["KP"] = {"Democratic People's Republic of Korea"}, ["KR"] = {"Republic of Korea"}, ["KW"] = {"Kuwait"}, ["KY"] = {"Cayman Islands"}, ["KZ"] = {"Kazakhstan"}, ["LA"] = {"Lao People's Democratic Republic"}, ["LB"] = {"Lebanon"}, ["LC"] = {"Saint Lucia"}, ["LI"] = {"Liechtenstein"}, ["LK"] = {"Sri Lanka"}, ["LR"] = {"Liberia"}, ["LS"] = {"Lesotho"}, ["LT"] = {"Lithuania"}, ["LU"] = {"Luxembourg"}, ["LV"] = {"Latvia"}, ["LY"] = {"Libya"}, ["MA"] = {"Morocco"}, ["MC"] = {"Monaco"}, ["MD"] = {"Moldova"}, ["ME"] = {"Montenegro"}, ["MF"] = {"Saint Martin (French part)"}, ["MG"] = {"Madagascar"}, ["MH"] = {"Marshall Islands"}, ["MK"] = {"North Macedonia"}, ["ML"] = {"Mali"}, ["MM"] = {"Myanmar"}, ["MN"] = {"Mongolia"}, ["MO"] = {"Macao"}, ["MP"] = {"Northern Mariana Islands"}, ["MQ"] = {"Martinique"}, ["MR"] = {"Mauritania"}, ["MS"] = {"Montserrat"}, ["MT"] = {"Malta"}, ["MU"] = {"Mauritius"}, ["MV"] = {"Maldives"}, ["MW"] = {"Malawi"}, ["MX"] = {"Mexico"}, ["MY"] = {"Malaysia"}, ["MZ"] = {"Mozambique"}, ["NA"] = {"Namibia"}, ["NC"] = {"New Caledonia"}, ["NE"] = {"Niger"}, ["NF"] = {"Norfolk Island"}, ["NG"] = {"Nigeria"}, ["NI"] = {"Nicaragua"}, ["NL"] = {"Netherlands"}, ["NO"] = {"Norway"}, ["NP"] = {"Nepal"}, ["NR"] = {"Nauru"}, ["NU"] = {"Niue"}, ["NZ"] = {"New Zealand"}, ["OM"] = {"Oman"}, ["PA"] = {"Panama"}, ["PE"] = {"Peru"}, ["PF"] = {"French Polynesia"}, ["PG"] = {"Papua New Guinea"}, ["PH"] = {"Philippines"}, ["PK"] = {"Pakistan"}, ["PL"] = {"Poland"}, ["PM"] = {"Saint Pierre and Miquelon"}, ["PN"] = {"Pitcairn"}, ["PR"] = {"Puerto Rico"}, ["PS"] = {"State of Palestine"}, ["PT"] = {"Portugal"}, ["PW"] = {"Palau"}, ["PY"] = {"Paraguay"}, ["QA"] = {"Qatar"}, ["RE"] = {"Réunion"}, ["RO"] = {"Romania"}, ["RS"] = {"Serbia"}, ["RU"] = {"Russian Federation"}, ["RW"] = {"Rwanda"}, ["SA"] = {"Saudi Arabia"}, ["SB"] = {"Solomon Islands"}, ["SC"] = {"Seychelles"}, ["SD"] = {"Sudan"}, ["SE"] = {"Sweden"}, ["SG"] = {"Singapore"}, ["SH"] = {"Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha"}, ["SI"] = {"Slovenia"}, ["SJ"] = {"Svalbard and Jan Mayen"}, ["SK"] = {"Slovakia"}, ["SL"] = {"Sierra Leone"}, ["SM"] = {"San Marino"}, ["SN"] = {"Senegal"}, ["SO"] = {"Somalia"}, ["SR"] = {"Suriname"}, ["SS"] = {"South Sudan"}, ["ST"] = {"Sao Tome and Principe"}, ["SV"] = {"El Salvador"}, ["SX"] = {"Sint Maarten (Dutch part)"}, ["SY"] = {"Syrian Arab Republic"}, ["SZ"] = {"Eswatini", "eSwatini", "Swaziland"}, ["TA"] = {"Tristan da Cunha"}, ["TC"] = {"Turks and Caicos Islands"}, ["TD"] = {"Chad"}, ["TF"] = {"French Southern Territories"}, ["TG"] = {"Togo"}, ["TH"] = {"Thailand"}, ["TJ"] = {"Tajikistan"}, ["TK"] = {"Tokelau"}, ["TL"] = {"Timor-Leste"}, ["TM"] = {"Turkmenistan"}, ["TN"] = {"Tunisia"}, ["TO"] = {"Tonga"}, ["TR"] = {"Türkiye", "Turkey"}, ["TT"] = {"Trinidad and Tobago"}, ["TV"] = {"Tuvalu"}, ["TW"] = {"Taiwan, Province of China"}, ["TZ"] = {"United Republic of Tanzania"}, ["UA"] = {"Ukraine"}, ["UG"] = {"Uganda"}, ["UM"] = {"United States Minor Outlying Islands"}, ["UN"] = {"United Nations"}, ["US"] = {"United States"}, ["UY"] = {"Uruguay"}, ["UZ"] = {"Uzbekistan"}, ["VA"] = {"Holy See (Vatican City State)"}, ["VC"] = {"Saint Vincent and the Grenadines"}, ["VE"] = {"Venezuela"}, ["VG"] = {"British Virgin Islands"}, ["VI"] = {"U.S. Virgin Islands"}, ["VN"] = {"Viet Nam"}, ["VU"] = {"Vanuatu"}, ["WF"] = {"Wallis and Futuna"}, ["WS"] = {"Samoa"}, ["YE"] = {"Yemen"}, ["YT"] = {"Mayotte"}, ["ZA"] = {"South Africa"}, ["ZM"] = {"Zambia"}, ["ZW"] = {"Zimbabwe"}, ["001"] = {"World"}, ["002"] = {"Africa"}, ["003"] = {"North America"}, ["005"] = {"South America"}, ["009"] = {"Oceania"}, ["011"] = {"Western Africa"}, ["013"] = {"Central America"}, ["014"] = {"Eastern Africa"}, ["015"] = {"Northern Africa"}, ["017"] = {"Middle Africa"}, ["018"] = {"Southern Africa"}, ["019"] = {"Americas"}, ["021"] = {"Northern America"}, ["029"] = {"Caribbean"}, ["030"] = {"Eastern Asia"}, ["034"] = {"Southern Asia"}, ["035"] = {"South-Eastern Asia"}, ["039"] = {"Southern Europe"}, ["053"] = {"Australia and New Zealand"}, ["054"] = {"Melanesia"}, ["057"] = {"Micronesia"}, ["061"] = {"Polynesia"}, ["142"] = {"Asia"}, ["143"] = {"Central Asia"}, ["145"] = {"Western Asia"}, ["150"] = {"Europe"}, ["151"] = {"Eastern Europe"}, ["154"] = {"Northern Europe"}, ["155"] = {"Western Europe"}, ["202"] = {"Sub-Saharan Africa"}, ["419"] = {"Latin America and the Caribbean"} } lz3tajle36sc5xymqlj26ofg114oiju 0 125138 857591 721833 2026-05-31T08:56:34Z 唐吉訶德的侍從 5036 唐吉訶德的侍從 moved page [[Дөрвөн ном]] to [[Дөрвөн бичиг]] 721833 wikitext text/x-wiki [[Күнзийн сургаал]]тны “'''Дөрвөн ном'''” ({{lang-zh|四書}}) буюу “Шүүмжлэл өгvvлэл”, “Их суртахуй”, “Мэнзийн сургаал” болон “Хэв дундын ёсон” нь Күнзийн суртлын суурь үндэс болсон [[Хятад]]ын сонгодог бүтээлүүд юм. [[Ангилал:Күнзийн шашин]] c4t0q7c5v1vqbbtvlyusgymlapml9bm 857593 857591 2026-05-31T08:59:18Z 唐吉訶德的侍從 5036 857593 wikitext text/x-wiki [[Күнзийн сургаал]]тны “'''Дөрвөн бичиг'''” ({{lang-zh|四書}}) буюу “[[Шүүмжлэл өгүүлэл]]” (論語), “[[Их суртахуй бичиг]]” (大學), “[[Мэнз бичиг]]” (孟子) болон “[[Хэв дундын ёсон]]” (中庸) нь Күнзийн суртлын суурь үндэс болсон [[Хятад]]ын сонгодог бүтээлүүд юм. [[Ангилал:Күнзийн шашин]] 2nmebecibo0ou91gcqd1d39gly0gc3n 857594 857593 2026-05-31T09:00:39Z 唐吉訶德的侍從 5036 857594 wikitext text/x-wiki [[Күнзийн сургаал]]тны “'''Дөрвөн бичиг'''” ({{lang-zh|四書}}) буюу “[[Шүүмжлэл өгүүлэл]]” (論語), “[[Их суртахуй бичиг]]” (大學), “[[Мэнз бичиг]]” (孟子) болон “[[Хэв дундын ёсон]]” (中庸) нь Күнзийн суртлын суурь үндэс болсон [[Хятад]]ын сонгодог бүтээлүүд юм. ==Нэмэр== *[[Таван ном]] [[Ангилал:Күнзийн шашин]] krfkhiwoo5opccvnw7r2xcvi31gpmm1 14 127066 857557 733064 2026-05-30T23:03:00Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:CS1 Chinese (China)-language sources (zh-cn)]] to [[Ангилал:CS1 Хятад (Хятад)-language sources (zh-cn)]] without leaving a redirect 733064 wikitext text/x-wiki {{Hidden category}} [[Ангилал:Википедиа:Засварын ангилал]] if8e6t57flac67b3i7aza6w29eufmex 14 127067 857558 733065 2026-05-30T23:03:07Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:CS1 Chinese (Taiwan)-language sources (zh-tw)]] to [[Ангилал:CS1 Хятад (Тайвань)-language sources (zh-tw)]] 733065 wikitext text/x-wiki {{Hidden category}} [[Ангилал:Википедиа:Засварын ангилал]] if8e6t57flac67b3i7aza6w29eufmex 10 132719 857483 857248 2026-05-30T13:45:51Z Enkhsaihan2005 64429 857483 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{{2}}} |ComboMap={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]] |amur oblast |[[amur oblast]] |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]] |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]] |kamchatka krai |[[kamchatka krai]] |воронеж муж |[[воронеж муж]]=1 |0 }} |ISOCode={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=RU-AD |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=RU-ALT |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=RU-AL |amur oblast |[[amur oblast]]=RU-AMU |архангельск муж |[[архангельск муж]]=RU-ARK |астрахань муж |[[астрахань муж]]=RU-AST |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=RU-BA |белгород муж |[[белгород муж]]=RU-BEL |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=RU-BRY |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=RU-BU |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=RU-CE |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]]=RU-CHE |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=RU-CHU |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=RU-CU |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=RU-DA |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=RU-IN |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=RU-YEV |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=RU-KB |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=RU-KAM |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=RU-KC |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=RU-IRK |иваново муж |[[иваново муж]]=RU-IVA |калининград муж |[[калининград муж]]=RU-KGD |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=RU-KL |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=RU-KLU |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=RU-KR |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=RU-KHA |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=RU-KK |киров муж |[[киров муж]]=RU-KIR |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=RU-KEM |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |khanty–mansi autonomous okrug |khanty–mansi autonomous okrug – yugra=RU-KHM |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=RU-KO |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=RU-KOS |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=RU-KDA |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=RU-KYA |курган муж |[[курган муж]]=RU-KGN |курск муж |[[курск муж]]=RU-KRS |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=RU-LEN |липецк муж |[[липецк муж]]=RU-LIP |magadan oblast |[[magadan oblast]]=RU-MAG |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=RU-ME |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=RU-MO |москва муж |[[москва муж]]=RU-MOS |мурманск муж |[[мурманск муж]]=RU-MUR |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=RU-NEN |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=RU-NIZ |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=RU-SE |новгород муж |[[новгород муж]]=RU-NGR |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=RU-NVS |омск муж |[[омск муж]]=RU-OMS |оренбург муж |[[оренбург муж]]=RU-ORE |орёл муж |[[орёл муж]]=RU-ORL |пенза муж |[[пенза муж]]=RU-PNZ |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=RU-PER |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=RU-PRI |псков муж |[[псков муж]]=RU-PSK |ростов муж |[[ростов муж]]=RU-ROS |рязань муж |[[рязань муж]]=RU-RYA |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=RU-SA |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=RU-SAK |самара муж |[[самара муж]]=RU-SAM |саратов муж |[[саратов муж]]=RU-SAR |смоленск муж |[[смоленск муж]]=RU-SMO |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=RU-STA |свердловск муж |[[свердловск муж]]=RU-SVE |tambov oblast |[[tambov oblast]]=RU-TAM |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=RU-TA |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=RU-TOM |тула муж |[[тула муж]]=RU-TUL |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=RU-TY |тверь муж |[[тверь муж]]=RU-TVE |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=RU-TYU |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=RU-UD |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=RU-ULY |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=RU-VLA |волгоград муж |[[волгоград муж]]=RU-VGG |вологда муж |[[вологда муж]]=RU-VLG |воронеж муж |[[воронеж муж]]=RU-VOR |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=RU-YAN |ярославль муж |[[ярославль муж]]=RU-YAR |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=RU-ZAB |RU }} |PosMapParam={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Орос Адыгей |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Орос Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Russia Altai Republic |amur oblast |[[amur oblast]]=Russia Amur Oblast |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Орос Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Орос Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Орос Башкортостан |белгород муж |[[белгород муж]]=Орос Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Russia Bryansk Oblast |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Орос Буриад |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Орос Чечень |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]]=Russia Chelyabinsk Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Russia Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Russia Chuvashia |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Орос Дагестан |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Russia Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Russia Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Орос Кабардино-Балкар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Russia Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Орос Карачай-Черкес |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Орос Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Орос Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Орос Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Орос Халимаг |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Russia Kaluga Oblast |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Орос Карель |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Орос Хакас |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Russia Khanty-Mansi Autonomous Okrug |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=Russia Kemerovo Oblast |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Орос Хабаровскийн хязгаар |киров муж |[[киров муж]]=Орос Киров муж |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Russia Komi Republic |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Russia Kostroma Oblast |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Орос Краснодарын хязгаар |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=Russia Krasnoyarsk Krai |курган муж |[[курган муж]]=Орос Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Орос Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Russia Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Орос Липецк муж |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Russia Magadan Oblast |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Орос Мари Эл |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Russia Mordovia |moscow |[[moscow]]=Russia Moscow |москва муж |[[москва муж]]=Орос Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Орос Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Russia Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Орос Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Орос Умард Осети-Алани |новгород муж |[[новгород муж]]=Орос Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Орос Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Орос Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Орос Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орос Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Орос Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Орос Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Орос Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Орос Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Орос Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Орос Рязань муж |saint petersburg |[[saint petersburg]]=Russia Saint Petersburg |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=Russia Sakha Republic |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Russia Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Орос Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Орос Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Орос Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Орос Ставрополийн хязгаар |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Орос Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Russia Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Орос Татарстан |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Russia Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Орос Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Орос Тува |тверь муж |[[тверь муж]]=Орос Тверь муж |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=Russia Tyumen Oblast |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Орос Удмурт |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Орос Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Russia Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Орос Волгоград муж |[[вологда муж]]=Орос Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Орос Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Russia Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Орос Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Орос Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |PosMapCaption={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=the Altai Republic |amur oblast |[[amur oblast]]=Amur Oblast |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Bryansk Oblast |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]]=Chelyabinsk Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=the Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=the Republic of Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=the Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Kaluga Oblast |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Бүгд Найрамдах Карель Улс |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Хабаровскийн хязгаар |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=Kemerovo Oblast |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=the Komi Republic |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Kostroma Oblast |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=Krasnoyarsk Krai |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Липецк муж |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Magadan Oblast |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=the Republic of Mordovia |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард-Осети Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=the Sakha (Yakutia) Republic |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=Tyumen Oblast |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |вологда муж |[[вологда муж]]=Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |FSMapImg={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Altai Republic |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Republic of Ingushetia |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Бүгд Найрамдах Карель Улс |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Komi Republic |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Republic of Mordovia |умард осети |умард осети-алани |[[умард осети]] |[[умард осети-алани]] |умард осетийн бүгд найрамдах улс |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети улс |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард Осети-Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=Sakha (Yakutia) Republic |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Хабаровскийн хязгаар |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=Krasnoyarsk Krai |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |amur oblast |[[amur oblast]]=Amur Oblast |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Bryansk Oblast |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]]=Chelyabinsk Oblast |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Kaluga Oblast |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=Kemerovo Oblast |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Kostroma Oblast |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Липецк муж |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Magadan Oblast |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |orel oblast |[[orel oblast]] |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=Tyumen Oblast |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |вологда муж |[[вологда муж]]=Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Jewish Autonomous Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |Орос }} }}</includeonly><noinclude>{{Template doc}}</noinclude> mpceipzbubml4dtee8unwntqhyozmlv 857532 857483 2026-05-30T18:23:27Z Enkhsaihan2005 64429 857532 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{{2}}} |ComboMap={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]] |amur oblast |[[amur oblast]] |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]] |челябинск муж |[[челябинск муж]] |kamchatka krai |[[kamchatka krai]] |воронеж муж |[[воронеж муж]]=1 |0 }} |ISOCode={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=RU-AD |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=RU-ALT |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=RU-AL |amur oblast |[[amur oblast]]=RU-AMU |архангельск муж |[[архангельск муж]]=RU-ARK |астрахань муж |[[астрахань муж]]=RU-AST |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=RU-BA |белгород муж |[[белгород муж]]=RU-BEL |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=RU-BRY |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=RU-BU |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=RU-CE |челябинск муж |[[челябинск муж]]=RU-CHE |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=RU-CHU |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=RU-CU |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=RU-DA |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=RU-IN |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=RU-YEV |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=RU-KB |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=RU-KAM |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=RU-KC |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=RU-IRK |иваново муж |[[иваново муж]]=RU-IVA |калининград муж |[[калининград муж]]=RU-KGD |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=RU-KL |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=RU-KLU |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=RU-KR |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=RU-KHA |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=RU-KK |киров муж |[[киров муж]]=RU-KIR |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=RU-KEM |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |khanty–mansi autonomous okrug |khanty–mansi autonomous okrug – yugra=RU-KHM |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=RU-KO |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=RU-KOS |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=RU-KDA |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=RU-KYA |курган муж |[[курган муж]]=RU-KGN |курск муж |[[курск муж]]=RU-KRS |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=RU-LEN |липецк муж |[[липецк муж]]=RU-LIP |magadan oblast |[[magadan oblast]]=RU-MAG |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=RU-ME |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=RU-MO |москва муж |[[москва муж]]=RU-MOS |мурманск муж |[[мурманск муж]]=RU-MUR |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=RU-NEN |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=RU-NIZ |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=RU-SE |новгород муж |[[новгород муж]]=RU-NGR |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=RU-NVS |омск муж |[[омск муж]]=RU-OMS |оренбург муж |[[оренбург муж]]=RU-ORE |орёл муж |[[орёл муж]]=RU-ORL |пенза муж |[[пенза муж]]=RU-PNZ |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=RU-PER |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=RU-PRI |псков муж |[[псков муж]]=RU-PSK |ростов муж |[[ростов муж]]=RU-ROS |рязань муж |[[рязань муж]]=RU-RYA |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=RU-SA |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=RU-SAK |самара муж |[[самара муж]]=RU-SAM |саратов муж |[[саратов муж]]=RU-SAR |смоленск муж |[[смоленск муж]]=RU-SMO |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=RU-STA |свердловск муж |[[свердловск муж]]=RU-SVE |tambov oblast |[[tambov oblast]]=RU-TAM |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=RU-TA |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=RU-TOM |тула муж |[[тула муж]]=RU-TUL |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=RU-TY |тверь муж |[[тверь муж]]=RU-TVE |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=RU-TYU |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=RU-UD |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=RU-ULY |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=RU-VLA |волгоград муж |[[волгоград муж]]=RU-VGG |вологда муж |[[вологда муж]]=RU-VLG |воронеж муж |[[воронеж муж]]=RU-VOR |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=RU-YAN |ярославль муж |[[ярославль муж]]=RU-YAR |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=RU-ZAB |RU }} |PosMapParam={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Орос Адыгей |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Орос Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Russia Altai Republic |amur oblast |[[amur oblast]]=Russia Amur Oblast |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Орос Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Орос Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Орос Башкортостан |белгород муж |[[белгород муж]]=Орос Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Russia Bryansk Oblast |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Орос Буриад |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Орос Чечень |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Орос Челябинск муж |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Russia Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Russia Chuvashia |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Орос Дагестан |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Russia Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Russia Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Орос Кабардино-Балкар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Russia Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Орос Карачай-Черкес |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Орос Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Орос Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Орос Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Орос Халимаг |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Russia Kaluga Oblast |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Орос Карель |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Орос Хакас |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Russia Khanty-Mansi Autonomous Okrug |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=Russia Kemerovo Oblast |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Орос Хабаровскийн хязгаар |киров муж |[[киров муж]]=Орос Киров муж |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Russia Komi Republic |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Russia Kostroma Oblast |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Орос Краснодарын хязгаар |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=Russia Krasnoyarsk Krai |курган муж |[[курган муж]]=Орос Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Орос Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Russia Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Орос Липецк муж |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Russia Magadan Oblast |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Орос Мари Эл |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Russia Mordovia |moscow |[[moscow]]=Russia Moscow |москва муж |[[москва муж]]=Орос Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Орос Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Russia Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Орос Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Орос Умард Осети-Алани |новгород муж |[[новгород муж]]=Орос Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Орос Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Орос Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Орос Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орос Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Орос Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Орос Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Орос Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Орос Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Орос Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Орос Рязань муж |saint petersburg |[[saint petersburg]]=Russia Saint Petersburg |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=Russia Sakha Republic |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Russia Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Орос Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Орос Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Орос Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Орос Ставрополийн хязгаар |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Орос Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Russia Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Орос Татарстан |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Russia Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Орос Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Орос Тува |тверь муж |[[тверь муж]]=Орос Тверь муж |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=Russia Tyumen Oblast |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Орос Удмурт |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Орос Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Russia Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Орос Волгоград муж |[[вологда муж]]=Орос Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Орос Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Russia Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Орос Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Орос Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |PosMapCaption={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=the Altai Republic |amur oblast |[[amur oblast]]=Amur Oblast |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Bryansk Oblast |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Челябинск муж |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=the Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=the Republic of Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=the Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Kaluga Oblast |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Бүгд Найрамдах Карель Улс |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Хабаровскийн хязгаар |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=Kemerovo Oblast |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=the Komi Republic |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Kostroma Oblast |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=Krasnoyarsk Krai |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Липецк муж |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Magadan Oblast |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=the Republic of Mordovia |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард-Осети Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=the Sakha (Yakutia) Republic |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=Tyumen Oblast |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |вологда муж |[[вологда муж]]=Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |FSMapImg={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Altai Republic |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Republic of Ingushetia |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Бүгд Найрамдах Карель Улс |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Komi Republic |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Republic of Mordovia |умард осети |умард осети-алани |[[умард осети]] |[[умард осети-алани]] |умард осетийн бүгд найрамдах улс |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети улс |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард Осети-Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=Sakha (Yakutia) Republic |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Хабаровскийн хязгаар |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=Krasnoyarsk Krai |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |amur oblast |[[amur oblast]]=Amur Oblast |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Bryansk Oblast |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Челябинск муж |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Kaluga Oblast |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=Kemerovo Oblast |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Kostroma Oblast |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Липецк муж |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Magadan Oblast |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |orel oblast |[[orel oblast]] |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=Tyumen Oblast |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |вологда муж |[[вологда муж]]=Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Jewish Autonomous Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |Орос }} }}</includeonly><noinclude>{{Template doc}}</noinclude> c1en3qrvjyv8kk1zs5dhud5zsbxwbq1 857537 857532 2026-05-30T20:59:32Z Enkhsaihan2005 64429 857537 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{{2}}} |ComboMap={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]] |amur oblast |[[amur oblast]] |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]] |челябинск муж |[[челябинск муж]] |kamchatka krai |[[kamchatka krai]] |воронеж муж |[[воронеж муж]]=1 |0 }} |ISOCode={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=RU-AD |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=RU-ALT |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=RU-AL |amur oblast |[[amur oblast]]=RU-AMU |архангельск муж |[[архангельск муж]]=RU-ARK |астрахань муж |[[астрахань муж]]=RU-AST |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=RU-BA |белгород муж |[[белгород муж]]=RU-BEL |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=RU-BRY |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=RU-BU |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=RU-CE |челябинск муж |[[челябинск муж]]=RU-CHE |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=RU-CHU |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=RU-CU |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=RU-DA |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=RU-IN |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=RU-YEV |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=RU-KB |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=RU-KAM |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=RU-KC |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=RU-IRK |иваново муж |[[иваново муж]]=RU-IVA |калининград муж |[[калининград муж]]=RU-KGD |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=RU-KL |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=RU-KLU |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=RU-KR |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=RU-KHA |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=RU-KK |киров муж |[[киров муж]]=RU-KIR |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=RU-KEM |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |khanty–mansi autonomous okrug |khanty–mansi autonomous okrug – yugra=RU-KHM |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=RU-KO |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=RU-KOS |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=RU-KDA |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=RU-KYA |курган муж |[[курган муж]]=RU-KGN |курск муж |[[курск муж]]=RU-KRS |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=RU-LEN |липецк муж |[[липецк муж]]=RU-LIP |magadan oblast |[[magadan oblast]]=RU-MAG |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=RU-ME |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=RU-MO |москва муж |[[москва муж]]=RU-MOS |мурманск муж |[[мурманск муж]]=RU-MUR |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=RU-NEN |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=RU-NIZ |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=RU-SE |новгород муж |[[новгород муж]]=RU-NGR |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=RU-NVS |омск муж |[[омск муж]]=RU-OMS |оренбург муж |[[оренбург муж]]=RU-ORE |орёл муж |[[орёл муж]]=RU-ORL |пенза муж |[[пенза муж]]=RU-PNZ |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=RU-PER |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=RU-PRI |псков муж |[[псков муж]]=RU-PSK |ростов муж |[[ростов муж]]=RU-ROS |рязань муж |[[рязань муж]]=RU-RYA |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=RU-SA |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=RU-SAK |самара муж |[[самара муж]]=RU-SAM |саратов муж |[[саратов муж]]=RU-SAR |смоленск муж |[[смоленск муж]]=RU-SMO |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=RU-STA |свердловск муж |[[свердловск муж]]=RU-SVE |tambov oblast |[[tambov oblast]]=RU-TAM |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=RU-TA |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=RU-TOM |тула муж |[[тула муж]]=RU-TUL |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=RU-TY |тверь муж |[[тверь муж]]=RU-TVE |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=RU-TYU |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=RU-UD |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=RU-ULY |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=RU-VLA |волгоград муж |[[волгоград муж]]=RU-VGG |вологда муж |[[вологда муж]]=RU-VLG |воронеж муж |[[воронеж муж]]=RU-VOR |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=RU-YAN |ярославль муж |[[ярославль муж]]=RU-YAR |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=RU-ZAB |RU }} |PosMapParam={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Орос Адыгей |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Орос Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Russia Altai Republic |amur oblast |[[amur oblast]]=Russia Amur Oblast |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Орос Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Орос Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Орос Башкортостан |белгород муж |[[белгород муж]]=Орос Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Russia Bryansk Oblast |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Орос Буриад |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Орос Чечень |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Орос Челябинск муж |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Russia Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Russia Chuvashia |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Орос Дагестан |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Russia Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Russia Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Орос Кабардино-Балкар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Russia Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Орос Карачай-Черкес |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Орос Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Орос Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Орос Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Орос Халимаг |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Russia Kaluga Oblast |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Орос Карель |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Орос Хакас |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Russia Khanty-Mansi Autonomous Okrug |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=Russia Kemerovo Oblast |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Орос Хабаровскийн хязгаар |киров муж |[[киров муж]]=Орос Киров муж |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Russia Komi Republic |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Russia Kostroma Oblast |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Орос Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Орос Красноярскийн хязгаар |курган муж |[[курган муж]]=Орос Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Орос Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Russia Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Орос Липецк муж |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Russia Magadan Oblast |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Орос Мари Эл |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Russia Mordovia |moscow |[[moscow]]=Russia Moscow |москва муж |[[москва муж]]=Орос Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Орос Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Russia Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Орос Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Орос Умард Осети-Алани |новгород муж |[[новгород муж]]=Орос Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Орос Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Орос Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Орос Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орос Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Орос Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Орос Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Орос Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Орос Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Орос Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Орос Рязань муж |saint petersburg |[[saint petersburg]]=Russia Saint Petersburg |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=Russia Sakha Republic |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Russia Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Орос Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Орос Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Орос Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Орос Ставрополийн хязгаар |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Орос Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Russia Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Орос Татарстан |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Russia Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Орос Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Орос Тува |тверь муж |[[тверь муж]]=Орос Тверь муж |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=Russia Tyumen Oblast |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Орос Удмурт |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Орос Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Russia Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Орос Волгоград муж |[[вологда муж]]=Орос Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Орос Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Russia Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Орос Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Орос Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |PosMapCaption={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=the Altai Republic |amur oblast |[[amur oblast]]=Amur Oblast |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Bryansk Oblast |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Челябинск муж |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=the Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=the Republic of Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=the Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Kaluga Oblast |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Бүгд Найрамдах Карель Улс |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Хабаровскийн хязгаар |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=Kemerovo Oblast |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=the Komi Republic |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Kostroma Oblast |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Красноярскийн хязгаар |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Липецк муж |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Magadan Oblast |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=the Republic of Mordovia |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард-Осети Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=the Sakha (Yakutia) Republic |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=Tyumen Oblast |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |вологда муж |[[вологда муж]]=Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |FSMapImg={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Altai Republic |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Republic of Ingushetia |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Бүгд Найрамдах Карель Улс |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Komi Republic |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Republic of Mordovia |умард осети |умард осети-алани |[[умард осети]] |[[умард осети-алани]] |умард осетийн бүгд найрамдах улс |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети улс |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард Осети-Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=Sakha (Yakutia) Republic |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Хабаровскийн хязгаар |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Красноярскийн хязгаар |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |amur oblast |[[amur oblast]]=Amur Oblast |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Bryansk Oblast |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Челябинск муж |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Kaluga Oblast |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=Kemerovo Oblast |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Kostroma Oblast |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Липецк муж |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Magadan Oblast |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |orel oblast |[[orel oblast]] |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=Tyumen Oblast |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |вологда муж |[[вологда муж]]=Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Jewish Autonomous Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |Орос }} }}</includeonly><noinclude>{{Template doc}}</noinclude> snvfr6vyf1pr6qsv0x7aw65ilj048sj 0 136221 857474 790154 2026-05-30T12:27:18Z Avirmed Batsaikhan 53733 857474 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vitrail Cathédrale de Moulins 160609 19.jpg|thumb]] '''Андре де Лонжюмо''' ([[Франц хэл|фран]]. ''André de Longjumeau''''',''' [[Англи хэл|англи]]. ''Andrew of Longjumeau,'' 1210 он орчим төрсөн - 1271 он орчим Тунист нас барсан) -[[Франц|Францын]] дипломатч, доминикан номлогч бөгөөд [[13-р зуун|13-р зуунд]] дорно дахины харилцаанд хамгийн идэвхтэй дипломатчдын нэг байв. Тэрээр монголчууд руу илгээгдсэн хоёр удаагийн Элч нарыг тэргүүлж байсан: эхнийх нь Пап лам [[IV Иннокент]], хоёр дахь нь Францын [[IX Луи]] хаанаас монголын [[Гүюг хаан|Гүюг хаанд]] илгээсэн бэлэг, захидал хүргэж байв. Ойрхи Дорнодын талаар сайн мэддэг байсан тэрээр [[Араб хэл|араб хэлээр]], "халдей" (сири эсвэл [[перс хэл]] бололтой ) ярьдаг байжээ. IX Луи хаан Андрег анх Дорно дахин руу анхны аялалд илгээжээ. Тэрээр 1238 онд [[Константинополь|Константинополийн]] хаан II Балдуинаас Луи хаанд бэлгэнд өгсөн ариун титмийг авахаар Жак хэмээх Доминикан ламтын хамт явжээ. Энэ титмийг Венецийн банкируудаас зээл авахад ашигласан юм. Энэхүү титэм өнөөдөр Парисын [[Парисын Дарь эхийн сүм|Дарь эхийн сүмийн]] 19-р зууны дурсгалт газарт хадгалагдаж байгаа ажээ. == Пап ламын монголчууд руу илгээсэн элч (1245-1247) == Пап лам [[IV Иннокент|IV Иннокентийн]] монголчуудад илгээсэн 4 элч нарын нэгийг Андре де Лонжюмо тэргүүлсэн ажээ. 1245 оны хавар тэрээр [[Лион]] хотыг орхин Левант зүг явсан байна. Тэрээр Сири дэх лалын шашны ноёдууд болон Перс дэх несториан, якобит сүмүүдийн төлөөлөгчдөд зочилж, эцэст нь Пап ламын захидлыг [[Табриз]] хотын ойролцоох Таурис дахь монгол жанжинд хүргэжээ. Андре де Лонгжюмо Таурис хотод Ойрхи Дорнод дахь христийн шашинтнуудыг хамгаалах үүрэг хүлээсэн Симеон Раббан Ата хэмээх несториан ламтай уулзаж байсан ажээ. == Монголчууд руу хийсэн хоёр дахь томилолт (1249-1251) == Таурисын ойролцоох монголчуудын хуаранд Андре 1248 оны 12-р сард Кипр дахь [[IX Луи|IX Луи хааны]] ордонд таарч байсан Несториан христийн шашинтан Давидтай уулзжээ. Давидын хаанд авчирсан Монгол жанжин [[Илжигдэй|Илжигидэйн]] захиас, генералаас ирүүлсэн Сирийн Исламын гүрнүүд рүү хамтарсан дайралт хийх саналыг Андре орчуулж өгчээ. Үүний хариуд IX Луи хаан Андрег өөрийн дүү (мөн Доминикан хүн) Гийом болон бусад хэд хэдэн хүний ​​хамт [[Гүюг хаан|Гүюг хаанд]] Элчээр илгээсэн байна. Элч нар 1249 оны 1-р сарын 27-нд IX Луи хааны, папын төлөөлөгч Одон де Шатеару нарын захидал, баялаг бэлэг дурсгалын зүйлийг авч явжээ. Тэрээр Кипрээс Сирийн Антиох боомт хүртэл усан онгоцоор явж, тэндээсээ өдөрт 55 км хурдтайгаар Их хааны ордон хүртэл нэг жил орчим аялжээ. Түүний туулсан зам нь Персийг дайран, [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисийн]] өмнөд болон зүүн эрэг дагуу, [[Ташкент|Ташкентаас]] зүүн хойд зүгт өнөөгийн Киргизийн Талас мужаар дамжин өнгөрсөн байна. Элч төлөөлөгчид [[Байгал нуур|Байгал нуурын]] баруун өмнө зүгт орших Монгол Улсын нийслэл Хархоринд ирэхэд [[Гүюг хаан]] 1248 оны 4-р сард нас барсан байжээ. Талийгаач хааны гэргий [[Огул Каймиш]] хааны эрх мэдлийг өөртөө авсан байсан тул Андре Лонжюмог хүлээн авч уулзаж, IX Луи хааны илгээсэн захидал, бэлэг дурсгалын зүйлийг авчээ. Андре 1251 онд Палестинд очоод Эзэн хаандаа өгсөн илтгэл нь Чингис хаан болон тахилч Иохан нарын тэмцлийн тухай зохиосон түүх, үлгэр домог холилдсон бололтой байдаг. Нөгөөтэйгүүр, монголчуудын ёс заншлыг тодорхойлсон нь нэлээд үнэн зөв бөгөөд Монголын Христийн шашин, түүний хөгжил цэцэглэлтийн тухай хэлсэн үг нь хэдий хэтрүүлсэн ч бодит баримтад тулгуурласан байдаг. Түүний аян замд хүний ясан өвөө дүүрэн байсан гэж тэмдэглэсэн бөгөөд энэ нь ихээхэн сүйрлийн нотолгоог бусад түүхчид нарийвчлан тодорхойлсон байдаг. Тэрээр Германаас олзлогдсон Христэд итгэгчдийг Тартарийн (Талас) төв таарчээ. Тэрээр нас барсан хаанд бэлэг барьж буй элч хүний ​​хувьд хоёр галын дундуур гарах ёслолыг заавал үзэхээс өөр аргагүй болсон бөгөөд энэ нь мэдээжийн хэрэг монголчуудад хүлцэнгүй байгаагийн баталгаа гэж үздэг байв. Энэхүү доромжилсон зан авир, мөн Андре-гийн мэдээлсэн хариу захидлын нөхцөлүүд нь түүний аялалыг бүтэлгүйтэж амжилтгүй болсон гэж үздэг байна. 1253 он орчим Францискийн номлогч [[Виллиам де Рубрук|Гийом де Рубрук]] Андрэ Лонжюмотой Палестинд уулзсан гэдэг. Рубрук Азийн байдлын талаархи бүтээлдээ Андре-гаас сонссон бүх зүйл нь өөрийн дараа хийсэн аялалын ажиглалтаар бүрэн батлагдсан гэж мэдэгджээ. Дараа нь Андре [[Тунис]] руу явж тэндээ 1271 он орчим хойш нас баржээ. irutz1u9r0a41yj1n5b7armmvuw8n0p 0 140992 857582 857311 2026-05-31T05:54:02Z Orgio89 4242 857582 wikitext text/x-wiki '''Улаанбаатар марафон 2025''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Ulaanbaatar Marathon 2025'') Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотод 10 дах жилдээ зохион байгуулагдаад уламжлал болоод байгаа олон улсын [[марафон]] гүйлтийн тэмцээн юм. Энэ тэмцээнд 41 улсын 30 мянга орчим иргэн оролцон 500, 1500, 5000, 10000, 21000 метр болон хамгийн холын 42 км хүртэл зайд гүйж уралдсан юм. Энэ 2025 оны уралдааны хувьд 5 км, 21 км, 42 км зайд гүйгчид шинэ маршрутаар гүйж өрсөлдсөн байна. Уралдааны үеэр хотын төв хэсгийн машины хөдөлгөөнийг хааж тэмцээний Гараа ба Барианы талбар болсон [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатрын талбайд]] спорт, урлаг, эрүүл мэнд, хоолны олон төрлийн үйлчилгээг үзүүлж байв. Марафонд оролцогчдын бүртгэлийг цахимжуулан нэгдсэн системд холбож, RFID технологийн шийдлийг ашиглан гүйгчдийн гараа, бариаг бүртгэх, барианд орсон зургийг нь тухайн хүний бүртгэлтэй хаяг руу илгээх, гүйгчдийн гүйлтийн үеийн үзүүлэлтийг хэмжих автоматжуулсан технологийг нэвтрүүлснийг “Hipay” компани хариуцан 4 дэх жилдээ хамтран ажиллажээ. Улаанбаатар марафон 2025-д сайн дурын 450 ажилтан ажилласан юм. {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2025 map 18.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 1.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 2.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 3.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 4.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 5.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 6.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 6a.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon2025 8.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 Female top 9 winners.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 11.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 12 Runner up from Kenya.jpg |center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 13.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 14.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 15 1st and 2nd place winners from Kenya.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 16a.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 16 winners and organizer.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 18.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 19.jpg |center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 20.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 21.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 22.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 23.jpg |center|x88px]] |[[Зураг:20250524 Ulaanbaatar Marathon 2025 24.jpg |center|x88px]] |- | | | | | |} “Улаанбаатар марафон 2025” олон улсын гүйлтийг нээж, Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч Х.Нямбаатар хэлэхдээ, “Улаанбаатар марафон” олон улсын гүйлт нь Монголд гүйлтийн спортыг хөгжүүлэх, түгээн дэлгэрүүлэхэд хувь нэмрээ оруулж байна. Олон улсын гүйлтийг “өдөрлөг”-ийн хэмжээнд хоёр дахь удаагаа зохион байгуулж байна” гээд өсвөр, залуу үеийнхэн маань өөрийн дотоод нөөц боломжийг нээж, зорилгодоо хүрэх тэсвэр хатуужил, бие бялдар, оюуны өв тэгш хүмүүжлийг төлөвшүүлэх гүйлтийн спортыг сонирхож, хичээллэхийг уриалсан юм. Бүртгэлийн хураамжийн хувьд 1.5 км-т 5.000 төгрөг (гэр бүлийн төрөлд оролцогч гишүүн тус бүр 5.000 төгрөг), 5 км-т 10.000 төгрөг, 10 км-т 50.000, 21 км-т 70.000, 42 км-т 90.000 төгрөг байлаа. Оролцогчдын дийлэнх нь 5 км-ийн зайг сонгодог. Энэ зайд оролцогчидийн энгэрийн дугаарыг 05 дугаар сарын 01-нээс 05 дугаар сарын 20-ны 17:00 цаг хүртэл Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар болон 9 дүүргийн Биеийн тамир, спортын хороодоос олгов. Харин 42 км, 21 км, 10 км-ийн зайд оролцогчдын энгэрийн дугаар, чип, футболк, мөн 1.5 км зайд оролцогчдын баталгаажуулалт, энгэрийн дугаар олгох ажлыг Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар, 500, 800м-ийн гүйлтийн бүртгэлийг Монголын тусгай олимпын хороо хариуцан олгов. ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 🔥⚡ МАРАФОНД УРАЛДАХ ЗӨВЛӨМЖ ⚡🔥 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 🍯 🍝 🍜 🍌 🍳 🍗 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 🍗 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө 💪❤️== * 😴 Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * 🧘‍♀️ Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️👟👟 Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ 🧪 🔥(Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: 🏁 🔥 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * ''Сонголт:'' '''Neutral''' (Энгийн) ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * ''Сонголт:'' Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй '''Stability''' (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * ''Сонголт:'' Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай '''Cushioned''' ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) ултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал нь холын урт гүйлтэнд эвтэйхэн байхын тулд багадаа '''50-80 км''' зайд өмсч эдэлгээнд орсон байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ. ==Марафоны видео== * [https://www.facebook.com/UlaanbaatarMarathon/videos/1378810740072029/ Эндээс] үзнэ үү. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2025 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] cbp5aep9twtdhtcqtcx0faily6hmnqz 0 145041 857511 853008 2026-05-30T15:37:39Z IvanScrooge98 35074 /* */ +audio 857511 wikitext text/x-wiki {{Short description|2026 оны 1 сараас Нью-Йорк хотын дарга}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Зохран Мамдани | native_name = Zohran Mamdani | native_name_lang = en | image = Zohran Mamdani 05.25.25 (b) (cropped).jpg | caption = Мамдани 2025 онд | order = 112 дахь | office = Нью-Йорк хотын дарга | term_start = 2026 оны 1 сарын 1 | term_end = | 1blankname = [[Нью-Йорк хотын даргын нэгдүгээр орлогч|Нэгдүгээр орлогч]] | 1namedata = [[Дин Фулейхан]] | predecessor = [[Эрик Адамс]] | successor = | state_assembly1 = Нью-Йорк | district1 = [[Нью-Йоркийн 36-р мужийн ассамблейн тойрог|36-р]] | term_start1 = 2021 оны 1 сарын 1 | term_end1 = 2025 оны 12 сарын 31 | predecessor1 = [[Аравелла Симотас]] | successor1 = [[Диана Морено]] | birth_name = Зохран Кваме Мамдани | birth_date = {{birth date and age|1991|10|18}} | birth_place = [[Кампала]], Уганда<!-- Do NOT link Uganda; see [[MOS:GEOLINK]]--> | death_date = | death_place = | citizenship = {{ubl|[[Уганда]] ([[Jus soli|төрсөн]])|[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ([[АНУ-ын иргэншлийн тухай хууль#Иргэншил авах|иргэн болсон]], 2018 оноос)}}<!--MOS:INFONAT states to add a brief explanation of when a given status was acquired--> | party = [[Ардчилсан Нам (АНУ)|Ардчилсан Нам]] | spouse = {{marriage|[[Рама Дуваджи]]|2025}} | father = [[Махмуд Мамдани]] | mother = [[Мира Наир]] | education = [[Боудойн коллеж]] ([[Бакалавр|BA]]) | other_party = | website = {{url|https://www.nyc.gov/mayors-office}} | signature = Zohran Mamdani Signature.svg }} {{audio|Zohran Mamdani.ogg|'''Зохран Кваме Мамдани'''}} (1991 оны 10 сарын 18-нд төрсөн) — АНУ-ын улс төрч, 2026 оноос [[Нью-Йорк хотын захирагч]]. ==Эшлэл== {{reflist}} {{politician-stub}} [[Ангилал:АНУ-ын улс төрч]] [[Ангилал:Угандын хүн]] 0ub9vqjra793irh6fbo954yg54gwz7d 0 146332 857577 856950 2026-05-31T04:55:17Z CommonsDelinker 211 Dzungar_Triple.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Bedivere|Bedivere]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: Copyright violation, see [[:c:Commons:Licensing|]]. 857577 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дүр|name=Tung Tung Tung Sahur|image=Full image of Tung Tung Tung Sahur.png|creator=@noxaasht|lbl1=Medium|data1=[[Хиймэл оюун ухааны урлаг]]|religion=[[Суннит Ислам]]<br>[[Теист Сатанизм]]}} ''''''Tung Tung Tung Sahur'''''' ({{lang-mn|Тунг Тунг Тунг Сахур}}, {{IPA|en|ˈtuːŋ ˌsaˈhur}} {{respell|TOONG|_|sa|HOOR}}), заримдаа товчлон '''Tung Tung Sahur''' эсвэл '''Triple T''' гэж нэрлэдэг, нь цахим орчинд түгсэн [[Internet meme|интернэт мийм]] юм. Энэ нь 2025 онд [[TikTok]] хэрэглэгч @noxaasht-аар [[Italian brainrot]] чиг хандлагын нэг хэсэг болгон танилцуулагдсан боловч уг гарал нь [[Indonesia|Индонез]] байв.<ref>{{Cite news |last=Hunt |first=Elle |date=2025-06-25 |title=From Chimpanzini Bananini to Ballerina Cappuccina: how gen alpha went wild for Italian brain rot animals |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2025/jun/25/from-chimpanzini-bananini-to-ballerina-cappuccina-how-gen-alpha-went-wild-for-italian-brain-rot-animals |access-date=2026-05-01 |issn=0261-3077}}</ref> Үүнээс хойш тус дүр олон дуу болон видео тоглоомд, тухайлбал [[Steal a Brainrot]] болон [[Fortnite]]-д орсон байна.<ref>{{Cite web |last=Press-Reynolds |first=Kieran |date=2025-09-10 |title=A Cursed Investigation of Italian Brainrot Music |url=https://pitchfork.com/thepitch/a-cursed-investigation-of-italian-brainrot-music/ |access-date=2026-05-01 |website=Pitchfork |language=en-US}}</ref> Ниггер == Тайлбар == Tung Tung Tung Sahur нь модон [[Baseball bat|бейсболын цохиур]] барьсан, [[AI art|хиймэл оюунаар үүсгэсэн]] [[Anthropomorphism|хүнчилсэн]] модон дүр юм. Дүрийн нэр дэх “Tung Tung Tung” нь [[Islam|Ислам]] дахь [[Suhur|сахур]] үйлдлийн өмнө цохидог бөмбөрийн дууг дуурайсан авиа юм.<ref>{{Cite web |last=Vaishnavi |first=Arya |date=2025-04-23 |title=Tung Tung Tung Sahur: What is the new TikTok meme and why is it trending? |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/us-news/tung-tung-tung-sahur-what-is-the-new-tiktok-meme-and-why-is-it-trending-101745345341732.html |access-date=2026-05-01 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> === Зохиогчийн эрх === Хиймэл оюунаар үүсгэсэн зураг тул Tung Tung Tung Sahur нь олон улсын хууль тогтоомжийн дагуу [[Artificial intelligence and copyright|зохиогчийн эрхийн хамгаалалтад хамрагдах боломжгүй]] гэж үзэгддэг. Гэсэн хэдий ч Парист төвтэй Mementum Lab компани уг дүрийн төрхөнд зохиогчийн эрх эзэмшинэ хэмээн мэдэгдсэн.<ref>{{Cite web |last=Ditto |first=Ben |date=2026-04-17 |title=Brainrot Copyright: Could Tung Tung Tung Sahur Become the Next Mickey Mouse? |url=https://www.vice.com/en/article/brainrot-copyright-could-tung-tung-tung-sahur-become-the-next-mickey-mouse/ |access-date=2026-05-01 |website=VICE |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mementum Lab - Create & Monetize Trends |url=https://www.mementumlab.com/ |access-date=2026-05-01 |website=Mementum Lab |language=fr}}</ref> == Үүсэл == “Tung Tung Tung Sahur” гэх хэллэг нь [[Ramadan|Рамадан]] сарын үеэр [[Muslims|лалын шашинтнуудын]] хэрэглэдэг үүрийн өмнөх хоол болох [[Suhur|сахур]]-тай холбоотой уламжлалт зан үйлээс үүссэн албан бус хэллэг юм. Ялангуяа [[Southeast Asia|Зүүн Өмнөд Азийн]] зарим бүс нутагт хүмүүсийг сахурт сэрээхийн тулд бөмбөр цохих, уухайлах болон бусад чимээ гаргах уламжлал байсаар ирсэн. “Tung Tung Tung” гэх хэллэг нь ийм сэрээхэд ашиглагддаг цохилтот хөгжмийн дууг дуурайсан [[Onomatopoeia|дуураймал авиа]] юм.{{Citation needed|date=May 2026}} == Дүрслэгдсэн бүтээлүүд == === Steal a Brainrot === Tung Tung Tung Sahur нь өмнө нь [[Roblox]] платформ дээр түгээгддэг [[Steal a Brainrot]] тоглоомд багтаж байсан. Энэ нь 2025 оны 9-р сард зохиогчийн эрхийн маргааны улмаас хасагдсан.<ref>{{Cite web |last=Hernandez |first=Patricia |date=2025-09-18 |title=Roblox's brainrot game is caught in a legal snafu that's got fans freaking out |url=https://www.polygon.com/roblox-steal-a-brainrot-tung-tung-tung-sahur/ |access-date=2026-05-01 |website=Polygon.com |language=en}}</ref> Гэвч Тунг Тунг Тунг Сахур 2025 оны 11-р сард тоглоомд дахин нэмэгдсэн бөгөөд дараа нь 2026 оны 4-р сард дахин хасагдсан. === Fortnite === 2026 онд Tung Tung Tung Sahur болон түүнтэй төстэй дүр болох [[Ballerina Cappuccina]] нь [[Fortnite]] тоглоомд [[Fortnite skins|гоо сайхны худалдан авалт]] хэлбэрээр орно гэх цуурхал тарсан. Энэ нь дүрүүдийг 2026 оны 4-р сарын 1-нд гаргана гэсэн [[Internet leak|задруулсан мэдээлэлээр]] баталгаажсан мэт болсон.<ref>{{Cite news |last=Suresh |first=Advaita |date=2026-04-01 |title=Fortnite leak reveals 'Tung Tung Tung Sahur' skin — release date, price and bundle details |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/fortnite-leak-reveals-tung-tung-tung-sahur-skin-release-date-price-and-bundle-details/articleshow/129958019.cms?from=mdr |access-date=2026-05-01 |issn=0013-0389}}</ref> 2026 оны 3-р сарын 18-нд Fortnite трейлер нийтэлж, дээрх мэдээллийг баталгаажуулан хоёр дүрийг хоёуланг нь үзүүлсэн. Тэднийг тоглоомд оруулсан явдалд ихэвчлэн сөрөг хандлага гарч, тоглогчид тэднийг тоглоомын хамгийн муу дүрийн хувцаснуудын нэг гэж үнэлсэн. Зарим тоглогч эдгээр хувцсыг хэрэглэж буй хүмүүсийг тоглоом дотор зориуд онилно гэж мэдэгдсэн байна. Мөн Epic Games саяхан Fortnite дээр ажиллаж байсан олон уран бүтээлчийг хамарсан томоохон цомхотгол хийсний дараа хиймэл оюунаар бүтээсэн дүр оруулсан нь зохисгүй гэж олон хүн үзжээ.<ref>{{Cite web |last=Hernandez |first=Patricia |date=2026-04-02 |title=Fortnite's brainrot characters have started a fan revolt |url=https://www.polygon.com/fortnite-brainrot-tung-sahur-ballerina-cappuccina-skins-layoffs/ |access-date=2026-05-01 |website=Polygon.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-18 |title=AI Brainrot Memes Ballerina Cappuccina And Tung Tung Tung Sahur Coming To Fortnite |url=https://dailydot.com/ballerina-cappuccina-tung-tung-tung-sahur-fortnite/ |access-date=2026-05-01 |website=dailydot.com |language=en}}</ref> Tung Tung Tung Sahur болон Ballerina Cappuchina дүрүүд нь дараа нь 2026 оны 4-р сарын 4-нд худалдан авах боломжтой болсон.<ref>{{Cite web |title=April 5th 2026 Item Shop {{!}} fnbr.co — Fortnite Cosmetics |url=https://fnbr.co/shop/april-5-2026 |access-date=2026-05-01 |website=fnbr.co}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-04-04 |title=How to get Tung Tung Tung Sahur and Ballerina Cappuccina skins in Fortnite |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/esports/fortnite/how-to-get-tung-tung-tung-sahur-and-ballerina-cappuccina-skins-in-fortnite/articleshow/130015238.cms |access-date=2026-05-01 |issn=0971-8257}}</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} axu2ijrgrg4fkaoolnw9jdl2iogkh89 0 146488 857580 857429 2026-05-31T05:51:38Z Orgio89 4242 857580 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 11.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа орж медалиа авав]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 12.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа оров]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 13.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 14.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] Хөнгөн Атлетикийн холбоо, Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, гүйлт сонирхогчид зэрэг нийт 46 мянга гаруй гүйгч оролцсон байна. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 🔥⚡ МАРАФОНД УРАЛДАХ ЗӨВЛӨМЖ ⚡🔥 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 🍯 🍝 🍜 🍌 🍳 🍗 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 🍗 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө 💪❤️== * 😴 Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * 🧘‍♀️ Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️👟👟 Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ 🧪 🔥(Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: 🏁 🔥 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * ''Сонголт:'' '''Neutral''' (Энгийн) ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * ''Сонголт:'' Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй '''Stability''' (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * ''Сонголт:'' Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай '''Cushioned''' ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) ултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал нь холын урт гүйлтэнд эвтэйхэн байхын тулд багадаа '''50-80 км''' зайд өмсч эдэлгээнд орсон байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ. ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] mh8tk2fpjgvrnkxkfyjmlmqdbjof3g3 857583 857580 2026-05-31T06:16:14Z Orgio89 4242 857583 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 11.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа орж медалиа авав]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 12.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа оров]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 13.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 14.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] Хөнгөн Атлетикийн холбоо, Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, сонирхогчид зэрэг нийт 46 000 гаруй гүйгч оролцож шинэ дээд амжилтийг тогтоолоо. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Сонирхогчид ба Залуучууд)=== ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 🔥⚡ МАРАФОНД УРАЛДАХ ЗӨВЛӨМЖ ⚡🔥 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 🍯 🍝 🍜 🍌 🍳 🍗 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 🍗 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө 💪❤️== * 😴 Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * 🧘‍♀️ Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️👟👟 Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ 🧪 🔥(Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: 🏁 🔥 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * ''Сонголт:'' '''Neutral''' (Энгийн) ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * ''Сонголт:'' Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй '''Stability''' (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * ''Сонголт:'' Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай '''Cushioned''' ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) ултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал нь холын урт гүйлтэнд эвтэйхэн байхын тулд багадаа '''50-80 км''' зайд өмсч эдэлгээнд орсон байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ. ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] cokgpr8mx0k4mhx6654kijccieb8zm5 857584 857583 2026-05-31T06:19:46Z Orgio89 4242 857584 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 11.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа орж медалиа авав]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 12.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа оров]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 13.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 14.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] Хөнгөн Атлетикийн холбоо, Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, сонирхогчид зэрэг нийт 46 000 гаруй гүйгч оролцож шинэ дээд амжилтийг тогтоолоо. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Элит ба Сонирхогчид)=== ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 🔥⚡ МАРАФОНД УРАЛДАХ ЗӨВЛӨМЖ ⚡🔥 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 🍯 🍝 🍜 🍌 🍳 🍗 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 🍗 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө 💪❤️== * 😴 Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * 🧘‍♀️ Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️👟👟 Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ 🧪 🔥(Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: 🏁 🔥 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * ''Сонголт:'' '''Neutral''' (Энгийн) ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * ''Сонголт:'' Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй '''Stability''' (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * ''Сонголт:'' Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай '''Cushioned''' ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) ултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал нь холын урт гүйлтэнд эвтэйхэн байхын тулд багадаа '''50-80 км''' зайд өмсч эдэлгээнд орсон байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ. ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] d40sfqglk2jcjnjr5cufnfd4rbr1rt0 0 146497 857581 857457 2026-05-31T05:53:06Z Orgio89 4242 857581 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Darhan Marathon 2026 1.jpg|thumb|Дархан Марафон 2026]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 2.jpg|thumb|Дархан Марафон 2026]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 3a.jpg|thumb|Дархан Марафоны эмэгтэй 42км-ийн түрүүлэгсэд]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 4.jpg|thumb|Дархан Марафоны эрэгтэй 42км-ийн түрүүлэгсэд]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 5.jpg|thumb|Дархан Марафоны эмэгтэй 21км-ийн түрүүлэгсэд]] [[Зураг:Darhan Marathon 2026 6.jpg|thumb|Дархан Марафоны эрэгтэй 21км-ийн түрүүлэгсэд]] [[Дархан]] хотын Захиргаанаас зохион байгуулдаг '''Дархан Марафоныг''' энэ жил 2026 оны 5-р сарын 30-нд 5км, 10км, 21км, 42км ангилаллаар амжилттай зохион байгууллаа. Тэмцээнд [[Дархан]] хотын иргэдээс гадна [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]] хот, [[Булган]] аймаг гээд олон газраас нийт 6500 гаруй мэргэжлийн ба сонирхогч гүйгчид хамгийн олон тоотойгоор оролцсоноороо онцлог боллоо. ==Тэмцээний дүн== 02:22:30 секундын амжилттайгаар ОУХМ, [[Монгол]] Улсын ЭЛИТ тамирчин Гансүхийн Бат-Эрдэнэ "Дархан марафон-2026" 42 км бүтэн марафоны эрэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Дархан нутгийн унаган тамирчин, ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Б.Номин-Эрдэнэ "ДАРХАН МАРАФОН 2026" 42 км-ийн эмэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Алдар спорт хорооны тамирчин, Спортын мастер Д.Мягмарсүрэн 10км төрөлд түрүүллээ. ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 🔥⚡ МАРАФОНД УРАЛДАХ ЗӨВЛӨМЖ ⚡🔥 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 🍯 🍝 🍜 🍌 🍳 🍗 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 🍗 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө 💪❤️== * 😴 Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * 🧘‍♀️ Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️👟👟 Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ 🧪 🔥(Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: 🏁 🔥 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * ''Сонголт:'' '''Neutral''' (Энгийн) ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * ''Сонголт:'' Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй '''Stability''' (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * ''Сонголт:'' Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай '''Cushioned''' ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) ултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал нь холын урт гүйлтэнд эвтэйхэн байхын тулд багадаа '''50-80 км''' зайд өмсч эдэлгээнд орсон байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ. [[Ангилал:Дархан Марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] ibfe78tcx91umsasx894ytvhoun8pq2 10 146500 857491 2026-05-30T14:09:14Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "<includeonly>{{#ifeq: {{#invoke:String|find|{{{1}}}|%}} |0| {{#switch:{{{1}}} |A={{#tag:ref|{{cite web |title=Hustota obyvateľstva - obce [{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|b|{{{2|}}}}}_obc=AREAS_SK, v_{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|b|{{{2|}}}}}_ukaz=Rozloha (Štvorcový meter)] |url={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|A|{{{2|}}}}} |publisher=Бүгд Найрамдах Словак..." 857491 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#ifeq: {{#invoke:String|find|{{{1}}}|%}} |0| {{#switch:{{{1}}} |A={{#tag:ref|{{cite web |title=Hustota obyvateľstva - obce [{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|b|{{{2|}}}}}_obc=AREAS_SK, v_{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|b|{{{2|}}}}}_ukaz=Rozloha (Štvorcový meter)] |url={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|A|{{{2|}}}}} |publisher=Бүгд Найрамдах Словак Улсын Статистикийн Алба |date={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|u|{{{2|}}}}} |accessdate ={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|l|{{{2|}}}}}}}|name={{{name|}}}}} |aA={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|a|{{{2|}}}}}{{#tag:ref|{{cite web |title=Hustota obyvateľstva - obce [{{|sk|b|{{{2|}}}}}_obc=AREAS_SK, v_{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|b|{{{2|}}}}}_ukaz=Rozloha (Štvorcový meter)] |url={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|A|{{{2|}}}}} |publisher=Бүгд Найрамдах Словак Улсын Статистикийн Алба |date={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|u|{{{2|}}}}} |accessdate ={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|l|{{{2|}}}}}}}}} |P={{#tag:ref|{{cite web |title=Počet obyvateľov podľa pohlavia - obce (ročne) [{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|r|{{{2|}}}}}_obce=AREAS_SK] |url={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|P|{{{2|}}}}} |publisher=Бүгд Найрамдах Словак Улсын Статистикийн Алба |date={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|u|{{{2|}}}}} |accessdate ={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|l|{{{2|}}}}}}}|name={{{name|}}}}} |pP={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|p|{{{2|}}}}}{{#tag:ref|{{cite web |title=Počet obyvateľov podľa pohlavia - obce (ročne) [{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|r|{{{2|}}}}}_obce=AREAS_SK] |url={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|P|{{{2|}}}}} |publisher=Бүгд Найрамдах Словак Улсын Статистикийн Алба |date={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|u|{{{2|}}}}} |accessdate ={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|l|{{{2|}}}}}}}}} |PA={{#tag:ref|{{cite web |title=Počet obyvateľov podľa pohlavia - obce (ročne) [{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|r|{{{2|}}}}}_obce=AREAS_SK] |url={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|P|{{{2|}}}}} |publisher=Бүгд Найрамдах Словак Улсын Статистикийн Алба |date={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|u|{{{2|}}}}} |accessdate ={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|l|{{{2|}}}}}}}|name={{{name_P|}}}}}{{#tag:ref|{{cite web |title=Hustota obyvateľstva - obce [{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|b|{{{2|}}}}}_obc=AREAS_SK, v_{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|b|{{{2|}}}}}_ukaz=Rozloha (Štvorcový meter)] |url={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|A|{{{2|}}}}} |publisher=Бүгд Найрамдах Словак Улсын Статистикийн Алба |date={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|u|{{{2|}}}}} |accessdate ={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|l|{{{2|}}}}}}}|name={{{name_A|}}}}} |relig={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|religion_table|{{{2|}}}}} |etno={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|etno_table|{{{2|}}}}} |pop=<table class="wikitable" style="text-align:center"><caption>Population statistic (10 years){{#if: {{{2|}}}|<ref name="M-SK-P"/>|{{#tag:ref|{{cite web |title=Počet obyvateľov podľa pohlavia - obce (ročne) [{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|r|{{{2|}}}}}_obce=AREAS_SK] |url={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|P}} |publisher=Бүгд Найрамдах Словак Улсын Статистикийн Алба |date={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|u}} |accessdate ={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|l}}}}|name=sk_pop}}}}</caption><tr><th>Year</th>{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|population_table|h}}</tr><tr><th>Count</th>{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|population_table}}</tr><tr><th>Difference</th>{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|population_table|d}}</tr></table><table class="wikitable" style="text-align:center"><caption>Population statistic{{#if: {{{2|}}}|<ref name="M-SK-P"/>|<ref name="sk_pop"/>}}</caption><tr><th>Year</th>{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|population_table|Y}}</tr><tr><th>Count</th>{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|population_table|V}}</tr><tr><th>Difference</th>{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|population_table|P}}</tr></table> |Y=Population year: {{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|y|{{{2|}}}}}-12-31, area: {{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|y|{{{2|}}}}}-06-30/{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|y|{{{2|}}}}}-07-01. |table = {{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|population_table}} |list=<table class="wikitable sortable" style="text-align:center"><tr><th>{{{2}}}</th><th>Area [km²]{{#switch: {{{3}}} |p|sp|ps = {{#tag:ref|{{cite web |title=Hustota obyvateľstva - obce [{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|b|{{{3|}}}}}_obc=AREAS_SK, v_{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|b|SK0417524395}}_ukaz=Rozloha (Štvorcový meter)] |url={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|A|SK0417524395}} |publisher=Бүгд Найрамдах Словак Улсын Статистикийн Алба |date={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|u|SK0417524395}} |accessdate ={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|l|SK0417524395}}}}|name={{{name|}}}}} |s|sp|ps = {{#tag:ref|{{cite web |title=Hustota obyvateľstva - obce [{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|b|{{{3|}}}}}_obc=AREAS_SK, v_{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|b|SK0}}_ukaz=Rozloha (Štvorcový meter)] |url={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|A|SK0}} |publisher=Бүгд Найрамдах Словак Улсын Статистикийн Алба |date={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|u|SK0}} |accessdate ={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|l|SK0}}}}|name={{{name|}}}}} |}}</th><th>Population{{#switch: {{{3}}} |p|sp|ps = {{#tag:ref|{{cite web |title=Počet obyvateľov podľa pohlavia - obce (ročne) [{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|r|SK0417524395}}_obce=AREAS_SK] |url={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|P|SK0417524395}} |publisher=Бүгд Найрамдах Словак Улсын Статистикийн Алба |date={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|u|SK0417524395}} |accessdate ={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|l|SK0417524395}}}}|name={{{name|}}}}} |s|sp|ps = {{#tag:ref|{{cite web |title=Počet obyvateľov podľa pohlavia - obce (ročne) [{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|r|SK0}}_obce=AREAS_SK] |url={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|P|SK0}} |publisher=Бүгд Найрамдах Словак Улсын Статистикийн Алба |date={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|u|SK0}} |accessdate ={{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|l|SK0}}}}|name={{{name|}}}}} |}}</th></tr>{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|table_list|{{{4}}}}}</table> :''Population and area values are current for year {{Tooltip|{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|y}}|Population year: {{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|y|{{{2|}}}}}-12-31, area: {{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|y|{{{2|}}}}}-06-30/{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|y|{{{2|}}}}}-07-01.}}.'' |#default = {{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|{{{1}}}|{{{2|}}}}} }} |{{#invoke:Словакийн хотын захиргаа|sk|{{{1}}}|{{{2|}}}}} }}</includeonly><noinclude>{{Documentation}}</noinclude> diw3nb83l95wqcpt9im8rfs7xcxcnuv 828 146501 857493 2026-05-30T14:10:09Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "-- Project "[[:wikidata:Q132395970|Module:SK]]" local sk = {} sk.error_place="Unknown place." sk.error_code="Unknown password." sk.decimal_separator="." sk.thousands_separator="," sk.percentage_delimer="" sk.percent_first_value=true sk.year_suffix="" sk.minus="−" sk.open_th="<th>" sk.open_td="<td>" sk.none_value="–" sk.religion_table_language="en" sk.population_notice_title="Note on population" sk.population_notice="The difference values of population numb..." 857493 Scribunto text/plain -- Project "[[:wikidata:Q132395970|Module:SK]]" local sk = {} sk.error_place="Unknown place." sk.error_code="Unknown password." sk.decimal_separator="." sk.thousands_separator="," sk.percentage_delimer="" sk.percent_first_value=true sk.year_suffix="" sk.minus="−" sk.open_th="<th>" sk.open_td="<td>" sk.none_value="–" sk.religion_table_language="en" sk.population_notice_title="Note on population" sk.population_notice="The difference values of population numbers in the table \"Population statistic\" and in the sections \"Ethnicity\" & \"Religion\" is caused by the use of various statistical methods." sk.religion_table_percent_plus=1 sk.table_class="wikitable sortable" sk.religion_header='<tr><th>Religion</th><th>Number</th><th>Fraction</th></tr>' sk.etno_header='<tr><th>Ethnicity</th><th>Number</th><th>Fraction</th></tr>' sk.religion_caption_ref="{{cite web| title=Population - Basic results| publisher=Statistical Office of the Slovak republic|url=LINK| accessdate=2025-11-03|website= www.scitanie.sk}}" sk.religion_caption='Census YEAR (1+ %)REFERENCE' sk.etno_caption='Census YEAR (1+ %)REFERENCES' sk.etno_relig_interval_notice="Sum of %s–%s." sk.etno_relig_text=true sk.etno_relig_text_content_etno="In year %s was %s people by ethnicity %s." sk.etno_relig_text_content_relig="In year %s was %s people by religion %s." sk.etno_relig_text_item_etno="DELIMER NUMBER as NAME" sk.etno_relig_text_item_relig="DELIMER NUMBER from NAME" sk.etno_relig_text_delimer=", " sk.etno_relig_text_delimer_end=" and " sk.etno_relig_links_table=true sk.etno_relig_links_text=true function sk.etno_table(args) local all_translates local caption local caption_notice local caption_ref_first local caption_ref_second local dataset local dataset_group local etno_relig_content local etno_relig_item_head local etno_relig_item_content local etno_relig_items local etno_relig_items_content local item_count local label_raw local lau=args.args[1] local lau_length local lua_length local max_value local oend local ostart local percent local place local place_values local prefix_key local ref_url local ref_url_second local select_prefix local translate local translate_key local translate_key_term local translates local translates_links local type_percent local wiki local year if lau == "" then lau=sk.get_nuts_lua() end -- Select translates -- all_translates=mw.ext.data.get("Translates of Population ethnicities of Slovak municipalities.tab") translates={} translates_links={} select_prefix=sk.religion_table_language..":" for i,items in ipairs(all_translates["data"]) do prefix_key=string.sub(items[1], 1,3); if prefix_key == select_prefix then translates[items[1]]=items[2] translates_links[items[1]]=items[3] end end -- Datasets lau_length=string.len(lau) if lau_length == 12 then dataset_group=tonumber(string.sub(lau,4,4)); if not dataset_group then return "" end if dataset_group < 3 then dataset=mw.ext.data.get("Population ethnicities of Slovak municipalities (SK01 and SK02; last census).tab") else if dataset_group == 3 then dataset=mw.ext.data.get("Population ethnicities of Slovak municipalities (SK03, last census).tab") else dataset=mw.ext.data.get("Population ethnicities of Slovak municipalities (SK04, last census).tab") end end else dataset=mw.ext.data.get("Population ethnicities of Slovak supmunicipalities (last census).tab") end -- Place value statistic place_values=false for i,items in ipairs(dataset["data"]) do if items[1] == lau then place_values=items break end end if place_values == false then return "" end -- Place statistic place={} place['values']={} place['percents']={} for i,items in ipairs(dataset["schema"]["fields"]) do if i > 2 then label_raw=items["title"] if not label_raw then label_raw=items["title"]["sk"] end type_percent=false translate_key=sk.religion_table_language..":"..label_raw translate_key_term=translate_key ostart,oend=string.find(translate_key_term, " %(%%%)") if ostart then type_percent=true translate_key_term=string.sub(translate_key_term, 1, ostart-1) end --translate=translates[translate_key_term] translate=string.sub(translate_key_term, 4) if translate then if type_percent then place['percents'][translate]=place_values[i] else table.insert(place['values'],{tostring(translate),place_values[i]}) end end end end -- Sort by value table.sort(place['values'], function (v, w) if v[2] == w[2] then return v[1]>w[1] end return v[2]>w[2] end) -- Table construction ostart,oend=string.find(dataset["sources"], "the year ") year=string.sub(dataset["sources"], ostart+9, ostart+12); lau_length=string.len(lau) if lau == "SK0422_0425" or lau == "SK_CAP" then if lau == "SK_CAP" then ref_url="https://www.scitanie.sk/en/population/basic-results/structure-of-population-by-ethnicity/KR/SK010/OK" ref_url_second="https://www.scitanie.sk/en/population/basic-results/structure-of-population-by-another-ethnicity/KR/SK010/OK" else ref_url="https://www.scitanie.sk/en/population/basic-results/structure-of-population-by-ethnicity/KR/SK042/OK" ref_url_second="https://www.scitanie.sk/en/population/basic-results/structure-of-population-by-another-ethnicity/KR/SK042/OK" end else if(lau_length == 3) then ref_url="https://www.scitanie.sk/en/population/basic-results/structure-of-population-by-ethnicity/SR/SK0/SR" ref_url_second="https://www.scitanie.sk/en/population/basic-results/structure-of-population-by-another-ethnicity/SR/SK0/SR" else if(lau_length == 5) then ref_url="https://www.scitanie.sk/en/population/basic-results/structure-of-population-by-ethnicity/KR/"..lau.."/KR" ref_url_second="https://www.scitanie.sk/en/population/basic-results/structure-of-population-by-another-ethnicity/KR/"..lau.."/KR" else if(lau_length == 6) then ref_url="https://www.scitanie.sk/en/population/basic-results/structure-of-population-by-ethnicity/OK/"..lau.."/OK" ref_url_second="https://www.scitanie.sk/en/population/basic-results/structure-of-population-by-another-ethnicity/OK/"..lau.."/OK" else if(lau_length == 12) then ref_url="https://www.scitanie.sk/en/population/basic-results/structure-of-population-by-ethnicity/OB/"..lau.."/OB" ref_url_second="https://www.scitanie.sk/en/population/basic-results/structure-of-population-by-another-ethnicity/OB/"..lau.."/OB" end end end end end caption_ref_first=string.gsub(sk.religion_caption_ref, "LINK", ref_url) caption_ref_first=args:callParserFunction("#tag", "ref", caption_ref_first) caption_ref_second=string.gsub(sk.religion_caption_ref, "LINK", ref_url_second) caption_ref_second=args:callParserFunction("#tag", "ref", caption_ref_second) caption_notice="" if lau == "SK0422_0425" or lau == "SK_CAP" then if lau == "SK0422_0425" then caption_notice=string.format(sk.etno_relig_interval_notice, "SK0422", "SK0425") else caption_notice=string.format(sk.etno_relig_interval_notice, "SK0101", "SK0105") end caption_notice=args:callParserFunction("#tag", "ref", caption_notice) end caption=string.gsub(sk.etno_caption, "REFERENCES", caption_ref_first..caption_ref_second..caption_notice) caption=string.gsub(caption, "YEAR", year) wiki='<table class="'..sk.table_class..'"><caption>'..caption..'</caption>'..sk.etno_header max_value=-1 item_count=0; for i, v in ipairs(place['values']) do if v[2] > max_value then max_value=v[2] end if v[2] ~= 0 then item_count=item_count+1 end percent=place['percents'][v[1]] if not percent then percent=0 end if percent >= sk.religion_table_percent_plus then if percent then percent=sk.localised_number(tostring(percent)) else percent="" end if sk.percent_first_value then percent=percent..sk.percentage_delimer.."%" else percent="%"..sk.percentage_delimer..percent end if sk.etno_relig_links_table then translate=translates_links[sk.religion_table_language..":"..v[1]] if translate == "" then translate=translates[sk.religion_table_language..":"..v[1]] end else translate=translates[sk.religion_table_language..":"..v[1]] end wiki=wiki.."<tr><td>"..translate.."</td><td>"..sk.localised_number(tostring(v[2])).."</td><td>"..percent.."</td></tr>" end end item_count=item_count-1 -- suma out translate=translates[sk.religion_table_language..":Spolu"] wiki=wiki.."<tr><td>"..translate.."</td><td>"..sk.localised_number(max_value).."</td></tr></table>" -- Etno/relig text if sk.etno_relig_text == false then wiki=wiki.."\n'''"..sk.population_notice_title.."''': ''"..sk.population_notice.."''\n\n" do return wiki end end etno_relig_items=""; for i, v in ipairs(place['values']) do -- v = {place, count} if v[2] > 0 and i > 1 then -- first is suma of all that it's skeeping if i > 2 then item_count=item_count-1 if item_count == 1 then etno_relig_item_head=sk.etno_relig_text_delimer_end else etno_relig_item_head=sk.etno_relig_text_delimer end else etno_relig_item_head="" end etno_relig_item_content=sk.etno_relig_text_item_etno if sk.etno_relig_links_text then translate=translates_links[sk.religion_table_language..":"..v[1]] if translate == "" then translate=translates[sk.religion_table_language..":"..v[1]] end else translate=translates[sk.religion_table_language..":"..v[1]] end etno_relig_item_content=string.gsub(etno_relig_item_content, "DELIMER", etno_relig_item_head) etno_relig_item_content=string.gsub(etno_relig_item_content, "NUMBER", sk.localised_number(tostring(v[2]))) etno_relig_item_content=string.gsub(etno_relig_item_content, "NAME", translate) etno_relig_items=etno_relig_items..etno_relig_item_content end end wiki=wiki..string.format(sk.etno_relig_text_content_etno, year, sk.localised_number(max_value),etno_relig_items) wiki=wiki.."\n'''"..sk.population_notice_title.."''': ''"..sk.population_notice.."''\n\n" return wiki end function sk.religion_table(args) local all_translates local caption local caption_notice local caption_ref local caption_ref_first local dataset local dataset_group local item_count local label_raw local lau=args.args[1] local lau_length local max_value local oend local ostart local percent local place local place_values local prefix_key local ref_url local ref_url_second local select_prefix local translate local translate_key local translate_key_term local translates local translates_links local type_percent local wiki local year if lau == "" then lau=sk.get_nuts_lua() end -- Select translates -- all_translates=mw.ext.data.get("Translates of Religious belief of Slovak municipalities.tab") translates={} translates_links={} select_prefix=sk.religion_table_language..":" for i,items in ipairs(all_translates["data"]) do prefix_key=string.sub(items[1], 1,3); if prefix_key == select_prefix then translates[items[1]]=items[2] translates_links[items[1]]=items[3] end end -- Datasets lau_length=string.len(lau) if lau_length == 12 then dataset_group=string.sub(lau,4,4); if not dataset_group then return "" end if tonumber(dataset_group) > 2 then dataset=mw.ext.data.get("Religious belief of Slovak municipalities (SK03 and SK04; last census).tab") else dataset=mw.ext.data.get("Religious belief of Slovak municipalities (SK01 and SK02; last census).tab") end else dataset=mw.ext.data.get("Religious belief of Slovak supmunicipalities (last census).tab") end -- Place value statistic place_values=false for i,items in ipairs(dataset["data"]) do if items[1] == lau then place_values=items break end end if place_values == false then return "hodnoty miest" end -- Place statistic place={} place['values']={} place['percents']={} for i,items in ipairs(dataset["schema"]["fields"]) do if i > 2 then label_raw=items["title"] if not label_raw then label_raw=items["title"]["sk"] end type_percent=false translate_key=sk.religion_table_language..":"..label_raw translate_key_term=translate_key ostart,oend=string.find(translate_key_term, " %(%%%)") if ostart then type_percent=true translate_key_term=string.sub(translate_key_term, 1, ostart-1) end translate_key_term=string.gsub(translate_key_term, " %(abs%.%)", "") --translate=translates[translate_key_term] translate=string.sub(translate_key_term, 4) if translate then if type_percent then place['percents'][translate]=place_values[i] else table.insert(place['values'],{translate,place_values[i]}) end end end end -- Sort by value table.sort(place['values'], function (v, w) if v[2] == w[2] then return v[1]>w[1] end return v[2]>w[2] end) -- Table construction ostart,oend=string.find(dataset["sources"], "the year ") year=string.sub(dataset["sources"], ostart+9, ostart+12); lau_length=string.len(lau) if lau == "SK0422_0425" or lau == "SK_CAP" then if lau == "SK_CAP" then ref_url="https://www.scitanie.sk/en/population/basic-results/structure-of-population-by-religious-belief/KR/SK010/OK" ref_url_second="https://www.scitanie.sk/en/population/basic-results/structure-of-population-by-religious-belief/KR/SK010/OK" else ref_url="https://www.scitanie.sk/en/population/basic-results/structure-of-population-by-religious-belief/KR/SK042/OK" ref_url_second="https://www.scitanie.sk/en/population/basic-results/structure-of-population-by-religious-belief/KR/SK042/OK" end else if(lau_length == 3) then ref_url="https://www.scitanie.sk/en/population/basic-results/structure-of-population-by-religious-belief/SR/SK0/SR" else if(lau_length == 5) then ref_url="https://www.scitanie.sk/en/population/basic-results/structure-of-population-by-religious-belief/KR/"..lau.."/KR" else if(lau_length == 6) then ref_url="https://www.scitanie.sk/en/population/basic-results/structure-of-population-by-religious-belief/OK/"..lau.."/OK" else if(lau_length == 12) then ref_url="https://www.scitanie.sk/en/population/basic-results/structure-of-population-by-religious-belief/OB/"..lau.."/OB" end end end end end caption_ref_first=string.gsub(sk.religion_caption_ref, "LINK", ref_url) caption_ref=args:callParserFunction("#tag", "ref", caption_ref_first) caption=string.gsub(sk.religion_caption, "REFERENCE", caption_ref) caption=string.gsub(caption, "YEAR", year) caption_notice="" if lau == "SK0422_0425" or lau == "SK_CAP" then if lau == "SK0422_0425" then caption_notice=string.format(sk.etno_relig_interval_notice, "SK0422", "SK0425") else caption_notice=string.format(sk.etno_relig_interval_notice, "SK0101", "SK0105") end caption_notice=args:callParserFunction("#tag", "ref", caption_notice) end wiki='<table class="'..sk.table_class..'"><caption>'..caption..caption_notice..'</caption>'..sk.religion_header max_value=-1 item_count=0; for i, v in ipairs(place['values']) do if v[2] > max_value then max_value=v[2] end if v[2] ~= 0 then item_count=item_count+1 end percent=place['percents'][v[1]] if not percent then percent=0 end if percent >= sk.religion_table_percent_plus then if percent then percent=sk.localised_number(tostring(percent)) else percent="" end if sk.percent_first_value then percent=percent..sk.percentage_delimer.."%" else percent="%"..sk.percentage_delimer..percent end if sk.etno_relig_links_table then translate=translates_links[sk.religion_table_language..":"..v[1]] if translate == "" then translate=translates[sk.religion_table_language..":"..v[1]] end else translate=translates[sk.religion_table_language..":"..v[1]] end wiki=wiki.."<tr><td>"..translate.."</td><td>"..sk.localised_number(tostring(v[2])).."</td><td>"..percent.."</td></tr>" end end item_count=item_count-1 -- suma out translate=translates[sk.religion_table_language..":Spolu"] wiki=wiki.."<tr><td>"..translate.."</td><td>"..sk.localised_number(max_value).."</td></tr></table>" -- Etno/relig text if sk.etno_relig_text == false then do return wiki end end etno_relig_items=""; for i, v in ipairs(place['values']) do -- v = {place, count} if v[2] > 0 and i > 1 then -- first is suma of all that it's skeeping if i > 2 then item_count=item_count-1 if item_count == 1 then etno_relig_item_head=sk.etno_relig_text_delimer_end else etno_relig_item_head=sk.etno_relig_text_delimer end else etno_relig_item_head="" end etno_relig_item_content=sk.etno_relig_text_item_relig translate=translates[sk.religion_table_language..":m:"..v[1]] if not translate then if sk.etno_relig_links_text then translate=translates_links[sk.religion_table_language..":"..v[1]] if translate == "" then translate=translates[sk.religion_table_language..":"..v[1]] end else translate=translates[sk.religion_table_language..":"..v[1]] end end etno_relig_item_content=string.gsub(etno_relig_item_content, "DELIMER", etno_relig_item_head) etno_relig_item_content=string.gsub(etno_relig_item_content, "NUMBER", sk.localised_number(tostring(v[2]))) etno_relig_item_content=string.gsub(etno_relig_item_content, "NAME", translate) etno_relig_items=etno_relig_items..etno_relig_item_content end end wiki=wiki..string.format(sk.etno_relig_text_content_relig, year, sk.localised_number(max_value),etno_relig_items) return wiki end function sk.table_list(args) local places=args.args[1] local items=mw.text.split(places,";", true) local output="" local data=false local data_sup=false local custom_text=false local label local lau local record local population local lang=mw.language.getContentLanguage() for i,item in ipairs(items) do label="" custom_text=string.find(item, "::") if custom_text then label=string.sub(item, custom_text+2) lau=string.sub(item, 1, custom_text-1) end if string.len(lau) == 12 then if not data then data=mw.ext.data.get("Statistics of Slovak municipalities.tab") end record=sk.get_line_data(data, lau) else if not data_sup then data_sup=mw.ext.data.get("Statistics of Slovak supmunicipalities.tab") end record=sk.get_line_data(data_sup, lau) end population=record[2] area=record[3] output=output.."<tr><td>"..label.."</td><td>"..sk.localised_number(area).."</td><td>"..lang:formatNum(population).."</td></tr>\n" end return output end function sk.get_nuts_lua() local place_info local nuts_lau code=mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() if code == nil then return nil end -- Source of 2 codes: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Data:Statistics_of_Slovak_supmunicipalities.tab&oldid=1001162094 if code == "Q1780" then return "SK_CAP" end if code == "Q25409" then return "SK0422_0425" end if code == "Q214" then return "SK0" end if code == "SK" then return "SK0" end while 1 do place_info=mw.wikibase.getBestStatements(code,"P605") if place_info[1] == nil then break end nuts_lau=place_info[1]["mainsnak"]['datavalue']['value'] if nuts_lau == nil then else return nuts_lau end break end while 1 do place_info=mw.wikibase.getBestStatements(code,"P782") if place_info[1] == nil then break end nuts_lau=place_info[1]["mainsnak"]['datavalue']['value'] if nuts_lau == nil then else return nuts_lau end break end return nil end function sk.is_slovak(args) local nuts_lau=args.args[1] if nuts_lau == nil or nuts_lau == "" then nuts_lau=sk.get_nuts_lua() if nuts_lau == nil then return "" end end if string.sub(nuts_lau, 1, 2) == "SK" then return "1" end return "" end function sk.localised_number(number) local number2 local offset local offset_end local first local second local first_length local Output number2=tostring(number) offset, offset_end=string.find(number2, "%.") if offset == nil then first=number second="" else first=string.sub(number2, 1, offset-1) second=sk.decimal_separator..string.sub(number2, offset+1, offset+2) end if first == nil then first="" end first_length=string.len(first) if(first_length <= 4) then return first..second end Output=string.sub(first, -3, -1) if(first_length > 3) then Output=string.sub(first, -6, -4)..sk.thousands_separator..Output end if(first_length > 6) then Output=string.sub(first, -9, -7)..sk.thousands_separator..Output end if(first_length > 9) then Output=string.sub(first, -12, -10)..sk.thousands_separator..Output end if second == nil then return Output else return Output..second end end function sk.delta_progress(count_a, count_b) -- count_a < count_b if count_a == 0 or count_b == 0 then return "–" end local value value=tostring(count_b/(count_a/100)-100) if string.sub(value, 1, 1) == "-" then value_string=string.sub(value, 2) value=sk.minus..sk.localised_number(value_string) else value="+"..sk.localised_number(value) end if sk.percent_first_value then value=value..sk.percentage_delimer.."%" else value="%"..sk.percentage_delimer..value end return value end function sk.get_line_data(data, nuts_lau) index=1 while 1 do item=data.data[index] if item == nil then break end if item[1] == nuts_lau then break end index=index+1 end if item == nil then mw.addWarning(sk.error_place) end return item end function sk.constant_code(code) if code == nil then return nil end if string.len(code) == 2 then -- Source of 2 codes: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Data:Statistics_of_Slovak_supmunicipalities.tab&oldid=1001162094 if code == "BA" then return "SK_CAP" end if code == "KE" then return "SK0422_0425" end if code == "SK" then return "SK0" end end return code end -- Reference data are for population function sk.population_table(args) local style=args.args[1] -- format local nuts_lau=args.args[2] -- nuts / LAU, default: automatic local count_years local count_years_stop local data local head local index local item local i_start local i_end local text local one_step_year local one_step_values local value local value_string local year local years={} nuts_lau=sk.constant_code(nuts_lau) -- get NUTS/LUA for page if nuts_lau == nil or nuts_lau == "" then nuts_lau=sk.get_nuts_lua() if nuts_lau == nil then return "" end end -- select date line if string.len(nuts_lau) == 12 then data=mw.ext.data.get("Population statistic of Slovak municipalities (some years).tab") else data=mw.ext.data.get("Population statistic of Slovak supmunicipalities (some years).tab") end -- get years head="" text=data.sources i_start, i_end=string.find(text, "years: ") offset=i_start+7 count_years=0 while 1 do year=string.sub(text, offset, offset+3) count_years=count_years+1 years[count_years]=year if string.sub(text, offset+4, offset+4) == " " then offset=offset+7 break end offset=offset+6 end year=string.sub(text, offset, offset+3) count_years=count_years+1 years[count_years]=year count_years_stop=count_years+1 head="" for i=2,count_years_stop do year_index=i-1 while 1 do if year_index+1 < count_years_stop then if (years[year_index]-years[year_index+1]) == -1 then break end end head=head..sk.open_th..years[year_index]..sk.year_suffix.."</th>" break end end if style == "h" then return head end -- values item=sk.get_line_data(data, nuts_lau) if item == nil then mw.addWarning(sk.error_place) end -- get values content="" if style == "d" or style == "Y" or style == "V" or style == "P" then one_step_year="" one_step_values="" one_step_progress="" content="<td></td>\n" for i=3,count_years_stop do year_index=i-1 while 1 do -- check the first item with delta = 1 if year_index+1 < count_years_stop then if (years[year_index]-years[year_index+1]) == -1 then one_step_year=one_step_year..sk.open_th..years[year_index]..sk.year_suffix.."</th>" one_step_values=one_step_values..sk.open_td..sk.localised_number(item[i]).."</td>" one_step_progress=one_step_progress.."<td></td>" break end end -- check the second item with delta = 1 if year_index > 1 then if (years[year_index]-years[year_index-1]) == 1 then one_step_year=one_step_year..sk.open_th..years[year_index]..sk.year_suffix.."</th>" one_step_values=one_step_values..sk.open_td..sk.localised_number(item[i]).."</td>" one_step_progress=one_step_progress..sk.open_td..sk.delta_progress(item[i-1], item[i]).."</td>" content=content..sk.open_td..sk.delta_progress(item[i-2], item[i]).."</td>\n" break end end content=content..sk.open_td..sk.delta_progress(item[i-1], item[i]).."</td>\n" break end end if style == "Y" then return one_step_year end if style == "V" then return one_step_values end if style == "P" then return one_step_progress end return content end content="" for i=2,count_years_stop do year_index=i-1 while 1 do if year_index+1 < count_years_stop then if (years[year_index]-years[year_index+1]) == -1 then break end end content=content..sk.open_td..sk.localised_number(item[i]).."</td>" break end end return content end function sk.sk(args) local style=args.args[1] -- format local nuts_lau=args.args[2] -- nuts / LAU, default: automatic local code local data local index local info local item local i_start local i_start2 local i_end local lang local last_acces local last_update local place_info local url_population local url_area local year lang=mw.language.getContentLanguage() -- select date line nuts_lau=sk.constant_code(nuts_lau) if nuts_lau == nil or nuts_lau == "" then nuts_lau=sk.get_nuts_lua() if nuts_lau == nil then return "" end end if style == "i" then local parameters={args={nuts_lau}} return sk.is_slovak(parameters) end if style == "e" then i_start, i_end=string.find(nuts_lau, "_") if i_start == nil then return nuts_lau else return "" end end -- select date line if string.len(nuts_lau) == 12 then data=mw.ext.data.get("Statistics of Slovak municipalities.tab") else data=mw.ext.data.get("Statistics of Slovak supmunicipalities.tab") end -- get NUTS/LUA for page if style == "l" or style == "u" or style == "y" then else item=sk.get_line_data(data, nuts_lau) if item == nil then mw.addWarning(sk.error_place) end end -- year i_start, i_end=string.find(data.sources, "year: ") year=string.sub(data.sources, i_start+6, i_start+9) -- last acces i_start, i_end=string.find(data.sources, "acces: ") if i_start == nil then i_start, i_end=string.find(data.sources, "access: ") last_acces=string.sub(data.sources, i_start+8, i_start+17) else last_acces=string.sub(data.sources, i_start+7, i_start+16) end -- last update i_start, i_end=string.find(data.sources, "update: ") last_update=string.sub(data.sources, i_start+8, i_start+17) -- url_population i_start, i_end=string.find(data.sources, "http") i_start2, i_end=string.find(string.sub(data.sources, i_start), " ") i_start2=i_start+i_start2-1 url_population=string.sub(data.sources, i_start, i_start2) -- url_area i_start, i_end=string.find(data.sources, "http") info=string.sub(data.sources, i_start+1) i_start, i_end=string.find(info, "http") i_start2, i_end=string.find(string.sub(info, i_start), " ") i_start2=i_start+i_start2-1 url_area=string.sub(info, i_start, i_start2) -- population_id i_start, i_end=string.find(url_population, "/vbd_dem/") info=string.sub(url_population, i_start+9) i_start, i_end=string.find(info, "/") population_id=string.sub(info, 1, i_start-1) -- area_id i_start, i_end=string.find(url_area, "/vbd_dem/") info=string.sub(url_area, i_start+9) i_start, i_end=string.find(info, "/") area_id=string.sub(info, 1, i_start-1) -- render i_start, i_end = string.find(style, "%%") if i_start == nil then if style == "p" or style == "o" or style == "d" then if item[2] then if style == "p" then return sk.localised_number(item[2]) end if style == "o" then return lang:formatNum(item[2]) end if style == "d" then if item[2] ~= 0 then if item[3] and item[3] ~= 0 then return sk.localised_number(item[2]/item[3]) end end end end return sk.none_value end if style == "a" then if item[3] then return sk.localised_number(item[3]) else return sk.none_value end end if style == "P" then return url_population end if style == "A" then return url_area end if style == "y" then return year end if style == "l" then return last_acces end if style == "u" then return last_update end if style == "r" then return population_id end if style == "b" then return area_id end mw.addWarning(sk.error_code) else Output=style Output=string.gsub(Output, "%%p", sk.localised_number(item[2])) Output=string.gsub(Output, "%%P", url_population) Output=string.gsub(Output, "%%a", sk.localised_number(item[3])) Output=string.gsub(Output, "%%o", lang:formatNum(item[2])) Output=string.gsub(Output, "%%A", url_area) local density; if item[2] == nil or item[2] == 0 then density=sk.none_value; else density=sk.localised_number(item[2]/item[3]) end Output=string.gsub(Output, "%%d", density) Output=string.gsub(Output, "%%y", year) Output=string.gsub(Output, "%%l", last_acces) Output=string.gsub(Output, "%%u", last_update) Output=string.gsub(Output, "%%r", population_id) Output=string.gsub(Output, "%%b", area_id) return Output end end return sk 82byaxj7e8b6k883u5r4ul9acya3w7l 10 146502 857494 2026-05-30T14:10:59Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{#invoke:Template wrapper|wrap |_template=Инфобокс суурин |_reuse=area_footnotes,area_total_km2,population_as_of,population_footnotes,population_total,subdivision_name,subdivision_type,timezone1,timezone1_DST,utc_offset1,utc_offset1_DST,registration_plate_type |subdivision_type=[[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] |subdivision_name={{SVK}} |area_footnotes={{Словакийн хотын захиргаа|A|name=M-SK-A}} |are..." 857494 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Template wrapper|wrap |_template=Инфобокс суурин |_reuse=area_footnotes,area_total_km2,population_as_of,population_footnotes,population_total,subdivision_name,subdivision_type,timezone1,timezone1_DST,utc_offset1,utc_offset1_DST,registration_plate_type |subdivision_type=[[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] |subdivision_name={{SVK}} |area_footnotes={{Словакийн хотын захиргаа|A|name=M-SK-A}} |area_total_km2={{Словакийн хотын захиргаа|a}} |population_as_of={{Tooltip|{{Словакийн хотын захиргаа|y}}|{{Словакийн хотын захиргаа|Y}}}} |population_footnotes={{Словакийн хотын захиргаа|P|name=M-SK-P}} |population_total={{Словакийн хотын захиргаа|p}} |timezone1=[[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] |utc_offset1=+1 |timezone1_DST=[[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] |utc_offset1_DST=+2 |registration_plate_type={{#if:{{{registration_plate|}}}|[[Словакийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] (2022 он хүртэл)}} }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> hbox5bzjx3s5v94h4p0lu8vemrnxrm4 828 146503 857502 2026-05-30T14:46:37Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Парана', top = -22.35, bottom = -26.78, left = -54.79, right = -47.90, image = 'Brazil Parana location map.svg' }" 857502 Scribunto text/plain return { name = 'Парана', top = -22.35, bottom = -26.78, left = -54.79, right = -47.90, image = 'Brazil Parana location map.svg' } nd49c6t8s6jc18tspk5vikobyq58qwo 6 146504 857509 2026-05-30T15:07:11Z Enkhsaihan2005 64429 857509 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 6 146505 857535 2026-05-30T20:45:20Z Enkhsaihan2005 64429 857535 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 10 146506 857552 2026-05-30T22:26:59Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "<onlyinclude>&#x02BB;</onlyinclude><noinclude> {{documentation|content= {{Tsh|W'}} This template is used to display the [[apostrophe]]-like character specified by the [[Wade–Giles]] romanization system for [[Standard Chinese]]. Specifically, it outputs a {{unichar|02BB|MODIFIER LETTER TURNED COMMA|nlink=Modifier letter turned comma}}. }} [[Category:Character templates]] </noinclude>" 857552 wikitext text/x-wiki <onlyinclude>&#x02BB;</onlyinclude><noinclude> {{documentation|content= {{Tsh|W'}} This template is used to display the [[apostrophe]]-like character specified by the [[Wade–Giles]] romanization system for [[Standard Chinese]]. Specifically, it outputs a {{unichar|02BB|MODIFIER LETTER TURNED COMMA|nlink=Modifier letter turned comma}}. }} [[Category:Character templates]] </noinclude> dj2n18lnh0xau0xna5n019yw4ru3ac5 10 146508 857561 2026-05-30T23:33:33Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "<includeonly>{{#invoke:Tone superscript|main}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude>" 857561 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Tone superscript|main}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> h2ih5gfsbtgmlqby71hq5lq99x0d6fa 828 146509 857562 2026-05-30T23:33:57Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "local p = {} function p.main(frame) local root = mw.html.create() local arg = frame:getParent().args[1] or "" local x = arg:gsub("%f[%d%s]([%d\*]+)", "^%1") root:tag('span'):wikitext(x) local tracking = '' if string.match(arg, "</?sup>") then tracking = '[[Category:Pages using Tone superscript with sup tags]]' end return tostring(root)..tracking end return p" 857562 Scribunto text/plain local p = {} function p.main(frame) local root = mw.html.create() local arg = frame:getParent().args[1] or "" local x = arg:gsub("%f[%d%s]([%d\*]+)", "^%1") root:tag('span'):wikitext(x) local tracking = '' if string.match(arg, "</?sup>") then tracking = '[[Category:Pages using Tone superscript with sup tags]]' end return tostring(root)..tracking end return p ppkgznf40stowgb2feydent8vghrxti 0 146510 857566 2026-05-31T01:21:57Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Cambodian couple (rotated).jpg|thumb|Үндэсний хувцастай Камбож хосууд]] '''Кхме́рүүд''' (кхмер. ជនជាតិខ្មែរ, буюу '''камбожууд''') — [[Камбож]] улсын үндсэн хүн амыг бүрдүүлдэг үндэстэн. Нийт 16 сая кхмер үндэстэн байдгаас 14,2 сая нь Камбожид амьдардаг бөгөөд 895 мянгаа..." 857566 wikitext text/x-wiki [[Файл:Cambodian couple (rotated).jpg|thumb|Үндэсний хувцастай Камбож хосууд]] '''Кхме́рүүд''' (кхмер. ជនជាតិខ្មែរ, буюу '''камбожууд''') — [[Камбож]] улсын үндсэн хүн амыг бүрдүүлдэг үндэстэн. Нийт 16 сая кхмер үндэстэн байдгаас 14,2 сая нь Камбожид амьдардаг бөгөөд 895 мянгаас— 1,3 сая нь Вьетнамын өмнө хэсэгт болон 1,4 сая нь Таиландад аж төрдөг байна. Австриал-ази аймгийн хэлний салбар [[Кхмер хэл|кхмер хэлээр]] хэлэлцэж кхмер цагаан толгой ашигладаг байна. Кхмерүүд голчлон Буддын шашны бага хөлөгийн Теравадa урсгалыг ([[Пали хэл|пали.]] ''theravādī'') шүтдэг байна. Камбожийн санваартны гэр бүлд шашны сахил хүртэх эрхийг эрэгтэй хүнээс эхийн талын эгчийн хүүд дамжуулж болдог байсан, учир нь Кхмер санваартнууд гэрлэдэггүй ажээ. Кхмерүүд Нийтийн эриний эхэн үед Өмнөд [[Энэтхэг-Хятадын хойг|Энэтхэг-хятадын хойгийн]] уугуул оршин суугчид болох олон тооны Кхмер овог аймгуудыг нэгтгэснээр бий болсон бөгөөд хөрш зэргэлдээ Энэтхэгийн соёлын нөлөөнд автсан байв. Энэтхэг, Кхмерийн соёл иргэншил хоорондоо нягт холбоотой байсан ч тэдний ойртолт үргэлж найрсаг байгаагүй бөгөөд энэ нь хоёр соёл иргэншлийн соёлд ихээхэн нөлөөлсөн. Алслагдсан очиход хэцүү газар нутагт амьдардаг уулын Кхмер овог аймгууд энэ үйл явцад оролцоогүй ажээ. Антропологийн хувьд Кхмерүүд өмнөд монголоид бүлэгт багтдаг боловч Веддо-Австралоид шинж чанартай байдаг бөгөөд энэ нь ялангуяа уулын Кхмерүүдийн дунд тод илэрдэг. [[Файл:Dancers angkor wat.jpg|thumb|Кхмер бүжигчид, 1920 он орчим ]] [[Кхмерийн эзэнт гүрэн]] (802–1431) буюу Камбужадеша нь одоогийн Камбож, Лаос, Вьетнам, Тайландад оршин тогтнож, Энэтхэг-хятадын хойгийн ихэнх хэсгийг эзэлж байжээ. Кхмерүүд 1953 онд Францаас бүрэн тусгаар тогтносон байна. [[Файл:Khmer Diaspora Map.svg|thumb|533x533px|Кхмерчүүдийн оршин сууж буй улс орнуудын газрын зураг]] Кхмерүүдийн гол эрхлэх ажил бол газар тариалан (будаа, эрдэнэ шиш); үхэрийн аж ахуй, загасчлал нь мөн чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байна. tfga0lfck070b00s33u0g0bjnzysgpy 0 146511 857579 2026-05-31T05:32:06Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:SananSjugirov24.jpg|thumb]] '''Санан Сүгиров''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Сана́н Вячесла́вович Сюги́ров,'' 1993 оны 1-р сарын 31-нд Халимагийн [[Элст]] хотод төрсөн) —Унгарыг төлөөлдөг [[Халимаг ястан|халимаг]] гаралтай Оросын шатрын их мастер. Тэрээр насны ангилалдаа Европын б..." 857579 wikitext text/x-wiki [[Файл:SananSjugirov24.jpg|thumb]] '''Санан Сүгиров''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Сана́н Вячесла́вович Сюги́ров,'' 1993 оны 1-р сарын 31-нд Халимагийн [[Элст]] хотод төрсөн) —Унгарыг төлөөлдөг [[Халимаг ястан|халимаг]] гаралтай Оросын шатрын их мастер. Тэрээр насны ангилалдаа Европын болон дэлхийн аварга болж байсан. Сюгиров 2009, 2015 онуудад ФИДЕ-гийн Дэлхийн цомд оролцсон.гаралтайы унгарын шатарчин. Оросын Их мастер 2012 оны 10-р сарын 30-нд хүртсэн. Европын аварга шалгаруулах тэмцээний хүрэл медальтан (2018). ОХУ-ын [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Бүгд Найрамдах Халимаг улсын]] биеийн тамирийн гавъяат ажилтан. 2023 оноос Унгарын далбаан дор тэмцээнд оролцож байгаа. 0fxh0y9w4sylo5i977ug2wgpwrgfxiu 0 146512 857585 2026-05-31T06:38:39Z Orgio89 4242 Хуудас үүсгэв: "Орхон аймгийн Засаг даргын Тамгын газраас зарласан “Хичээллэе-Өрнүүлье-Хэвшье” аяны хүрээнд “Эрдэнэт Марафон–2026” бүх нийтийн гүйлтийн тэмцээнийг зохион байгууллаа. Анх удаа нээлттэй хэлбэрээр мэргэжлийн болон сонирхогчдын 14 төрөл, 8 зайн ангилалд..." 857585 wikitext text/x-wiki Орхон аймгийн Засаг даргын Тамгын газраас зарласан “Хичээллэе-Өрнүүлье-Хэвшье” аяны хүрээнд “Эрдэнэт Марафон–2026” бүх нийтийн гүйлтийн тэмцээнийг зохион байгууллаа. Анх удаа нээлттэй хэлбэрээр мэргэжлийн болон сонирхогчдын 14 төрөл, 8 зайн ангилалд зохион байгуулснаараа онцлогтой. “Эрдэнэт Марафон-2026”-д 1275 тамирчин бүртгүүлснээс ОУХМ, Үндэсний шигшээ багийн тамирчин Д.Гантулга, Ж.Олонбаяр, Б.Мөнхзаяа, Г.Хишигсайхан, Орхон аймгийн тамирчин Хөнгөн атлетикийн Монгол Улсын ойрын зайн гүйлтийн төрлийн 5 удаагийн амжилтыг шинэчлэн тогтоосон Монгол Улсын үндэсний шигшээ багийн тамирчин ОУХМ О.Мөнхтүмэн тэргүүтэй тамирчид оролцож байгаа нь өмнөх жилүүдээс илүү өргөн цар хүрээтэй, чансаа өндөр болж буйг илтгэж байна. Энэхүү бүх нийтийн гүйлтийг өргөн хүрээнд жил бүр уламжлал болгон олон улсын стандартад нийцсэн байдлаар зохион байгуулж байхаа аймгийн Засаг дарга Б.Зоригтбаяр онцоллоо. Эрдэнэт хотын түүхт 50 жилийн ойг угтан улс, бүсийн чанартай 30 гаруй урлаг, спортын уралдаан тэмцээнийг жилийн турш зохион байгуулахаар төлөвлөсний нэг нь энэхүү “Эрдэнэт Марафон–2026” бүх нийтийн гүйлт юм. Тэмцээний 5км тутамд уст цэг байгуулж, бүх төрлийн гараа, барианы цэгийг Эрдэнэт хотын төв талбай болох Амарын талбайд төвлөрүүлж, маршрутыг олон улсын шаардлагад нийцүүлэн тэмдэгжүүлжээ. Мөн тэмцээний шүүгчээр Монголын Хөнгөн атлетикийн холбооны 8 улсын шүүгч ажиллаж байгаа бол зохион байгуулалтад туслах шүүгч, цагдаагийн бие бүрэлдэхүүн, зохион байгуулагч гээд 50 гаруй бүрэлдэхүүн ажиллажээ. rq3we6u5sb9kh530g8b4b5c47hva5b5 857586 857585 2026-05-31T06:39:38Z Orgio89 4242 857586 wikitext text/x-wiki Орхон аймгийн Засаг даргын Тамгын газраас зарласан “Хичээллэе-Өрнүүлье-Хэвшье” аяны хүрээнд “Эрдэнэт Марафон–2026” бүх нийтийн гүйлтийн тэмцээнийг зохион байгууллаа. Анх удаа нээлттэй хэлбэрээр мэргэжлийн болон сонирхогчдын 14 төрөл, 8 зайн ангилалд зохион байгуулснаараа онцлогтой. “Эрдэнэт Марафон-2026”-д 1275 тамирчин бүртгүүлснээс ОУХМ, Үндэсний шигшээ багийн тамирчин Д.Гантулга, Ж.Олонбаяр, Б.Мөнхзаяа, Г.Хишигсайхан, Орхон аймгийн тамирчин Хөнгөн атлетикийн Монгол Улсын ойрын зайн гүйлтийн төрлийн 5 удаагийн амжилтыг шинэчлэн тогтоосон Монгол Улсын үндэсний шигшээ багийн тамирчин ОУХМ О.Мөнхтүмэн тэргүүтэй тамирчид оролцож байгаа нь өмнөх жилүүдээс илүү өргөн цар хүрээтэй, чансаа өндөр болж буйг илтгэж байна. Энэхүү бүх нийтийн гүйлтийг өргөн хүрээнд жил бүр уламжлал болгон олон улсын стандартад нийцсэн байдлаар зохион байгуулж байхаа аймгийн Засаг дарга Б.Зоригтбаяр онцоллоо. Эрдэнэт хотын түүхт 50 жилийн ойг угтан улс, бүсийн чанартай 30 гаруй урлаг, спортын уралдаан тэмцээнийг жилийн турш зохион байгуулахаар төлөвлөсний нэг нь энэхүү “Эрдэнэт Марафон–2026” бүх нийтийн гүйлт юм. Тэмцээний 5км тутамд уст цэг байгуулж, бүх төрлийн гараа, барианы цэгийг Эрдэнэт хотын төв талбай болох Амарын талбайд төвлөрүүлж, маршрутыг олон улсын шаардлагад нийцүүлэн тэмдэгжүүлжээ. Мөн тэмцээний шүүгчээр Монголын Хөнгөн атлетикийн холбооны 8 улсын шүүгч ажиллаж байгаа бол зохион байгуулалтад туслах шүүгч, цагдаагийн бие бүрэлдэхүүн, зохион байгуулагч гээд 50 гаруй бүрэлдэхүүн ажиллажээ. [[Ангилал:Эрдэнэт Марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 5w8rjqyhqg065w4gpmic2h4r0x2i5dp 857588 857586 2026-05-31T06:45:24Z Orgio89 4242 857588 wikitext text/x-wiki Орхон аймгийн Засаг даргын Тамгын газраас зарласан “Хичээллэе-Өрнүүлье-Хэвшье” аяны хүрээнд “Эрдэнэт Марафон–2026” бүх нийтийн гүйлтийн тэмцээнийг 2026 оны 5 сарын 3-нд зохион байгууллаа. Анх удаа нээлттэй хэлбэрээр мэргэжлийн болон сонирхогчдын 14 төрөл, 8 зайн ангилалд зохион байгуулснаараа онцлогтой. “Эрдэнэт Марафон-2026”-д 1275 тамирчин бүртгүүлснээс ОУХМ, Үндэсний шигшээ багийн тамирчин Д.Гантулга, Ж.Олонбаяр, Б.Мөнхзаяа, Г.Хишигсайхан, Орхон аймгийн тамирчин Хөнгөн атлетикийн Монгол Улсын ойрын зайн гүйлтийн төрлийн 5 удаагийн амжилтыг шинэчлэн тогтоосон Монгол Улсын үндэсний шигшээ багийн тамирчин ОУХМ О.Мөнхтүмэн тэргүүтэй тамирчид оролцож байгаа нь өмнөх жилүүдээс илүү өргөн цар хүрээтэй, чансаа өндөр болж буйг илтгэж байна. Энэхүү бүх нийтийн гүйлтийг өргөн хүрээнд жил бүр уламжлал болгон олон улсын стандартад нийцсэн байдлаар зохион байгуулж байхаа аймгийн Засаг дарга Б.Зоригтбаяр онцоллоо. Эрдэнэт хотын түүхт 50 жилийн ойг угтан улс, бүсийн чанартай 30 гаруй урлаг, спортын уралдаан тэмцээнийг жилийн турш зохион байгуулахаар төлөвлөсний нэг нь энэхүү “Эрдэнэт Марафон–2026” бүх нийтийн гүйлт юм. Тэмцээний 5км тутамд уст цэг байгуулж, бүх төрлийн гараа, барианы цэгийг Эрдэнэт хотын төв талбай болох Амарын талбайд төвлөрүүлж, маршрутыг олон улсын шаардлагад нийцүүлэн тэмдэгжүүлжээ. Мөн тэмцээний шүүгчээр Монголын Хөнгөн атлетикийн холбооны 8 улсын шүүгч ажиллаж байгаа бол зохион байгуулалтад туслах шүүгч, цагдаагийн бие бүрэлдэхүүн, зохион байгуулагч гээд 50 гаруй бүрэлдэхүүн ажиллажээ. [[Ангилал:Эрдэнэт Марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] m99bd8hq8d51r016tystgoo7nwewddw 857589 857588 2026-05-31T06:53:21Z Orgio89 4242 857589 wikitext text/x-wiki [[File:Erdenet Marathon 2026 1.jpg|thumb|Эрдэнэт Марафон 2026]] Орхон аймгийн Засаг даргын Тамгын газраас зарласан “Хичээллэе-Өрнүүлье-Хэвшье” аяны хүрээнд “Эрдэнэт Марафон–2026” бүх нийтийн гүйлтийн тэмцээнийг 2026 оны 5 сарын 3-нд зохион байгууллаа. Анх удаа нээлттэй хэлбэрээр мэргэжлийн болон сонирхогчдын 14 төрөл, 8 зайн ангилалд зохион байгуулснаараа онцлогтой. “Эрдэнэт Марафон-2026”-д 1275 тамирчин бүртгүүлснээс ОУХМ, Үндэсний шигшээ багийн тамирчин Д.Гантулга, Ж.Олонбаяр, Б.Мөнхзаяа, Г.Хишигсайхан, Орхон аймгийн тамирчин Хөнгөн атлетикийн Монгол Улсын ойрын зайн гүйлтийн төрлийн 5 удаагийн амжилтыг шинэчлэн тогтоосон Монгол Улсын үндэсний шигшээ багийн тамирчин ОУХМ О.Мөнхтүмэн тэргүүтэй тамирчид оролцож байгаа нь өмнөх жилүүдээс илүү өргөн цар хүрээтэй, чансаа өндөр болж буйг илтгэж байна. Энэхүү бүх нийтийн гүйлтийг өргөн хүрээнд жил бүр уламжлал болгон олон улсын стандартад нийцсэн байдлаар зохион байгуулж байхаа аймгийн Засаг дарга Б.Зоригтбаяр онцоллоо. Эрдэнэт хотын түүхт 50 жилийн ойг угтан улс, бүсийн чанартай 30 гаруй урлаг, спортын уралдаан тэмцээнийг жилийн турш зохион байгуулахаар төлөвлөсний нэг нь энэхүү “Эрдэнэт Марафон–2026” бүх нийтийн гүйлт юм. Тэмцээний 5км тутамд уст цэг байгуулж, бүх төрлийн гараа, барианы цэгийг Эрдэнэт хотын төв талбай болох Амарын талбайд төвлөрүүлж, маршрутыг олон улсын шаардлагад нийцүүлэн тэмдэгжүүлжээ. Мөн тэмцээний шүүгчээр Монголын Хөнгөн атлетикийн холбооны 8 улсын шүүгч ажиллаж байгаа бол зохион байгуулалтад туслах шүүгч, цагдаагийн бие бүрэлдэхүүн, зохион байгуулагч гээд 50 гаруй бүрэлдэхүүн ажиллажээ. [[Ангилал:Эрдэнэт Марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] k0btwtdz86uebzrn4hom7lcgxycgp3i 14 146513 857587 2026-05-31T06:40:08Z Orgio89 4242 Хуудас үүсгэв: "{{/category}}" 857587 wikitext text/x-wiki {{/category}} 4k2qx2utv978gey32wmupqrarz6gmte 0 146514 857592 2026-05-31T08:56:34Z 唐吉訶德的侍從 5036 唐吉訶德的侍從 moved page [[Дөрвөн ном]] to [[Дөрвөн бичиг]] 857592 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Дөрвөн бичиг]] 92khp49ojlbl4kprckbd2rroa6e1c5i 0 146515 857596 2026-05-31T09:13:54Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "'''Таван ном''' (五經) нь дараах таван Күнзийн номын ерөнхий нэршил юм: "[[Шүлэглэлт ном]]" (詩經), "[[Засагт ном]]" (尚書), "[[Ёслолт ном]]" (禮記), "[[Зурхайт ном]]" (周易) болон "[[Шашинт ном]]" (春秋). ==Нэмэр== *[[Дөрвөн бичиг]] [[Ангилал:Күнзийн шашин]]" 857596 wikitext text/x-wiki '''Таван ном''' (五經) нь дараах таван Күнзийн номын ерөнхий нэршил юм: "[[Шүлэглэлт ном]]" (詩經), "[[Засагт ном]]" (尚書), "[[Ёслолт ном]]" (禮記), "[[Зурхайт ном]]" (周易) болон "[[Шашинт ном]]" (春秋). ==Нэмэр== *[[Дөрвөн бичиг]] [[Ангилал:Күнзийн шашин]] phhf0x1zkvgt23tsxq57kilujks13jl 857597 857596 2026-05-31T09:15:39Z 唐吉訶德的侍從 5036 857597 wikitext text/x-wiki '''Таван ном''' ({{lang-zh|五經}}) нь дараах таван Күнзийн номын ерөнхий нэршил юм: "[[Шүлэглэлт ном]]" (詩經), "[[Засагт ном]]" (尚書), "[[Ёслолт ном]]" (禮記), "[[Зурхайт ном]]" (周易) болон "[[Шашинт ном]]" (春秋). ==Нэмэр== *[[Дөрвөн бичиг]] [[Ангилал:Күнзийн шашин]] 2khfnhd6mtwsdkpotiwfad80z3s093v 0 146516 857610 2026-05-31T10:56:23Z ~2026-32324-64 105022 үгүй 857610 wikitext text/x-wiki '''зүгээр бичээчээ''' bi7zenisyxza6q2m3mahez8xbinxa8m 0 146517 857613 2026-05-31T11:18:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Котя́н Суто́евич''' ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Kötöny'' — ''Кётёнь''; ? —1241 онд [[Пешт]] хотод нас барсан) —Оросын Ванлигууд руу довтолж байсан Искала, Болуш хаадыг Тертер (Тертер-оба, Дурут) угсааны [[Кипчак|кипчакийн]] хаан юм. Түүхэн уран зохиолуудад Котэн, Кутан Кот..." 857613 wikitext text/x-wiki '''Котя́н Суто́евич''' ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Kötöny'' — ''Кётёнь''; ? —1241 онд [[Пешт]] хотод нас барсан) —Оросын Ванлигууд руу довтолж байсан Искала, Болуш хаадыг Тертер (Тертер-оба, Дурут) угсааны [[Кипчак|кипчакийн]] хаан юм. Түүхэн уран зохиолуудад Котэн, Кутан Котьян, Кётён (Köten, Kutan, Kuthen, Kuthens, Kotyan, Kotjan, Koteny, Kötöny, Kuethan, Кутен, Хотен) зэргээр нэрлэж байсан. 1205 онд Галицийн хунтайж Роман Мстиславич нас барсны дараа Котян ах Сомогурынхаа хамт Рюрик хунтайж Ростиславич болон Ольговичийн Галичийн эсрэг хийсэн аян дайнд оролцож, арай ядан олзлогдохоос мултарч байжээ. 1223 онд Половцийн буюу Кипчакийн нутгийг монголчууд эзэлсний дараа Котян хүргэн хүү Мстислав Мстиславичтайгаа уулзахаар Галич хотод ирж, түүнээс болон Оросын бусад ноёдоос монголчуудын эсрэг байлдах тусламж хүссэн байна ([[Калка голын тулалдаан|Калка голын тулалдааныг]] үзнэ үү). 1225 онд Мстислав Котяныг авчирч, Даниил Романовичтой холбоотон байсан Польшууд руу довтлохоор бэлтгэж, 1228 онд Котян Киевийн Их хунтайж Владимир Рюриковичт Даниилтай тэмцэхэд тусалсан. Гэсэн хэдий ч Котяны кипчакууд хожим нь [[Унгар|Унгарын]] эсрэг Даниилд тусалсан. Монголчууд Половцийн буюу кипчакийн тал нутагт дахин гарч ирэхээс өмнө Котяны хүү Мангушийг Токсобичи Аккубул ан хийж байх үеэр хөнөөсөн юм. Котян Токсобичичүүдийн эсрэг амжилттай аян дайн удирдаж, үүний дараа тэд монголчуудаас тусламж хүссэн гэдэг. 1237 онд (эсвэл бусад эх сурвалжийн мэдээлснээр 1239 онд) Котян өөрийн 40,000 кипчакуудын хамт Бат хааны Монголчуудаас Унгар руу зугтсан бөгөөд тэнд [[IV Бела]] хаан түүнийг харьяат болгон хүлээн авч, тэдэнд суурьших газар олгосон байна. Котян болон түүний ард түмэнд Унгарын иргэншил олгосны хариуд өмнө нь Дорнодын Христийн шашныг Түргийн дээд бурхан Тэнгри шүтлэгтэй хослуулж байсан Кипчакууд католик шашинд орсон байна. Албан ёсны түүхийн эх сурвалжуудад Котян 1239 онд Латин ёс заншлын дагуу баптисм хүртсэн гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Котянын охидын нэг болох Кипчакийн Элизабет хожим нь IV Белагийн хүү Унгарын [[V Иштван|V]] [[V Иштван|Иштвантай]] сүй тавьж (дараа нь гэрлэж) байжээ. Гэсэн хэдий ч Унгарын язгууртнууд Котян хааны өмнөх тогтворгүй байдлыг санаж, Кипчакуудад үл итгэж байв. Монголчууд Унгар руу довтлохын өмнөх нь хуйвалдааны язгууртнууд Котян болон түүний хөвгүүдийг Пешт хотод хөнөөжээ (Котян Бат хааны талд урваж магадгүй гэж сэжиглэж байсан байх магадлалтай). Захирагчаа нас барсны дараа кипчакууд /Половцууд/-ын ихэнх нь католик шашнаас татгалзаж, Болгарын хаан Коломаны харьяат болжээ. Зарим Половцууд (Кипчакийн Элизабет зэрэг) Унгарт үлдсэн байна. === Удам угсаа нь === * Охин — Елизавета (1239?—1290?), Унгарын хатан хаан. ** Ласло IV Кун — Унгарын хаан (1272—1290). * Охин — Мариа, Галицын гүн Мстислав Удатный-гийн эхнэр. ** зээ охин — Феодосия Мстиславна, [[Невийн Александр|Невийн Александрын]] эх. 4zrrgir2zpgmhfudcj8hbak0waexnrh 0 146518 857614 2026-05-31T11:19:41Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "'''Зуун сэтгэлгээний сургууль''' ({{lang-zh|諸子百家}}) нь [[Хавар Намрын улсын үе]] болон [[Байлдаант улсын үе]]д (МЭӨ 500-221 оны орчим) цэцэглэн хөгжсөн философи, сургуулиуд байв. Тэдний цэцэглэн хөгжсөн эрин үе бол Хятадад эмх замбараагүй байдал, олныг хамарсан цэрэгж..." 857614 wikitext text/x-wiki '''Зуун сэтгэлгээний сургууль''' ({{lang-zh|諸子百家}}) нь [[Хавар Намрын улсын үе]] болон [[Байлдаант улсын үе]]д (МЭӨ 500-221 оны орчим) цэцэглэн хөгжсөн философи, сургуулиуд байв. Тэдний цэцэглэн хөгжсөн эрин үе бол Хятадад эмх замбараагүй байдал, олныг хамарсан цэрэгжилтээр дүүрэн үймээн самуунтай үе байсан ч Хятадын философийг өрсөлдөгч төрийн байгууллагууд хөгжүүлж, ивээлдээ авч байв. Энэ үе [[Цинь улс]]н Хятадыг нэгтгэснээр төгссөн. Үүний дараа [[Цинь Ши Хуан]], Ли Си нар сэтгэлгээг дарахын тулд ном шатааж, Күнзийн эрдэмтдийг хөнөөжээ. [[Ангилал:Хятадын түүх]] nelltatud97l061g560br9ihhpqxb14 1 146519 857620 2026-05-31T11:54:23Z Tsolmonkhuu 105025 Жокер Цолмон хүү нь Монгол Улсын тусгаар тогтнол, хүний эрх, эрх чөлөөний төлөө 20 орчим жил дуу хоолойгоо илэрхийлж эрх эрх чөлөөний төлөө тэмцэж яваа хүн юм. 857620 wikitext text/x-wiki Жокерын дүрд хувирсан Монгол Улсын иргэн Жокер Цолмонхүү нь 1981 оны 0 9 сарын 11-ний өдөр Улаанбаатар хотод төрсөн. Тэрээр 1989 онд Улаанбаатар хотын 10 жилийн 10 дугаар дунд сургуульд Элсэн орж 1998 оны 6 сард 10 дугаар ангиа төгссөн. 1999 онд Монгол Улсын зэвсэгт хүчний 150 дугаар анги элитийн тусгай батальонд элссэн Орж цэргийн алба Хаасан бөгөөд мото буудлагын тусгай ангид Хөнгөн рот 1 дүгээр салаа Хорлон сүйтгэх бүлгийн даргаар 2002 он хүртэл алба хаасан. 2003 оноос хамгаалалтын Албанд ажилд орж Тус чиглэлээр олон жил ажилласан. Тэрээр Монгол Улсын Хөвсгөл аймгийн Улаануул сумын Дархад ястны гаралтай бөгөөд Тамжий овогт Доржпүрэвийн отгон хүү болон өссөн. dij4r4uxutydtxxbkqzvwj09c3vv8js