Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 788 857642 846775 2026-05-31T13:12:51Z ~2026-32487-33 105027 /* */ 857642 wikitext text/x-wiki '''Буддын шашин''' (Буддизм) нь [[Григорийн тоолол|НТӨ]] V зуунд [[Гаутама Будда|Сиддхаттха Готамагийн]] (Пали: Siddhattha Gotama; [[Санскрит хэл|Санскрит]]: Siddhartha Gautama;) үндэслэсэн ертөнцийг үзэх үзэл, [[шашин]], [[гүн ухаан|гүн ухаан, бясалгал]], буюу [[Гэгээрэл|Гэгээрэлд]] хүрэх замнал юм. == Түүх == Буддизм нь МЭӨ 5-р зууны үед одоогийн [[Балба]], [[Энэтхэг|Энэтхэгийн]] зүүн хойд нутаг дэвсгэрт даяанч хуврагийн ([[Пали хэл|пали]]: samāna, [[Санскрит хэл|санскрит:]] śramaṇa;) уламжлал хэлбэрээр үүсч, Ази тивийн ихэнх хэсэгт тархсан байна. Буддын шашинтнууд гэгдэх Буддаг шүтэгчид дэлхийн хүн амын 7 гаруй хувийг бүрдүүлдэг буюу 550 сая гаруй дагагчтай, дэлхийн дөрөв дэх том шашин юм. Буддын шашныг үндэслэгч [[Сиддарта Гаутама|Сиддарта Готамагийн]] нь түүхэн бодит хүн байсан бөгөөд өнөөгийн Балба, Энэтхэг орны умар зүгт орших Сакя омгийн Капилаваттху хот буюу [[Балба|Балбын]] [[Лүмбини]]д хаан хөвгүүн болж мэндэлсэн гэж эртний түүхэнд тэмдэглэгдсэн байдаг. Тэрээр 29 нас хүртлээ хааны ордонд амьдран эхнэр хүүхэдтэй болсон хойноо үнэнийг олох зорилгоор гэрээ орхин явжээ. Тэрээр 6 жил ууланд суун даяан хийн гэгээрч, "Гэгээрлийн Дөрвөн Үнэн"-ий ([[:en:Four_Noble_Truths|https://en.wikipedia.org/wiki/Four_Noble_Truths)]] сургаалийг айлдсан нь Буддын гүн ухааны үндэслэл болсон байна. Тэрээр 45 жил өөрийн үзэл сургаалаа айлдасны эцэст 80 насандаа нирваанд нэг мөр одсон байдаг. Ийнхүү [[Буддын гүн ухаан]] нь дэлхийн анхдагч [[гүн ухаан]]<nowiki/>уудын нэг гэж зүй ёсоор тооцогддог бөгөөд олон гүн ухааны урсгалын суурь дэвсгэр болсон гэж үздэг. Өнөө үед Буддын шашин болон түүний гүн ухааны онолыг [[Ази]] тивийн олонхи орон, тухайлбал, [[Шри Ланка]], [[Бирм|Мьянмар]], [[Тайланд]], [[Камбож]], [[Лаос]], [[Энэтхэг]], [[Балба]], [[Хятад]], [[Бутан]], [[Вьетнам]], [[Малайз]], [[Сингапур]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Япон]], [[Солонгос]] зэрэг орны ард түмэн даган биширдгээс гадна сүүлийн жилүүдэд өрнөдийн орнуудад, тухайлбал, [[Канад]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Их Британи]], [[Франц]], [[Итали]], [[Нидерланд]] зэрэг барууны маш олон орнуудад буддын бясалгал, гүн ухаан судлал идэвхтэй явагдан, сонирхогчдын тоо нэмэгдсээр байна. Буддагийн номлол 2600 шахуу жилийн нүүрийг үзэхдээ олон урсгалууд болж салбарлаж, анхдагч урсгалуудын дийлэнхи нь үгүй болж, мөн цоо шинэ урсгалууд үүссэн байдаг. Орчин цагт Буддизмын гэх үндсэн гурван том урсгал байгаа нь: Теравада Буддизм, ([[:en:Theravada|Theravāda]] Buddhism), Их Хөлгөний Буддизм ([[:en:Mahayana|Mahāyāna]] Buddhism), Очирт Хөлгөний Буддизм ([[:en:Vajrayana|Vajrayāna]] Buddhism; Тарнийн Буддизм) юм. '''Теравада Буддизм''' нь эдгээр 3 урсгалаас хамгийн анхдагч Буддын уламжлал бөгөөд 2600 жилийн хугацаанд Буддагийн айлдсан сургаалын дийлэнх хэсгийг хадгалж авч үлдсэн гэж үздэг уламжлал юм. МЭӨ 200 аад оны үед Ашока (King [[:en:Ashoka|Aśoka]]) хааны оролцоотойгоор Бүх Хуврагын Гуравдаугаар Чуулганыг зохион байгуулж, Буддагийн номонд элдэв засвар өөрчлөлт оруулахыг хориглосон байдаг. (https://en.wikipedia.org/wiki/Buddhist_councils) Учир нь тухайн үед буддист хэмээн өөрийгөө нэрлэсэн нийт 18 урсгал бий болсон байсан гэдэг. Эдгээр 18 урсгалын нэг нь Теравада юм. '''Их Хөлгөний буддизм''' МЭ 1р зууны үеэс үүсэж, харин Тарнийн буюу Түвдийн буддизм нь Их хөлгөний урсгалаасаа салж үүссэн байна. Хятадад үүссэн Их хөлгөний буддизм нь Теравада нарын олон зуун жил үе дамжуулан ирсэн Типатака - Гурван Сагс Сударууд буюу Паали хэл дээрх (https://en.wikipedia.org/wiki/Pali_Canon) судараас зарим ойлголтоо авсан байх ба дийлэнхи судар нь өөр өөр цаг үед шинээр бичигдсэн байна. Их хөлгөний буддизм нь дотроо Чан (Зэн), Ёгачара, Ничирэн, Тиантай, Мадхямака зэргээр 30 гаруй урсгал болж салдаг. Харин Түвдийн буюу Тарнийн буддизм нь Невар, Шүгэндо, Шингон, Тэндай, Эсотерик, Нингма, Кагьюу, Сахъяа, Гэлүг гэж 9 орчим урсгал болж салдаг. Үүний [[Гэлүгба|Гэлүг]] гэдэг урсгал нь 11, 12-р зуунаас Монголд Түвдээр дамжин орж ирсэн байна. === Буддын шашин Монголд === [[Файл:A prayer wheel and a mongol lama.jpg|thumb|200px|Хүрд болон монгол лам.]] Буддын шашин, эртний [[Хүннү]]гийн үе буюу нийтийн тооллын өмнөөс Монголд нэвтэрч дэлгэрсэн байж болох түүхэн сурвалж баримтууд олдсоор байна. Үүний нэг жишээ нь 2018 оноос хойш олдсон Хүннү нарын хаадын булш дотроос гарч ирсэн Dhammachakra 8 зовхист цагийн хүрд тэмдэг буюу Гэгээрэгчийн 8 Замнал https://en.wikipedia.org/wiki/Noble_Eightfold_Path ийн билэгдэл тэмдэг болно. Мөн Хэрлэн Барс хотын балгасын нурсан суварга зэрэг нь эртний Буддын уламжлалт суваргатай ижил хэв загвараар баригдсан байна. Гэвч эртний уламжлалт Буддын урсгал буюу Теравада Буддизм Монгол оронд дэлгэрсэн байсан эсэх нь тодорхойгүй байна. Хожуу Монголын Эзэнт гүрний үе буюу [[Юань Улс|Юань Улсын]] үeд [[1182]]-[[1270]] онуудад Хятад болон Түвдээр дамжин Их Хөлгөний Буддын гүн ухааны зохиолуудыг монгол хэл рүү олныг орчуулсан байдаг. Үүнд сэтгэгч [[Саж Бандид Гунгаажалцан]] ([[1182]]-[[1251]]) [[Сахъяа ёс|Сахъяа ёсны]] номлолын судраас монгол хэлнээ хөрвүүлж байсан гэдэг. Энэ үеийн сэтгэгчид тухайлбал [[Чойжи-Одсэр]] ([[1214]]-[[1294]]), [[Дарамбал]] ([[1268]]-[[1283]]), [[Содномгалсан]] ([[1230]]-[[1296]]), [[Ролбийдорж]] ([[1340]]-[[1383]]) нарын [[Их хөлгөн]] судрын орчуулга болон тэдний өөрсдийн бичсэн тайлбар судрууд үе дамжин судлагдсаар байна. Сэтгэгч [[Чойжи-Одсэр]] гэхэд л [[7-р зуун]]ы үеийн [[Эртний Энэтхэг|Энэтхэгийн]] сэтгэгч [[Шантидева|Шантидевагийн]] бичсэн "Boddhicaryavatara" хэмээх гүн ухааны бүтээлд зориулж 300 хуудас тайлбар судрыг бичсэн бөгөөд эл судрыг 1000 хувь хэвлэн түгээсэн байдаг. Мөн Дөрвөн мутарт [[Лхам бурхан|Лхам бурхны]] түүх буюу "Mahakala Namo Stuti" судар мөн "[[Бурхан багшийн арван хоёр зохионгуй]]", "Manzushri Namo Samghiti" буюу Оюун ухааны дээд хэмээх судруудыг орчуулжээ. Их орчуулагч [[Сэсрэв Сэнгэ]] Буддын сургааль "[[Алтангэрэл (судар)|Алтангэрэл]]" хэмээх судрыг [[1328]] онд орчуулсан байдаг. [[14-р зуун]]ы сүүл гэхэд Будон Ренчиндэв гэдэг хүн алдарт "[[Ганжуур Данжуур|Ганжуур, Данжуур]]"-ыг бүрэн эхээр нь цуглуулан Монголд оруулж ирсэн бөгөөд [[Лигдэн хаан]]ы ([[1592]]-[[1636]]) үед бүрэн орчуулж дууссан байна. Буддын гүн ухаан бүр [[Хүннү]]гийн үе буюу нийтийн тооллын өмнөх Монголд нэвтэрч дэлгэрснээс хойш хөгжлийн 3 үе туулсан гэж үздэг. [[17-р зуун]]ы үед амьдарч байсан Монголын Сүмбэ Хамба Ишбалжирын "[[Пагсам Чонсон]]" хэмээх бүтээл мөн [[Зава Дамдин]] гавжийн "Алтан Дэвтэр" хэмээх алдарт судруудад бичсэнээр энэ нь Буддизмын түрүү дэлгэрэлтийн үе гэж үздэг. Тухайлбал [[Нирун улс]]ын үед Буддын шашин нь төрийн шашин байсан нь архeологийн олон олдвороор батлагддаг. Буддын шашны 3-р дэлгэрэлт нь олон нийтэд түгэн дэлгэрсэн бодитой он тоолол нь Түшээт хан Гомбодоржийн хүү Занабазарын хүүг Дарнатын анхдугаар хувилгаан гэж зарлаж Монголын шарын шашны тэргүүнээр өргөмжилсөн үеэс эхтэй. Буддын шашны Монгол дахь дунд дэлгэрэлтийн үе буюу [[13-р зуун|13-]][[14-р зуун]]ы үе, тухайлбал, [[Юань гүрэн|Юань гүрний]] мөхөлийн өмнөхөн маш хүчтэй дэлгэрч, тухайн үед мөн ордны түшмэд язгууртнуудын хүрээнд тархсан бөгөөд Чойжи-Одсэр, Шаравсэнгэ тэргүүтэй нэрт эрдэмтэд төрөн гарч буддын гүн ухааны олон арван бүтээлээ туурвисан байдгаас "[[Буддизмын хос ёсны зарчим]]" хэмээх номлол нь тухайн үеийн монгол төрийн үндэс болж байсан байна. == Сургаал == === 1. Хутагтын дөрвөн үнэн (Гэгээрэгчийн 4 үнэн) === Товчлон үзүүлбэл: # [[Зовлон]] үнэн - Хүн болон аливаа амьд бүхэн энэ ертөнцөд төрөн буй болсноос үхэх хүртэл зовох нь үнэн. # Зовлонгийн шалтгаан үнэн - Зовлонд шалтгаан байдаг. Тэр нь хүсэхээс, шунахаас үүдэлтэй байдаг. # Зовлонг гэтлэх нь үнэн - Хүслийг огоорсноор, дарснаар зовлонгоос нэгэнт ангижирч болдог. # Зовлонг дуусгах замнал үнэн - 8 замналаар явснаар Нирваан дүрийг олох буюу зовлонгоос бүрэн салдаг. === Найман мөрт зам (Гэгээрэгчийн 8 Замнал) === [[Файл:Dharma Wheel.svg|thumb|right|200px|Найман зөв замыг илтгэсэн хүрд]] Найман зөв замаар явбал зовлонгоос ангижирч, [[нирван]] дүрийг олно гэж үздэг. Үүний дараалал нь тун чухал бөгөөд 1 дэх замнал буюу Зөв ойлголт, үзэл бодолтой байж гэмээ нь 2 дахь Зөв хандлага, арга барилыг бий болгож чадна. Гэхчилэн утга учиртай дараалал бүхий 8 замнал юм. Үүнд: # Зөв ойлголт, үзэл бодол # Зөв хандлага, арга барил # Зөв хэллэг, үнэн үг яриа # Зөв үйлдэл, алхам # Зөв орлого, амжиргаа # Зөв зүтгэл, оролдлого # Зөв оюун бодол, санаа # Зөв төвлөрөл, бясалгал Буддагийн шавь гэж өөрийгөө үздэг эгэл хар хүн 5 эсвэл 8 сахил сахина. Харин хувраг хүн 227 гаруй сахил сахина. ''Таван сахил'' (Гэнэн Сахил гэж Монголчууд нэрлэдэг) 1. Аливаа амь таслахыг цээрлэ. 2. Бусдын өгөөгүйг авахгүй. 3. Буруу хурьцлыг цээрлэ. 4. Худал хэлэхийг цээрлэ. 5. Согтууруулах ундаа, ухааныг самууруулах хорт бодис хэрэглэхийг цээрлэнэ. ''Найман сахил'' 1.Аливаа амьтны амь таслахыг цээрлэ. Ач тус нь: Энэ нас хийгээд хойд төрөл бүртээ нас урт, цог жавхаатай, өвчин эмгэггүй,  эрүүл саруул болно. 2.Хулгай хийхийг цээрлэ. Ач тус нь:  Энэ нас хийгээд хойд төрөл бүртээ төгс эдлэлийг эрхшээж, бусдад үл хорлогдоно. 3.Буруу хурьцлыг цээрлэ. Ач тус нь:  Энэ нас хийгээд хойд төрөл бүртээ үзэсгэлэнт сайхан царай зүс, бие төрхтэй болж, сэрэл мэдрэхүйн эрхтэн нь бүрэн бүтэн байна. 4.Худал хэлэхийг цээрлэ. Ач тус нь:  Энэ нас хийгээд хойд төрөл бүртээ бусдад хууртагдан мэхлэгдэхгүй, бусад хүмүүс хэлсэн бүхнийг нь хүндэтгэн сонсох болно. 5.Архи, согтууруулах ундаа, тамхи, хар тамхи зэрэг мансууруулагч хорт бодис хэрэглэхийг цээрлэ. Ач тус нь:  Энэ нас хийгээд хойд төрөл бүртээ ой ухаан, санамж, сэрэхүй, мэдэрхүй сайтай , төгс билгүүнтэй болно. 6.Өндөр, тансаг ор суудлыг цээрлэ. Ач тус нь:  Энэ нас хийгээд хойд төрөл бүртээ бусдад хүндлэгдэн магтагдаж, таатай ор дэвсгэртэй болж, таатай аялж зорчих унаатай болно. 7.Буруу цагт буюу үдээс хойш идээ, ундаа зооглохыг цээрлэ. Ач тус нь:  Энэ нас хийгээд хойд төрөл бүртээ арвин их сайн ургац, жимс ногоо хураан авч, элдэв бэрхшээлгүйгээр идээ ундаа элбэг дэлбэг олдох болно. 8.Элдэв үнэртэн түрхэж, элдэв чимэг зүүлт зүүж, элдэв дуу бүжигт оролцох үзэхийг цээрлэ. Ач тус нь:  Энэ нас хийгээд хойд төрөл бүртээ  анхилуун үнэртэй, гоо сайхан өнгө төрхтэй, өлзийт сайн бэлгэ найрагтай биетэй болно.Сайтар номхорсон бие, сэтгэлийг эрхшээж, Бурханы дээдийн номын дуу гаргана. == Мөн үзэх == * [[Шашин]] * [[Гүн ухаан]] * [[Будда]] * [[Их Майдар цогцолбор]] == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Буддын шашин]] [[Ангилал:Дэлхийн шашин]] 3c1ayp7ltd4fasiz1xhw8zb8ye90ar6 0 3617 857721 854302 2026-06-01T01:44:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 857721 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хятадын нийслэл хот}} {{Энэ гарчиг}} {{Инфобокс суурин | name = Бээжин | native_name = {{native name|zh-cn|paren=no|北京}} | native_name_lang = zh | official_name = Бээжин хотын захиргаа<ref>{{cite web |title=Government |url=https://english.beijing.gov.cn/government/departments/index.html |publisher=Бээжин Хотын Ардын Засгийн газар |access-date=2026-04-19 |archive-date=2024-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240729212046/https://english.beijing.gov.cn/government/departments/index.html |url-status=live }}</ref> | other_name = | settlement_type = [[Нийслэл]] болон [[Хятадын шууд захирагдах хотын захиргаа|хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = border:1; | caption_align = center | perrow = 1/2/2/1 | image1 = Skyline of Beijing CBD with B-5906 approaching (20211016171955) (1).jpg | caption1 = [[Бээжингийн төв бизнес дүүрэг]] | image2 = 景山公园俯瞰故宫 2024-09-16.jpg | caption2 = [[Хориотой хот]] | image3 = Temple of Heaven - Hall of Prayer for Good Harvests 01 (cropped).jpg | caption3 = [[Тэнгэрийн сүм]] | image4 = 八达岭长城外面的山 - panoramio - 江上清风1961 (2).jpg | caption4 = [[Бадалин|Цагаан хэрэм]] | image5 = Longevity Hill of the Summer Palace.jpg | caption5 = [[Зуны ордон (Бээжин)|Зуны ордон]] | image6 = 天安门夜景.jpg | caption6 = [[Тяньаньмэнь]] }} | mapframe = yes | mapframe-marker = city | image_map1 = Beijing in China (+all claims hatched).svg | map_caption1 = Хятад дахь Бээжингийн байршил | pushpin_map = Хятад#Ази | pushpin_relief = yes | pushpin_label_position = bottom | coordinates = {{Coord|39|54|24|N|116|23|51|E|type:adm1st_region:CN-11|display=it}} | coor_pinpoint = [[Тяньаньмэний талбай]] | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{PRC}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭӨ 1045 он | founder = [[Жоу улс]] ([[Баруун Жоу]]) | parts_type = Хуваалт<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]]<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн </br>түвшин]] | parts = <br />[[Бээжингийн засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|16 дүүрэг]]<br />343 суурин ба хороолол | government_type = [[Хятадын шууд захирагдах хотын захиргаа|Хотын захиргаа]] | governing_body = [[Бээжин Хотын Ардын төлөөлөгчдийн хурал|Бээжин Хотын Ардын төлөөлөгчдийн хурал]] | seat_type = Захиргааны байр | seat = [[Тунжоу дүүрэг, Бээжин|Тунжоу дүүрэг]] | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = [[Инь Ли (улс төрч)|Инь Ли]] | leader_title1 = Хурлын дарга | leader_name1 = [[Ли Шюлин]] | leader_title2 = Хотын дарга | leader_name2 = [[Инь Юн (улс төрч)|Инь Юн]] | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] дарга | leader_name3 = [[Вэй Шяодун]] | leader_title4 = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын]] Төлөөлөл | leader_name4 = 53 гишүүн | total_type = Хотын захиргаа | area_footnotes = <ref>{{cite web |title=Хятадад бизнес эрхлэх нь - Судалгаа |url=http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |publisher=[[БНХАУ-ын Худалдааны яам]] |access-date=2013-08-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140526181645/http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |archive-date=2014-05-26}}</ref> | area_total_km2 = 16410.54 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = 12796.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 43.5 | elevation_max_ft = 7556 | elevation_max_point = [[Лин уул (Бээжин)|Лин уул]] | population_total = 21,893,095 | population_density_km2 = auto | population_as_of = 2020 тооллого | population_footnotes = <ref>{{cite web |date=2021-05-11 |title=Улсын долоо дахь удаагийн хүн амын тооллогын мэдэгдэл (Ду. 3) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html |access-date=2021-05-11 |publisher=[[Хятадын Үндэсний Статистикийн Товчоо]] |archive-date=2021-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104847/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html |url-status=live}}</ref> | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_metro = 22,366,547 | population_density_metro_km2 = auto | population_blank1_title = Байр | population_blank1 = Хүн ам: [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|27-р байр]];<br />Нягтаршил: [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|4-р байр]] | population_demonym = <!--Don't restore Beijinger without cite. See talk page--> | demographics_type1 = Томоохон [[Хятадын ард түмэн|угсаатны бүлгүүд]] | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = [[Хятадууд]] | demographics1_info5 = 0.7% | postal_code_type = [[Хятад дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = '''1000'''00–'''1026'''29 | area_code = [[Хятад дахь утасны дугаар|10]] | iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-BJ]] | demographics_type2 = [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]] {{normal|(2025)}}<ref name="beijing">{{cite press release | url=https://www.beijing.gov.cn/gongkai/shuju/sjjd/202601/t20260122_4455105.html | title=2025年GDP超5.2万亿 同比增长5.4% 北京首次迈入“五万亿之城” | publisher=beijing.gov.cn| date=2026-01-22| access-date=2026-04-19}}.</ref> | demographics2_title1 = Хотын захргаа | demographics2_info1 = [[Хятадын юанв|¥]]5,207 тэрбум <br />[[Америк доллар|$]]747 тэрбум | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ¥239,000 <br /> $34,314 | blank3_name_sec1 = Өсөлт | blank3_info_sec1 = {{increase}} 5.4% (2025) | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank4_info_sec2 = 0.912<ref>{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0|title=Дэд үндэсний ХХИ - Дэд үндэсний ХХИ - Global Data Lab|website=globaldatalab.org|access-date=2021-12-31}}</ref> (1-р) – {{color|green|маш өндөр}} | blank5_name = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын угтвар]] | blank5_info = {{lang|zh-cn|京A, C, E, F, H, J, K, L, M, N, P, Q, Y}}<br />{{lang|zh-CN|京B}} (такси)<br />{{lang|zh-cn|京G}} (хотын нутгийн гадна)<br />{{lang|zh-cn|京O, D}} (цагдаа, эрх баригчид) | blank6_name = Товчлол | blank6_info = {{plainlist| * BJ / {{linktext|lang=zh-Hans|京}} ({{zh|labels=no|p=jīng}}) }} | website = {{url|https://www.beijing.gov.cn/}} (Хятадаар)<br />{{url|http://english.beijing.gov.cn|Англи хувилбар}} | footnotes = | demographics1_info1 = 95% | timezone = [[Хятадын Стандарт Цаг|ХСЦ]] | utc_offset = +08:00 | module = {{Инфобокс бэлгэ тэмдэг| embedded=yes | tree = [[Платикладус]] (''Platycladus orientalis'')<br>[[Японы Софора]] (''Styphnolobium japonicum'') | flower = [[Хятадын сарнай]] (''Rosa chinensis'')<br>[[Шиваантиг (ургамал)|Шиваантиг]] (''Chrysanthemum morifolium'') | bird = | flowering_tree = | butterfly = | fish = | other_symbols = }} }} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = Beijing name.svg | piccap = "Бээжин" [[кайшу|энгийн]] Хятад ханзаар | picupright = 0.5 | c = {{linktext|lang=zh|北京}} | l = "Умард Нийслэл" | p = Běijīng | psp = Пекин | w = Pei³-ching¹ | mi = {{IPAc-cmn|AUD|Zh-Beijing.ogg|b|ei|3|.|j|ing|1}} | bpmf = ㄅㄟˇ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄐㄧㄥ | gr = Beeijing | j = Bak1ging1 | y = Bākgìng ''or'' Bākgīng | ci = {{IPAc-yue|b|ak|1|.|g|ing|7}} ''or'' {{IPAc-yue|b|ak|1|.|g|ing|1}} | suz = Poh-cin | poj = Pak-kiaⁿ | tl = Pak-kiann | buc = | h = Bet⁵-gin¹ | showflag = p | t = | s = | altname = | tp = }} '''Бээжин''' ({{юникодмонгол|ᠪᠡᠭᠡᠵᠢᠩ|h}}; [[Хятад хэл|хятадаар]] 北京 - Běijīng, «умард/хойд нийслэл») — [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын [[нийслэл]]; улсынхаа [[улс төр]], [[соёл]], [[боловсрол]]ын төв;<ref name="columbia encyclopedia">{{cite encyclopedia |title=Beijing |url=http://www.encyclopedia.com/topic/Beijing.aspx |encyclopedia=[[The Columbia Encyclopedia]] |edition=6th |year=2008}}</ref> ямар нэгэн нэгжид ([[муж]] г.м) харьяалагддахгүй шууд Улсын хэмжээний дөрвөн [[хот]]ын нэг. МЭӨ 1045 онд байгуулагдсан дэлхийн эртний хотуудын нэг бөгөөд Хятадын эртний 4 нийслэлийн тоонд ордог байна. Сүүлийн жилүүдэд Бээжин хотын хүн амын тоо огцом өсч байгаа. 1953 онд 2.8 сая, 1982 онд 9.2 сая, 2000 онд 13.6 сая хүн амтай байсан бол 2010 онд 19.6 сая, 2020 оны БНХАУ-ын 7 дахь үндэсний тооллогоор 21.893 сая оршин суугчтай болсон ажээ. Энэ нь улсдаа [[Шанхай]]н дараа, дэлхийд [[Дэлхийн их хотууд|эхний 10]]-т багтах үзүүлэлт юм. [[2008 оны Зуны Олимп|2008 онд Бээжинд Зуны Олимпын наадам]], Параолимпын тоглолт, 2015 онд Хөнгөн атлетикийн Дэлхийн аврага, 2022 онд Өвлийн Олимпын, Параолимпын тоглолтууд уг хотод болсон байна. == Нэр == Орчин цагт ямар ч хэлээр энэ хотын нэрийг доорх хоёр янзаар тэмдэглэдэг. #{{lang-en|Beijing}}, {{lang-kk|Бейжің}}, {{lang-ko|베이징}} ''be-i-jing'' гэх мэтээр жишээлж болох [[хятад хэл]]ний [[Умард Хятад хэл|умард аялгууг]] баримталсан хэлбэр байдаг. 北京-г [[пинь-инь]] галиг (1982 оноос)-аар ''Běijīng'' («умард нийслэл») гэнэ. 北 ''běi'' - «умард», 京 ''jīng'' - «нийслэл» гэх хоёр дүрс [[ханз үсэг]] юм. Монгол хэлнээ '''Бээжин''', [[Зураг:Begejing-11.PNG|20px]] гэж хэвшин тогтсон нь үүнд багтана. #{{lang-fr|Pékin}}, {{lang-ru|Пекин}}, {{lang-en|Peking}} гэх мэт нь адилхан 北京 гэж бичдэг ч өмнөд нутгийн аялгуунд тулгуурласан [[Дундад Иргэн Улс]]ын үед (1912 он) зохиогдсон галигаас тухайн хэлэнд анх орсноороо үлдэж хоцорсон хэлбэр юм. Дээрх орчин цагийн нэрийг олохоосоо өмнө олон нэртэй байсан. Улсын нийслэл болсон 10-р зуунаас эхлэн тоочъё. 938 оноос [[Кидан|Кидан Улс]]ын 南京 ''Нань-жин'' «өмнөд нийслэл», 1122 оноос цөөхөн жил [[Сүн улс]]ын 燕山 ''Янь-шан'', 1153 оноос [[Алтан улс]]ын 中都 ''Жүндү'' «дунд нийслэл», 1271 оноос [[Юань улс]]ын 大都 ''Да-ду'' «их [[балгас]]/нийслэл» (монголчуудын хувьд ''[[Дайду]]''<ref>Denis Twitchett, Herbert Franke, John K. Fairbank, in ''The Cambridge History of China: Volume 6, Alien Regimes and Border States'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1994), p 454.</ref>). Энэ үед алдарт аялагч [[Марко Поло]] хотын нэрийг ''Cambuluc'' (магадгүй «[[хан]] балгас») гэж тэмдэглэсэн байдаг. Дээрх нэрс цөм хятад [[ханз]]ынх тул шууд үнэмшихэд бас л бэрх юм. 1368 оноос 北平 ''Бэй-пин'' «умардын амар түвшин», 1403 оноос одоогийнхоо нэрийг [[Мин улс]], [[Чин улс]]ын үеийг дамжин, 1928 оноос ДИУ-ын үед дахин ''Бэйпин'' нэртэй болсон бол эцэстээ 1949 оноос [[БНХАУ]] байгуулагдахад одоогийнхоо Бээжин нэрийг эргэн авсан байна. == Хүн ам == Бээжин хотын засаг захиргааны бүхэл бүтэн бүсийн хүн ам нь 2012 оны 12-р сарын 31-ний байдлаар 20,693,000 байжээ. Эдгээрээс 12,955,000 нь Бээжинд оршин суух зөвшөөрөлтэй байсан бол үлдсэн 7,738,000 нь түр хугацаагаар оршин суудаг байжээ. Үүнээс гадна, Бээжинд 10 сая гаруй цагаач ажилчид ажиллаж, амьдардаг бөгөөд голчлон хөдөө орон нутгаас ирсэн бөгөөд тэднийг мингонг (хятад. 民工, пиньинь: мингёонг, шууд утгаараа: "фермийн ажилчид") гэж нэрлэдэг бөгөөд тэд хотод хууль бусаар оршин суудаг тул тэднийг мөн heiren (хятад хэлээр: 黑人, пиньинь: hēirén, шууд утгаараа: "хар арьстнууд") гэж нэрлэдэг. == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Бээжин, өндөр {{convert|31|m|ft|abbr=on}} (2008–2022 оны хэвийн, туйлын үе 2001–одоо) |metric first=y |single line=y |collapsed = Y |Jan record high C = 14.0 |Feb record high C = 25.6 |Mar record high C = 29.5 |Apr record high C = 33.5 |May record high C = 41.1 |Jun record high C = 41.1 |Jul record high C = 41.0 |Aug record high C = 38.2 |Sep record high C = 35.9 |Oct record high C = 31.0 |Nov record high C = 22.6 |Dec record high C = 15.0 |Jan record low C = -19.6 |Feb record low C = -14.7 |Mar record low C = -8.1 |Apr record low C = 0.4 |May record low C = 3.9 |Jun record low C = 11.9 |Jul record low C = 16.0 |Aug record low C = 14.9 |Sep record low C = 7.6 |Oct record low C = -3.4 |Nov record low C = -10.8 |Dec record low C = -15.5 |Jan high C = 2.3 |Feb high C = 5.9 |Mar high C = 13.9 |Apr high C = 21.4 |May high C = 27.8 |Jun high C = 31.0 |Jul high C = 32.1 |Aug high C = 31.0 |Sep high C = 26.8 |Oct high C = 19.4 |Nov high C = 10.6 |Dec high C = 3.9 |Jan mean C = -2.9 |Feb mean C = 0.2 |Mar mean C = 8.1 |Apr mean C = 15.4 |May mean C = 21.8 |Jun mean C = 25.5 |Jul mean C = 27.5 |Aug mean C = 26.4 |Sep mean C = 21.7 |Oct mean C = 13.8 |Nov mean C = 5.4 |Dec mean C = -1.2 |Jan low C = -7.0 |Feb low C = -4.5 |Mar low C = 2.5 |Apr low C = 9.2 |May low C = 15.4 |Jun low C = 20.2 |Jul low C = 23.3 |Aug low C = 22.3 |Sep low C = 16.9 |Oct low C = 8.8 |Nov low C = 0.9 |Dec low C = -5.4 |Jan humidity = 43 |Feb humidity = 43 |Mar humidity = 40 |Apr humidity = 41 |May humidity = 44 |Jun humidity = 56 |Jul humidity = 69 |Aug humidity = 68 |Sep humidity = 63 |Oct humidity = 59 |Nov humidity = 53 |Dec humidity = 43 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 1.5 |Feb precipitation mm = 7.7 |Mar precipitation mm = 9.7 |Apr precipitation mm = 24.2 |May precipitation mm = 30.3 |Jun precipitation mm = 76.8 |Jul precipitation mm = 188.0 |Aug precipitation mm = 117.0 |Sep precipitation mm = 69.8 |Oct precipitation mm = 28.1 |Nov precipitation mm = 18.0 |Dec precipitation mm = 1.4 |unit precipitation days = 0.1 мм |Jan precipitation days = 1.2 |Feb precipitation days = 2.5 |Mar precipitation days = 3.3 |Apr precipitation days = 4.6 |May precipitation days = 5.5 |Jun precipitation days = 10.0 |Jul precipitation days = 11.1 |Aug precipitation days = 10.5 |Sep precipitation days = 7.7 |Oct precipitation days = 4.8 |Nov precipitation days = 2.7 |Dec precipitation days = 1.0 |year precipitation days = |Jan sun = 190.4 |Feb sun = 182.2 |Mar sun = 227.1 |Apr sun = 243.5 |May sun = 263.8 |Jun sun = 208.9 |Jul sun = 177.3 |Aug sun = 203.5 |Sep sun = 201.6 |Oct sun = 194.6 |Nov sun = 169.7 |Dec sun = 190.9 |year sun = | Jan percentsun = 62 | Feb percentsun = 60 | Mar percentsun = 61 | Apr percentsun = 61 | May percentsun = 59 | Jun percentsun = 47 | Jul percentsun = 39 | Aug percentsun = 49 | Sep percentsun = 55 | Oct percentsun = 57 | Nov percentsun = 58 | Dec percentsun = 66 | year percentsun = |Jan snow days = 2.3 |Feb snow days = 2.7 |Mar snow days = 1.2 |Apr snow days = 0.1 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0 |Nov snow days = 1.3 |Dec snow days = 1.8 |year snow days = | Jan uv = 2 | Feb uv = 3 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 8 | Jun uv = 9 | Jul uv = 8 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 2 |source 1 = [[Хятадын Цаг Уурын Алба]]<ref name="cma graphical" /><ref name="Experience Template">{{cite web |url=https://experience.arcgis.com/template/e724038fda394e9d9b7921f10fd1aa55/page/%E7%BA%AF%E8%A1%A8%E6%A0%BC%E7%BB%9F%E8%AE%A1-(%E5%AF%B9%E6%AF%948110%E5%8F%98%E5%8C%96)/?org=UQmaps |script-title=zh:中国气象数据网 |publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |language= zh-hans |access-date =2026-04-19 |title=Experience Template}}</ref> }} == Тээвэр == ===Төмөр зам=== Бээжин мэдээж Хятадын [[Төмөр замын тээвэр|төмөр замын сүлжээний]] зангилгаа юм. Бээжингээс [[Шанхай]], [[Гуанжоу]], [[Хонконг]], [[Харбин]], Өвөр Монголын [[Бугат хот|Бугат]], [[Циньхуандао]], [[Чэндэ]], Юаньпин хүрэх 8 үндсэн чиглэл байдаг. Мөн саяхнаас [[хурдны төмөр зам]]тай болсон. 2011 онд Бээжин-Шанхай, 2008 онд Бээжин-[[Тяньжин]] чиглэл нээгджээ. Бээжин хотод төмөр замын 40 өртөө байна.<ref>(Chinese) {{Webarchiv|url=http://www.oklx.com/cn/train/province/1753ac4e025e.html |wayback=20060330191134 |text="北京市火车站大全" |archiv-bot=2024-01-17 20:58:52 InternetArchiveBot }} Last Accessed 8 August 2011</ref> 2010 онд 7 сард [[Бээжин төмөр замын өртөө|төв өртөөнд]] (1959 онд баригдсан) нь өдөртөө 173, баруун өртөөнд (1996 оных) 232 галт тэрэг, хурдны замын өмнөд өртөөнд (2008 оных) 163 галт тэрэг хүлээн авсан байна. 1909 онд баригдаж, 2009 онд өргөтгөгдсөн умард өртөөнд энэ тоо харин 22 байна. Бээжингээс төмөр замаар дотоодын томоохон ямар ч хот руу очих боломжтой. [[Монгол]], [[Орос]], [[Вьетнам]], [[Умард Солонгос]] руу зорчих олон улсын зорчигч тээврийн үйлчилгээ бий. Зорчигчийн тоо чиглэлээсээ хамаараад янз бүр байдаг. == Засаг захиргааны хуваарь == {| class="wikitable" style="text-align:right;" |- !Газрын зураг ! width="3"| ! Дүүрэг/шянь ! Ханз ! Хүн ам<br>(2010)<ref name="census2010">{{Cite web |url=http://www.bjstats.gov.cn/xwgb/tjgb/pcgb/201105/t20110504_201363.htm |title=北京市2010年第六次全国人口普查主要数据公报 |access-date=2012-07-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004181046/http://www.bjstats.gov.cn/xwgb/tjgb/pcgb/201105/t20110504_201363.htm |url-status=dead }}</ref> !Талбай<br>(км²) !Нягтшил<br>(нэгж км²-т) |- |rowspan="17"|<div style="position: relative; font-size:75%"> [[File:ColorBeijingMapNew.png|350px|link=]] {{Image label|x=50|y=40|text=Дунчен}} {{Image label|x=10|y=60|text=Шичен}} {{Image label|x=3|y=140|text=1. Шижиншань}} {{Image label|x=175|y=229|text=Чаоян}} {{Image label|x=137|y=216|text=Хайдянь}} {{Image label|x=140|y=260|text=Фентай}} {{Image label|x=134|y=240|text=1}} {{Image label|x=063|y=230|text=Ментоугоу}} {{Image label|x=060|y=270|text=Фаншань}} {{Image label|x=210|y=260|text=Тунжоу}} {{Image label|x=200|y=200|text=Шуньи}} {{Image label|x=110|y=180|text=Чанпин}} {{Image label|x=150|y=290|text=Дашин}} {{Image label|x=280|y=170|text=Пингу}} {{Image label|x=250|y=100|text=Миюнь}} {{Image label|x=100|y=120|text=Янчин}} {{Image label|x=180|y=135|text=Хуайроу}} </div> |- |style = "background:#FFD350"| |align="left"|Дунчен дүүрэг |东城区|| 919,000 || 40.6 || 22,635 |- |style = "background:#FFD350"| |align="left"|Шичен дүүрэг||西城区|| 1,243,000 || 46.5 || 26,731 |- |style = "background:#EAA397"| |align="left"|Чаоян дүүрэг ||朝阳区|| 3,545,000 || 470.8 || 7,530 |- |style = "background: #EAA397 "| |align="left"|Хайдянь дүүрэг ||海淀区|| 3,281,000 || 426.0 || 7,702 |- |style = "background: #EAA397 "| |align="left"|Фентай дүүрэг||丰台区|| 2,112,000 || 304.2 || 6,943 |- |style = "background: #EAA397"| |align="left"|Шижиншань дүүрэг ||石景山区|| 616,000 || 89.8 || 6,860 |- |style = "background: #979FEA "| |align="left"|Тунжоу дүүрэг ||通州区|| 1,184,000 || 870.0 || 1,361 |- |style = "background: #979FEA "| |align="left"|Шуньи дүүрэг ||顺义区|| 877,000 || 980.0 || 895 |- |style = "background: #979FEA "| |align="left"|Чанпин дүүрэг ||昌平区|| 1,661,000 || 1,430.0 || 1,162 |- |style = "background: #979FEA "| |align="left"|Дашин дүүрэг ||大兴区|| 1,365,000 || 1,012.0 || 1,349 |- |style = "background: #979FEA "| |align="left"|Ментоугоу дүүрэг ||门头沟区|| 290,000 || 1,331.3 || 218 |- |style = "background: #979FEA "| |align="left"|Фаншань дүүрэг ||房山区|| 945,000 || 1,866.7 || 506 |- |style = "background: #97EAA5 "| |align="left"|Пингу дүүрэг ||平谷区|| 416,000 || 1,075.0 || 387 |- |style = "background: #97EAA5 "| |align="left"|Хуайроу дүүрэг ||怀柔区|| 373,000 || 2,557.3 || 146 |- |style= "background: #97EAA5 "| |align="left"|Миюнь дүүрэг ||密云区|| 468,000 || 2,335.6 || 200 |- |style = "background: #97EAA5 "| |align="left"|Янчин дүүрэг ||延庆区 || 317,000 || 1,980.0 || 160 |} '''Өнгө бүрийн тайлбар''' *{{colorbox|#FFD350}} Хуучин цагт хэрмээр хүрээлэгдэж байсан, одоо 2-р [[тойруу]]гийн доторх хотын [[Хятадын дүүргүүд|дүүрэг]] *{{colorbox|#EAA397}} 2-р болон 5-р тойруугийн дотор хотлодог барилгажсан дүүрэг *{{colorbox|#979FEA}} 6-р тойруугаар бөгжлөгддөг цөөн газраа барилгажсан [[хотын зах]]ын дүүрэг *{{colorbox|#97EAA5}} Хотоос алс дүүрэг, хөдөө газар буюу [[шянь]] (шянь гэдгийг хятад [[хошуу]] гэж ойлгож болно) == Зураг== {{Том зураг|Panorama Beijing.jpg|800|Бээжин телевизийн цамхгаас авсан: Бээжин хотын дэлгэмэл зураг (2009)}} <gallery> File:Gugun panorama-2005-1.jpg File:200401-beijing-tianan-square-overview.jpg File:Panorama Beijing.jpg File:Forbidden City1.JPG </gallery> == Мөн үзэх == * [[Бээжингийн олимп]] * [[Хятад улсын 50 том хот]] == Тэмдэглэл == {{NoteFoot}} == Мэдэгдсэн сурвалж == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commons|北京|Бээжин}} * [http://www.beijing.gov.cn/ Бээжингийн засгийн газрын цахим хуудас] ([[Хятад хэл|Хятад]]) * [https://web.archive.org/web/20100813221915/http://www.ebeijing.gov.cn/ Бээжингийн засгийн газрын цахим хуудас] ([[Англи хэл|Англи]]) {{Хятадын хот}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Бээжин| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Хятадын төрд шууд захирагдах хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Хятадын их сургуулийн хот]] 6ghj4ewb3yjxnr0c1ynvrhlq0h4vfbg 857726 857721 2026-06-01T02:57:07Z Avirmed Batsaikhan 53733 857726 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хятадын нийслэл хот}} {{Энэ гарчиг}} {{Инфобокс суурин | name = Бээжин | native_name = {{native name|zh-cn|paren=no|北京}} | native_name_lang = zh | official_name = Бээжин хотын захиргаа<ref>{{cite web |title=Government |url=https://english.beijing.gov.cn/government/departments/index.html |publisher=Бээжин Хотын Ардын Засгийн газар |access-date=2026-04-19 |archive-date=2024-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240729212046/https://english.beijing.gov.cn/government/departments/index.html |url-status=live }}</ref> | other_name = | settlement_type = [[Нийслэл]] болон [[Хятадын шууд захирагдах хотын захиргаа|хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = border:1; | caption_align = center | perrow = 1/2/2/1 | image1 = Skyline of Beijing CBD with B-5906 approaching (20211016171955) (1).jpg | caption1 = [[Бээжингийн төв бизнес дүүрэг]] | image2 = 景山公园俯瞰故宫 2024-09-16.jpg | caption2 = [[Хориотой хот]] | image3 = Temple of Heaven - Hall of Prayer for Good Harvests 01 (cropped).jpg | caption3 = [[Тэнгэрийн сүм]] | image4 = 八达岭长城外面的山 - panoramio - 江上清风1961 (2).jpg | caption4 = [[Бадалин|Цагаан хэрэм]] | image5 = Longevity Hill of the Summer Palace.jpg | caption5 = [[Зуны ордон (Бээжин)|Зуны ордон]] | image6 = 天安门夜景.jpg | caption6 = [[Тяньаньмэнь]] }} | mapframe = yes | mapframe-marker = city | image_map1 = Beijing in China (+all claims hatched).svg | map_caption1 = Хятад дахь Бээжингийн байршил | pushpin_map = Хятад#Ази | pushpin_relief = yes | pushpin_label_position = bottom | coordinates = {{Coord|39|54|24|N|116|23|51|E|type:adm1st_region:CN-11|display=it}} | coor_pinpoint = [[Тяньаньмэний талбай]] | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{PRC}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭӨ 1045 он | founder = [[Жоу улс]] ([[Баруун Жоу]]) | parts_type = Хуваалт<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]]<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн </br>түвшин]] | parts = <br />[[Бээжингийн засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|16 дүүрэг]]<br />343 суурин ба хороолол | government_type = [[Хятадын шууд захирагдах хотын захиргаа|Хотын захиргаа]] | governing_body = [[Бээжин Хотын Ардын төлөөлөгчдийн хурал|Бээжин Хотын Ардын төлөөлөгчдийн хурал]] | seat_type = Захиргааны байр | seat = [[Тунжоу дүүрэг, Бээжин|Тунжоу дүүрэг]] | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = [[Инь Ли (улс төрч)|Инь Ли]] | leader_title1 = Хурлын дарга | leader_name1 = [[Ли Шюлин]] | leader_title2 = Хотын дарга | leader_name2 = [[Инь Юн (улс төрч)|Инь Юн]] | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] дарга | leader_name3 = [[Вэй Шяодун]] | leader_title4 = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын]] Төлөөлөл | leader_name4 = 53 гишүүн | total_type = Хотын захиргаа | area_footnotes = <ref>{{cite web |title=Хятадад бизнес эрхлэх нь - Судалгаа |url=http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |publisher=[[БНХАУ-ын Худалдааны яам]] |access-date=2013-08-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140526181645/http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |archive-date=2014-05-26}}</ref> | area_total_km2 = 16410.54 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = 12796.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 43.5 | elevation_max_ft = 7556 | elevation_max_point = [[Лин уул (Бээжин)|Лин уул]] | population_total = 21,893,095 | population_density_km2 = auto | population_as_of = 2020 тооллого | population_footnotes = <ref>{{cite web |date=2021-05-11 |title=Улсын долоо дахь удаагийн хүн амын тооллогын мэдэгдэл (Ду. 3) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html |access-date=2021-05-11 |publisher=[[Хятадын Үндэсний Статистикийн Товчоо]] |archive-date=2021-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104847/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html |url-status=live}}</ref> | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_metro = 22,366,547 | population_density_metro_km2 = auto | population_blank1_title = Байр | population_blank1 = Хүн ам: [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|27-р байр]];<br />Нягтаршил: [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|4-р байр]] | population_demonym = <!--Don't restore Beijinger without cite. See talk page--> | demographics_type1 = Томоохон [[Хятадын ард түмэн|угсаатны бүлгүүд]] | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = [[Хятадууд]] | demographics1_info5 = 0.7% | postal_code_type = [[Хятад дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = '''1000'''00–'''1026'''29 | area_code = [[Хятад дахь утасны дугаар|10]] | iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-BJ]] | demographics_type2 = [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]] {{normal|(2025)}}<ref name="beijing">{{cite press release | url=https://www.beijing.gov.cn/gongkai/shuju/sjjd/202601/t20260122_4455105.html | title=2025年GDP超5.2万亿 同比增长5.4% 北京首次迈入“五万亿之城” | publisher=beijing.gov.cn| date=2026-01-22| access-date=2026-04-19}}.</ref> | demographics2_title1 = Хотын захргаа | demographics2_info1 = [[Хятадын юанв|¥]]5,207 тэрбум <br />[[Америк доллар|$]]747 тэрбум | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ¥239,000 <br /> $34,314 | blank3_name_sec1 = Өсөлт | blank3_info_sec1 = {{increase}} 5.4% (2025) | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank4_info_sec2 = 0.912<ref>{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0|title=Дэд үндэсний ХХИ - Дэд үндэсний ХХИ - Global Data Lab|website=globaldatalab.org|access-date=2021-12-31}}</ref> (1-р) – {{color|green|маш өндөр}} | blank5_name = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын угтвар]] | blank5_info = {{lang|zh-cn|京A, C, E, F, H, J, K, L, M, N, P, Q, Y}}<br />{{lang|zh-CN|京B}} (такси)<br />{{lang|zh-cn|京G}} (хотын нутгийн гадна)<br />{{lang|zh-cn|京O, D}} (цагдаа, эрх баригчид) | blank6_name = Товчлол | blank6_info = {{plainlist| * BJ / {{linktext|lang=zh-Hans|京}} ({{zh|labels=no|p=jīng}}) }} | website = {{url|https://www.beijing.gov.cn/}} (Хятадаар)<br />{{url|http://english.beijing.gov.cn|Англи хувилбар}} | footnotes = | demographics1_info1 = 95% | timezone = [[Хятадын Стандарт Цаг|ХСЦ]] | utc_offset = +08:00 | module = {{Инфобокс бэлгэ тэмдэг| embedded=yes | tree = [[Платикладус]] (''Platycladus orientalis'')<br>[[Японы Софора]] (''Styphnolobium japonicum'') | flower = [[Хятадын сарнай]] (''Rosa chinensis'')<br>[[Шиваантиг (ургамал)|Шиваантиг]] (''Chrysanthemum morifolium'') | bird = | flowering_tree = | butterfly = | fish = | other_symbols = }} }} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = Beijing name.svg | piccap = "Бээжин" [[кайшу|энгийн]] Хятад ханзаар | picupright = 0.5 | c = {{linktext|lang=zh|北京}} | l = "Умард Нийслэл" | p = Běijīng | psp = Пекин | w = Pei³-ching¹ | mi = {{IPAc-cmn|AUD|Zh-Beijing.ogg|b|ei|3|.|j|ing|1}} | bpmf = ㄅㄟˇ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄐㄧㄥ | gr = Beeijing | j = Bak1ging1 | y = Bākgìng ''or'' Bākgīng | ci = {{IPAc-yue|b|ak|1|.|g|ing|7}} ''or'' {{IPAc-yue|b|ak|1|.|g|ing|1}} | suz = Poh-cin | poj = Pak-kiaⁿ | tl = Pak-kiann | buc = | h = Bet⁵-gin¹ | showflag = p | t = | s = | altname = | tp = }} '''Бээжин''' ({{юникодмонгол|ᠪᠡᠭᠡᠵᠢᠩ|h}}; [[Хятад хэл|хятадаар]] 北京 - Běijīng, «умард/хойд нийслэл») — [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын [[нийслэл]]; улсынхаа [[улс төр]], [[соёл]], [[боловсрол]]ын төв;<ref name="columbia encyclopedia">{{cite encyclopedia |title=Beijing |url=http://www.encyclopedia.com/topic/Beijing.aspx |encyclopedia=[[The Columbia Encyclopedia]] |edition=6th |year=2008}}</ref> ямар нэгэн нэгжид ([[муж]] г.м) харьяалагддахгүй шууд Улсын хэмжээний дөрвөн [[хот]]ын нэг. МЭӨ 1045 онд байгуулагдсан дэлхийн эртний хотуудын нэг бөгөөд Хятадын эртний 4 нийслэлийн тоонд ордог байна. Сүүлийн жилүүдэд Бээжин хотын хүн амын тоо огцом өсч байгаа. 1953 онд 2.8 сая, 1982 онд 9.2 сая, 2000 онд 13.6 сая хүн амтай байсан бол 2010 онд 19.6 сая, 2020 оны БНХАУ-ын 7 дахь үндэсний тооллогоор 21.893 сая оршин суугчтай болсон ажээ. Энэ нь улсдаа [[Шанхай]]н дараа, дэлхийд [[Дэлхийн их хотууд|эхний 10]]-т багтах үзүүлэлт юм. [[2008 оны Зуны Олимп|2008 онд Бээжинд Зуны Олимпын наадам]], Параолимпын тоглолт, 2015 онд Хөнгөн атлетикийн Дэлхийн аврага, 2022 онд Өвлийн Олимпын, Параолимпын тоглолтууд уг хотод болсон байна. == Нэр == Орчин цагт ямар ч хэлээр энэ хотын нэрийг доорх хоёр янзаар тэмдэглэдэг. #{{lang-en|Beijing}}, {{lang-kk|Бейжің}}, {{lang-ko|베이징}} ''be-i-jing'' гэх мэтээр жишээлж болох [[хятад хэл]]ний [[Умард Хятад хэл|умард аялгууг]] баримталсан хэлбэр байдаг. 北京-г [[пинь-инь]] галиг (1982 оноос)-аар ''Běijīng'' («умард нийслэл») гэнэ. 北 ''běi'' - «умард», 京 ''jīng'' - «нийслэл» гэх хоёр дүрс [[ханз үсэг]] юм. Монгол хэлнээ '''Бээжин''', [[Зураг:Begejing-11.PNG|20px]] гэж хэвшин тогтсон нь үүнд багтана. #{{lang-fr|Pékin}}, {{lang-ru|Пекин}}, {{lang-en|Peking}} гэх мэт нь адилхан 北京 гэж бичдэг ч өмнөд нутгийн аялгуунд тулгуурласан [[Дундад Иргэн Улс]]ын үед (1912 он) зохиогдсон галигаас тухайн хэлэнд анх орсноороо үлдэж хоцорсон хэлбэр юм. Дээрх орчин цагийн нэрийг олохоосоо өмнө олон нэртэй байсан. Улсын нийслэл болсон 10-р зуунаас эхлэн тоочъё. 938 оноос [[Кидан|Кидан Улс]]ын 南京 ''Нань-жин'' «өмнөд нийслэл», 1122 оноос цөөхөн жил [[Сүн улс]]ын 燕山 ''Янь-шан'', 1153 оноос [[Алтан улс]]ын 中都 ''Жүндү'' «дунд нийслэл», 1271 оноос [[Юань улс]]ын 大都 ''Да-ду'' «их [[балгас]]/нийслэл» (монголчуудын хувьд ''[[Дайду]]''<ref>Denis Twitchett, Herbert Franke, John K. Fairbank, in ''The Cambridge History of China: Volume 6, Alien Regimes and Border States'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1994), p 454.</ref>). Энэ үед алдарт аялагч [[Марко Поло]] хотын нэрийг ''Cambuluc'' (магадгүй «[[хан]] балгас») гэж тэмдэглэсэн байдаг. Дээрх нэрс цөм хятад [[ханз]]ынх тул шууд үнэмшихэд бас л бэрх юм. 1368 оноос 北平 ''Бэй-пин'' «умардын амар түвшин», 1403 оноос одоогийнхоо нэрийг [[Мин улс]], [[Чин улс]]ын үеийг дамжин, 1928 оноос ДИУ-ын үед дахин ''Бэйпин'' нэртэй болсон бол эцэстээ 1949 оноос [[БНХАУ]] байгуулагдахад одоогийнхоо Бээжин нэрийг эргэн авсан байна. == Хүн ам == Бээжин хотын засаг захиргааны бүхэл бүтэн бүсийн хүн ам нь 2012 оны 12-р сарын 31-ний байдлаар 20,693,000 байжээ. Эдгээрээс 12,955,000 нь Бээжинд оршин суух зөвшөөрөлтэй байсан бол үлдсэн 7,738,000 нь түр хугацаагаар оршин суудаг байжээ. Үүнээс гадна, Бээжинд 10 сая гаруй цагаач ажилчид ажиллаж, амьдардаг бөгөөд голчлон хөдөө орон нутгаас ирсэн бөгөөд тэднийг мингун ([[Хятад хэл|хятад]]. 民工, [[пиньинь]]: ''míngōng'', шууд утгаараа: "тариачдаас гаралтай ажилчид") гэж нэрлэдэг бөгөөд тэд хотод хууль бусаар оршин суудаг тул тэднийг мөн "Хэйжэн" ([[Хятад хэл|хятад.]] 黑人, [[пиньинь]]: hēirén, шууд утгаараа: "хар хүмүүс") гэж нэрлэдэг. Бээжингийн оршин суугчдын 95 хувь нь Хань хятад (хятад үндэстэн) юм. Үндсэн үндэстний цөөнх нь Манж, Хуй (дунган), Монгол болон бусад хүмүүс юм. Бээжинд мөн Төвд хүүхдүүдэд зориулсан Төвд дунд сургууль байдаг. Бээжин хотод гадаадын иргэдийн олноор амьдардаг бөгөөд голчлон бизнес эрхлэгчид, гадаадын компанийн төлөөлөгчид, оюутнууд байдаг. Гадаадын иргэдийн ихэнх нь хотын хойд, зүүн хойд, зүүн дүүргүүдэд суурьшдаг байна. Сүүлийн жилүүдэд Өмнөд Солонгосын иргэд их хэмжээгээр шилжин ирж, Хятад дахь хамгийн том гадаад иргэдийн бүлгийг бүрдүүлж байна. Ихэнх солонгосчууд Ванжин, Вудаокоу дүүрэгт амьдардаг ажээ. == Эдийн засаг == Бээжин хотын эдийн засаг бол Хятадын хамгийн хөгжингүй, цэцэглэн хөгжсөн эдийн засгийн нэг юм. 2022 онд Бээжингийн нэрлэсэн ДНБ 4.161 их наяд юань (ойролцоогоор 618.6 тэрбум ам.доллар)-д хүрсэн. Энэхүү ДНБ нь улсын нийт эдийн засгийн 3.44%-ийг эзэлж, Бээжин мужийн түвшний засаг захиргааны нэгжүүдийн дунд 13-р байранд жагссан. Нэг хүнд ногдох ДНБ нь 190,059 юань (28,258 ам.доллар, 46,401 ам.долларын PPP) байв. Бээжинд төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүд ихээр төвлөрсөн тул 2013 оны байдлаар дэлхийн бусад хотуудаас илүү олон корпорацийн төв байрууд тус хотод байрладаг байв. == Боловсрол == Бээжин хотод олон тооны коллеж, их сургуулиуд байрладаг бөгөөд үүнд олон улсын зэрэглэлтэй хэд хэдэн их сургууль, ялангуяа Хятадын хамгийн нэр хүндтэй хоёр их сургууль болох [[Бээжин Их Сургууль|Бээжин]] [[Бээжин Их Сургууль|Их сургууль]], [[Чинхуа их сургууль]] багтдаг байна. * [[Бээжин Их Сургууль]] (北京大学, 1898 онд байгуулагдсан) нь хүмүүнлэг, шинжлэх ухаан, бизнес, хууль эрх зүйн чиглэлээр заадаг гэдгээрээ алдартай. * [[Чинхуа их сургууль|Чинхуа Их Сургууль]] (清华大学, 1911 онд байгуулагдсан) нь инженерийн хөтөлбөрүүдээрээ алдартай. * Хятадын Ардын Их сургууль (中国人民大学, 1937 онд байгуулагдсан) * Бээжингийн Нисэх, Сансар судлалын их сургууль (北京航空航天大学) * [[Бээжингийн Багшийн Их Сургууль]] (北京师范大学, Beijing Normal University, 1902 онд байгуулагдсан) * [[Бээжингийн Политехникийн Их Сургууль]] (北京理工大学) * [[Бээжингийн Тээврийн их сургууль]] (北京交通大学) * Санхүү эдийн засгийн төв их сургууль (中央财经大学) * Олон улсын бизнес, эдийн засгийн их сургууль (对外经济贸易大学) * Олон улсын харилцааны их сургууль (国际关系学院) * Бээжингийн Шинжлэх ухаан технологийн их сургууль (北京科技大学) * Хятадын Улс төрийн шинжлэх ухааны залуучуудын их сургууль (中国青年政治学院, хууль эрх зүй, улс төрийн хичээл заадгаараа алдартай) * Хятадын Улс төр, хуулийн их сургууль (中国政法大学) * Бээжингийн Үйлдвэр худалдааны их сургууль (Бээжингийн их сургууль Технологийн) * Бээжингийн Гадаад Судлалын Их Сургууль (北京外国语大学, Beijing Foreign Studies University) * Бээжингийн Олон Улсын Судлалын Их Сургууль * Бээжингийн Хэл Соёлын Их Сургууль (北京语言大学, Beijing Language and Culture University) * Бээжингийн Барилгын Инженерчлэл ба Архитектурын Их Сургууль (北京建筑大学, Beijing University of Civil Engineering and Architecture) * Хятадын Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль (中国农业大学) * Бээжингийн Химийн Технологийн Их Сургууль (北京化工大学, Beijing University of Chemical Technology) * Бээжин хотын Хятад Анагаах Ухааны Их Сургууль (北京中医药大学) * Хятадын Их Сургууль, Бээжингийн Газрын Тосны Их Сургууль (石油大学, Beijing University of Petroleum) * Бээжингийн Шуудан, цахилгаан холбооны Их сургууль (北京邮电大学) == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Бээжин, өндөр {{convert|31|m|ft|abbr=on}} (2008–2022 оны хэвийн, туйлын үе 2001–одоо) |metric first=y |single line=y |collapsed = Y |Jan record high C = 14.0 |Feb record high C = 25.6 |Mar record high C = 29.5 |Apr record high C = 33.5 |May record high C = 41.1 |Jun record high C = 41.1 |Jul record high C = 41.0 |Aug record high C = 38.2 |Sep record high C = 35.9 |Oct record high C = 31.0 |Nov record high C = 22.6 |Dec record high C = 15.0 |Jan record low C = -19.6 |Feb record low C = -14.7 |Mar record low C = -8.1 |Apr record low C = 0.4 |May record low C = 3.9 |Jun record low C = 11.9 |Jul record low C = 16.0 |Aug record low C = 14.9 |Sep record low C = 7.6 |Oct record low C = -3.4 |Nov record low C = -10.8 |Dec record low C = -15.5 |Jan high C = 2.3 |Feb high C = 5.9 |Mar high C = 13.9 |Apr high C = 21.4 |May high C = 27.8 |Jun high C = 31.0 |Jul high C = 32.1 |Aug high C = 31.0 |Sep high C = 26.8 |Oct high C = 19.4 |Nov high C = 10.6 |Dec high C = 3.9 |Jan mean C = -2.9 |Feb mean C = 0.2 |Mar mean C = 8.1 |Apr mean C = 15.4 |May mean C = 21.8 |Jun mean C = 25.5 |Jul mean C = 27.5 |Aug mean C = 26.4 |Sep mean C = 21.7 |Oct mean C = 13.8 |Nov mean C = 5.4 |Dec mean C = -1.2 |Jan low C = -7.0 |Feb low C = -4.5 |Mar low C = 2.5 |Apr low C = 9.2 |May low C = 15.4 |Jun low C = 20.2 |Jul low C = 23.3 |Aug low C = 22.3 |Sep low C = 16.9 |Oct low C = 8.8 |Nov low C = 0.9 |Dec low C = -5.4 |Jan humidity = 43 |Feb humidity = 43 |Mar humidity = 40 |Apr humidity = 41 |May humidity = 44 |Jun humidity = 56 |Jul humidity = 69 |Aug humidity = 68 |Sep humidity = 63 |Oct humidity = 59 |Nov humidity = 53 |Dec humidity = 43 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 1.5 |Feb precipitation mm = 7.7 |Mar precipitation mm = 9.7 |Apr precipitation mm = 24.2 |May precipitation mm = 30.3 |Jun precipitation mm = 76.8 |Jul precipitation mm = 188.0 |Aug precipitation mm = 117.0 |Sep precipitation mm = 69.8 |Oct precipitation mm = 28.1 |Nov precipitation mm = 18.0 |Dec precipitation mm = 1.4 |unit precipitation days = 0.1 мм |Jan precipitation days = 1.2 |Feb precipitation days = 2.5 |Mar precipitation days = 3.3 |Apr precipitation days = 4.6 |May precipitation days = 5.5 |Jun precipitation days = 10.0 |Jul precipitation days = 11.1 |Aug precipitation days = 10.5 |Sep precipitation days = 7.7 |Oct precipitation days = 4.8 |Nov precipitation days = 2.7 |Dec precipitation days = 1.0 |year precipitation days = |Jan sun = 190.4 |Feb sun = 182.2 |Mar sun = 227.1 |Apr sun = 243.5 |May sun = 263.8 |Jun sun = 208.9 |Jul sun = 177.3 |Aug sun = 203.5 |Sep sun = 201.6 |Oct sun = 194.6 |Nov sun = 169.7 |Dec sun = 190.9 |year sun = | Jan percentsun = 62 | Feb percentsun = 60 | Mar percentsun = 61 | Apr percentsun = 61 | May percentsun = 59 | Jun percentsun = 47 | Jul percentsun = 39 | Aug percentsun = 49 | Sep percentsun = 55 | Oct percentsun = 57 | Nov percentsun = 58 | Dec percentsun = 66 | year percentsun = |Jan snow days = 2.3 |Feb snow days = 2.7 |Mar snow days = 1.2 |Apr snow days = 0.1 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0 |Nov snow days = 1.3 |Dec snow days = 1.8 |year snow days = | Jan uv = 2 | Feb uv = 3 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 8 | Jun uv = 9 | Jul uv = 8 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 2 |source 1 = [[Хятадын Цаг Уурын Алба]]<ref name="cma graphical" /><ref name="Experience Template">{{cite web |url=https://experience.arcgis.com/template/e724038fda394e9d9b7921f10fd1aa55/page/%E7%BA%AF%E8%A1%A8%E6%A0%BC%E7%BB%9F%E8%AE%A1-(%E5%AF%B9%E6%AF%948110%E5%8F%98%E5%8C%96)/?org=UQmaps |script-title=zh:中国气象数据网 |publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |language= zh-hans |access-date =2026-04-19 |title=Experience Template}}</ref> }} == Тээвэр == ===Төмөр зам=== Бээжин мэдээж Хятадын [[Төмөр замын тээвэр|төмөр замын сүлжээний]] зангилгаа юм. Бээжингээс [[Шанхай]], [[Гуанжоу]], [[Хонконг]], [[Харбин]], Өвөр Монголын [[Бугат хот|Бугат]], [[Циньхуандао]], [[Чэндэ]], Юаньпин хүрэх 8 үндсэн чиглэл байдаг. Мөн саяхнаас [[хурдны төмөр зам]]тай болсон. 2011 онд Бээжин-Шанхай, 2008 онд Бээжин-[[Тяньжин]] чиглэл нээгджээ. Бээжин хотод төмөр замын 40 өртөө байна.<ref>(Chinese) {{Webarchiv|url=http://www.oklx.com/cn/train/province/1753ac4e025e.html |wayback=20060330191134 |text="北京市火车站大全" |archiv-bot=2024-01-17 20:58:52 InternetArchiveBot }} Last Accessed 8 August 2011</ref> 2010 онд 7 сард [[Бээжин төмөр замын өртөө|төв өртөөнд]] (1959 онд баригдсан) нь өдөртөө 173, баруун өртөөнд (1996 оных) 232 галт тэрэг, хурдны замын өмнөд өртөөнд (2008 оных) 163 галт тэрэг хүлээн авсан байна. 1909 онд баригдаж, 2009 онд өргөтгөгдсөн умард өртөөнд энэ тоо харин 22 байна. Бээжингээс төмөр замаар дотоодын томоохон ямар ч хот руу очих боломжтой. [[Монгол]], [[Орос]], [[Вьетнам]], [[Умард Солонгос]] руу зорчих олон улсын зорчигч тээврийн үйлчилгээ бий. Зорчигчийн тоо чиглэлээсээ хамаараад янз бүр байдаг. == Засаг захиргааны хуваарь == Бээжин хотын захиргааны нутаг дэвсгэр нь 16 дүүрэгт хуваагддаг. {| class="wikitable" style="text-align:right;" |- !Газрын зураг ! width="3"| ! Дүүрэг/шянь ! Ханз ! Хүн ам<br>(2010)<ref name="census2010">{{Cite web |url=http://www.bjstats.gov.cn/xwgb/tjgb/pcgb/201105/t20110504_201363.htm |title=北京市2010年第六次全国人口普查主要数据公报 |access-date=2012-07-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004181046/http://www.bjstats.gov.cn/xwgb/tjgb/pcgb/201105/t20110504_201363.htm |url-status=dead }}</ref> !Талбай<br>(км²) !Нягтшил<br>(нэгж км²-т) |- |rowspan="17"|<div style="position: relative; font-size:75%"> [[File:ColorBeijingMapNew.png|350px|link=]] {{Image label|x=50|y=40|text=Дунчен}} {{Image label|x=10|y=60|text=Шичен}} {{Image label|x=3|y=140|text=1. Шижиншань}} {{Image label|x=175|y=229|text=Чаоян}} {{Image label|x=137|y=216|text=Хайдянь}} {{Image label|x=140|y=260|text=Фентай}} {{Image label|x=134|y=240|text=1}} {{Image label|x=063|y=230|text=Ментоугоу}} {{Image label|x=060|y=270|text=Фаншань}} {{Image label|x=210|y=260|text=Тунжоу}} {{Image label|x=200|y=200|text=Шуньи}} {{Image label|x=110|y=180|text=Чанпин}} {{Image label|x=150|y=290|text=Дашин}} {{Image label|x=280|y=170|text=Пингу}} {{Image label|x=250|y=100|text=Миюнь}} {{Image label|x=100|y=120|text=Янчин}} {{Image label|x=180|y=135|text=Хуайроу}} </div> |- |style = "background:#FFD350"| |align="left"|Дунчен дүүрэг |东城区|| 919,000 || 40.6 || 22,635 |- |style = "background:#FFD350"| |align="left"|Шичен дүүрэг||西城区|| 1,243,000 || 46.5 || 26,731 |- |style = "background:#EAA397"| |align="left"|Чаоян дүүрэг ||朝阳区|| 3,545,000 || 470.8 || 7,530 |- |style = "background: #EAA397 "| |align="left"|Хайдянь дүүрэг ||海淀区|| 3,281,000 || 426.0 || 7,702 |- |style = "background: #EAA397 "| |align="left"|Фентай дүүрэг||丰台区|| 2,112,000 || 304.2 || 6,943 |- |style = "background: #EAA397"| |align="left"|Шижиншань дүүрэг ||石景山区|| 616,000 || 89.8 || 6,860 |- |style = "background: #979FEA "| |align="left"|Тунжоу дүүрэг ||通州区|| 1,184,000 || 870.0 || 1,361 |- |style = "background: #979FEA "| |align="left"|Шуньи дүүрэг ||顺义区|| 877,000 || 980.0 || 895 |- |style = "background: #979FEA "| |align="left"|Чанпин дүүрэг ||昌平区|| 1,661,000 || 1,430.0 || 1,162 |- |style = "background: #979FEA "| |align="left"|Дашин дүүрэг ||大兴区|| 1,365,000 || 1,012.0 || 1,349 |- |style = "background: #979FEA "| |align="left"|Ментоугоу дүүрэг ||门头沟区|| 290,000 || 1,331.3 || 218 |- |style = "background: #979FEA "| |align="left"|Фаншань дүүрэг ||房山区|| 945,000 || 1,866.7 || 506 |- |style = "background: #97EAA5 "| |align="left"|Пингу дүүрэг ||平谷区|| 416,000 || 1,075.0 || 387 |- |style = "background: #97EAA5 "| |align="left"|Хуайроу дүүрэг ||怀柔区|| 373,000 || 2,557.3 || 146 |- |style= "background: #97EAA5 "| |align="left"|Миюнь дүүрэг ||密云区|| 468,000 || 2,335.6 || 200 |- |style = "background: #97EAA5 "| |align="left"|Янчин дүүрэг ||延庆区 || 317,000 || 1,980.0 || 160 |} '''Өнгө бүрийн тайлбар''' *{{colorbox|#FFD350}} Хуучин цагт хэрмээр хүрээлэгдэж байсан, одоо 2-р [[тойруу]]гийн доторх хотын [[Хятадын дүүргүүд|дүүрэг]] *{{colorbox|#EAA397}} 2-р болон 5-р тойруугийн дотор хотлодог барилгажсан дүүрэг *{{colorbox|#979FEA}} 6-р тойруугаар бөгжлөгддөг цөөн газраа барилгажсан [[хотын зах]]ын дүүрэг *{{colorbox|#97EAA5}} Хотоос алс дүүрэг, хөдөө газар буюу [[шянь]] (шянь гэдгийг хятад [[хошуу]] гэж ойлгож болно) == Зураг== {{Том зураг|Panorama Beijing.jpg|800|Бээжин телевизийн цамхгаас авсан: Бээжин хотын дэлгэмэл зураг (2009)}} <gallery> File:Gugun panorama-2005-1.jpg File:200401-beijing-tianan-square-overview.jpg File:Panorama Beijing.jpg File:Forbidden City1.JPG </gallery> == Мөн үзэх == * [[Бээжингийн олимп]] * [[Хятад улсын 50 том хот]] == Тэмдэглэл == {{NoteFoot}} == Мэдэгдсэн сурвалж == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commons|北京|Бээжин}} * [http://www.beijing.gov.cn/ Бээжингийн засгийн газрын цахим хуудас] ([[Хятад хэл|Хятад]]) * [https://web.archive.org/web/20100813221915/http://www.ebeijing.gov.cn/ Бээжингийн засгийн газрын цахим хуудас] ([[Англи хэл|Англи]]) {{Хятадын хот}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Бээжин| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Хятадын төрд шууд захирагдах хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Хятадын их сургуулийн хот]] r1b6nqe2uhldzm3wf1kixmy2tiddnqj 0 5897 857639 857616 2026-05-31T12:58:29Z HorseBro the hemionus 100126 857639 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]] | reign = 1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678 ([[Хунтайж]])<br>1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation = | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = [[Сэнгэ хунтайж]] | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, Чин гүрний эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Дипломат ажиллагаа === Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] 96094sbatal7v2s39aselmrj6n1x9dm 857640 857639 2026-05-31T12:59:55Z HorseBro the hemionus 100126 857640 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]] | reign = 1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678 ([[Хунтайж]])<br>1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation = | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = [[Сэнгэ хунтайж]] | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, Чин гүрний эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Дипломат ажиллагаа === Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === === Захиргаа === == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] 2yz9sa30i9ulzlbmw8svduljlikltsm 857645 857640 2026-05-31T13:14:18Z HorseBro the hemionus 100126 857645 wikitext text/x-wiki {{Сайн өгүүлэл}}{{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]] | reign = 1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678 ([[Хунтайж]])<br>1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation = | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = [[Сэнгэ хунтайж]] | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, Чин гүрний эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Дипломат ажиллагаа === Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === === Захиргаа === == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] o6vq2q5kk02zq6uhp36h88mwsctq6mc 857646 857645 2026-05-31T13:17:13Z HorseBro the hemionus 100126 857646 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]] | reign = 1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678 ([[Хунтайж]])<br>1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation = | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = [[Сэнгэ хунтайж]] | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, Чин гүрний эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Дипломат ажиллагаа === Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === === Захиргаа === == Нөлөө == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] 2yz9sa30i9ulzlbmw8svduljlikltsm 0 11055 857755 857131 2026-06-01T10:43:47Z CommonsDelinker 211 Bank_of_England_polymer_notes_collage.png файлыг коммонсд [[c:User:Túrelio|Túrelio]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: for [[:c:COM:CRT/United Kingdom#Currency|]]. 857755 wikitext text/x-wiki {{Short description|Currency of the United Kingdom}} {{Инфобокс мөнгөн тэмдэгт | currency_name = Стерлинг | image_1 = | image_title_1 = Их Британийн төв банкны одоогийн хуванцар банкны дэвсгэртүүдийн коллаж (£5, £10, £20 ба £50) | iso_code = GBP | unit = [[Фунт (мөнгөний нэгж)|Фунт]] | symbol = [[Фунтын тэмдэг|£]] | frequently_used_banknotes = {{cslist <!-- Denominations issued by the Bank of England --> | [[Английн Банкны 5 фунтын дэвсгэрт|£5]] | [[Английн Банкны 10 фунтын дэвсгэрт|£10]] | [[Английн Банкны 20 фунтын дэвсгэрт|£20]] | [[Английн Банкны 50 фунтын дэвсгэрт|£50]]{{efn|name=LessCommon|Ерөнхий жижиглэнгийн худалдаанд хязгаарлагдмал}}}} | rarely_used_banknotes = {{cslist<!-- Denominations currently issued for circulation by Scottish and Northern Irish banks but not by the Bank of England --> | [[Шотландын Хааны Банкны 1 фунтын дэвсгэрт|£1]]{{efn|name=ScotlandAndNI|Зөвхөн Шотланд, Умард Ирландад}} | [[Шотландын Хааны Банкны 100 фунтын дэвсгэрт|£100]]{{efn|name=ScotlandAndNI}} }} | used_coins = {{cslist <!-- ONLY coins that are actually intended for circulation, i.e., not commemorative or bullion issues --> | [[Британийн пенни|1p]] | [[Хоёр пенс (Британийн зоос)|2p]] | [[Таван пенс (Британийн зоос)|5p]] | [[Арван пенс (Британийн зоос)|10p]] | [[Хорин пенс (Британийн зоос)|20p]] | [[Тавин пенс (Британийн зоос)|50p]] | [[Нэг фунт (Британийн зоос)|£1]] | [[Хоёр фунт (Британийн зоос)|£2]]}} | subunit_ratio_1 = {{frac|1|100}} | subunit_name_1 = пенни | plural_subunit_1 = пенс | symbol_subunit_1 = p | date_of_introduction = {{circa}} {{start date and age|df=y|800}} | using_countries = {{unbulleted list |{{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}} |{{slink||Титмийн хараат орон болон Британийн далайн чанад дахь нутаг дэвсгэр}} }} | unofficial_users = | issuing_authority = [[Английн Банк]] | issuing_authority_website = {{URL|https://www.bankofengland.co.uk}} | printer = [[De La Rue]]<ref>{{cite web |title=Our banknotes |url=https://www.bankofengland.co.uk/banknotes |date=31 October 2022 |access-date=28 November 2022 |publisher = Bank of England}}</ref> | printer_website = {{URL|https://www.delarue.com}} | mint = [[Хааны зоосны үйлдвэр]] | mint_website = {{URL|https://www.royalmint.com}} | pegged_by = {{slink||Бэхэлсэн валютууд}} | inflation_rate = 3.5% эсвэл 2.5% <!--Please do not use media figures because it is generally unclear which measure they have chosen for click bait --> | inflation_source_date = [[Их Британийн Үндэсний статистикийн газар|Үндэсний статистикийн газар]], 2025 оны 1 сарын 15<ref>{{Cite web |date=2025-01-15 |title=Инфляци ба үнийн индексүүд |url=https://www.ons.gov.uk/economy/inflationandpriceindices/bulletins/consumerpriceinflation/december2024 |publisher=[[Их Британийн Үндэсний статистикийн газар]] |access-date=2025-01-15 }}</ref> | inflation_method = [[Хэрэглээний үнийн индекс (Их Британи)#CPIH|CPIH]] эсвэл [[Хэрэглээний үнийн индекс (Их Британи)#CPI|CPI]] }} '''Фунт стерлинг''' ({{Lang-en|Pound sterling}}, тэмдэглэгээ: '''£'''; ISO код: '''GBP''') буюу ихэнхдээ зүгээр л '''фунт''' гэгддэг энэхүү мөнгөний нэгж [[Нэгдсэн Вант Улс]] [[Титмийн хараат улс орнууд]] ([[Мэн Арал]] ба [[Чаннел Арлууд]]), [[Өмнөд Жоржиа ба Өмнөд Сэндвичийн Арлууд]]<ref>{{Cite web |url=http://www.fco.gov.uk/en/about-the-fco/country-profiles/south-america/south-georgia-south-sandwich |title=Foreign and Commonwealth Office country profiles: South Georgia and the South Sandwich Islands |access-date=2008-12-02 |archive-date=2008-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202093419/http://www.fco.gov.uk/en/about-the-fco/country-profiles/south-america/south-georgia-south-sandwich |url-status=dead }}</ref> ба [[Британийн Антарктидын Нутаг Дэвсгэр]]ийн <ref>{{Cite web |url=http://www.fco.gov.uk/en/about-the-fco/country-profiles/south-america/british-antarctic-territory |title=Foreign and Commonwealth Office country profiles: British Antarctic Territory |access-date=2008-11-21 |archive-date=2008-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121112820/http://www.fco.gov.uk/en/about-the-fco/country-profiles/south-america/british-antarctic-territory |url-status=dead }}</ref> мөнгөний нэгж юм. 100 пеннитэй тэнцдэг. [[Фолклендийн арлын фунт]], [[Гибралтарын фунт]], [[Гэгээн Еленагийн фунт]] тусдаа мөнгөний нэгжүүд боловч фунт стерлингтэй уягдсан. Стерлинг [[америк доллар]], [[евро]]гийн дараа гуравт орох нөөцийн том валют юм.<ref>{{cite news| last=Pan| first=Aaron| url=http://www.iht.com/articles/2006/12/27/bloomberg/bxpound.php| publisher=[[International Herald Tribune]]| title=Pound set for biggest annual gain since 1990| date=[[2006-12-28]]| accessdate=2007-02-27| archiveurl=https://web.archive.org/web/20070101140822/http://www.iht.com/articles/2006/12/27/bloomberg/bxpound.php| archivedate=2007-01-01| url-status=live}}</ref> Гадаад валютын зах зээлд америк доллар, евро, [[иен]]ий дараа дөрөвт орох хамгийн их арилжаалдаг валют ажээ.<ref>[http://www.bis.org/publ/rpfx07.pdf Triennial Central Bank Survey] (April 2007), Bank for International Settlements.</ref> == Цахим холбоос == * [http://worldcoingallery.com/countries/GreatBrit.php Coin Types from Great Britain] Lists, pictures, and values of Great Britain coin types * [http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/campaigns/eunion/cesterling.xml A history of sterling] Daily Telegraph * [http://www.measuringworth.com/calculators/ppoweruk/ Purchasing Power of British Pounds from 1264 to 2007] * [https://web.archive.org/web/20100901072713/http://www.mswth.com/ukcompare/ Five Ways to Compute the Relative Value of a UK Pound Amount, 1830 - present] * [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/Grossbritannien-B.htm Фунт стерлинг (Цаасан дэвсгэрт)] {{ref-de}} {{ref-en}} * [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/Schottland-B.htm Шотландын Фунт стерлинг] {{ref-de}} {{ref-en}} {{ref-fr}} * [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/Nordirland-B.htm Фунт стерлинг (Хойд Ирланд)] {{ref-de}} {{ref-en}} {{ref-fr}} ==Тэмдэглэл== {{Notelist}} == Эшлэл == {{Reflist|2}} {{Европын мөнгөн тэмдэгт}} {{Америкийн мөнгөн тэмдэгт}} {{Азийн мөнгөн тэмдэгт}} [[Ангилал:Их Британийн эдийн засаг]] [[Ангилал:Европын мөнгөн тэмдэгтийн нэгж]] [[Ангилал:Их Британийн үндэсний бэлгэ тэмдэг]] n49llb1efawrgchzl34nqvs3yenv0nr 0 12795 857737 817572 2026-06-01T07:10:00Z Lyn.nls 94647 Fixed typo 857737 wikitext text/x-wiki [[File:Naadam.jpg|thumb|Наадмын дэнж]] [[Зураг:Festiwal Naadam na stadionie narodowym w Ułan Bator 34.JPG|thumb|right|150px|2010 оны улсын наадмын нээлт. Наадамчин олон]] '''Наадам''' — [[монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] зуны дэлгэр баяр, гурван төрөлт үндэсний [[спортын тэмцээн]] юм. Наадмыг 2010 онд [[ЮНЕСКО]] «Хүн төрөлхтний соёлын биет бус өвийн жагсаалт»-д бүртгэн авчээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.monheritage.mn/mn/intangible/UnescoIchDetails.aspx?ItemID=14 |title=Archive copy |access-date=2016-06-12 |archive-date=2016-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160814234128/http://monheritage.mn/mn/Intangible/UnescoIchDetails.aspx?ItemID=14 |url-status=dead }}</ref> == Түүх == Монгол орны зун цаг эртнээс найр наадмын уламжлалтай байв. 13-р зууны [[Монголын нууц товчоо|Монголын Нууц Товчоон]]-д бичигдсэнээр наадам “хуран сар”-д (долоодугаар сар) болдог байсныг тэмдэглэсэн. Чингисийн чулууны бичигт [[Чингис хаан]] [[Сартуул улс]]ыг байлдан дагуулж буцах замд найрлахад [[Хасар]]ын хүү Есүнгэ 500 алд газар харвасныг тэмдэглэсэн. === Долоон хошуу даншиг наадам === Жил бүр тогтмол явагдах болсон нь 1639 онд Өндөр гэгээн [[Занабазар]]т зориулсан даншиг наадмаас эхэлсэн. [[Ширээт цагаан нуур|Ширээт цагаан нуурын]] орчим болсон уг наадамд Бөх лам барилдан түрүүлж, Бонхор донир гэгчийн морь магнайлсан нь тэмдэглэгдэн үлджээ. === Арван засгийн наадам === 1772 онд [[Хэнтийн нуруу|Хэнтий]] уулыг тахих их наадам болов. Үүнийг Арван засгийн наадам гэнэ. Алдаг оног хийдэг байсан Арван засгийн наадам 1912 оноос жил бүр хийгдэх төрийн наадам болов. 8-р [[Богд хаан]] нас барах хүртэл буюу 1925 он хүртэл Арван засгийн наадам төрийн наадам болж байжээ. Арван засгийн наадмыг нийт 125 удаа хийжээ. === Ардын төрийн наадам === [[Зураг:Naadam_rider_Mongolia.jpg|thumb|Хурдан морь, унаач хүүхэд]] 1922 оноос Цэргийн наадам тэмдэглэх болов. Бургас цавчих зэрэг цэргийн чадвар урлагийн үзүүлбэртэй тэр наадмыг Богдыг хаан ширээнд дахин залсан ба "Ардын" засаг тогтсоныг тэмдэглэж зуны тэргүүн сарын 6-нд наадахаар заасан байжээ. Тэр жилийн Цэргийн ба Арван засгийн наадамд хоюуланд нь [[Галсанхүүгийн Вандан|Вандан]] аварга түрүүлсэн. [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] тогтсоны дараа хоёр наадмыг хамтруулах шийдвэр 1925 оны 5-р сарын 15-нд Засгийн газрын хуралдаанаас гарч, наадмын товыг 7-р сарын 11 гэж заажээ. Энэ үеэс "Ардын наадам" гэж байгаад Монгол Улс олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөнөөс буюу 1946 оноос хойш "Ардын хувсгал ялсны ой" гэж тодотгох болсон. 1951, 1961, 1971, 1981 оны наадам Ардын хувьсгал ялсны тэгш ой тохиосон учир их ач холбогдол өгч тэмдэглэж байсан. === Үндэсний их баяр наадам === 1990 оноос хойш [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]], [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] хоёр гол улс төрийн намууд наадмын тодотгол дээр сөргөлдөх болсон. 1996 оны УИХ-ын сонгуульд Ардчилсан хүчин ялснаар тэр жилийн наадам Монголын тулгар төр байгуулагдсны 790 жилийн ой гэж тэмдэглэгдэв. 2006 онд «[[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаны 800 жилийн ой» болгон тэмдэглэсэн. 2015 оны байдлаар [[Хүннү]] улс нэгдсэн оноос эхлэн наадмын тодотголыг албан ёсоор «Тулгар төрийн 2224 жил, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 809 жил, Ардын хувьсгалын 94 жилийн ойн Үндэсний их баяр наадам» гэдэг урт нэртэй тэмдэглэх болсон байв. == Тэмцээн уралдаан == Бөх барилдах, морь уралдуулах, нум сум харвахыг дээр үеэс «Эрийн гурван наадам» хэмээн холбож нэрлэх болсон. Одоо "шагай харвах" төрөл нэмэгдээд дөрвөн төрлөөр нааддаг болоод байна. === Бөх барилдаан === [[Зураг:Mongolian_wrestling_Bukh_during_the_Naadam.jpg|thumb|right|Төв цэнгэлдэх хүрээлэн. Улсын наадмын бөх барилдаан.]] Монголчууд хүүхдүүдээ бага наснаас нь бөх барилдаж өсгөдөг уламжлалтай байсан. Бөхийн барилдаан газар нутаг бүр адилгүй байна. Үүнийг ялгавал: * [[буриад бөх]] ([[буриад]]ад үүсч хөгжиж буй, буриад үсгээр «бүхэ барилдаан» гэнэ) * [[бух ноололдоон]] (дундад зууны [[ойрад]]ын дунд дэлгэрч байсан, одоогийн барилдаануудад зай тавьж мөхсөн барилдаан) * [[Үндэсний бөх|Халх бөх]] (Монголд «[[үндэсний бөх]]» гэдэг; дундад зууны [[халх]]ад үүсч хөгжсөн, одоо Монгол улсын үндсэн барилдаан) * [[Үзэмчин бөх]] (эртнээс [[үзэмчин]]д хөгжиж дэлгэрсэн, «үзэмчин бөх», «зангиат бөхийн барилдаан» гэж бас хэлнэ) * халимаг бөх (дүрэм нь бух ноололдооноос гаралтай, өмсгөл нь чөлөөт бөхөөс авсан шинээр хөгжиж буй барилдаан) === Морин уралдаан === [[Зураг:Naadam Festival 2.jpg|thumb|Хурдан морины уралдааны бариа]] Монголчууд эртнээс морийг гаршуулж аж ахуйдаа өргөнөөр хэрэглэж ирсэн тул моринд эрэмгий, морины нуруун дээр сандайлж дэлхийд мөрөө тамгалсан ард түмэн билээ. Хурдан морийг эрхэмлэх бөгөөд "Сайн морь эзний чимэг, сайн эхнэр гэрийн чимэг"<ref name="зүйрүг">Монгол ардын зүйр цэцэн үг</ref> гэж хэлдэг. Хурдан морийг нас насаар нь уралдуулдаг уламжлалтай: Үүнд * [[Даага]] - 2 настай * [[Шүдлэн]] - 3 настай * [[Хязаалан]] - 4 настай * [[Соёолон]] - 5 настай * [[Азарга]] - 7-оос дээш настай буюу Нас гүйцсэн * [[Их нас]] (Бүдүүн морь) - 7-оос дээш настай буюу Нас гүйцсэн Мөн: * Жороо - сайхан явдалтай морины уралдаан. Монгол нутгийн адуу холд тэсвэртэй бөгөөд нас насаар нь ялгаж 10-30 км газар уралдуулдаг. === Сур харваа === [[Зураг:Mongolian_bow_and_arrow_championship_mens.jpg|thumb|right|Улсын наадам. Сур харваа.]] Монголчууд эртнээс ан гөрөө хийх, дайтахад дадсан, «Эрхийдээ эрчтэй»<ref>Эрхий мэргэн - монгол ардын үлгэр</ref> мэргэн харваачид билээ. Өдгөө энэ нь эгнүүлэн тавьсан сурыг алсын зайнаас нум сумаар онож харвах спорт болон өвлөгджээ. Хэд хэдэн янз байна: * Буриад харваа * [[Сур харваа|Халх харваа]] (Үндэсний сур харваа) * Урианхай харваа === Шагай харваа === Монголчууд малынхаа үр шимийг хүртэн ирсэн түүхтэй. Сүү сааль, үс ноос, яс мах гээд бүгдийг хаялгүй ашиглаж ирсэний нэг нь шагай юм. Шагайн наадгайны олон зүйлээс шагайн харваа энэ цагт наадмын нэгэн төрөл болжээ. Дотроо хэдэн янз байна: * Боржигин харваа * Халх харваа * Урианхай харваа == Газар газрын наадам == === Монгол наадам === Монгол оронд зун цаг ирж, жил бүрийн долоодугаар, наймдугаар сар наадмын цаг, есдүгээр сар хурим найрын цаг болно. [[Монгол улс]]ад наадмыг зохион байгуулах комисс улс, аймаг, сумын наадмаа тус бүр зохион байгуулж ард түмэн цуглан баярладаг. Монгол улсын наадам засаг захиргааны зохион байгуулалтай цол, зэрэг, чимэг нь уялдсан хууль дүрэмтэй байдаг. ==== Улсын наадам ==== [[Зураг:Naadamceremony2006.jpg|thumb|right|Төв цэнгэлдэх хүрээлэн. 2006 оны Улсын наадмын нээлтийн тоглолт.]] Улсын наадам жил бүрийн 7-р сарын 11-13-ны хооронд нийслэл Улаанбаатарт болно. Үүнд: {|class="wikitable" |- | ||'''Тэмцээн '''||'''Явагдах газар '''|| '''Огноо''' || '''Уралдаан, шат''' || width=150px | '''Өрсөлдөгч''' |- |rowspan=2 | 1|| rowspan=2 | Үндэсний бөх || rowspan=2 | [[Төв цэнгэлдэх хүрээлэн]] || 7-р сарын 11 || 1-2-ийн даваа || rowspan=2 | 512 бөх (9 даваа), их ойн жил 1024 бөх (10 даваа) |- | 7-р сарын 12 || 3-9-ийн даваа |- |rowspan=6 | 2|| rowspan=6 | Хурдан морь || rowspan=6 | [[Хүй долоон худаг]]|| rowspan="2" | 7-р сарын 10 || Шүдлэнгийн уралдаан || rowspan=6 | Нас бүрд 100-600 хурдан хүлэг |- | Дааганы уралдаан |- | rowspan=2 | 7-р сарын 11 || Азарганы уралдаан |- | Их насны морины уралдаан |- | rowspan=2 | 7-р сарын 12 || Соёлонгийн уралдаан |- | Хязаалангийн уралдаан |- |rowspan=5 | 3|| rowspan=5 | Сур харваа || rowspan=5 | Сурын талбай || 7-р сарын 7 || Урианхай сурын харваа || rowspan=5 | |- | 7-р сарын 8 || Буриад сурын харваа |- | 7-р сарын 9 || Хүүхдийн харваа |- | 7-р сарын 11 || Үндэсний сурын хана харваа |- | 7-р сарын 12 || Үндэсний сурын хасаа харваа |- |rowspan=3 | 4|| rowspan=3 | Шагай харваа || rowspan=3 | Шагайн асар || 7-р сарын 10 || Хэсгийн харваа || rowspan=3 | |- | 7-р сарын 11 || Хагас шигшээ харваа |- | 7-р сарын 12 || Шигшээ харваа |} Улсын наадмыг 7-р сарын 11-ны өдрийн 11:00 цагт Монгол улсын Ерөнхийлөгч нээж үг хэлдэг. /Үндэсний Их баяр Наадмын тухай хууль/ Улсын наадмын хүрээнд Төрийн далбааг хүндэтгэх ёслол, Төрийн тугийг цэнгүүлэх ёслол, Дээлтэй монгол наадам, Уяачдын наадам, Урлагийн тоглолт, Тэмцээн уралдаанд шалгарсан бөх, морь, харваачдад улсын цол чимэг олгох, шан гардуулах ёслол болдог. 7-р сарын 11-13-ны өдрүүд орон даяар мөрдөх бүх нийтийн амралтын өдөр байна. [[Зураг:Mongolia Naadam 15.JPG|thumb|Төв аймаг. Угтаалцайдам сум.]] ==== Аймгийн наадам ==== Монгол улсын 21 аймаг 7-р сард орон нутгийн удирдлагын шийдвэрээр 2-3 өдөр товлож наадам хийдэг. Бөх барилдана, морь уралдана, сур харвана. Тэргүүлсэн бөх, морь, харваачдад аймгийн хэмжээний цол зэрэг гардуулж, бай шагнал өгдөг. ==== Сумын наадам ==== Монгол улсын 330 сум жил бүрийн 7-р сард нутгийн удирдлагын шийдвэрээр 1-2 өдөр товлож наадам хийдэг. Түрүүлж үзүүрлэсэн бөх, айрагдсан хурдан морь, байр эзэлсэн харваачдад сумын цол зэрэг, бай шан өгдөг. === Бусад наадам === [[Хятад улс|Хятад улс дахь]] Монголчууд зун намрын дэлгэр цагт наадам хийнэ. Үүнээс хамгийн өргөн дэлгэр наадам [[Өвөр Монгол]]<nowiki/>д болдог. [[Үзэмчин]] барилдаан нь Монгол улсад хөгжсөн Үндэсний бөхийн зодог шуудгаас өөр буюу хатуу ширэн зодог, хэлхгэр туухуу өмдтэй, малгайгүй. Цээж задгай байдгаараа адил. Найр наадамд олон түрүүлсэн бөхөд зангиа олгодог. Зангиагаа тайлахгүй барилдана. [[Орос]]ын монголчууд буюу [[буриад]]ууд хоёр жилд нэг удаа олон улсын урлаг спортын [[Алтаргана]] наадам, [[халимаг]]ууд зарим жил бөх барилдаан зохиодог. Америк, Өмнө Солонгос зэрэг олон оронд ажиллаж амьдрахаар гарсан монголчууд тухайн нутагтаа зун цагт цуглан бэсрэг наадам зохиодог. Монгол туургатны наадам анх бөх барилдаанаар эхэлсэн бол [[шатар]], [[бокс]], урлаг, сайхан бүсгүй шалгаруулах тэмцээнээр хүрээгээ тэлсэн. Тус наадамд Монгол улс, Өвөр Монгол орон, [[Буриад орон]], [[Халимаг орон]], [[Тува орон|Тува орноос]] оролцдог бөгөөд наадмыг өөр өөр оронд, спортын төрөл бүр тусдаа ээлжлэн зохион явуулдаг. Социалист БНМАУ-ын үед 1960-1990 оны хооронд олон төрлийн спорт оролцсон Бүх ард түмний спартакиад наадам зохиогдож байсан. 1990 оноос хойш Монголд Өндөр гэгээн Занабазарын мэндэлсний ой, Монголын нууц товчооны 750 жилийн ой гэх мэт даншиг наадам болсон. == Цахим холбоос == {{commonscat|Naadam|Наадам}} * [https://web.archive.org/web/20160712015932/http://news.gogo.mn/r/89632 Эрийн гурван наадам Хүннү гүрний үеэс улбаатай] * [http://www.24tsag.mn/content/60019.shtml Эрийн гурван наадмын түүх] * [https://web.archive.org/web/20161107142937/http://news.gogo.mn/r/90545 Монгол ёсон: Эрийн гурван наадмын тухай] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Үндэсний баярын өдөр]] [[Ангилал:Монголын баяр]] [[Ангилал:Эрийн гурван наадам| ]] [[Ангилал:Монголын спорт|!]] [[Ангилал:Долоодугаар сарын баяр ёслолын өдөр]] [[Ангилал:Монголын биет бус соёлын өв]] 9gbejb0cka1bujvr0tt8szbgb3hnndu 0 15849 857722 857182 2026-06-01T02:41:00Z CommonsDelinker 211 Banner_of_the_Dzungar_Khanate.png файлыг коммонсд [[c:User:Bedivere|Bedivere]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Banner of the Dzungar Khanate.png|]]. 857722 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}} {{Featured article}} {{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | symbol_type = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635–1741 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. 16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}} == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}} Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Калмаккирилган|Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Их Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Их Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Их Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}} Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}} ==== Тактикууд ==== [[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]] Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} [[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]] Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}} ==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ==== XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}} [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}} Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна. XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}} 1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}} Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман "хөөрөгдсөн" их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}} === Хууль === Ойрадууд анх ''"Цаазийн бичиг"'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''"Монгол–Ойрадын Их Цааз"''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}} === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал === Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''"Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл"''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} == Эдийн засаг == === Худалдаа === [[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн "Руй Кон" (如意驄) хэмээх сайхан морь.]] Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} [[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]] Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} === Хөдөө аж ахуй === Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} == Нийгэм == === Хүн ам === Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}} Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, "үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ".{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} [[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}} === Архитектур === [[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]] 20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}} 17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. "Хятад, Могол ард түмэн"-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг "тариалангийн Бухарчууд" амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ "хот" нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт "цайз"-ын ойролцоо тэнүүчилж байв: {{Quote|"...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг".{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}} Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь "алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг" гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}} Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} === Соёл === [[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]] Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} [[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь "Жангарч"]] Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] "Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл" үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр "Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр" гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} === Газрын зурагууд === <gallery class="center" widths="200" heights="160"> </gallery>Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}<gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчлал !Нас нөгчсөн он |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |} == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} *{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}} * {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}} * {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}} *{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}} * {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}} * {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}} * {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}} * {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] sfrra27w6miqlt4mpj5m2wwmqqsgzo9 0 16352 857718 857096 2026-05-31T23:54:53Z Dostojewskij 30144 Элена Бонхэм Картер ➯ [[Хелена Бонэм Картер]] 857718 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|5 сарын}} '''5 сарын 26''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 146 дахь ([[өндөр жил]] бол 147 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 219 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * МЭ 17 - Суут жанжин Германикус Германы Черушки, Чатти ванлигуудыг булаан эзэлснээ [[Ром]] хотод ёслол төгөлдөр тэмдэглэв. * 451 - Арменийн босогчид Сасанидын эзэнт гүрэнтэй тулалдав. Сасанидын эзэнт гүрэн ялалт байгуулсан шашны эрх чөлөөг нь хэвээр үлдээжээ. * 946 - Английн хаан I Эдмундыг Гэгээн Августины өдрөөр амь насыг нь хороов. * 1293 - Японы Камакүра хотод 7.1 магнитудын хүчтэй [[Газар хөдлөлт|газар хөдөлж]] 23 мянган хүн амиа алджээ. * 1538 - Женевийн захиргаа Жон Калвин болон түүний дагагсдыг нутгаасаа хөөв. Калвин дагагсадтайгаа [[Страсбург|Страсбургт]] гурван жил бүгжээ. * 1637 - Английн эзлэн түрэмгийлэгч Жон Месоноор удирдуулсан цэргүүд одоогийн [[Коннектикут]] мужийн нэгэн тосгонд халдан нутгийн уугуул 500 иргэнийг хороов. * 1770 - Хаант Оросын дэмжлэгтэй Грекийн босогчид [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] эсрэг бослого дэгдээв. Тулаанд Грекчүүд хүнд ялагдал хүлээсэн билээ. * 1805 - Францын эзэн хаан [[Наполеон Бонапарт]] [[Милан|Миланы]] сүмд өөрийгөө Бүх Италийн хаан хэмээн зарлав. * 1821 - Османы эзэнт гүрний эсрэг Грекийн босогчид Пелопоннесийн сенат гэгчийг байгуулжээ. * 1822 - Норвегийн Гру сүмд гал гарсны улмаас 116 хүн амиа алджээ. Энэ нь Норвегийн түүхэнд тохиосон хамгийн хөнөөлт түймэр байсан юм. * 1830 - [[АНУ-ын Конгресс]] Ерөнхийлөгч [[Эндрю Жексон|Эндрю Жексоны]] боловсруулсан уугуул иргэдэд газар оноох хуулийг баталжээ. * 1864 - Одоогийн [[Монтана]] муж АНУ-д нэгдэв. * 1865 - [[Америкийн иргэний дайн]]: Эх газрын армийн генерал Эдмунд Кирби Смитээр удирдуулсан цэргүүд Техасын Галвестон хотод бууж өгчээ. * 1868 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Эндрю Жонсон (Ерөнхийлөгч)|Эндрю Жонсонд]] итгэл үзүүлэх эсэхээр санал хурааж ердөө нэг хүний саналын илүүгээр авч үлдэв. * 1879 - Хаант Орос, Их Британийн хооронд Гандамакын гэрээ байгуулагдаж, Афганийн улс байгуулагдах эхээ тавьсан юм. * 1887 - [[Канадын Номхон далайн төмөр зам]] үндсэн шугам зорчигдод нээгдсэн байна. * 1896 - Хаант Оросын сүүлийн эзэн хаан [[II Николай]] хаан ширээнд суув. ** Америкийн санхүүч Чарльз Дау "Дау Жонесын аж үйлдвэрийн дундаж"-ийг хэвлүүлжээ. * 1897 - Ирландын зохиолч Брем Стокерын "Дракула" зохиол худалдаанд гарав. * [[1900]] - Мянган өдрийн дайн: Колумбын консерватив нам, Либерал намынхаа эсрэг сонгуулийн дүнг эсэргүүцэн зэвсэгт мөргөлдөөн дэгдээв. * [[1908]] - Ойрх Дорнодод анх удаагаа газрын тосны илэрц тогтоогдов. Персийн баруун өмнөд хэсэгт орших Масед Солэйман хотод цооног илэрч төд удалгүй Англи-Персийн хөрөнгө оруулалттай газрын тосны компани байгуулагдсан билээ. * 1918 - Бүгд найрамдах ардчилсан [[Гүрж]] улс байгуулагдав. * 1923 - "Ла Манш" 24 цагийн автомашины уралдаан анх удаагаа зохиогджээ. * 1928 - ФИФА-гийн хурлаар Хөлбөмбөгийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг 4 жилд 1 удаа явуулж байх шийдвэр гарчээ. * 1938 - АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимд анх удаагаа Америк биш иргэдийн асуудал эрхэлсэн байнгын хороо байгуулагдаж, хуралдаанаа зарлажээ. * 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Динамо ажиллагаа: Францын умард хэсгийн Данкөрк хотод Холбоотны цэргийн хүч томоохон дайралт хийжээ. * 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Ливийн төлөөх Газалагийн тулаан эхэлжээ. * 1948 - [[АНУ-ын Конгресс]] Холбооны иргэний агаарын тээвэр байгуулах тухай хууль батлав. * 1966 - Британийн Гайана Их Британиас салан тусгаарлаж, [[Гайана]] улс байгуулагджээ. * 1968 - [[Исланд]] улс замын хөдөлгөөний дүрмээ зүүн гараас, баруун гарт шилжүүлэв. * 1969 - Аполло сансрын хөтөлбөр: Аполло 10 хөлөг саран дээр хүн газардуулж болох эсэхийг ажиглаж задгай сансарт найм хоног ажилласны эцэст эх дэлхийдээ газарджээ. * 1970 - ЗХУ-ын [[Ту-144]] хөлөг анх удаа арилжааны нислэг үйлдэв. * 1972 - АНУ, ЗХУ-ын хооронд [[Баллистик пуужин|Баллистик пуужинг]] устгах гэрээ байгуулав. * 1980 - "Союз-36" хөлөг хөөрч Унгарын анхны сансрын нисгэгч [[Берталан Фаркаш]] сансарт ниссэн байна. * 1981 - Италийн Засгийн газрын гишүүд фримэсоны нийгэмлэгт элссэн гэх шуугиантай холбогдуулан Ерөнхий сайд Арнальдо Форлани Засгийн газраа тараасан юм. * 1983 - [[Япон тэнгис|Япон тэнгист]] 7.8 магнитудын хүчтэй газар хөдөлсний улмаас [[Цунами|цүнами]] үүсэж Хоншү мужид 100 хүн амиа алдав. * 1986 - [[Европын Зөвлөл]] хуралдаж Европын холбооны далбааг батлав. * 1991 - [[Гүрж]] ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнээс гарснаас хойш анх удаагаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль явуулж анхны Ерөнхийлөгчөөр [[Звиад Гамсахурдиа]] сонгогджээ. ** Тайландын Пу Той үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнд Лауда агаарын тээврийн 004 нислэг осолдож 223 хүн амиа алджээ. * 1993 - Алжирын сэтгүүлч Тахар Жаүтын амь насанд исламистууд халдав. Тэрээр 6-р сарын эхээр эмнэлэгт амиа алджээ. * 1998 - Австралийн Засгийн газар Үндэсний уучлалын өдөр болгон зарлажээ. * 2004 - Америкийн армийн чөлөөндөө гарсан офицер Терри Николсыг хүн амины 161 хэрэгт буруутай гэж үзэн ял оноожээ. * 2008 - [[Хятад|БНХАУ]]-ын дорно, өрнө хэсэгт их хэмжээний [[үер]] бууж 148 хүн амиа алдан, 1.3 сая хүн ямар нэг хэмжээгээр хохиров. * 2014 - Энэтхэгийн 15 дахь Ерөнхий сайдаар томилогдсон Нарендра Моди тангараг өргөв. * 2020 - Өмнөх өдөр нь АНУ-ын Миннесота мужийн Миннеаполис хотод цагаан арьст цагдаагийн ажилтнууд хар арьст Жорж Флойдыг баривчлах үедээ зүй бус харьцан амь насыг нь хороосныг эсэргүүцсэн жагсаал АНУ-ын өнцөг булан бүрд өрнөлөө. * 2025 - Английн Премьер лигт түрүүлсэн Ливерпүүл клубийн хөгжөөн дэмжигчид аваргын баярын парад тэмдэглэх үеэр шахцалдаан болж 65 хүн хүнд, хөнгөн ямар нэгэн хэмжээгээр бэртэж гэмтэв. * 2026 - НИТХ-ын ээлжит бус хуралдаанаар Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчид Б.Пүрэвдагвыг томилох тухай хэлэлцэв. НИТХ ээлжит бус хуралдаанд нийт 39 төлөөлөгч оролцож, 92.3% саналаар Б.Пүрэвдагвыг Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар захирагч болгохыг дэмжжээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1556 - Османы султан (1595—1603) III Мехмед (1603 онд нас барсан). * 1887 - Бирмийн хоёр дахь Ерөнхийлөгч Ба У (1963 онд нас барсан) * 1895 - Америкийн нэрт зурагчин Дороте Ланж (1965 онд нас барсан) * [[1907]] - Академийн шагналт, Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит Эрх чөлөөний одонт нэрт жүжигчин Жон Уейн (1979 онд нас барсан) * [[1908]] - Вьетнамын анхны Ерөнхий сайд Нгуен Нгок То (1976 онд нас барсан) * [[1909]] - Мексикийн 48 дахь Ерөнхийлөгч Адольфо Лопез Матеос (1969 онд нас барсан) * [[1912]] - Унгарын 46 дахь Ерөнхий сайд [[Янош Кадар]] (1989 онд нас барсан) * [[1913]] - Английн нэрт жүжигчин Петер Кашинг (1994 онд нас барсан) ** Олимпын аварга, дэлхийн хошой аварга Германы хүндийн өргөгч Йосеф Мангер (1991 онд нас барсан) * 1958 - Олимпын хүрэл, дэлхийн мөнгөн медальт Финландын халхалттай гүйгч Арто Бригарр * 1960 - Олимпын аварга Австралын хүндийн өргөгч Дийн Лакин ** Олимпын мөнгө, Европын аварга Литвын зээрэнцэг шидэгч Ромас Убартас * 1966 - "[[Харри Поттер]]", "Хааны айлдвар" зэрэг киногоороо алдаршсан Английн жүжигчин [[Хелена Бонэм Картер]] * 1968 - Данийн угсаа залгамжлах хунтайж Фредерик * 1974 - Олимпын аварга, мөнгөн медальт, дэлхийн есөн алт, найман мөнгөн медальт, европын 12 алт, 10 алтан медальт Шведийн усанд сэлэгч Ларс Фроландер * 1977 - Италийн хөлбөмбөгч Лука Тони * 1979 - Олимпын мөнгө, хүрэл медальт, дэлхийн аварга, дэлхийн танхимын долоон удаагийн аварга ОХУ-ын гүйгч Наталья Назарова * 1988 - Дэлхийн аварга Австралийн зээрэнцэг шидэгч Дэни Стивенс == Нас барсан алдартнууд == * 946 - Английн хаан I Эдмунд (921 онд төрсөн) * 1969 - Нисэх онгоцны Локхэд компанийг үндэслэгч Аллан Хейнэс Локхэд (1889 онд төрсөн) * 2002 - Олимпын алт, мөнгө, хүрэл медальт Этиопын гүйгч Мамо Вольд (1932 онд төрсөн) * 2008 - Академийн наадмын шагналт нэрт найруулагч [[Сидни Поллак]] (1934 онд төрсөн) * 2017 - Америкийн улс төр судлаач [[Збигнев Бжезински]] (1928 онд төрсөн). == Тэмдэглэлт өдөр == * {{DNK}} Угсаа залгамжлах хунтайжийн өдөр * {{GEO}} Тусгаар тогтнолын өдөр * {{GUY}} Тусгаар тогтнолын өдөр * {{POL}} Ээжүүдийн өдөр * {{AUS}} Үндэсний уучлалын өдөр ---- {{Commonscat|26 May|5 сарын 26}} [[Ангилал:Өдөр|0526]] [[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|26]] gxrfeec6j46csf14glki7lok4cdwefk 857719 857718 2026-06-01T00:45:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 857719 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|5 сарын}} '''5 сарын 26''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 146 дахь ([[өндөр жил]] бол 147 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 219 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * МЭ 17 - Суут жанжин Германикус Германы Черушки, Чатти ванлигуудыг булаан эзэлснээ [[Ром]] хотод ёслол төгөлдөр тэмдэглэв. * 451 - Арменийн босогчид Сасанидын эзэнт гүрэнтэй тулалдав. Сасанидын эзэнт гүрэн ялалт байгуулсан шашны эрх чөлөөг нь хэвээр үлдээжээ. * 946 - Английн хаан I Эдмундыг Гэгээн Августины өдрөөр амь насыг нь хороов. * 1293 - Японы Камакүра хотод 7.1 магнитудын хүчтэй [[Газар хөдлөлт|газар хөдөлж]] 23 мянган хүн амиа алджээ. * 1538 - Женевийн захиргаа Жон Калвин болон түүний дагагсдыг нутгаасаа хөөв. Калвин дагагсадтайгаа [[Страсбург|Страсбургт]] гурван жил бүгжээ. * 1637 - Английн эзлэн түрэмгийлэгч Жон Месоноор удирдуулсан цэргүүд одоогийн [[Коннектикут]] мужийн нэгэн тосгонд халдан нутгийн уугуул 500 иргэнийг хороов. * 1770 - Хаант Оросын дэмжлэгтэй Грекийн босогчид [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] эсрэг бослого дэгдээв. Тулаанд Грекчүүд хүнд ялагдал хүлээсэн билээ. * 1805 - Францын эзэн хаан [[Наполеон Бонапарт]] [[Милан|Миланы]] сүмд өөрийгөө Бүх Италийн хаан хэмээн зарлав. * 1821 - Османы эзэнт гүрний эсрэг Грекийн босогчид Пелопоннесийн сенат гэгчийг байгуулжээ. * 1822 - Норвегийн Гру сүмд гал гарсны улмаас 116 хүн амиа алджээ. Энэ нь Норвегийн түүхэнд тохиосон хамгийн хөнөөлт түймэр байсан юм. * 1830 - [[АНУ-ын Конгресс]] Ерөнхийлөгч [[Эндрю Жексон|Эндрю Жексоны]] боловсруулсан уугуул иргэдэд газар оноох хуулийг баталжээ. * 1864 - Одоогийн [[Монтана]] муж АНУ-д нэгдэв. * 1865 - [[Америкийн иргэний дайн]]: Эх газрын армийн генерал Эдмунд Кирби Смитээр удирдуулсан цэргүүд Техасын Галвестон хотод бууж өгчээ. * 1868 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Эндрю Жонсон (Ерөнхийлөгч)|Эндрю Жонсонд]] итгэл үзүүлэх эсэхээр санал хурааж ердөө нэг хүний саналын илүүгээр авч үлдэв. * 1879 - Хаант Орос, Их Британийн хооронд Гандамакын гэрээ байгуулагдаж, Афганийн улс байгуулагдах эхээ тавьсан юм. * 1887 - [[Канадын Номхон далайн төмөр зам]] үндсэн шугам зорчигдод нээгдсэн байна. * 1896 - Хаант Оросын сүүлийн эзэн хаан [[II Николай]] хаан ширээнд суув. ** Америкийн санхүүч Чарльз Дау "Дау Жонесын аж үйлдвэрийн дундаж"-ийг хэвлүүлжээ. * 1897 - Ирландын зохиолч Брем Стокерын "Дракула" зохиол худалдаанд гарав. * [[1900]] - Мянган өдрийн дайн: Колумбын консерватив нам, Либерал намынхаа эсрэг сонгуулийн дүнг эсэргүүцэн зэвсэгт мөргөлдөөн дэгдээв. * [[1908]] - Ойрх Дорнодод анх удаагаа газрын тосны илэрц тогтоогдов. Персийн баруун өмнөд хэсэгт орших Масед Солэйман хотод цооног илэрч төд удалгүй Англи-Персийн хөрөнгө оруулалттай газрын тосны компани байгуулагдсан билээ. * 1918 - Бүгд найрамдах ардчилсан [[Гүрж]] улс байгуулагдав. * 1923 - "Ла Манш" 24 цагийн автомашины уралдаан анх удаагаа зохиогджээ. * 1928 - ФИФА-гийн хурлаар Хөлбөмбөгийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг 4 жилд 1 удаа явуулж байх шийдвэр гарчээ. * 1938 - АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимд анх удаагаа Америк биш иргэдийн асуудал эрхэлсэн байнгын хороо байгуулагдаж, хуралдаанаа зарлажээ. * 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Динамо ажиллагаа: Францын умард хэсгийн Данкөрк хотод Холбоотны цэргийн хүч томоохон дайралт хийжээ. * 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Ливийн төлөөх Газалагийн тулаан эхэлжээ. * 1948 - [[АНУ-ын Конгресс]] Холбооны иргэний агаарын тээвэр байгуулах тухай хууль батлав. * 1966 - Британийн Гайана Их Британиас салан тусгаарлаж, [[Гайана]] улс байгуулагджээ. * 1968 - [[Исланд]] улс замын хөдөлгөөний дүрмээ зүүн гараас, баруун гарт шилжүүлэв. * 1969 - [[Аполло хөтөлбөр|Аполло сансрын хөтөлбөр]]: Аполло 10 хөлөг саран дээр хүн газардуулж болох эсэхийг ажиглаж задгай сансарт 8 хоног ажилласны эцэст эх дэлхийдээ газарджээ. * 1970 - ЗХУ-ын [[Ту-144]] хөлөг анх удаа арилжааны нислэг үйлдэв. * 1972 - АНУ, ЗХУ-ын хооронд [[Баллистик пуужин|Баллистик пуужинг]] устгах гэрээ байгуулав. * 1980 - "Союз-36" хөлөг хөөрч Унгарын анхны сансрын нисгэгч [[Берталан Фаркаш]] сансарт ниссэн байна. * 1981 - Италийн Засгийн газрын гишүүд фримэсоны нийгэмлэгт элссэн гэх шуугиантай холбогдуулан Ерөнхий сайд Арнальдо Форлани Засгийн газраа тараасан юм. * 1983 - [[Япон тэнгис|Япон тэнгист]] 7.8 магнитудын хүчтэй газар хөдөлсний улмаас [[Цунами|цүнами]] үүсэж Хоншү мужид 100 хүн амиа алдав. * 1986 - [[Европын Зөвлөл]] хуралдаж Европын холбооны далбааг батлав. * 1991 - [[Гүрж]] ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнээс гарснаас хойш анх удаагаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль явуулж анхны Ерөнхийлөгчөөр [[Звиад Гамсахурдиа]] сонгогджээ. ** Тайландын Пу Той үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнд Лауда агаарын тээврийн 004 нислэг осолдож 223 хүн амиа алджээ. * 1993 - Алжирын сэтгүүлч Тахар Жаүтын амь насанд исламистууд халдав. Тэрээр 6-р сарын эхээр эмнэлэгт амиа алджээ. * 1998 - Австралийн Засгийн газар Үндэсний уучлалын өдөр болгон зарлажээ. * 2004 - Америкийн армийн чөлөөндөө гарсан офицер Терри Николсыг хүн амины 161 хэрэгт буруутай гэж үзэн ял оноожээ. * 2008 - [[Хятад|БНХАУ]]-ын дорно, өрнө хэсэгт их хэмжээний [[үер]] бууж 148 хүн амиа алдан, 1.3 сая хүн ямар нэг хэмжээгээр хохиров. * 2014 - Энэтхэгийн 15 дахь Ерөнхий сайдаар томилогдсон [[Нарендра Моди]] тангараг өргөв. * 2020 - Өмнөх өдөр нь АНУ-ын [[Миннесота]] мужийн Миннеаполис хотод цагаан арьст цагдаагийн ажилтнууд хар арьст Жорж Флойдыг баривчлах үедээ зүй бус харьцан амь насыг нь хороосныг эсэргүүцсэн жагсаал АНУ-ын өнцөг булан бүрд өрнөлөө. * 2025 - Английн Премьер лигт түрүүлсэн [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн клуб)|Ливерпүүл]] клубийн хөгжөөн дэмжигчид аваргын баярын парад тэмдэглэх үеэр шахцалдаан болж 65 хүн хүнд, хөнгөн ямар нэгэн хэмжээгээр бэртэж гэмтэв. * 2026 - НИТХ-ын ээлжит бус хуралдаанаар Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчид Б.Пүрэвдагвыг томилох тухай хэлэлцэв. НИТХ ээлжит бус хуралдаанд нийт 39 төлөөлөгч оролцож, 92.3% саналаар Б.Пүрэвдагвыг Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар захирагч болгохыг дэмжжээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1556 - Османы султан (1595—1603) [[III Мехмед]] (1603 онд нас барсан). * 1887 - Бирмийн хоёр дахь Ерөнхийлөгч Ба У (1963 онд нас барсан) * 1895 - Америкийн нэрт гэрэл зурагчин Дороте Ланж (1965 онд нас барсан) * [[1907]] - Академийн шагналт, Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит Эрх чөлөөний одонт нэрт жүжигчин Жон Уейн (1979 онд нас барсан) * [[1908]] - Вьетнамын анхны Ерөнхий сайд Нгуен Нгок То (1976 онд нас барсан) * [[1909]] - Мексикийн 48 дахь Ерөнхийлөгч Адольфо Лопез Матеос (1969 онд нас барсан) * [[1912]] - Унгарын 46 дахь Ерөнхий сайд [[Янош Кадар]] (1989 онд нас барсан) * [[1913]] - Английн нэрт жүжигчин Питер Кашинг (1994 онд нас барсан) ** Олимпын аварга, дэлхийн хошой аварга Германы хүндийн өргөгч Йосеф Мангер (1991 онд нас барсан) * 1958 - Олимпын хүрэл, дэлхийн мөнгөн медальт Финландын халхалттай гүйгч Арто Бригарр * 1960 - Олимпын аварга Австралын хүндийн өргөгч Дийн Лакин ** Олимпын мөнгө, Европын аварга Литвын зээрэнцэг шидэгч Ромас Убартас * 1966 - "[[Харри Поттер]]", "Хааны айлдвар" зэрэг киногоороо алдаршсан Английн жүжигчин [[Хелена Бонэм Картер]] * 1968 - Данийн угсаа залгамжлах хунтайж Фредерик * 1974 - Олимпын аварга, мөнгөн медальт, дэлхийн есөн алт, найман мөнгөн медальт, европын 12 алт, 10 алтан медальт Шведийн усанд сэлэгч Ларс Фроландер * 1977 - Италийн хөлбөмбөгч Лука Тони * 1979 - Олимпын мөнгө, хүрэл медальт, дэлхийн аварга, дэлхийн танхимын долоон удаагийн аварга ОХУ-ын гүйгч Наталья Назарова * 1988 - Дэлхийн аварга Австралийн зээрэнцэг шидэгч Дэни Стивенс == Нас барсан алдартнууд == * 946 - Английн хаан I Эдмунд (921 онд төрсөн) * 1969 - Нисэх онгоцны Локхэд компанийг үндэслэгч Аллан Хейнэс Локхэд (1889 онд төрсөн) * 2002 - Олимпын алт, мөнгө, хүрэл медальт Этиопын гүйгч Мамо Вольд (1932 онд төрсөн) * 2008 - Академийн наадмын шагналт нэрт найруулагч [[Сидни Поллак]] (1934 онд төрсөн) * 2017 - Америкийн улс төр судлаач [[Збигнев Бжезински]] (1928 онд төрсөн). == Тэмдэглэлт өдөр == * {{DNK}} Угсаа залгамжлах хунтайжийн өдөр * {{GEO}} Тусгаар тогтнолын өдөр * {{GUY}} Тусгаар тогтнолын өдөр * {{POL}} Ээжүүдийн өдөр * {{AUS}} Үндэсний уучлалын өдөр ---- {{Commonscat|26 May|5 сарын 26}} [[Ангилал:Өдөр|0526]] [[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|26]] baj5zo5iqr40jgtx5xhqchonpm9ch53 0 16385 857720 791048 2026-06-01T01:10:19Z Avirmed Batsaikhan 53733 857720 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|6 сарын}} '''6 сарын 1''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 152 дахь ([[өндөр жил]] бол 153 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 213 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == *1215 - Жүндү (одоогийн Бээжин) хотод болсон тулааны үеэр Жин гүрний их хаан Шуанзонг Чингис хаанаар удирдуулсан Их Монгол улсын цэргүүд олзолсноор Жондугийн тулаан өндөрлөжээ. *1479 - Дани улсад анхны их сургууль болох [[Копенхагены их сургууль]] байгуулагдсан. *1495 - Жон Кор гэгч сүмийн санваартан Шотланд вискийг жор, агуулгынх нь дагуу анх удаагаа нэрсэн байна. *1533 - Английн Хатан хааны суудалд Анна Болейн суув. *1648 - Английн иргэний хоёрдугаар дайн: Парламентын талыг баримтлагчид Мейдстөүний тулаанд эзэн хааны талынхныг буулган авчээ. *1670 - Английн Доуер тосгонд Английн хаан II Чарльз, Францын хаан XIV Луй нар Доверын нууц гэрээнд гарын үсэг зурав. Ингэснээр Англи-Голландын гуравдугаар дайн дэгдэх үндэс болсон юм. *1792 - [[Кентакки]] муж АНУ-ын бүрэлдэхүүнд нэгдсэн 15 дахь муж болов. *1794 - Францын хувьсгалын чухал тулаануудын нэг Зургаадугаар сарын 01-ний тулаан эхэлжээ. *1796 - [[Теннесси]] муж АНУ-ын бүрэлдэхүүнд нэгдсэн 16 дахь муж болов. *1812 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жеймс Мэдисон]] Их Британид дайн зарлах эсэхийг Конгрессоос асуув. *1831 - Британийн судлаач, тэнгисийн цэргийн ахмад Жеймс Кларк Росс Хойд туйлд хүрсэн Европ тивийн анхны хүн болжээ. *1849 - Хошуу занги Александре Рамзи Миннесотагийн газар нутаг байгуулагдсаныг зарлав. *1855 - Америкийн эзлэн түрэмгийлэгч Уиллиам Уолкер Никарагуа улсад хүрчээ. *1868 - Боск Редондогийн гэрээнд гарын үсэг зурснаар уугуул Навахочууд Аризона болон Нью Мексик мужуудад суурьшихаар болжээ. *1879 - Бонапартын угсааны сүүлийн удирдагч Наполеон Южин Англи-Зулугийн тулаанд амь эрсэджээ. *1890 - АНУ-д шинэ тутам бүтээгдсэн Холлеритийн тооцооны машиныг ашиглан хүн амын нэгдсэн тооллого зохион байгуулжээ. *[[1913]] - Грек-Серби улс холбоотны гэрээ байгуулснаар Балканы хоёрдугаар дайн дэгдэх нөхцөл бүрдэв. *1916 - АНУ-ын Дээд шүүхийн ерөнхий шүүгчээр Луи Брандейс томилогдсоноор энэ суудалд суусан анхны еврей хүн болжээ. *1918 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Баруун фронтод өрнөсөн тулаанд Жон Першинг болоон Жеймс Хербордоор удирдуулсан холбоотны арми Германы эзэн хааны армид цохилт өгөхөөр тулаанаа эхлүүлжээ. *1929 - Аргентин улсын [[Буэнос-Айрес]] хотод Латин Америкийн коммунист намуудын анхдугаар их хурал болов. *1939 - Дэлхийн хоёрдугаар дайнд өргөн ашиглагдсан Германы Fw-190 сөнөөгч онгоц зэвсэглэлд нэвтэрчээ. *1941 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Крит арлын захиргаа [[Нацист Герман|Нацист Германд]] бууж өгөв. *1943 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Английн харьяат улсуудын нислэгийн компанийн 777 дугаар нислэгийг Германы нисэх хүчин устган сөнөөв. Нийт 17 хүний бүрэлдэхүүнтэй ниссэн уг нислэгт Британийн нэрт жүжигчин Лесли Ховард зорчиж явжээ. хөлгийн багийнхан бүгд амиа алдсан юм. *1946 - Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Румын улсыг удирдаж байсан Ион Антонескуг цаазаар авчээ. *1958 - Францыг олон жил удирдсан Ерөнхийлөгч [[Шарль де Голль]] тэтгэвэрт гарах тухайгаа нийтэд зарлав. Тэрбээр зургаан сарын дараа тэтгэвэрт албан ёсоор гарсан билээ. *1961 - Канадын худалдааны банк болон Канадын эзэн хааны банкууд нэгдэж Канадын эзэн хааны худалдааны банк болжээ. Энэ нь Канадын түүхэнд тохиосон банкуудын хамгийн том нэгдэл болсон юм. *1962 - Нацист Германы хоморголон устгах ажиллагааг гардан зохион байгуулсан Адольф Эйхманныг Израил улсад дүүжлэн хороожээ. *1964 - Шинээр байгуулагдсан Бүгд найрамдах Кени улсын анхны Ерөнхийлөгчөөр Жомо Кеньяатта сонгогдов. *1975 - Курдистаны эх орончдын холбоог Жалал Талабани, Навширван Мустафа, Фуад Масум нар байгууллаа. *1978 - [[Зохиогчийн эрх|Зохиогчийн эрхийн]] тунхаг батлагдсанаар олон улсад анх удаагаа зохиогчийн эрхийн асуудлыг зохицуулах болов. *1979 - Родези (одоогийн Зимбабве) улсыг 90 жилийн түүхэндээ анх удаагаа хар арьстнууд удирдах болжээ. *1980 - Мэдээллийн алдарт Cable News Network буюу [[CNN]] агентлаг анхны эфирээ цацав. *1988 - Бельгийн нийслэл [[Брюссель]] хотноо [[Европын Төв Банк|Европийн Төв банк]] байгуулагджээ. ** Дундын зайн тусгалын цөмийн зэвсгийн гэрээ албан ёсоор хэрэгжиж эхлэв. Ингэснээр ЗХУ болон АНУ дундын зайн тусгалтай цөмийн зэвсгээ устгах, дахин хөгжүүлэхгүй байхаар болсон юм. *1990 - [[Хүйтэн дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Буш болон ЗХУ-ын удирдагч [[Михаил Горбачёв]] нар химийн зэвсгийг үл дэлгэрүүлэх гэрээнд гарын үсэг зурав. *1993 - [[Сараево]] хотын Добринья дүүрэгт болсон хөлбөмбөгийн тэмцээний үеэр Сербийн хэт даврагсад халдаж 13 хүн амиа алдан, 133 хүн шархаджээ. *1994 - Өмнөд Африк улс Британийн колони орнуудын Хамтын нөхөрлөлд гишүүнээр элсэн оров. *2001 - Балбын угсаа залгамжлах хунтайж Дипендра болон хаан угсааны хэд, эхдэн хүн түүний эцэг, эх халдлагад өртөн амиа алджээ. ** Палестины [[Хамас]] бүлэглэл [[Тел-Авив]] хотод болж байсан цэнгээний үеэр бөмбөг дэлбэлж 21 хүн амиа алдав. *2004 - Оклахома хотод бөмбөг дэлбэлсэн Терри Николс гэгчийн шүүх хурал болж, шүүхээс түүнд бүх насаар хорих ялыг 161 удаа олгожээ. Ингэснээр Гиннесийн дээд амжилтын номд бүртгэгдсэн байна. *2008 - Кино урлагийн алдар "Юниверсал" студийн ард гал гарч Кинг Конг үзүүлэн танхим шатжээ. *2009 - Бразилыг зорин нисэж явсан Францын агаарын тээврийн 447 дугаар нислэг Атлантын далайд осолдож хөлгийн 288 зорчигч бүгд амиа алдав. ** Автомашины алдарт [[Женерал Моторс|General Motors]] компани дампуурлаа зарлалаа. Ингэснээр АНУ-ын түүхэнд үлдсэн хамгийн том дөрвөн дампуурлын нэг болжээ. *2011 - АНУ-ын сансар судлалын "Эндевор" хөлөг 25 удаагийн нислэг үйлдсэнийхээ дараа албан ёсоор ашиглагдахаа болив. *2015 - БНХАУ-ын Хубэй мужид орших [[Хөх мөрөн|Хөх мөрөнд]] зорчиж явсан хөлөг онгоц живж 400 хүн амиа алджээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == *1498 - Голландын алдарт зураач Маартен ван Хеемскерк (1574 онд нас барсан) *1804 - Оросын нэрт хөгжмийн зохиолч [[Михаил Глинка]] (1857 онд нас барсан) *1843 - Хурууны хээ авах технологийг хөгжүүлэгч Хенри Фолдс (1930 онд нас барсан) *[[1907]] - Тийрэлтэт хөдөлгүүрийг хөгжүүлэгч Френк Уитти (1996 онд нас барсан) *[[1910]] - Унгарын коммунист удирдагч Гуила Каллай (1996 онд нас барсан) *1917 - Нобелийн шагналт Америкийн химич Уиллиам Стендиш Нөүлэс (2012 онд нас барсан) *1926 - Америкийн нэрт дуучин, жүжигчин Энди Гриффит (2012 онд нас барсан) ** Америкийн жүжигчин, секс билгэ тэмдэг [[Мэрилин Монро]] (1962 онд нас барсан) *1930 - "[[Алтан бөмбөрцөг]]" наадмын шагналт Английн жүжигчин Эдуард Вүүдуорд (2009 онд нас барсан) *1933 - Палау улсын анхны Ерөнхийлөгч Харүо Ремелик (1985 онд нас барсан) *1936 - Дэлхийн аварга, олимпын хүрэл медальт Зөвлөлтийн бөх Анатолий Албул (2013 онд нас барсан) *1937 - Академийн наадам, "Алтан бөмбөрцөг" наадмын шагналт нэрт жүжигчин [[Морган Фримен]] *1947 - Алдарт "McLaren" компанийг үндэслэгч Рон Деннис *1952 - Олимпын мөнгөн медальт Румын улсын бөөрөнцөг түлхэгч Михаела Логхин *1955 - Мэргэжлийн сүмо бөхийн 55 дахь ёкозүна Чиёнофүжи Мицүгү (2016 онд нас барсан) ** Олимпын хүрэл медальт Шинэ Зеландын гүйгч Лоррейн Моллер *1958 - Монгол Улсын гурав дахь Ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]] *1960 - Английн хөгжимчин The Cure хамтлагийн гишүүн Сайман Голлап ** Дэлхийн гурав, европын дөрвөн удаагийн аварга Зөвлөлтийн гимнастикч Елена Мухина (2006 онд нас барсан) *1961 - Олимпын хүрэл, дэлхийн гурван удаагийн аварга Швейцарын бөөрөнцөг түлхэгч Вернер Гунтер *1965 - Олимпын тав, дэлхийн есөн удаагийн аварга Оросын цаначин Лариса Лазутина ** Олимпын алт, хүрэл медальт, дэлхийн аварга Оросын гүйгч Ольга Назарова *1973 - Олимп, тив, дэлхийн аварга Бельгийн усанд сэлэгч Фредерик Дебуржгрейв ** Америкийн нэрт загвар өмсөгч Хайди Клум *1974 - Америкийн нэрт дуучин, жүжигчин Алланис Морисетт ** Дэлхийн аварга Бельгийн мэргэжлийн дугуйч Михаел Расмюссен *1976 - Олимпын аварга, дэлхийн мөнгөн медальт, европын аварга Британийн гүйгч Марлон Девониш *1977 - Олимпын мөнгөн медальт Оросын бөх Арсен Гитинов *1977 - "Орголт", "Амьд үхдэл" киноны од, жүжигчин Сара Уейн Келлис *1981 - Америкийн жүжигчин, элэглэгч Эми Шумер *1984 - Чилийн хөлбөмбөгч Жеан Бусежур *1985 - Олимпын гурав, дэлхийн таван удаагийн аварга Этиопын гүйгч Трунеш Дибаба ** Америкийн сагсан бөмбөгч Ник Янг *1988 - Мексикийн хөлбөмбөгч Хавьер Эрнандез *1989 - Дэлхийн аварга, европын хошой аварга Оросын гар бөмбөгчин Наталья Гончарова *1994 - Японы мэргэжлийн сүмоч Кагаяки Таиши *1996 - "Хүн аалз" киногоороо алдаршсан Английн жүжигчин [[Том Холланд]] == Нас барсан алдартнууд == *МЭӨ 195 он - Хан гүрний хаан Гауцү (МЭӨ 256 он төрсөн) *1846 - Ромын пап XVI Григорий (1765 онд төрсөн) *1864 - Тайпины бослогыг толгойлогч Хон Шиучуан (1812 онд төрсөн) *1868 - АНУ-ын 15 дахь Ерөнхийлөгч Жеймс Бюканан (1791 онд төрсөн) *1872 - "Нью-Йорк Хералд" сониныг үүсгэн байгуулагч Жеймс Гордон Беннетт *[[1911]] - Халхын Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан Доржпаламын Содномравдан (1867 онд төрсөн) *1946 - Румын улсын 43 дахь Ерөнхий сайд Ион Антонеску (1882 онд төрсөн) *1965 - АНУ-ын мэргэжлийн хөлбөмбөгийн "Грий Бей Пакерс" багийг үндэслэгч Көрли Ламбе (1898 онд төрсөн) *1969 - Олимп, тив, дэлхийн тус бүр дөрвөн удаагийн аварга Норвегийн гүйлтийн тэшигч Ивар Баллангруд ([[1904]] онд төрсөн) *1979 - Нобелийн шагналт Германы физикч Вернер Форссманн ([1904]] онд төрсөн) *1987 - Ливан улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Рашид Карами (1921 онд төрсөн) *1996 - Энэтхэгийн зургаа дахь Ерөнхийлөгч Нелам Санжива Редди ([[1913]] онд төрсөн) *2008 - Францын загвар зохион бүтээгч [[Ив Сен-Лоран]] (1936 онд төрсөн) *2015 - Доминик улсын зургаа дахь Ерөнхийлөгч Николас Ливерпуль (1934 онд төрсөн) ** Америкийн дуучин Жеан Ричи (1922 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * Олон улсын хүүхдийн эрхийг хамгаалах өдөр * Олон улсын сүүний өдөр * {{MEX}} Үндэсний далайн өдөр * {{KHM}} Мод тарих өдөр * {{PLW}} Ерөнхийлөгчийн өдөр ---- {{Commonscat|1 June|6 сарын 1}} [[Ангилал:Өдөр|0601]] [[Ангилал:Зургаадугаар сарын өдөр|#01]] 6jrjdnmft5yuoacjok5faqdycmfzjh8 0 17395 857728 816952 2026-06-01T03:15:29Z ~2026-32592-33 105035 857728 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Байгууллага |нэр = Европын Хөлбөмбөгийн Холбоо |зураг = |зураг хүрээ = |хэмжээ = |зураг тайлбар = |газрын зураг =UEFA member associations map.svg |газрын зураг хэмжээ = |газрын зураг тайлбар =Цэнхэрээр гишүүн орнуудыг үзүүлсэн газрын зураг |товчлол = ЕХБХ |хоч = |байгуулагдсан = [[1954]] оны [[6 сарын 15]] |устсан = |төрөл =Спортын байгууллага |статус = |зорилт = |төв байр = Ньон, [[Швейцари]] |байрлал = |үйлчилдэг бүс = |гишүүд = 53 улсын холбоо |хэлүүд = [[Англи хэл|Англи]], [[Франц хэл|Франц]], [[Герман хэл|Герман]] |удирдагч цол = Ерөнхийлөгч |удирдагч нэр = {{flagicon|Франц}} [[Мишель Платини]] |гол байгууллага = ЕХБХ-ны их хурал |эцэг байгууллага = |харъяалал = [[ФИФА]] |ажилтнуудын тоо = |сайн дурын ажилтнуудын тоо = |төсөв = |вэб хуудас = [http://www.uefa.com www.uefa.com] |тайлбар = }} '''Европын Хөлбөмбөгийн Холбоо''' (үгээр товчилсон нь '''ЕХБХ'''; {{lang-en|Union of European Football Associations}}, товчлол ''UEFA''<ref> {{Cite web | title = History - Overview | work = [http://www.uefa.com uefa.com] | publisher = UEFA | url = http://www.uefa.com/uefa/aboutuefa/organisation/history/index.html | accessdate = 2010-03-15 }})</ref>, кирилл галиг '''УЕФА''') нь Европ тивд [[хөлбөмбөг]], заалны хөлбөмбөг, элсний хөлбөмбөгийн спортыг нэгдсэн байдлаар удирдлах, чиглүүлэх байгууллага юм. [[ФИФА|Дэлхийн хөлбөмбөгийн холбооны]] бүрэлдэхүүн 6 тивийн холбоодын хамгийн том, чансаатай, нэр хүнд бүхий холбоо юм. == Түүхэн ерөнхийлөгч нар == {| class="wikitable" |- ! ! Нэр ! Улс ! Хугацаа |- ! 1. | Эббе Шварц | {{flagicon|DEN}} | 1954—1962 |- ! 2. | Густав Видеркер | {{flagicon|SUI}} | 1962—1972 |- ! 3. | Артемио Франки | {{flagicon|ITA}} | 1972—1983 |- ! 4. | Жак Жорж | {{flagicon|FRA}} | 1983—1990 |- ! 5. | Леннарт Юханссон | {{flagicon|SWE}} | 1990—2007 |- ! 6. | Мишель Платини | {{flagicon|Франц}} | 2007—2015 |} == Түүхэн ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар == [[2007]] оны нэгдүгээр сараас «ерөнхий нарийн бичгийн дарга» гэж нэрлэх болсон: * {{flagicon|FRA}} Анри Делоне (1954—1955) * {{flagicon|FRA}} Пьер Делоне (1955—1960) * {{flagicon|FRA}} Ханс Бангертер (1960—1989) * {{flagicon|FRA}} Герхард Айгнер (1989—2003) * {{flagicon|FRA}} Ларс-Кристер Ольссон (2003—2007) * {{flagicon|SCO}} Дэвид Тейлор (2007-2009) * {{flagicon|ITA}} Жанни Инфантино (2009 оны аравдугаар сарын 1-н хүртэл) == Гишүүн орнууд == {| cellspacing="0" cellpadding="0" class="" style="background-color:transparent; width:100%;" |- style="vertical-align:top;" | style="width:25%; text-align:left;" | * {{flagicon|AUT}}Австри * {{flagicon|AZE}} Азербайжан * {{flagicon|ALB}} Албани * {{flagicon|ENG}} [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|Англи]] * {{flagicon|ANG}} Андорра * {{flagicon|ARM}} Армени * {{flagicon|BLR}} Беларус * {{flagicon|BEL}} Бельги * {{flagicon|BUL}} Болгар * {{flagicon|BIH}} Босни Герцеговин * {{flagicon|GER}} Герман * {{flagicon|GRE}} Грек * {{flagicon|GEO}} Гүрж | style="width:25%; text-align:left;" | * {{flagicon|DEN}} Дани * {{flagicon|ISR}} Израиль * {{flagicon|IRL}} Ирланд * {{flagicon|ISL}} Исланд * {{flagicon|ESP}} Испани * {{flagicon|ITA}} Итали * {{flagicon|KAZ}} Казакстан * {{flagicon|CYP}} Кипр * {{flagicon|LVA}} Латви * {{flagicon|LTU}} Литва * {{flagicon|LIE}} Лихтенштейн * {{flagicon|LUX}} Люксембург * {{flagicon|MKD}} Македон * {{flagicon|MLT}} Мальт | style="width:25%; text-align:left;" | * {{flagicon|MDA}} Молдав * {{flagicon|NED}} Голланд * {{flagicon|NOR}} Норвег * {{flagicon|POL}} Польш * {{flagicon|POR}} Португал * {{flagicon|RUS}} ОХУ * {{flagicon|ROU}} Румын * {{flagicon|SMR}} Сан-Марино * {{flagicon|SRB}} Серби * {{flagicon|SVK}} Словак * {{flagicon|SVN}} Словен * {{flagicon|TUR}} Турк * {{flagicon|UKR}} Украин | style="width:25%; text-align:left;" | * {{flagicon|HUN}} Унгар * {{flagicon|WAL}} Уэльс * {{flagicon|FRO}} Фарерын арлууд * {{flagicon|FIN}} Финланд * {{flagicon|FRA}} Франц * {{flagicon|NIR}} Хойд Ирланд * {{flagicon|CRO}} Хорват * {{flagicon|MNE}} Монтенегро * {{flagicon|CZE}} Чех * {{flagicon|SUI}} Швейцари * {{flagicon|SWE}} Швед * {{flagicon|SCO}} Шотланд * {{flagicon|EST}} Эстон |} == Зохион байгуулагддаг тэмцээнүүд == === УЕФА-гийн тэмцээнүүд === {|width 100% |valign=top| '''Клубүүдийн дунд:''' *[[УЕФА Аваргуудын Лиг]] *[[УЕФА Европын лиг]] *УЕФА Цомтой багуудын цом (1960–1999) *УЕФА Интертото цом (1995–2008) *УЕФА Супер цом *УЕФА Эмэгтэйчүүдийн Аваргуудын Лиг |valign=top| '''Шигшээ багуудын дунд:''' *[[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]] *Хөлбөмбөгийн Европын 21-ээс доошхи насныхны аварга шалгаруулах тэмцээн *Хөлбөмбөгийн Европын 19-өөс доошхи насныхны аварга шалгаруулах тэмцээн *Хөлбөмбөгийн Европын 17-гоос доошхи насныхны аварга шалгаруулах тэмцээн *Эмэгтэйчүүдийн хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн *Эмэгтэйчүүдийн хөлбөмбөгийн Европын 19-өөс доошхи насныхны аварга шалгаруулах тэмцээн *Эмэгтэйчүүдийн хөлбөмбөгийн Европын 17-гоос доошхи насныхны аварга шалгаруулах тэмцээн |valign=top| '''Сонирхогчдын:''' *УЕФА бүсүүдийн цом |} == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == *[http://www.uefa-coefficients.com/ Гишүүн орнуудын чансаа, үзүүлэлтүүд] *Албан ёсны цахим сүлжээ [http://www.uefa.com www.uefa.com] {{УЕФА гишүүн орнууд}} [[Ангилал:УЕФА| ]] [[Ангилал:Европын байгууллага]] [[Ангилал:Европын спортын холбоо]] [[Ангилал:Товчилсон үг]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн холбоо]] [[Ангилал:1954 онд байгуулагдсан]] 3s14rx6qd0yx7o9at3y7t9bwi2u2x57 857729 857728 2026-06-01T03:39:25Z USSR-Slav 87261 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-32592-33|~2026-32592-33]] ([[User talk:~2026-32592-33|talk]]) to last revision by Enkhsaihan2005 (Twinkle) 857729 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Байгууллага |нэр = Европын Хөлбөмбөгийн Холбоо |зураг = |зураг хүрээ = |хэмжээ = |зураг тайлбар = |газрын зураг =UEFA member associations map.svg |газрын зураг хэмжээ = |газрын зураг тайлбар =Цэнхэрээр гишүүн орнуудыг үзүүлсэн газрын зураг |товчлол = ЕХБХ |хоч = |байгуулагдсан = [[1954]] оны [[6 сарын 15]] |устсан = |төрөл =Спортын байгууллага |статус = |зорилт = |төв байр = Ньон, [[Швейцари]] |байрлал = |үйлчилдэг бүс = |гишүүд = 53 улсын холбоо |хэлүүд = [[Англи хэл|Англи]], [[Франц хэл|Франц]], [[Герман хэл|Герман]] |удирдагч цол = Ерөнхийлөгч |удирдагч нэр = {{flagicon|Франц}} [[Мишель Платини]] |гол байгууллага = ЕХБХ-ны их хурал |эцэг байгууллага = |харъяалал = [[ФИФА]] |ажилтнуудын тоо = |сайн дурын ажилтнуудын тоо = |төсөв = |вэб хуудас = [http://www.uefa.com www.uefa.com] |тайлбар = }} '''Европын Хөлбөмбөгийн Холбоо''' (үгээр товчилсон нь '''ЕХБХ'''; {{lang-en|Union of European Football Associations}}, товчлол ''UEFA''<ref> {{Cite web | title = History - Overview | work = [http://www.uefa.com uefa.com] | publisher = UEFA | url = http://www.uefa.com/uefa/aboutuefa/organisation/history/index.html | accessdate = 2010-03-15 }})</ref>, кирилл галиг '''УЕФА''') нь Европ тивд [[хөлбөмбөг]], заалны хөлбөмбөг, элсний хөлбөмбөгийн спортыг нэгдсэн байдлаар удирдлах, чиглүүлэх байгууллага юм. [[ФИФА|Дэлхийн хөлбөмбөгийн холбооны]] бүрэлдэхүүн 6 тивийн холбоодын хамгийн том, чансаатай, нэр хүнд бүхий холбоо юм. == Түүхэн ерөнхийлөгч нар == {| class="wikitable" |- ! ! Нэр ! Улс ! Хугацаа |- ! 1. | Эббе Шварц | {{flagicon|DEN}} | 1954—1962 |- ! 2. | Густав Видеркер | {{flagicon|SUI}} | 1962—1972 |- ! 3. | Артемио Франки | {{flagicon|ITA}} | 1972—1983 |- ! 4. | Жак Жорж | {{flagicon|FRA}} | 1983—1990 |- ! 5. | Леннарт Юханссон | {{flagicon|SWE}} | 1990—2007 |- ! 6. | Мишель Платини | {{flagicon|Франц}} | 2007— |} == Түүхэн ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар == [[2007]] оны нэгдүгээр сараас «ерөнхий нарийн бичгийн дарга» гэж нэрлэх болсон: * {{flagicon|FRA}} Анри Делоне (1954—1955) * {{flagicon|FRA}} Пьер Делоне (1955—1960) * {{flagicon|FRA}} Ханс Бангертер (1960—1989) * {{flagicon|FRA}} Герхард Айгнер (1989—2003) * {{flagicon|FRA}} Ларс-Кристер Ольссон (2003—2007) * {{flagicon|SCO}} Дэвид Тейлор (2007-2009) * {{flagicon|ITA}} Жанни Инфантино (2009 оны аравдугаар сарын 1-н хүртэл) == Гишүүн орнууд == {| cellspacing="0" cellpadding="0" class="" style="background-color:transparent; width:100%;" |- style="vertical-align:top;" | style="width:25%; text-align:left;" | * {{flagicon|AUT}}Австри * {{flagicon|AZE}} Азербайжан * {{flagicon|ALB}} Албани * {{flagicon|ENG}} [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|Англи]] * {{flagicon|ANG}} Андорра * {{flagicon|ARM}} Армени * {{flagicon|BLR}} Беларус * {{flagicon|BEL}} Бельги * {{flagicon|BUL}} Болгар * {{flagicon|BIH}} Босни Герцеговин * {{flagicon|GER}} Герман * {{flagicon|GRE}} Грек * {{flagicon|GEO}} Гүрж | style="width:25%; text-align:left;" | * {{flagicon|DEN}} Дани * {{flagicon|ISR}} Израиль * {{flagicon|IRL}} Ирланд * {{flagicon|ISL}} Исланд * {{flagicon|ESP}} Испани * {{flagicon|ITA}} Итали * {{flagicon|KAZ}} Казакстан * {{flagicon|CYP}} Кипр * {{flagicon|LVA}} Латви * {{flagicon|LTU}} Литва * {{flagicon|LIE}} Лихтенштейн * {{flagicon|LUX}} Люксембург * {{flagicon|MKD}} Македон * {{flagicon|MLT}} Мальт | style="width:25%; text-align:left;" | * {{flagicon|MDA}} Молдав * {{flagicon|NED}} Голланд * {{flagicon|NOR}} Норвег * {{flagicon|POL}} Польш * {{flagicon|POR}} Португал * {{flagicon|RUS}} ОХУ * {{flagicon|ROU}} Румын * {{flagicon|SMR}} Сан-Марино * {{flagicon|SRB}} Серби * {{flagicon|SVK}} Словак * {{flagicon|SVN}} Словен * {{flagicon|TUR}} Турк * {{flagicon|UKR}} Украин | style="width:25%; text-align:left;" | * {{flagicon|HUN}} Унгар * {{flagicon|WAL}} Уэльс * {{flagicon|FRO}} Фарерын арлууд * {{flagicon|FIN}} Финланд * {{flagicon|FRA}} Франц * {{flagicon|NIR}} Хойд Ирланд * {{flagicon|CRO}} Хорват * {{flagicon|MNE}} Монтенегро * {{flagicon|CZE}} Чех * {{flagicon|SUI}} Швейцари * {{flagicon|SWE}} Швед * {{flagicon|SCO}} Шотланд * {{flagicon|EST}} Эстон |} == Зохион байгуулагддаг тэмцээнүүд == === УЕФА-гийн тэмцээнүүд === {|width 100% |valign=top| '''Клубүүдийн дунд:''' *[[УЕФА Аваргуудын Лиг]] *[[УЕФА Европын лиг]] *УЕФА Цомтой багуудын цом (1960–1999) *УЕФА Интертото цом (1995–2008) *УЕФА Супер цом *УЕФА Эмэгтэйчүүдийн Аваргуудын Лиг |valign=top| '''Шигшээ багуудын дунд:''' *[[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]] *Хөлбөмбөгийн Европын 21-ээс доошхи насныхны аварга шалгаруулах тэмцээн *Хөлбөмбөгийн Европын 19-өөс доошхи насныхны аварга шалгаруулах тэмцээн *Хөлбөмбөгийн Европын 17-гоос доошхи насныхны аварга шалгаруулах тэмцээн *Эмэгтэйчүүдийн хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн *Эмэгтэйчүүдийн хөлбөмбөгийн Европын 19-өөс доошхи насныхны аварга шалгаруулах тэмцээн *Эмэгтэйчүүдийн хөлбөмбөгийн Европын 17-гоос доошхи насныхны аварга шалгаруулах тэмцээн |valign=top| '''Сонирхогчдын:''' *УЕФА бүсүүдийн цом |} == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == *[http://www.uefa-coefficients.com/ Гишүүн орнуудын чансаа, үзүүлэлтүүд] *Албан ёсны цахим сүлжээ [http://www.uefa.com www.uefa.com] {{УЕФА гишүүн орнууд}} [[Ангилал:УЕФА| ]] [[Ангилал:Европын байгууллага]] [[Ангилал:Европын спортын холбоо]] [[Ангилал:Товчилсон үг]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн холбоо]] [[Ангилал:1954 онд байгуулагдсан]] rb38v9ybiurjo0yhi8sdeiznoa67yur 0 18430 857625 848136 2026-05-31T12:21:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 857625 wikitext text/x-wiki {{Загвар:Монголчуудын түүх}} '''Мэргид''' нь 12-р зууны үеийн монголын 5 том ханлигийн нэг юм. Мэргид нь [[Сэлэнгэ мөрөн|Cэлэнгэ мөрний]] хөндий болон Орхон голын доод хэсгээр амьдарч байжээ.Тэд 20 жилийн турш Тэмүжинтэй тэмцэлдсэний эцэст 1200 онд бут цохигдон Их Монгол улсад нэгдэн оржээ. ==Гурван Мэргид== Мэргидүүд нь [[Орхон гол|Орхон]] гол болон [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ]] мөрний хөвөөгөөр оршин суух 3 аймгаас бүрддэг. *Орхон голын доод урсгал дагуу Буур хээрийн орчим Удуйд Мэргид *Орхон Сэлэнгэ мөрний хоорондох Талхун арал хавиар Увас Мэргид *Сэлэнгэ мөрний Харажи-Хээрийн орчим Хаад Мэргид аймаг Удуйд аймаг Орхоны адаг Буур хээрээр нутаглаж байсан бөгөөд хүн ам олонтой ханлигтаа тэргүүлэх үүрэгтэй энэ аймгийг 12-р зууны сүүл үед Тудүр билгэ чигин түүний хүү [[Тохтоа бэх]] нар захирч байв. Увас мэргидийг Дайр усун захирч байсан. Сэлэнгийн дунд биеэ Каражи Хээрт Хаад мэргид нутаглаж Хаатай Дармала гэгч захирч байв. Энэ гурван аймагт алдартай мэргэн харваач олонтой байснаас ханлигаа Гурван мэргид гэж нэрлэсэн байна. "Судрын чуулган"-д Мэргэд улс гэдгийг ихэс дээдсийн зиндааны нэр байсан байж магадгүй гэсэн санаа байдаг юм. Хамаг Монголтой XII зууны дунд үе хүртэл эвтэй найртай явж ирсэн Монгол овогтны нэг бол Мэргидүүд бөгөөд түүний захирагч Тудур Билгэ, [[Амбагай хаан]]ы хүү Хадаан тайш хоёр андын холбоотой байсан байна. XII зууны II хагасын эхэнд Хадаан Гурван мэргидийн зонхилох эрхтэй анд нөхөртөө элч илгээж нэгдье гэж хэлүүлсэнд бие даасан байдлаа хадгалахыг эрхэмлэгч Тудур билгэ чигин хилэгнэн "элчид" Хадаан тайшийн ганц нүдийг нь сохлохоор хутгаа билүүдэж байна гэж хариу өгчээ. Тудур билгэгийн энэ үгийг сонссон Хадаан "Хатуу үг эвдрэлийн эх боллоо" хэмээн хэлээд гуравхан хоногт Хотул болон бусад Алтан ургийнхантай хүч хавсарган довтолсонд Тудур чингин алагдаж, Тогтоа бэх шархдаж зугтан олон мэргидүүд олзлогджээ. Гэвч гурван жил өнгөрсний дараа Тогтоа бэх хүчээ хуралдуулан Хамаг Монголд элч илгээж "тулалдах газар, байлдах өдрөө хэл, бид тэр газар чинь болзсон өдөрт чинь очиж байлдъя" гэж хэлүүлсэн байна. Хадаан Хамаг Монголын ноёдын хуралдаанд Мэргидэд ямар хариу өгөх асуудлыг хэлэлцүүлээд байлдах хариу өгчээ. Мэргидийн довтолгоон амжилтгүй болж, Тогтоа бэх шархдан Сэлэнгийг өгсөн [[Найман]]ы ханлигийн зүгт зугтжээ. Хожим Мэргидийн Тогтоа бэхийн бага хүү Култукан гэдэг алдартай мэргэн харваачийг Зүчи барьж авчиран бай харвуулж үзээд түүний хосгүй мэргэнд нь биширч амийг нь өршөөхийг Чингис хаан эцгээсээ хүсэхэд "Төрийн дайсан авсанд орохоос илүү дээр газар байдаггүй юм" гээд нүднээс далд болгосоноор удам угсаа нь бүрэн тасарсан гэдэг. Гэвч XIII зууны эхэн үед Чингис хаан Монгол овогтныг нэгтгэх хүртэл Мэргидүүд бие даасан байдлаа хадгалсаар байв. ==Угсаа гарал== Мэргидүүд нь [[Монгол]], [[Найман]], [[Хэрэйд]], [[Кидан]] зэрэг монгол угсааны аймагуудтай гарал нэгтэй Монгол аймаг юм. Гэвч гадны зарим судлаачид тэднийг [[Түрэг]] эсвэл палеосибирь хэлт Чукча, Кеть зэрэг үндэстэн мөн [[Манж]], Эвэн угсааны аймаг үзэх нь бий. Эдгээр хувилбараас палеосибирь, тунгус гаралтай гэсэн онол нь хамгийн үнэмшил муутай бөгөөд түрэг угсаатан гэх хувилбар нь мөн л олон баримтаар няцаагддаг. ==[[Чингис хаан]]тай үүссэн зөрчилдөөн== [[Тэмүүжин]]гийн эх Олхонууд овгоос гаралтай [[Өэлүн]] [[1153 он|1153]] оны орчим Мэргид аймгийн [[Их Чилэдү|Их Чилэдүтэй]] сүй тавин нутаг руу нь явж байх замд нь Тэмүүжингийн эцэг [[Есүхэй]] түүнийг булаан авчээ.Хариуд нь [[1181 он|1181]] оны орчим Мэргидүүд Тэмүүжинг Орхон голын орчим байхад нь довтолон Тэмүүжингийн гэргий [[Бөртэ]]г авч өөрсдийн нэгэн жанжинд эхнэр болгон өгчээ.Тэмүүжин [[Жамуха]] болон эцгийн хуучин анд Тоорил ханы хамтаар Мэргидүүдийг дайлаар мордон Бөртэг жилийн дотор суллан авчээ. Энэ дайралтаар Мэргидүүдийн хүч суларч тарж бутарсан байна. Эргэн ирсэн Бөртэ Зүчи хэмээх хүү төрүүлжээ.Мэргидийн олзноос Бөртэг суллагдан ирснийхээ дараа төрүүлсэн Зүчи хүүг зарим хүмүүс харь угсааных гэж үзэж байсан ч [[Чингис хаан|Тэмүжин]] үүнийг үгүйсгэж өөрийн хүү гэж үзэж байв.Энэ тулалдаанаас хойш хорин жилийн туршид [[Тэмүжин]] Мэргид аймгийнхантай хэд хэдэн удаа дайтжээ.Тэмүжин Монгол овог аймагуудаа нэгтэх удаан хугацааны тэмцэл хийсний эцэст 1206 онд Их Монгол Улсыг байгуулав.Энэ үед Чингисийн цэрэгт цохигдсон Мэргидүүд бие даасан аймаг байхаа больж сарниж эхэлсэн байна. Чингисийн цэргээс зугтсан Мэргидүүд Кипчак болон [[Канли|Канглы]] нарын нутагт орогнож байсан тул 1215-1218 онуудад Зүчи Сүбэдэй нар Тогтоа бэхийн мэргидүүдийн үлдсэн хэсгийг бут цохин сүйрүүлжээ. Чингис хаан Хулан хэмээх Мэргид хатантай байсан бөгөөд Хулан хатан Чингисийн сайн зөвлөгч нь байж төрийн үйл хэрэгт өөрийн үнэтэй саналаар хувь нэмэрээ оруулж байв.Монголчууд Булгарын хант улсын түрэгүүд руу 1236 онд довтлох үед монголчуудад хөөгдөн тэнд очоод нас барсан Мэргидүүдийн шарилийг Булгарын Кипчак ноёны нутгаас олж байжээ. [[Өвөр Байгалийн хязгаар]]ийн хойд хэсгийн [[Удокан]]ы нурууны нэр мэргидийн удуид аймгийн нэр, эвенк хэлний "кан" -"жижиг" гэсэн үгнээс үүссэн байж болох юм.<ref>{{Cite web |url=http://bam.railways.ru/topomimika/ |title=Топонимы БАМ и окрестностей |access-date=2014-05-15 |archive-date=2007-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070428145734/http://bam.railways.ru/topomimika/ |url-status=dead }}</ref> Монголын нэгдмэл улс байгуулагдсаны дараагаар мэргидүүд бусад монголчуудынхаа хамтаар Монгол төрийн үйлст хүчин зүтгэж явжээ. Монголын эзэнт гүрэнд мэргид хүмүүс өндөр албан тушаал хашиж байсан ба энэ нь тэднийг харь угсааных бус монголчууд байсаныг илэрхийлдэг. 1248-1251 онд хаан байсан [[Гүюг хаан]]ы хайртай хатан Огул Каймиши нь Мэргид аймгийнх байжээ. Мөн Мэргид угсааны христийн шашинт Баян ба түүний үеэл Тогт нар нь Юань гүрний үед их зөвлөхийн албан тушаал хашиж байсан байна. Мэргидээс үлдсэн хүмүүс Ойрд гэх мэт Монгол овог аймгуудад уусан монголын нэг овог болсон бол бусад нь түрэг угсааны Кипчак зэрэг аймагт очин тэндээ шингэжээ. Бутран унасан мэргидүүд буриад, халх, халимагийн<ref>Монголоо хайсан монгол нэвтрүүлэг -Халимаг</ref> мэргид овог болон шингэжээ. Баруун тийш нүүсэн нь түрэгүүдийн дунд уусч зөвхөн мэргид овог гэсэн нэр нь хадгалагджээ. [[Уулын алтай]]чуудад мэргид, найман гэх мэт 13-р зуунд задран унасан монгол овог аймгийн нэртэй овгууд нилээд бий. == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Aзийн түүхэн угсаатан]] jed4d06z41o3klfqe7hvfdxbs58s82x 0 33766 857694 741984 2026-05-31T16:41:37Z Enkhsaihan2005 64429 857694 wikitext text/x-wiki {{Short description|Болгарын хот}} {{Инфобокс суурин | image_skyline = Varna-Collage-TB.jpg | imagesize = 275 | image_caption = | image_flag = Знаме на Варна, България.svg | image_shield = Герб на Варна, България.svg | nicknames = Далайн нийслэл<br />Зуны нийслэл | pushpin_map = Болгар#Балканы хойг#Хар тэнгис | pushpin_relief = 1 | pushpin_map_caption = Болгар дахь Варна хотын байршил | coordinates = {{coord|43|13|N|27|55|E|region:BG|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | subdivision_type1 = [[Болгарын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name1 = [[Варна муж|Варна]] | subdivision_name2 = [[Варна хотын захиргаа|Варна]] | established_title = Анх суурьшсан | established_date = МЭӨ 575 | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Благомир Коцев]] | area_total_km2 = 232 | elevation_m = 80 | population_as_of = 2025 | population_blank1_title = Хот | population_blank1 = 322,683<ref name="nsi.bg">{{Cite web|url=https://nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|title=Население по области, общини, местоживеене и пол &#124; Национален статистически институт|website=nsi.bg|accessdate=2026-05-31}}</ref> | population_blank2_title = Хотын бүс | population_blank2 = 417,224<ref name="nsi.bg"/> | population_demonym = Варначууд ([[Монгол хэо|mn]]) <br /> Варненци ([[Болгар хэл|bg]]) | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 9000 | area_code = (+359) 52 | website = {{URL|www.varna.bg}} | blank3_name = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank3_info = B | pushpin_label = Варна | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | name = Варна | official_name = | settlement_type = [[Болгарын хот, суурингийн жагсаалт|Хот]] | leader_party = [[PP–DB]] }} '''Ва́рна''' ([[болгараар]] Варна, [[оросоор]] Ва́рна, [[англиар]] Varna, эрт үед алдаршсан [[латин хэл|латин]] нэр нь Odessus → '''''Одессос''''') — [[Болгар]] улсын [[Варна аймаг|Варна аймгийн]] төв, далайн эргийн рашаан амралт, наран шарлагын орон болсон 343,704 хүн (2011 онд) хот. == Газарзүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto | location = Варна (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1961–2020) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C =21.2 | Feb record high C =22.6 | Mar record high C =29.5 | Apr record high C =30.7 | May record high C =35.6 | Jun record high C =36.8 | Jul record high C =40.0 | Aug record high C =40.0 | Sep record high C =37.2 | Oct record high C =32.1 | Nov record high C =27.0 | Dec record high C =24.5 | Jan high C =6.6 | Feb high C =8.1 | Mar high C =11.2 | Apr high C =15.5 | May high C =21.2 | Jun high C =26.1 | Jul high C =28.9 | Aug high C =29.4 | Sep high C =24.8 | Oct high C =19.0 | Nov high C =13.2 | Dec high C =8.2 | Jan mean C =2.7 | Feb mean C =3.6 | Mar mean C =6.5 | Apr mean C =10.7 | May mean C =16.2 | Jun mean C =21.0 | Jul mean C =23.3 | Aug mean C =23.5 | Sep mean C =19.1 | Oct mean C =14.0 | Nov mean C =9.1 | Dec mean C =4.3 | Jan low C =-0.5 | Feb low C =0.3 | Mar low C =3.1 | Apr low C =7.2 | May low C =12.3 | Jun low C =16.7 | Jul low C =18.9 | Aug low C =19.2 | Sep low C =15.2 | Oct low C =10.5 | Nov low C =5.9 | Dec low C =1.3 | Jan record low C =-17.8 | Feb record low C =-16.0 | Mar record low C =-13.5 | Apr record low C =-1.6 | May record low C =2.5 | Jun record low C =7.8 | Jul record low C =10.2 | Aug record low C =9.4 | Sep record low C =3.5 | Oct record low C =-3.0 | Nov record low C =-9.6 | Dec record low C =-12.7 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm =45 | Feb precipitation mm =33 | Mar precipitation mm =32 | Apr precipitation mm =38 | May precipitation mm =38 | Jun precipitation mm =52 | Jul precipitation mm =48 | Aug precipitation mm =29 | Sep precipitation mm =49 | Oct precipitation mm =56 | Nov precipitation mm =49 | Dec precipitation mm =47 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days =6 | Feb precipitation days =5 | Mar precipitation days =6 | Apr precipitation days =6 | May precipitation days =7 | Jun precipitation days =6 | Jul precipitation days =5 | Aug precipitation days =3 | Sep precipitation days =5 | Oct precipitation days =6 | Nov precipitation days =6 | Dec precipitation days =6 | year precipitation days = | daily = | Jan humidity =82 | Feb humidity =81 | Mar humidity =79 | Apr humidity =77 | May humidity =77 | Jun humidity =74 | Jul humidity =72 | Aug humidity =70 | Sep humidity =73 | Oct humidity =75 | Nov humidity =78 | Dec humidity =80 | year humidity = | Jan afthumidity =76 | Feb afthumidity =74 | Mar afthumidity =72 | Apr afthumidity =67 | May afthumidity =72 | Jun afthumidity =66 | Jul afthumidity =62 | Aug afthumidity =60 | Sep afthumidity =61 | Oct afthumidity =65 | Nov afthumidity =71 | Dec afthumidity =75 | year afthumidity = | Jan sun =99 | Feb sun =119 | Mar sun =154 | Apr sun =204 | May sun =259 | Jun sun =278 | Jul sun =318 | Aug sun =318 | Sep sun =236 | Oct sun =163 | Nov sun =105 | Dec sun =92 |source = NOAA NCEI(туйлын үе 1991–2020)<ref>{{Cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/Varna_15552.csv |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020: Bulgaria-Varna |access-date=2026-05-31 |publisher=NOAA}}</ref> |source 2 = Deutscher Wetterdinest(чийгшил 1961-1990, үдээс хойших чийгшил 1951-1980)<ref>{{Cite web |url=https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_155520_kt.pdf |title=Klimatafel von Varna (Warna) / Schwarzes Meer / Bulgarien |access-date=2026-05-31 |publisher=Deutscher Wetterdinest |language=Герман |format=PDF}}</ref> }} == Зураг == <gallery> Зураг:Chaika district in Varna.JPG Зураг:Varna Plage.JPG Зураг:Bulgaria-Varna-02.JPG </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Varna|Варна}} * [https://web.archive.org/web/20130918075818/http://www.varna.bg/en/index.html Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Болгарын хот]] [[Ангилал:Болгарын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Варна| ]] [[Ангилал:Варна аймгийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] jxlhwf8ok7xge1y7b08wq97dvnmx3zc 0 33767 857695 741944 2026-05-31T17:43:56Z Enkhsaihan2005 64429 857695 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Бургас | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nicknames = "Далай ба нууруудын хот"<br /> "Мөрөөдлийн хот" | image_skyline = Burgas-Collage D.jpg | image_caption = | image_shield = Burgas-coat-of-arms.svg | image_flag = Bandera de Burgas, Bulgaria.svg | pushpin_map = Болгар#Балканы хойг#Европ#Хар тэнгис | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Бургасын байршил | pushpin_mapsize = 290px | coordinates = {{Coord|42|30|10.674|N|27|28|12.644|E|type:city(195,719)_region:BG-02|display=it}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = [[Болгар]] | subdivision_type1 = [[Болгарын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Бургас муж|Бургас]] | subdivision_type2 = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name2 = [[Бургас хотын захиргаа|Бургас]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Димитар Николов ([[ГЕРБ]]) | elevation_m = 30 | area_total_km2 = {{wikidata|property|raw|P2046}} | population_total = 210 382 {{increase}} (хотын хязгаар дотор) | population_blank2_title = Хотын бүс | population_blank2 = 225,945 {{increase}}<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=http://ec.europa.eu/eurostat/web/products-datasets/-/urb_lpop1|title=Functional Urban Areas - Population on 1 January by age groups and sex|work=[[Евростат]]|date=2016-04-01|access-date=2026-05-31|archive-date=2016-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423092357/http://ec.europa.eu/eurostat/web/products-datasets/-/urb_lpop1|url-status=live}}</ref> | population_as_of = <small>2026-03-15</small> | population_density_km2 = auto | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Болгар дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 8000–8034 | area_code = (+359) 56 | website = [http://www.burgas.bg/en/index/index/ Албан ёсны вэбсайт] | official_name = | settlement_type = [[Болгарын хот, суурингийн жагсаалт|Хот]] }} '''Бурга́с''' ([[болгараар]] Бургас, [[оросоор]] Бурга́с, [[англиар]] Burgas) — [[Болгар улс|Болгар]] улсын Бургас аймгийн төв, 207,925 хүнтэй (2010 он) хот. == Зураг == <gallery> Зураг:Burgas Der Abfluss Burgas mit dem Stadion Tschernomorez.jpg Зураг:Burgas Dolphins4.jpg Зураг:Burgas Juni2012 Lasur.JPG </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Бургас, Болгар (1991-2020, туйлын үе 1953-одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 20.1 |Feb record high C = 23.2 |Mar record high C = 28.4 |Apr record high C = 31.8 |May record high C = 34.9 |Jun record high C = 42.8 |Jul record high C = 41.3 |Aug record high C = 41.7 |Sep record high C = 36.2 |Oct record high C = 34.0 |Nov record high C = 27.2 |Dec record high C = 22.8 |year record high C = 42.8 | Jan high C = 6.6 | Feb high C = 8.8 | Mar high C = 12.2 | Apr high C = 16.2 | May high C = 21.7 | Jun high C = 26.5 | Jul high C = 28.8 | Aug high C = 28.8 | Sep high C = 24.7 | Oct high C = 19.2 | Nov high C = 13.5 | Dec high C = 8.1 | year high C = 17.9 | Jan mean C = 3.0 | Feb mean C = 4.4 | Mar mean C = 7.3 | Apr mean C = 11.2 | May mean C = 16.6 | Jun mean C = 21.4 | Jul mean C = 23.7 | Aug mean C = 23.9 | Sep mean C = 19.7 | Oct mean C = 14.6 | Nov mean C = 9.5 | Dec mean C = 4.6 | year mean C = 13.3 | Jan low C = -0.1 | Feb low C = 0.9 | Mar low C = 3.7 | Apr low C = 7.8 | May low C = 13.0 | Jun low C = 17.3 | Jul low C = 19.5 | Aug low C = 19.6 | Sep low C = 15.6 | Oct low C = 11.1 | Nov low C = 6.3 | Dec low C = 1.7 | year low C = 9.7 |Jan record low C = -21.6 |Feb record low C = -19.5 |Mar record low C = -15.0 |Apr record low C = -1.9 |May record low C = 2.2 |Jun record low C = 6.0 |Jul record low C = 10.2 |Aug record low C = 10.9 |Sep record low C = 4.0 |Oct record low C = -1.2 |Nov record low C = -9.6 |Dec record low C = -15.0 |year record low C = -21.6 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 48 | Feb precipitation mm = 42 | Mar precipitation mm = 43 | Apr precipitation mm = 42 | May precipitation mm = 47 | Jun precipitation mm = 50 | Jul precipitation mm = 45 | Aug precipitation mm = 24 | Sep precipitation mm = 50 | Oct precipitation mm = 65 | Nov precipitation mm = 51 | Dec precipitation mm = 49 | year precipitation mm = 556 | unit precipitation days = 1 мм | Jan precipitation days = 6 | Feb precipitation days = 5 | Mar precipitation days = 7 | Apr precipitation days = 6 | May precipitation days = 7 | Jun precipitation days = 6 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 3 | Sep precipitation days = 5 | Oct precipitation days = 6 | Nov precipitation days = 5 | Dec precipitation days = 7 | year precipitation days = 68 |Jan humidity = 80.2 |Feb humidity = 77.6 |Mar humidity = 75.3 |Apr humidity = 76.4 |May humidity = 76 |Jun humidity = 73.4 |Jul humidity = 70.9 |Aug humidity = 71.4 |Sep humidity = 72.2 |Oct humidity = 77.1 |Nov humidity = 79.2 |Dec humidity = 80.6 |year humidity = 75.9 |Jan sun = 76 |Feb sun = 110 |Mar sun = 147 |Apr sun = 207 |May sun = 278 |Jun sun = 302 |Jul sun = 339 |Aug sun = 323 |Sep sun = 264 |Oct sun = 185 |Nov sun = 118 |Dec sun = 63 |year sun = 2412 |Jan uv = 1 |Feb uv = 2 |Mar uv = 4 |Apr uv = 5 |May uv = 7 |Jun uv = 8 |Jul uv = 9 |Aug uv = 8 |Sep uv = 5 |Oct uv = 4 |Nov uv = 2 |Dec uv = 1 |year uv = 4.7 |source 1 = [[NOAA|NOAA NCEI]]<ref>{{Cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/Burgas_15655.csv |title=1991-2020 climate normals: Burgas |access-date=2026-05-31 |publisher=NOAA |format=CSV}}</ref> |source 2 = Climatebase.ru (туйлшрал, чийгшил, нар 1953-2011),<ref name= climate >{{cite web | url = http://climatebase.ru/station/15655/?lang=en | title = Climatological Normals for Bourgas, Bulgaria (2000-) | publisher = Climatebase | access-date = 2026-05-31 | archive-date = 2013-05-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130521134428/http://climatebase.ru/station/15655/?lang=en | url-status = live |date=2013 }}</ref> Meteomanz (2021 оноос хойших туйлшрал)<ref>{{Cite web |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=2050&ind=15655&m1=01&y1=2009&m2=06&y2=2024 |title=BURGAS - Weather data by month |access-date=2026-05-31 |website=meteomanz}}</ref>}} ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Burgas}} {{Wikivoyage}} * [https://web.archive.org/web/20110510170708/http://www.burgas.bg/en/index/index Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Бургас| ]] [[Ангилал:Болгарын хот]] [[Ангилал:Бургас аймгийн суурин]] [[Ангилал:Болгарын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:1-р зуунд байгуулагдсан]] 4kylpmht0g2upym46xrr4ex8vcoirbe 0 33770 857696 835716 2026-05-31T17:47:36Z Enkhsaihan2005 64429 857696 wikitext text/x-wiki {{short description|Австрийн Штирийн нийслэл}} {{about|Австрийн хотын}} {{Инфобокс суурин | name = Грац | native_name = Graz | settlement_type = [[Статутар хот (Австри)|Статутар хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2/1 | total_width = 275 | align = center | caption_align = center | image1 = Graz (35932179023).jpg | caption1 = [[Шлосберг (Грац)|Шлосбергээс]] харагдах Грацын үзэмж | image2 = GrazerRathaus-edit.jpg | caption2 = Грац хотын захиргаа | image3 = Graz Kunsthaus-4476.jpg | caption3 = [[Кунстхаус Грац]] | image4 = Murinsel_Graz_2022-08-03_06.jpg | caption4 = [[Муринсел]] | image5 = Graz - Universität, Hauptgebäude (a).JPG | caption5 = [[Грацын их сургууль]] | image6 = | caption6 = | image7 = | caption7 = | image8 = | caption8 = }} | image_caption = | image_flag = Flag of Graz.svg | image_shield = AUT Graz COA.svg | shield_size = 80x110px | shield_link = Штирийн сүлд | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = Лого | pushpin_map = Австри Штири#Австри | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_map_caption = Штири дэх байршил | image_map = | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{coord|47|04|15|N|15|26|19|E|type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{AUT}} | subdivision_type1 = [[Австрийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Штири}} | subdivision_type2 = [[Тойрог (Австри)|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Статутар хот (Австри)|Статутар хот]] | parts_type = | parts_style = para | p1 = | leader_title = [[Хотын дарга]] | leader_name = [[Эльке Кар]] ([[Австрийн Коммунист Нам|АКН]])<ref name="arora">{{cite news |last1=Арора |first1=Штеффен |title=KPÖ-geführte Linkskoalition stellt ihr "Programm für Graz" vor |url=https://www.derstandard.at/story/2000131128582/kpoe-gefuehrte-links-koalition-stellt-ihr-programm-fuer-graz-vor |access-date=2025-10-27 |work=[[Der Standard]] |date=2021-11-13 |language=de-AT}}</ref> | leader_party = | leader_title1 = | leader_name1 = <!-- Statistics --> | area_footnotes = {{Austria population Wikidata|area_footnotes}} | area_total_km2 = {{Austria population Wikidata|area_total_km2}} | elevation_m = 353 | elevation_max_m = | elevation_min_m = | population_as_of = 2025 оны 1 сарын 1 | population_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://www.graz.at/cms/beitrag/10034466/7772565/zahlen_fakten_bevoelkerung_bezirke_wirtschaft.html|access-date=2025-10-27 |title=Zahlen + Fakten: Bevölkerung, Bezirke, Wirtschaft, Geografie }}</ref> | population_total = 306,068 | population_urban = | population_metro = | population_note = | population_density_km2 = auto | population_demonym = Грацчууд | established_title = | established_date = | timezone = [[Төв Европын Цаг|CET]] | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|CEST]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | registration_plate = [[Австрийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|G]] | postal_code_type = [[Австрийн шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = A-801x, A-802x, A-803x, A-804x, A-805x | area_code_type = [[Австри дахь утасны дугаар|Бүсийн код]] | area_code = +43 316 | website = [https://www.graz.at www.graz.at] | module = {{Инфобокс ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв |child = yes |Official_name = Грац хот – Түүхэн төв болон [[Эггенберг цайз]] |ID = 931 |Year = 1999 |Extension = 2010 |Criteria = Соёлын: ii, iv }} | official_name = }} [[Австри]] улсын зүүн урд хэсэгт '''Грац''' [[хот]] оршдог. [[Штири]] мужийн засаг захиргааны төв бөгөөд Австрийн олон хотоос хүн амын тоогоор хоёрт ордог. 267&nbsp;мянган хүнтэй. == Нэр == Энэ хотыг [[Герман хэл|германаар]] '''Грац''' (''Graz''), [[словени хэл|словениэр]] '''Градец''' (''Gradec'') гэдэг. == Газар зүй == [[Мур гол|Мур]] голын эрэгт нийслэл [[Вена|Венээс]] баруун урагш 120&nbsp;км, ойрын томоохон Словенийн [[Марибор]] хотоос 50&nbsp;км зайд байна. === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Грац (Карл-Франценсийн Их Сургууль) 1991–2020, туйлын үе 1961–2020 |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 21.0 |Feb record high C = 22.8 |Mar record high C = 25.1 |Apr record high C = 28.8 |May record high C = 34.1 |Jun record high C = 37.2 |Jul record high C = 38.1 |Aug record high C = 38.1 |Sep record high C = 32.0 |Oct record high C = 27.2 |Nov record high C = 23.0 |Dec record high C = 19.2 |year record high C = 38.1 |Jan high C = 3.9 |Feb high C = 7.7 |Mar high C = 11.6 |Apr high C = 17.2 |May high C = 20.8 |Jun high C = 25.0 |Jul high C = 25.9 |Aug high C = 25.4 |Sep high C = 21.2 |Oct high C = 15.3 |Nov high C = 9.2 |Dec high C = 4.0 |year high C = 15.6 |Jan mean C = 0.6 |Feb mean C = 2.7 |Mar mean C = 6.8 |Apr mean C = 11.6 |May mean C = 15.8 |Jun mean C = 19.4 |Jul mean C = 21.2 |Aug mean C = 20.8 |Sep mean C = 16.1 |Oct mean C = 11.3 |Nov mean C = 6.0 |Dec mean C = 1.1 |year mean C = 11.1 |Jan low C = -2.8 |Feb low C = -1.9 |Mar low C = 1.7 |Apr low C = 6.0 |May low C = 9.9 |Jun low C = 13.9 |Jul low C = 15.1 |Aug low C = 14.8 |Sep low C = 11.1 |Oct low C = 6.6 |Nov low C = 2.7 |Dec low C = -1.8 |year low C = 6.3 |Jan record low C = -19.5 |Feb record low C = -19.3 |Mar record low C = -17.2 |Apr record low C = -5.5 |May record low C = -1.3 |Jun record low C = 1.4 |Jul record low C = 6.3 |Aug record low C = 4.9 |Sep record low C = 0.8 |Oct record low C = -6.4 |Nov record low C = -10.8 |Dec record low C = -18.3 |year record low C = -19.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 19.8 |Feb precipitation mm = 28.9 |Mar precipitation mm = 34.6 |Apr precipitation mm = 51.6 |May precipitation mm = 93.2 |Jun precipitation mm = 121.3 |Jul precipitation mm = 124.1 |Aug precipitation mm = 128.7 |Sep precipitation mm = 93.8 |Oct precipitation mm = 63.8 |Nov precipitation mm = 54.4 |Dec precipitation mm = 40.0 |year precipitation mm = 854.2 |Jan snow cm = 9.1 |Feb snow cm = 12.4 |Mar snow cm = 5.2 |Apr snow cm = 0.5 |May snow cm = 0.0 |Jun snow cm = 0.0 |Jul snow cm = 0.0 |Aug snow cm = 0.0 |Sep snow cm = 0.0 |Oct snow cm = 0.3 |Nov snow cm = 4.7 |Dec snow cm = 13.1 |year snow cm = 45.3 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 4.3 |Feb precipitation days = 4.4 |Mar precipitation days = 5.6 |Apr precipitation days = 7.7 |May precipitation days = 10.6 |Jun precipitation days = 11.5 |Jul precipitation days = 10.6 |Aug precipitation days = 9.9 |Sep precipitation days = 8.7 |Oct precipitation days = 7.3 |Nov precipitation days = 7.0 |Dec precipitation days = 5.3 |year precipitation days = 92.9 |unit snow days = 1.0&nbsp;cm |Jan snow days = 11.5 |Feb snow days = 7.8 |Mar snow days = 3.5 |Apr snow days = 0.3 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.1 |Nov snow days = 1.6 |Dec snow days = 7.5 |year snow days = 32.3 |time day= 14:00 |Jan humidity = 68.7 |Feb humidity = 59.1 |Mar humidity = 53.0 |Apr humidity = 49.6 |May humidity = 53.0 |Jun humidity = 54.5 |Jul humidity = 53.4 |Aug humidity = 55.2 |Sep humidity = 58.1 |Oct humidity = 63.0 |Nov humidity = 70.8 |Dec humidity = 73.1 |year humidity = 59.3 |Jan sun = 102.1 |Feb sun = 128.6 |Mar sun = 169.2 |Apr sun = 193.1 |May sun = 227.0 |Jun sun = 238.1 |Jul sun = 253.4 |Aug sun = 242.8 |Sep sun = 188.0 |Oct sun = 149.7 |Nov sun = 89.1 |Dec sun = 87.3 |year sun = 2068.4 |Jan percentsun = 40.3 |Feb percentsun = 49.2 |Mar percentsun = 48.3 |Apr percentsun = 50.0 |May percentsun = 50.9 |Jun percentsun = 52.5 |Jul percentsun = 55.5 |Aug percentsun = 58.5 |Sep percentsun = 52.7 |Oct percentsun = 48.7 |Nov percentsun = 35.1 |Dec percentsun = 35.8 |year percentsun = 48.1 |source 1 = [[Цаг уур, геодинамикийн төв хүрээлэн]]<ref name=ZAMGnormals> {{cite web | archive-url=https://web.archive.org/web/20230605200319/https://www.zamg.ac.at/cms/de/dokumente/klima/dok_klimauebersichten/copy_of_klimanormalperiode_19912020.xlsx | archive-date = 2023-06-05 |url=https://www.zamg.ac.at/cms/de/dokumente/klima/dok_klimauebersichten/copy_of_klimanormalperiode_19912020.xlsx | title = Klimamittelwerte 1991-2020 | publisher = Цаг уур, геодинамикийн төв хүрээлэн | language = de | access-date = 2026-05-31}}</ref><ref name=ZAMG1961> {{cite web | archive-url=https://web.archive.org/web/20230605200551/https://www.zamg.ac.at/cms/de/dokumente/klima/dok_klimauebersichten/klimanormalwerte-oesterreich-1961-1990 | archive-date = 2023-06-05 |url=https://www.zamg.ac.at/cms/de/dokumente/klima/dok_klimauebersichten/klimanormalwerte-oesterreich-1961-1990 | title = Klimanormalwerte Österreich 1961–1990 | publisher = Цаг уур, геодинамикийн төв хүрээлэн | language = de | access-date = 2026-05-31}}</ref> }} <!-- == Түүх==--> == Хүн ам зүй == 1900 онд 169 мянган хүнтэй байсан бол 2014 онд 270&nbsp;мянга болжээ. == Зураг == [[Зураг:Graz Austria pano from Schlossberg.jpg|thumb|upright=1.6|center]] == Цахим холбоос == * {{Commonscat|Graz|3=S}} * {{Wiktionary}} * [http://www.graz.at/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эх сурвалж == <references /> [[Ангилал:Австрийн хот]] [[Ангилал:Штирийн коммун]] [[Ангилал:Грац| ]] [[Ангилал:Австрийн мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Штирийн суурин]] [[Ангилал:Австрийн дүүрэг]] [[Ангилал:Австрийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Австрийн дүүргийн төв]] [[Ангилал:Австрийн урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Мур голын суурин]] nr2lhk8esdlhcgmlsie93rtvmdyeycf 0 33771 857697 837086 2026-05-31T17:51:56Z Enkhsaihan2005 64429 857697 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Лиенц}} {{Инфобокс суурин | name = Линц | native_name = Linz | settlement_type = [[Статутар хот (Австри)|Статутар хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2/1 | total_width = 250 | align = center | caption_align = center | image1 = Linz Blick von Freinbergstrasse 32-2 (cropped).jpg | caption1 = [[Шинэ сүм, Линц|Шинэ сүм]]тэй хотын ерөнхий үзэмж | image2 = Linz (48552684731).jpg | caption2 = Хуучин хот | image3 = Linz (48552830222).jpg | caption3 = Хотын төв | image4 = Linz Altstadt 17.jpg | caption4 = Ландштрассе }} | imagesize = | image_caption = | image_flag = Flag of Linz.gif | image_shield = AUT Linz COA.svg | shield_size = 80x110px | shield_link = | pushpin_map = Австри | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = Австри дахь байршил | image_map = Karte A Ooe L.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = Дээд Австрийн газрын зураг дээр тодруулсан хотын нутаг дэвсгэр. | coordinates = {{coord|48|18|21|N|14|17|11|E|display=it}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{AUT}} | subdivision_type1 = [[Австрийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Дээд Австри]] | subdivision_type2 = [[Тойрог (Австри)|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Статутар хот (Австри)|Статутар хот]] | parts_type = | parts_style = para | p1 = | leader_title = [[Хотын дарга]] | leader_name = Диетмар Праммер ([[Австрийн Социал Демократ Нам|АСДН]]) | leader_party = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | elevation_m = 266 | elevation_max_m = | elevation_min_m = | population_as_of = | population_footnotes = | population_total = | population_urban = | population_metro = 271,234 | population_note = | population_density_km2 = auto | established_title = | established_date = | timezone = [[Төв Европын Цаг|CET]] | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|CEST]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | registration_plate = [[Австрийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|L]] | postal_code_type = [[Австрийн шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 4010, 402x, 4030, 404x | area_code_type = [[Австри дахь утасны дугаар|Бүсийн код]] | area_code = 0732, (2014 оны 5 сарын 12 хүртэл мөн 070) | website = https://www.linz.at | image_blank_emblem = Linz Logo.svg | blank_emblem_type = [[Брэнд тэмдэг]] | blank_emblem_size = 120px }} '''Линц''' ({{lang-de|Linz}}) — [[Австри]] улсын [[Дээд Австри]] мужийн төв, 193,486 хүн оршин сууж байгаа [[хот]]. == Зураг == [[Зураг:DonauNacht.jpg|1000px|center]] == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Линц (1991–2020, туйлын үе 1939–одоо) |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 17.2 |Feb record high C = 18.6 |Mar record high C = 24.4 |Apr record high C = 29.8 |May record high C = 33.1 |Jun record high C = 35.4 |Jul record high C = 37.4 |Aug record high C = 37.8 |Sep record high C = 34.9 |Oct record high C = 26.1 |Nov record high C = 23.9 |Dec record high C = 14.8 |year record high C = 37.8 |Jan high C = 2.8 |Feb high C = 5.8 |Mar high C = 10.4 |Apr high C = 16.7 |May high C = 20.2 |Jun high C = 24.3 |Jul high C = 25.2 |Aug high C = 24.9 |Sep high C = 20.2 |Oct high C = 14.0 |Nov high C = 8.1 |Dec high C = 3.5 |year high C = 14.7 |Jan mean C = 0.5 |Feb mean C = 2.2 |Mar mean C = 6.6 |Apr mean C = 11.6 |May mean C = 15.9 |Jun mean C = 19.2 |Jul mean C = 20.9 |Aug mean C = 20.6 |Sep mean C = 15.9 |Oct mean C = 10.8 |Nov mean C = 5.6 |Dec mean C = 1.5 |year mean C = 10.9 |Jan low C = -1.8 |Feb low C = -1.1 |Mar low C = 2.3 |Apr low C = 6.4 |May low C = 10.4 |Jun low C = 14.2 |Jul low C = 15.2 |Aug low C = 15.0 |Sep low C = 11.5 |Oct low C = 7.0 |Nov low C = 3.0 |Dec low C = -0.7 |year low C = 6.8 |Jan record low C = -30.0 |Feb record low C = -26.0 |Mar record low C = -22.7 |Apr record low C = -4.0 |May record low C = -2.3 |Jun record low C = 0.7 |Jul record low C = 5.7 |Aug record low C = 4.9 |Sep record low C = -1.1 |Oct record low C = -6.5 |Nov record low C = -14.5 |Dec record low C = -27.2 |year record low C = -30.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 56.6 |Feb precipitation mm = 48.5 |Mar precipitation mm = 65.8 |Apr precipitation mm = 51.3 |May precipitation mm = 88.9 |Jun precipitation mm = 89.2 |Jul precipitation mm = 105.1 |Aug precipitation mm = 95.3 |Sep precipitation mm = 69.4 |Oct precipitation mm = 58.5 |Nov precipitation mm = 54.6 |Dec precipitation mm = 56.5 |year precipitation mm = 839.7 |Jan snow cm = 18 |Feb snow cm = 17 |Mar snow cm = 7 |Apr snow cm = 0 |May snow cm = 0 |Jun snow cm = 0 |Jul snow cm = 0 |Aug snow cm = 0 |Sep snow cm = 0 |Oct snow cm = 0 |Nov snow cm = 5 |Dec snow cm = 14 |year snow cm = 61 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 10.0 |Feb precipitation days = 9.0 |Mar precipitation days = 10.1 |Apr precipitation days = 8.1 |May precipitation days = 11.2 |Jun precipitation days = 10.8 |Jul precipitation days = 12.3 |Aug precipitation days = 10.1 |Sep precipitation days = 9.3 |Oct precipitation days = 8.9 |Nov precipitation days = 9.3 |Dec precipitation days = 10.9 |year precipitation days = 120.0 |time day = 14:00 |Jan humidity = 77.9 |Feb humidity = 69.1 |Mar humidity = 59.8 |Apr humidity = 52.5 |May humidity = 53.9 |Jun humidity = 55.6 |Jul humidity = 54.9 |Aug humidity = 55.2 |Sep humidity = 61.4 |Oct humidity = 68.3 |Nov humidity = 77.2 |Dec humidity = 80.6 |year humidity = 63.9 |Jan sun = 49.3 |Feb sun = 93.5 |Mar sun = 119.3 |Apr sun = 171.4 |May sun = 234.7 |Jun sun = 222.6 |Jul sun = 238.6 |Aug sun = 236.2 |Sep sun = 172.6 |Oct sun = 110.3 |Nov sun = 49.2 |Dec sun = 43.4 |year sun = 1741.1 |Jan percentsun = 20.2 |Feb percentsun = 36.0 |Mar percentsun = 35.5 |Apr percentsun = 46.4 |May percentsun = 54.9 |Jun percentsun = 51.0 |Jul percentsun = 53.8 |Aug percentsun = 57.0 |Sep percentsun = 49.8 |Oct percentsun = 37.4 |Nov percentsun = 20.2 |Dec percentsun = 18.6 |year percentsun = 40.1 |source 1 = [[Цаг уур, геодинамикийн төв хүрээлэн]] (цас 1981–2010, нар 1971–2000)<ref name=ZAMGnormals> {{cite web | archive-url=https://web.archive.org/web/20230605200319/https://www.zamg.ac.at/cms/de/dokumente/klima/dok_klimauebersichten/copy_of_klimanormalperiode_19912020.xlsx | archive-date = 2023-06-05 |url=https://www.zamg.ac.at/cms/de/dokumente/klima/dok_klimauebersichten/copy_of_klimanormalperiode_19912020.xlsx | title = Klimamittelwerte 1991–2020 | publisher = Цаг уур, геодинамикийн төв хүрээлэн | language = de | access-date = 2026-05-31}}</ref><ref name=ZAMG1971> {{cite web | archive-url=https://web.archive.org/web/20230605204154/https://www.zamg.ac.at/fix/klima/oe71-00/klima2000/daten/klimadaten/ooe/3202.htm | archive-date = 2023-06-05 |url=http://www.zamg.ac.at/fix/klima/oe71-00/klima2000/daten/klimadaten/ooe/3202.htm | title = Klimadaten von Österreich 1971–2000–Linz | publisher = Цаг уур, геодинамикийн төв хүрээлэн | language = de | access-date = 2026-05-31}}</ref><ref name =ZAMGsnow> {{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20141229003014/http://www.zamg.ac.at/cms/de/dokumente/klima/dok_ip-klimawandel/daten-download/klimamittel/klimamittel-schnee |archive-date=2014-12-29 |url=https://www.zamg.ac.at/cms/de/dokumente/klima/dok_ip-klimawandel/daten-download/klimamittel-schnee |title=Klimamittel 1981–2010: Schnee |language=de |publisher=Цаг уур, геодинамикийн төв хүрээлэн |access-date=2026-05-31}}</ref><ref name=extremes>{{cite web |url=http://climaintoscana.altervista.org/europa/austria/linz-hoersching/ |title=Linz Hörsching: Record mensili dal 1939 |publisher=Цаг уур, геодинамикийн төв хүрээлэн |language=it |access-date=2026-05-31}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commons|Linz|Линц}} * [https://www.linz.at/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Австрийн хот]] [[Ангилал:Дээд Австрийн коммун]] [[Ангилал:Австрийн онцгой статустай хот]] [[Ангилал:Австрийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Линц| ]] [[Ангилал:Австрийн мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Дээд Австрийн суурин]] [[Ангилал:Австрийн дүүрэг]] [[Ангилал:Австрийн дүүргийн төв]] [[Ангилал:Австрийн урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Дунай мөрний суурин]] [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Траун голын суурин]] snls000bnsntnywezyhfx07bzycjdqp 0 33776 857698 835279 2026-05-31T17:57:24Z Enkhsaihan2005 64429 857698 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | official_name = Гянжа | native_name = {{lang|az|Gəncə}} | nickname = ''Qırmızı Şəhər'' (Улаан хот) | type = Хот | image_skyline = Montage of Ganja 2019.jpg | imagesize = 280px | image_caption = | image = | image_seal = File:Coat of arms of Ganja.png | seal_size = 80px | image_map = Ganja City in Azerbaijan.svg | mapframe = yes | mapframe-zoom = 10 | mapframe-wikidata = yes | mapsize = | map_caption = [[Азербайжан]] дахь Гянжа | pushpin_map = | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Азербайжан}} | subdivision_type1 = [[Азербайжаны эдийн засгийн бүс нутаг|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Гянжа-Дашкесаны эдийн засгийн бүс нутаг|Гянжа-Дашкесан]] | established_title = | established_date = 660 | leader_title = [[Хотын дарга]] | leader_name = Ниязи Байрамов | area_magnitude = | area_total_km2 = 110 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_as_of = [[Азербайжан дахь хүн амын тооллого|2024]] | population_footnotes = <ref name="statgov">{{cite web |url=https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/en/001_23en.xls |title=Population of Azerbaijan |author=<!--Not stated--> |date= |website=stat.gov.az |publisher=[[Азербайжаны төрийн статистикийн хороо]] |access-date=2026-05-31 |quote=}}</ref> | population_total = 330663 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_demonym = Gəncəli | timezone = [[Азербайжаны цаг|AZT]] | utc_offset = +4 | coordinates = {{coord|40|40|58|N|46|21|38|E|region:AZ|display=inline}} | elevation_m = 408 | postal_code = 2000 | registration_plate = 20 AZ | website = {{URL|ganja-ih.gov.az}} }} '''Гянжа''' ({{Lang-az|Gəncə}}, {{lang-ru|Гянджа}}) — [[Азербайжан]] улсын хоёрдугаар байрын их (313,300 хүнтэй) [[хот]]. == Зураг == <gallery> Зураг:Ganja city hall.jpg </gallery> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Гянжа (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1890–одоо) |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 22.8 |Feb record high C = 25.0 |Mar record high C = 29.7 |Apr record high C = 35.6 |May record high C = 39.5 |Jun record high C = 39.2 |Jul record high C = 42.0 |Aug record high C = 41.7 |Sep record high C = 38.8 |Oct record high C = 33.4 |Nov record high C = 29.0 |Dec record high C = 23.3 |year record high C = 42.0 |Jan high C = 7.8 |Feb high C = 8.6 |Mar high C = 13.8 |Apr high C = 19.2 |May high C = 25.0 |Jun high C = 30.4 |Jul high C = 32.4 |Aug high C = 31.8 |Sep high C = 26.7 |Oct high C = 20.3 |Nov high C = 13.0 |Dec high C = 9.2 |year high C = |Jan mean C = 3.3 |Feb mean C = 4.3 |Mar mean C = 8.2 |Apr mean C = 13.1 |May mean C = 18.7 |Jun mean C = 23.8 |Jul mean C = 26.3 |Aug mean C = 26.1 |Sep mean C = 21.1 |Oct mean C = 15.3 |Nov mean C = 8.8 |Dec mean C = 4.6 |year mean C = |Jan low C = 0.8 |Feb low C = 1.1 |Mar low C = 4.0 |Apr low C = 9.2 |May low C = 14.3 |Jun low C = 18.6 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 20.9 |Sep low C = 16.5 |Oct low C = 11.5 |Nov low C = 5.5 |Dec low C = 2.2 |year low C = |Jan record low C = -17.8 |Feb record low C = -15.2 |Mar record low C = -12.0 |Apr record low C = -4.4 |May record low C = 1.5 |Jun record low C = 5.8 |Jul record low C = 10.1 |Aug record low C = 10.5 |Sep record low C = 2.8 |Oct record low C = -1.3 |Nov record low C = -7.9 |Dec record low C = -13.0 |year record low C = -17.8 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 12.5 |Feb precipitation mm = 13.2 |Mar precipitation mm = 24.1 |Apr precipitation mm = 27.9 |May precipitation mm = 35.6 |Jun precipitation mm = 32.6 |Jul precipitation mm = 17.3 |Aug precipitation mm = 15.1 |Sep precipitation mm = 23.6 |Oct precipitation mm = 25.4 |Nov precipitation mm = 19.4 |Dec precipitation mm = 9.7 |year precipitation mm = <!-- | Jan snow depth cm = 20 | Feb snow depth cm = 20 | Mar snow depth cm = 8 | Apr snow depth cm = 3 | May snow depth cm = 1 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 6 | Nov snow depth cm = 7 | Dec snow depth cm = 12 | year snow depth cm = --> | unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 7 | Feb precipitation days = 7 | Mar precipitation days = 8 | Apr precipitation days = 8.2 | May precipitation days = 9 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 4 | Aug precipitation days = 3 | Sep precipitation days = 4 | Oct precipitation days = 6.3 | Nov precipitation days = 6.5 | Dec precipitation days = 6 | year precipitation days = |Jan snow days = 3 |Feb snow days = 5 |Mar snow days = 2 |Apr snow days = 0.2 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0.4 |Nov snow days = 1 |Dec snow days = 2 |year snow days = 14 |Jan humidity = 71 |Feb humidity = 71 |Mar humidity = 68 |Apr humidity = 70 |May humidity = 68 |Jun humidity = 61 |Jul humidity = 59 |Aug humidity = 61 |Sep humidity = 65 |Oct humidity = 74 |Nov humidity = 76 |Dec humidity = 74 |year humidity = 68 |Jan sun = 120 |Feb sun = 113 |Mar sun = 141 |Apr sun = 182 |May sun = 229 |Jun sun = 267 |Jul sun = 278 |Aug sun = 252 |Sep sun = 212 |Oct sun = 168 |Nov sun = 123 |Dec sun = 115 |year sun = 2200 |source 1 = [[Deutscher Wetterdienst]] (хур тунадастай өдөр 1981–2010, нар 1961–1990)<ref name = DWD> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_377350_kt.pdf | title = Klimatafel von Gjandscha (Kirowabad/Elisawetpol) / Aserbaidschan | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 2026-05-31}}</ref><ref name = DWDsun>{{Cite FTP | url = ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt | title = Station 37735 Gandja | access-date = 2026-05-31 | server = Global station data 1961-1990 — Sunshine Duration | url-status = dead | df = dmy-all }}</ref> Starlings Roost Weather<ref>{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=9120&code=37735 |title= GANDJA Climate: 1991–2020 |publisher=Starlings Roost Weather |access-date= 2026-05-31}}</ref> |source 2 = Pogoda.ru.net<ref name= pogoda> {{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/37735.htm | title = Климат Гянджи | website = pogodaiklimat.ru | language = ru | access-date = 2026-05-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161010211948/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/37735.htm | archive-date = 2016-10-10 | url-status = live | df = dmy-all }} </ref> |date=2011 }} == Эшлэл == {{Reflist|30em}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Ganja|Гянжа}} {{Азербайжаны хот}} [[Ангилал:Гянжа| ]] [[Ангилал:Азербайжаны суурин]] [[Ангилал:Азербайжаны тойрог]] [[Ангилал:Азербайжаны урьдын нийслэл]] 6ryxvxs5g7i208kecnq1020w2n8e3yi 0 33794 857700 838299 2026-05-31T18:15:12Z Enkhsaihan2005 64429 857700 wikitext text/x-wiki {{Short description|Вьетнамын хотын захиргаа}} {{Инфобокс суурин | name = Хошимин | native_name = {{lang|vi|Thành phố Hồ Chí Minh}} | former_names = | native_name_lang = vi | other_name = Сайгон {{nobold|({{lang|vi|Sài Gòn}})}} | settlement_type = [[Вьетнамын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа (тусгай)]] | image_skyline = {{Multiple image | total_width = 310 | border = infobox | perrow = 1/2/2/1/2 | caption_align = center | image1 = Ho Chi Minh City Skyline.jpg | caption1 = [[Сайгон (хороо)|Сайгон хорооны]] харагдац | image2 = Ho Chi Minh City panorama 2019 (cropped2).jpg | caption2 = [[Landmark 81]] | image3 = Ho_Chi_Minh_City,_City_Hall,_2020-01_CN-02.jpg | caption3 = [[Хошимин хотын захиргаа]] | image4 = Municipal Theatre of Ho Chi Minh City, 2023 (01).jpg | caption4 = [[Хошимин хотын дуурийн театр]] | image5 = Basílica de Nuestra Señora, Ciudad Ho Chi Minh, Vietnam, 2013-08-14, DD 03.JPG | caption5 = [[Сайгоны Нотр-Дамын сүмийн базилик]] | image6 = Independence Palace (36766444460).jpg | caption6 = [[Тусгаар тогтнолын ордон (Хошимин)|Тусгаар тогтнолын ордон]] | image7 = Thu Dau Mot Six-way Intersection Clock Tower.jpg | caption7 = [[Тү Зау Мот, Хошимин|Тү Зау Мот]] цагийн цамхаг | image8 = Nhìn toàn cảnh TP.VŨNG TÀU từ Cáp treo Vũng Tàu.jpg | caption8 = [[Вун Тау, Хошимин|Вун Тау]] эргийн хот }} | mapframe = yes | mapframe-point = none | image_map1 = Ho Chi Minh City in Viet Nam.svg | mapsize1 = 150px | pushpin_map = Вьетнам#Зүүн Өмнөд Ази#Ази | image_seal = Emblem of Saigon.svg | pushpin_map_caption = Вьетнам дахь байршил##Зүүн Өмнөд Ази дахь байршил##Ази дахь байршил | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|10|46|32|N|106|42|07|E|region:VN-SG_type:city(14,000,000)|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Вьетнам]] | subdivision_type2 = [[Вьетнамын бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_name2 = [[Зүүн өмнөд бүс нутаг (Вьетнам)|Зүүн өмнөд]] | seat = [[Сайгон (хороо)]] | parts_type = [[Вьетнамын тойргийн жагсаалт|Дэд нэгж]] | parts = 113 хороо, 54 коммун болон 1 тусгай захиргааны бүс | government_type = [[Вьетнамын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | governing_body = Хошимин Хотын Ардын Зөвлөл | leader_title1 = [[Вьетнамын Коммунист Нам|ВКН-ын]] НБД | leader_name1 = [[Чан Луу Куанг]] | leader_title2 = Ардын Зөвлөлийн дарга | leader_name2 = Во Ван Мин | leader_title3 = Ардын Хорооны дарга | leader_name3 = Нгуен Ван Дуок | leader_title4 = [[Вьетнамын Эх орны фронт|Эх орны фронтын]] дарга | leader_name4 = Нгуен Фуок Лок | area_footnotes = <ref name="area_2022">{{Cite act|date=2023-10-18|type=Decision|index=3048/QĐ-BTNMT|legislature=[[Байгалийн нөөц, байгаль орчны яам (Вьетнам)]]|title=Biểu số 4.5: Hiện trạng sử dụng đất vùng Đông Nam Bộ năm 2022|trans-title=Table 4.5: Current land use status in the Southeast region in 2022|language=vi|url=https://monre.gov.vn/VanBan/Lists/VanBanChiDao/Attachments/3012/b4.5_Signed.pdf}} – the data in the report are in hectares, rounded to integers</ref> | area_total_km2 = 6781 | area_metro_km2 = 30595 | elevation_footnotes = | elevation_m = 19 | elevation_ft = 34 | population_footnotes = <ref name="pop_2025">{{Cite web |last=xaydungchinhsach.chinhphu.vn |title=Chi tiết 34 ĐƠN VỊ HÀNH CHÍNH CẤP TỈNH từ 12/6/2025 |url=https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/chi-tiet-34-don-vi-hanh-chinh-cap-tinh-tu-12-6-2025-119250612141845533.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622034147/https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/chi-tiet-34-don-vi-hanh-chinh-cap-tinh-tu-12-6-2025-119250612141845533.htm |archive-date=2025-06-22 |access-date=2026-05-31 |website=xaydungchinhsach.chinhphu.vn |language=vi}}</ref> | population_total = 14002598<ref>{{cite web | url=https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/chi-tiet-34-don-vi-hanh-chinh-cap-tinh-tu-12-6-2025-119250612141845533.htm | title=Chi tiết 34 ĐƠN VỊ HÀNH CHÍNH CẤP TỈNH }}</ref> | population_rank = [[Вьетнамын хотын жагсаалт|1-т]] | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = 2067 | population_metro = 22552900 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Сайгончууд | demographics_type1 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2023)}}<ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_vnm.pdf|publisher=Tellusant Public Service Series|title=TelluBase—Viet Nam Fact Sheet| access-date = 2026-05-31}}</ref> | demographics1_title1 = [[Вьетнамын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа (тусгай)]] | demographics1_info1 = [[Америк доллар|$]]93.1 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = $6,650 | blank6_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2023) | blank6_info = {{increase}} 0.818<ref>{{Cite web |title=Human Development Index by province(*) by Cities, provincies and Year |url=https://www.gso.gov.vn/en/px-web/?pxid=E1438&theme=Health%2C%20Culture%2C%20Sport%20and%20Living%20standard |access-date=2026-05-31 |website=[[Вьетнамын Ерөнхий Статистикийн Алба]]}}</ref><br />(3-т) | area_code = 28 | area_code_type = [[Вьетнам дахь утасны дугаар|Бүс нутгийн код]] | website = {{URL|https://hochiminhcity.gov.vn/}} | timezone = [[Вьетнам дахь цаг|Энэтхэг-Хятадын цаг]] | utc_offset = +7 | postal_code_type = [[Вьетнам дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 70xxx–74xxx | iso_code = [[ISO 3166-2:VN|VN-SG]] | registration_plate_type = [[Вьетнамын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | registration_plate = 41, 50–59 | blank2_name_sec2 = [[Метро]] | blank2_info_sec2 = [[Хошимины метро]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1698 | established_title1 = Нэрээ өөрчилсөн | established_date1 = 1976 | founder = [[Нгуен Хүү Кан]] | nicknames = | motto = {{lang|la|Paulatim crescam}} (түүхэн)<ref>{{Cite book |last=Черри |first=Хэйдон |title=Down and Out in Saigon: Stories of the Poor in a Colonial City |date=2019 |publisher=Йелийн Их Сургуулийн Хэвлэл |isbn=978-0-300-21825-1 |page=29}}</ref><br />{{smaller|Утга: Бага багаар бид өсөн дэвшинэ}} | named_for = [[Хо Ши Мин]] | seat_type = Захиргааны төв }} '''Хошими́н''' ([[вьетнамаар]] Thành phố Hồ Chí Minh → '''Хошимин хот''', [[оросоор]] Хошими́н, англиар Ho Chi Minh City, [[1975]] оноос өмнө '''Сайгон''' гэдэг нэртэй байсан) — [[Вьетнам улс|Вьетнам]] улсын аль нэгэн аймгийн харьяат бус, хоёрдугаар их (7,123,340 хүнтэй) [[хот]]. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |metric first=Y |single line=Y |location = Хошимин ([[Таншоннят олон улсын нисэх буудал]]) |temperature colour = |Jan record high C = 36.4 |Feb record high C = 38.7 |Mar record high C = 39.4 |Apr record high C = 40.0 |May record high C = 39.0 |Jun record high C = 37.5 |Jul record high C = 35.2 |Aug record high C = 36.1 |Sep record high C = 35.3 |Oct record high C = 34.9 |Nov record high C = 35.0 |Dec record high C = 36.3 |year record high C = 40.0 |Jan high C = 32.0 |Feb high C = 32.7 |Mar high C = 33.6 |Apr high C = 34.5 |May high C = 34.9 |Jun high C = 33.5 |Jul high C = 33.0 |Aug high C = 32.9 |Sep high C = 32.6 |Oct high C = 32.3 |Nov high C = 32.4 |Dec high C = 31.6 |year high C = |Jan mean C = 27.3 |Feb mean C = 27.5 |Mar mean C = 28.1 |Apr mean C = 29.3 |May mean C = 29.5 |Jun mean C = 28.8 |Jul mean C = 28.4 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 28.1 |Oct mean C = 28.0 |Nov mean C = 28.0 |Dec mean C = 27.3 |year mean C = |Jan low C = 23.4 |Feb low C = 23.1 |Mar low C = 24.9 |Apr low C = 26.4 |May low C = 26.4 |Jun low C = 25.5 |Jul low C = 25.2 |Aug low C = 25.1 |Sep low C = 25.0 |Oct low C = 25.0 |Nov low C = 24.9 |Dec low C = 23.9 |year low C = |Jan record low C = 13.8 |Feb record low C = 16.0 |Mar record low C = 17.5 |Apr record low C = 20.0 |May record low C = 21.1 |Jun record low C = 20.4 |Jul record low C = 19.4 |Aug record low C = 20.0 |Sep record low C = 20.8 |Oct record low C = 19.8 |Nov record low C = 17.6 |Dec record low C = 13.9 |year record low C = 13.8 |rain colour = green |Jan rain mm = 12 |Feb rain mm = 8 |Mar rain mm = 18 |Apr rain mm = 57 |May rain mm = 202 |Jun rain mm = 224 |Jul rain mm = 231 |Aug rain mm = 219 |Sep rain mm = 490 |Oct rain mm = 340 |Nov rain mm = 128 |Dec rain mm = 41 |year rain mm = |Jan humidity = 72 |Feb humidity = 70 |Mar humidity = 70 |Apr humidity = 72 |May humidity = 79 |Jun humidity = 82 |Jul humidity = 83 |Aug humidity = 83 |Sep humidity = 85 |Oct humidity = 84 |Nov humidity = 80 |Dec humidity = 77 |year humidity = 78 |Jan rain days = 2.0 |Feb rain days = 1.0 |Mar rain days = 1.0 |Apr rain days = 4.0 |May rain days = 13.0 |Jun rain days = 16.0 |Jul rain days = 19.0 |Aug rain days = 17.0 |Sep rain days = 18.0 |Oct rain days = 16.0 |Nov rain days = 9.0 |Dec rain days = 5.0 |Jan sun = 245 |Feb sun = 246 |Mar sun = 272 |Apr sun = 239 |May sun = 195 |Jun sun = 171 |Jul sun = 180 |Aug sun = 172 |Sep sun = 162 |Oct sun = 182 |Nov sun = 200 |Dec sun = 226 |year sun = 2490 |source 1 = Вьетнамын Барилгын Шинжлэх Ухаан, Технологийн Хүрээлэн<ref name="IBST" /> |source 2 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]] (хур тунадас)<ref name="WMO" /> |date= 2011}} == Зураг == <gallery> Зураг:Xe buýt.JPG Зураг:Market in Ho Chi Minh.jpg Зураг:Binh Quoi Traditional River Hut Jun2005.jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Ho Chi Minh City|Хошимин}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20100218043919/http://hochiminhcity.gov.vn/ Албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references /> {{Вьетнамын хот}} [[Ангилал:Хошимин| ]] [[Ангилал:1698 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Вьетнамын суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] 01accz49eco7lcy9h4hmfvjngzi2ptt 0 33797 857701 838309 2026-05-31T18:16:28Z Enkhsaihan2005 64429 857701 wikitext text/x-wiki '''Кантхо''' гэх юм уу '''Гантхо''' ([[вьетнамаар]] Cần Thơ, дуудлага нь [ган_ь т_хоо] буюу ['''Гань Той''']) гэдэг нь [[Вьетнам улс|Вьетнам]] улсын аль нэг аймгийн харьяанаас гадуур таван чухал хотын нэг, 1,187,089 хүнтэй [[хот]]. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Кантхо |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 34.2 |Feb record high C = 35.2 |Mar record high C = 38.5 |Apr record high C = 40.0 |May record high C = 38.3 |Jun record high C = 37.3 |Jul record high C = 36.8 |Aug record high C = 35.5 |Sep record high C = 35.2 |Oct record high C = 35.8 |Nov record high C = 34.7 |Dec record high C = 34.0 |year record high C = 40.0 |Jan high C = 30.2 |Feb high C = 31.2 |Mar high C = 32.7 |Apr high C = 33.9 |May high C = 33.2 |Jun high C = 32.0 |Jul high C = 31.4 |Aug high C = 31.2 |Sep high C = 31.1 |Oct high C = 31.0 |Nov high C = 30.7 |Dec high C = 29.7 |year high C = 31.5 |Jan mean C = 25.4 |Feb mean C = 26.1 |Mar mean C = 27.3 |Apr mean C = 28.5 |May mean C = 28.0 |Jun mean C = 27.3 |Jul mean C = 26.9 |Aug mean C = 26.8 |Sep mean C = 26.8 |Oct mean C = 26.9 |Nov mean C = 26.9 |Dec mean C = 25.7 |year mean C = 26.9 |Jan low C = 22.3 |Feb low C = 22.7 |Mar low C = 23.9 |Apr low C = 25.0 |May low C = 25.2 |Jun low C = 24.6 |Jul low C = 24.3 |Aug low C = 24.4 |Sep low C = 24.4 |Oct low C = 24.4 |Nov low C = 24.3 |Dec low C = 23.0 |year low C = 24.1 |Jan record low C = 14.8 |Feb record low C = 17.3 |Mar record low C = 17.5 |Apr record low C = 19.2 |May record low C = 18.7 |Jun record low C = 19.0 |Jul record low C = 19.5 |Aug record low C = 19.7 |Sep record low C = 17.8 |Oct record low C = 18.7 |Nov record low C = 17.5 |Dec record low C = 16.5 |year record low C = 14.8 |rain colour = green |Jan rain mm = 10.0 |Feb rain mm = 3.8 |Mar rain mm = 15.4 |Apr rain mm = 41.8 |May rain mm = 223.0 |Jun rain mm = 309.7 |Jul rain mm = 336.0 |Aug rain mm = 337.9 |Sep rain mm = 451.4 |Oct rain mm = 300.9 |Nov rain mm = 137.1 |Dec rain mm = 41.5 |year rain mm = 2218.5 |Jan humidity = 80.9 |Feb humidity = 79.4 |Mar humidity = 77.9 |Apr humidity = 78.2 |May humidity = 83.7 |Jun humidity = 86.0 |Jul humidity = 86.2 |Aug humidity = 87.0 |Sep humidity = 87.1 |Oct humidity = 86.2 |Nov humidity = 84.3 |Dec humidity = 82.1 |year humidity = 83.4 |Jan rain days = 2.0 |Feb rain days = 0.8 |Mar rain days = 1.8 |Apr rain days = 5.6 |May rain days = 16.4 |Jun rain days = 19.9 |Jul rain days = 21.5 |Aug rain days = 21.6 |Sep rain days = 22.1 |Oct rain days = 21.8 |Nov rain days = 13.6 |Dec rain days = 6.5 |year rain days = 153.3 | Jan sun = 244.9 | Feb sun = 243.0 | Mar sun = 280.8 | Apr sun = 258.8 | May sun = 210.3 | Jun sun = 175.8 | Jul sun = 183.2 | Aug sun = 179.5 | Sep sun = 165.9 | Oct sun = 178.0 | Nov sun = 192.7 | Dec sun = 215.3 | year sun = 2524.3 |source 1 = Вьетнамын Барилгын Шинжлэх Ухаан, Технологийн Хүрээлэн<ref name=IBST>{{cite web|title=Вьетнамын Барилгын Шинжлэх Ухаан, Технологийн Хүрээлэн|url=https://datafiles.chinhphu.vn/cpp/files/vbpq/2022/10/02-bxd.pdf |lang=en}}</ref> }} == Зураг == <gallery> Зураг:Can Tho in Vietnam.svg Зураг:CanThoFloatingMarket.jpg Зураг:CanThoBridge.jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Can Tho}} * [https://web.archive.org/web/20070202011728/http://canthoonline.com/ Cần Thơ Community] {{Вьетнамын хот}} [[Ангилал:Кантхо| ]] [[Ангилал:Вьетнамын суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] hwlaq9jkr2roboxpatwdhx2wxzkok4h 0 33798 857703 827945 2026-05-31T18:29:05Z Enkhsaihan2005 64429 857703 wikitext text/x-wiki {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс суурин | name = Салоники | native_name = {{lang|el|Θεσσαλονίκη}} | other_name = Фессалоники <!-- NOTE: Do not add or change images without consensus. --> | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/1 | total_width = 290 | align = center | caption_align = center | image1 = Thessaloniki - panoramio 2007 (cropped).jpg | caption1 = [[#Цэцэрлэгт хүрээлэн ба амралт|Салоникийн далайн эрэг]] ба [[Термаикос]]ын панорама харагдац | image2 = Tower of Thessaloniki - panoramio.jpg | caption2 = [[Салоникийн цагаан цамхаг]] | image3 = Thessaloniki Heptapyrgion northeastern wall from the inner yard.jpg | caption3 = [[Хептапиргион]] | image4 = Galerius Arch (Thessaloniki) (cropped).jpg | caption4 = [[Галерийн нуман хаалга]] | image5 = Базилика Святого Димитрия - panoramio.jpg | caption5 = [[Гэгээн Деметрийн сүм]] | image6 = Aristotelous Plateia 2006 (cropped).jpg | caption6 = [[Аристотелийн талбай]] }} | settlement_type = [[Грекийн хотын жагсаалт|Хот]] | nickname = [[Термаикос]]ын нимф<ref>{{cite book |first1=Эстер |last1=Соломан |first2=Стилиана |last2=Галиники |chapter=13: Las Incantadas of Salonika: searching for 'enchantment' in a city's exiled heritage |title=Hellenomania |location=Нью-Йорк |publisher=Routledge |year=2018}}</ref> | image_flag = Flag of Thessaloniki.svg | flag_link = Грекийн далбааны жагсаалт#Бүс нутгийн болон хотын төрийн далбаа | image_seal = Thessaloniki seal.svg | image_blank_emblem = City of Thessaloniki logo.svg | blank_emblem_type = Лого | blank_emblem_size = 200 | blank_emblem_alt = Logo of the City of Thessaloniki | image_map = 2011 Dimos Thessalonikis.png | pushpin_map = Грек#Балканы хойг#Европ | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Wikidatacoord|Q17151|region:GR-54_type:city|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Грек}} | subdivision_type1 = [[Грекийн газарзүйн бүс нутгууд|Газарзүйн бүс нутаг]] | subdivision_name1 = {{flag|Македон (Грек)|name=Македон}} | subdivision_type2 = [[Грекийн засаг захиргааны хуваарь|Муж]] | subdivision_name2 = [[Төв Македон]] | subdivision_type3 = [[Грекийн мужийн дүүргүүд|Мужийн дүүрэг]] | subdivision_name3 = [[Салоники (мужийн дүүрэг)|Салоники]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | leader_party = {{nowrap|[[ПАСОК – Өөрчлөлтийн төлөөх хөдөлгөөн]]}} | leader_title = [[Салоникийн хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Стелиос Ангелудис]] | parts_type = [[Грекийн хотын захиргаа|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 7 | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭӨ 315 ({{age|-315|1|1}} жилийн өмнө) | established_title2 = Нэгдсэн | established_date2 = 1912 оны 10 сар ({{age|1912|10|26}} жилийн өмнө) | population_as_of = 2021 | population_footnotes = <ref name="2021census"/> | area_total_km2 = 19.307 | population_total = 319045 | population_density_km2 = auto | total_type = [[Салоники (хотын захиргаа)|Хотын захиргаа]] | population_rank = [[Грекийн хотын жагсаалт|2-р байр]] | population_urban = 802572 | area_urban_km2 = 111.703 | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = 1006112 | population_density_metro_km2 = |population_metro_footnotes=<ref name="urban metro" /> |population_urban_footnotes=<ref name="urban metro" /><ref name="auto1"/> | area_metro_km2 = 1,285.61 | population_demonym = Салоникчууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref name=ec.europa.eu>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions|website=ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = €16 тэрбум (2021) | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | elevation_min_m = | elevation_max_m = 250 | postal_code_type = [[Грек дэх шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 53xxx, 54xxx, 55xxx, 56xxx | area_code_type = [[Грек дэх утасны дугаар|Бүс нутгийн код]] | area_code = 2310 | registration_plate = [[Грек улсын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|NA - NX]] | website = [https://www.thessaloniki.gr/ www.thessaloniki.gr] | official_name = }} '''Салоники''' буюу '''Фессалоники''' ([[грекээр]] Θεσσαλονίκη - [фесса ло́ники], [[түркээр]] Selanik, [[оросоор]] Сало́ники, Фессало́ники, [[түркээр]] Thessaloniki, Salonica) гэдэг нь [[Грек]] улсын хоёр дахь том [[Төв Македон]] мужид оршин байгаа 365,000 хүнтэй [[хот]] юм. Салоники хотод Балканы хойгийн хамгийн том их сургууль болох Аристотелийн нэрэмжит их сургууль, мөн "Македони" олон улсын нисэх онгоцны буудал, эдийн засгийн ач холбогдлоороо Пирей хотын дараа хоёрдугаарт ордог томоохон далайн боомт бий. Зуны улиралд жуулчдыг татдаг хотын ойр орчмыг тойрсон олон жижиг хотууд байдаг. == Зураг == <gallery> Зураг:Thessaloniki - byzantine city walls.jpg Зураг:Salonica-view-aerial2.jpg Зураг:Salonica White Tower.jpg </gallery> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | location = [[Салоникийн Аристотелийн Их Сургууль]] д.т.д 32 м, 1991 – 2020 оны хэвийн (туйлын үе 1930–одоо) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 22.5 | Feb record high C = 25.1 | Mar record high C = 30.1 | Apr record high C = 32.2 | May record high C = 37.8 | Jun record high C = 41.2 | Jul record high C = 43.3 | Aug record high C = 41.6 | Sep record high C = 40.3 | Oct record high C = 33.4 | Nov record high C = 28.1 | Dec record high C = 24.4 | Jan high C = 10.6 | Feb high C = 12.4 | Mar high C = 15.6 | Apr high C = 19.7 | May high C = 25.2 | Jun high C = 30.0 | Jul high C = 32.3 | Aug high C = 32.3 | Sep high C = 27.8 | Oct high C = 22.1 | Nov high C = 16.6 | Dec high C = 11.8 | Jan mean C = 7.0 | Feb mean C = 8.4 | Mar mean C = 11.2 | Apr mean C = 14.9 | May mean C = 20.0 | Jun mean C = 24.7 | Jul mean C = 27.0 | Aug mean C = 27.1 | Sep mean C = 22.7 | Oct mean C = 17.7 | Nov mean C = 12.8 | Dec mean C = 8.3 | Jan low C = 3.4 | Feb low C = 4.4 | Mar low C = 6.8 | Apr low C = 10.1 | May low C = 14.9 | Jun low C = 19.4 | Jul low C = 21.8 | Aug low C = 21.9 | Sep low C = 17.6 | Oct low C = 13.4 | Nov low C = 9.0 | Dec low C = 4.9 | Jan record low C = -12.6 | Feb record low C = -8.9 | Mar record low C = -8.2 | Apr record low C = -0.4 | May record low C = 5.2 | Jun record low C = 8.6 | Jul record low C = 12.0 | Aug record low C = 10.3 | Sep record low C = 7.7 | Oct record low C = 1.4 | Nov record low C = -2.8 | Dec record low C = -8.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 34.1 | Feb precipitation mm = 33.6 | Mar precipitation mm = 39.5 | Apr precipitation mm = 37.5 | May precipitation mm = 51.0 | Jun precipitation mm = 31.6 | Jul precipitation mm = 27.0 | Aug precipitation mm = 25.1 | Sep precipitation mm = 37.4 | Oct precipitation mm = 43.7 | Nov precipitation mm = 40.9 | Dec precipitation mm = 48.2 | source 1 = [[Салоникийн Аристотелийн Их Сургууль]],<ref>{{cite web |url=https://meteo3.geo.auth.gr/stations/clim_data_1990.htm |title=AUTH |access-date=2026-05-31 |archive-date=2023-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231045925/https://meteo3.geo.auth.gr/stations/clim_data_1990.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://meteo3.geo.auth.gr/stations/historical_data.htm |title=AUTH 2 |access-date=2026-05-31 |archive-date=2023-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231045927/https://meteo3.geo.auth.gr/stations/historical_data.htm |url-status=live }}</ref> [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]]<ref>{{cite web |url=https://oscar.wmo.int/surface/#/search/station/stationReportDetails/0-20008-0-THE |title=World Meteorological Organization |access-date=2026-05-31 |archive-date=2023-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230620125224/https://oscar.wmo.int/surface/#/search/station/stationReportDetails/0-20008-0-THE |url-status=live }}</ref> | source = }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Thessaloniki|Салоники}} * [http://www.thessaloniki.gr/ Салоники хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Грекийн хот]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Засаг захиргааны нэгжийн төв суурин]] [[Ангилал:Македон (Грек)]] [[Ангилал:Салоники| ]] [[Ангилал:Төв Македоны коммун]] [[Ангилал:Төв Македоны суурин]] [[Ангилал:Шинэ Гэрээний суурин]] [[Ангилал:Эртний Македоны хот]] k2vvm3jdc110bvkojpvice7emdyn3io 0 33802 857705 819331 2026-05-31T18:33:08Z Enkhsaihan2005 64429 857705 wikitext text/x-wiki {{Short description|Грекийн Крит дэх хот}} {{Инфобокс Грекийн суурин |name = Ираклион |name_local = {{lang|el|Ηράκλειο}} |type = municipality |image_map = 2011 Dimos Irakliou.png |image_skyline = <!-- RECT X beginning (left), Y beginning (top), X end (right), Y end (bottom). --> <imagemap> File:Heraklion Montage L.png|center|275px|alt=Heraklion montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article, if it exists. rect 12 11 987 437 [[Ираклион|Ираклион хотын панорам үзэмж]] rect 12 450 520 853 [[Кулес цайз]] rect 532 450 987 853 [[Гэгээн Минагийн сүм]] rect 13 867 987 1202 [[Ираклион#Боомт|Ираклионы боомт]] </imagemap> |caption_skyline = '''Цагийн зүгийн дагуу:''' Ираклион болон [[Критийн тэнгис]]ийн панорам үзэмж, [[Гэгээн Минагийн сүм]], [[Ираклион#Боомт|Ираклионы боомтын]] шөнийн үзэмж, болон [[Кулес цайз]]. |city_flag = |city_seal = |coordinates = {{wikidataCoord||region:GR_type:city(173993)|display=inline,title}} |elevation_min = 0 |elevation_max = 33 |periph = [[Крит]] |periphunit = [[Ираклион (мужийн дүүрэг)|Ираклион]] |pop_municipality = 179302 |area_municipality = 244.6 |pop_municunit = 156842 |area_municunit = 109.0 |population_urban = 211,370<ref>[https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en appsso.eurostat.ec.europa.eu]</ref> |districts = |mayor = Василис Ламбринос<ref>{{cite web |title=Βιογραφικό Σημείωμα Δημάρχου κου Βασίλη Λαμπρινού {{!}} Δήμαρχος {{!}} Ο Δήμος {{!}} |url=https://www.heraklion.gr/municipality/mayor/mayor-cv.html |website=www.heraklion.gr |access-date=2 November 2022 |language=el |archive-date=2 Арван нэгдүгээр сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221102123624/https://www.heraklion.gr/municipality/mayor/mayor-cv.html |url-status=dead }}</ref> |party = |since = |demonym = Ираклиончууд |population_as_of = 2021 |postal_code = 70x xx, 71x xx, 720 xx |area_code = 281 |licence = HK, HP, HZ |website = [http://www.heraklion-city.gr/ Heraklion-city.gr] }} '''Ира́клион''' ([[грекээр]] Ηράκλειο - [iˈraklio], [[оросоор]] Ира́клион, Гера́клион, [[англиар]] Heraklion, Iraklion гэдгээс мөн Хераклион, Ираклио гэж болох) — [[Грек улс|Грек]] улсын Крит арал дээрх [[Крит]] мужийн 173,450 хүнтэй [[хот]]. == Зураг == <gallery> Зураг:Arsenał Heraklion 860.JPG Зураг:Heraklion le port.JPG Зураг:Maona a Herakleion.jpg </gallery> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Ираклионы боомт д.т.д 10 м (2007-2024) | metric first = yes | single line = yes |width = 70% |Jan high C=15.7 |Feb high C=16.1 |Mar high C=17.2 |Apr high C=19.9 |May high C=23.1 |Jun high C=26.2 |Jul high C=28.3 |Aug high C=28.3 |Sep high C=26.4 |Oct high C=23.1 |Nov high C=20.8 |Dec high C=17.5 |Jan mean C= 13.1 |Feb mean C=13.5 |Mar mean C=14.6 |Apr mean C=17.2 |May mean C=20.5 |Jun mean C=24.1 |Jul mean C=26.6 |Aug mean C=26.7 |Sep mean C=24.4 |Oct mean C=20.9 |Nov mean C=18.4 |Dec mean C=15.0 |Jan low C= 10.5 |Feb low C= 10.8 |Mar low C= 11.9 |Apr low C=14.5 |May low C=17.8 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.9 |Aug low C=25.1 |Sep low C=22.4 |Oct low C=18.7 |Nov low C=15.9 |Dec low C= 12.5 |Jan record high C = 29.7 |Feb record high C = 29.4 |Mar record high C = 26.4 |Apr record high C = 33.5 |May record high C = 38.3 |Jun record high C = 37.2 |Jul record high C = 36.6 |Aug record high C = 38.0 |Sep record high C = 37.3 |Oct record high C = 32.8 |Nov record high C = 31.7 |Dec record high C = 29.6 |Jan record low C = 1.4 |Feb record low C = 2.4 |Mar record low C = 3.4 |Apr record low C = 9.1 |May record low C = 12.9 |Jun record low C = 15.6 |Jul record low C = 19.9 |Aug record low C = 20.7 |Sep record low C = 15.8 |Oct record low C = 11.6 |Nov record low C = 9.3 |Dec record low C = 5.0 |Jan rain mm=61.7 |Feb rain mm=49.0 |Mar rain mm=31.4 |Apr rain mm=13.0 |May rain mm=12.8 |Jun rain mm=4.1 |Jul rain mm= 0.2 |Aug rain mm= 1.6 |Sep rain mm=15.2 |Oct rain mm=43.8 |Nov rain mm=32.4 |Dec rain mm=53.4 |source 1= [[Афины Үндэсний ажиглалтын төв]]ийн сар тутмын мэдээллийн товхимол (2007 оны 5 сар - 2024 оны 1 сар) <ref name="meteo.gr">{{cite web | url=https://www.meteo.gr/Monthly_Bulletins.cfm | title=Meteo.gr - Προγνώσεις καιρού για όλη την Ελλάδα | access-date=2026-05-31 | archive-date=2023-02-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230202121511/https://meteo.gr/Monthly_Bulletins.cfm | url-status=live }}</ref> |source 2= Ираклионы боомт <ref>{{cite web | url=https://penteli.meteo.gr/stations/heraclionport/ | title=Latest Conditions in Heraklion Port | access-date=2026-05-31 | archive-date=2024-01-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240108233120/https://penteli.meteo.gr/stations/heraclionport/ | url-status=live }}</ref> and [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]]<ref name="WMO">{{cite web | url=https://oscar.wmo.int/surface/#/search/station/stationReportDetails/0-300-1-heraclionport | title=Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага | accessdate=2026-05-31 | archive-date=2023-06-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230620125224/https://oscar.wmo.int/surface/#/search/station/stationReportDetails/0-300-1-heraclionport | url-status=live }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Heraklion Municipality|Ираклион}} == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Грекийн хот]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Ираклион| ]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Засаг захиргааны нэгжийн төв суурин]] [[Ангилал:Критийн коммун]] [[Ангилал:Критийн суурин]] [[Ангилал:Европын археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Критийн археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Эртний Грекийн хот]] dxuvh573r10ynezye4nyqzpfh1dwan6 0 33803 857706 812520 2026-05-31T18:34:30Z Enkhsaihan2005 64429 857706 wikitext text/x-wiki {{short description|Грекийн Фессали дахь хот}} {{Инфобокс Грекийн суурин |name = Лариса |name_local = {{native name|el|Λάρισα}} |type = municipality |image_skyline =<!-- RECT X beginning (left), Y beginning (top), X end (right), Y end (bottom). --> <imagemap> File:Larissa_Montage_L.png|center|275px|alt=Larissa montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article, if it exists. rect 493 10 988 348 [[Лариса|"Хөвөгч гол" усан оргилуур бүхий Лариса хотын төв талбай]] rect 415 360 684 695 [[Лариса#Театрууд|Хотын театр OUHL (Фессалийн театр)]] rect 696 360 988 695 [[Холокост|Холокостын хөшөө]] rect 503 707 988 1029 [[Гэгээн Ахиллесийн сүм]] rect 12 707 490 1029 [[Лариса#Театрууд|Паппагийн хуучин тээрэм]] rect 12 360 403 695 [[Лариса төмөр замын өртөө]] rect 12 10 481 348 [[Анхны эртний театр, Лариса|Ларисагийн анхны эртний театр]] </imagemap> |caption_skyline = '''Цагийн зүгийн дагуу:''' "Хөвөгч гол" усан оргилуур бүхий Лариса хотын төв талбай, [[Лариса#Театрууд|Хотын театр OUHL (Фессалийн театр)]], [[Холокост]]ын хөшөө, Гэгээн Ахиллесийн сүм, [[Лариса#Театрууд|Паппагийн хуучин тээрэм]], [[Лариса төмөр замын өртөө]], болон [[Анхны эртний театр, Лариса|Ларисагийн анхны эртний театр]]. |periph = [[Фессали]] |periphunit = [[Лариса (мужийн дүүрэг)|Лариса]] |pop_municipality = 164095 |area_municipality = 335.98 |pop_municunit = 148562 |area_municunit = 122.59 |population_as_of = 2021 |city_flag = |city_seal = |elevation = 70 |coordinates = {{coord|39|38.5|N|22|25|E|format=dms|display=inline,title}} |postal_code = 41x xx |area_code = (+30)241 |image_map = 2011 Dimos Larisas.png |licence = |mayor = Афанасиос Мамакос<ref>{{Cite web |date=9 October 2023 |title=Municipality of Larissa: Municipal elections{{snd}}October 2023 |url=https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9100/ |website=ekloges.ypes.gr }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |since = 2023 |demonym = Ларисачууд |website = [http://www.larissa-dimos.gr www.larissa-dimos.gr] }} '''Ла́риса''' ([[грекээр]] Λάρισα - [ˈlarisa], дуудлага нь [лаари_сса], [[оросоор]] Ла́риса, [[англиар]] Larissa) — [[Грек улс|Грек]] улсын [[Фессали]] мужийн 131,095 хүнтэй [[хот]]. == Зураг == <gallery> Зураг:St Achilles Larissa.jpg Зураг:AEL GREEK CUP WINER 2007.jpg Зураг:Ancient Theatre Larissa.jpg </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Лариса (1955–2010, туйлын үе 1955–одоо) | single line = Yes | metric first = Yes | Jan record high C = 22.8 | Feb record high C = 25.2 | Mar record high C = 34.8 | Apr record high C = 33.8 | May record high C = 40.0 | Jun record high C = 44.6 | Jul record high C = 45.5 | Aug record high C = 45.0 | Sep record high C = 41.9 | Oct record high C = 36.8 | Nov record high C = 29.6 | Dec record high C = 23.4 | year record high C = 45.5 | Jan high C = 9.9 | Feb high C = 12.1 | Mar high C = 15.1 | Apr high C = 19.8 | May high C = 25.9 | Jun high C = 31.2 | Jul high C = 33.3 | Aug high C = 32.8 | Sep high C = 28.3 | Oct high C = 22.3 | Nov high C = 15.9 | Dec high C = 11.0 | year high C = | Jan mean C = 5.3 | Feb mean C = 6.8 | Mar mean C = 9.6 | Apr mean C = 14.0 | May mean C = 19.9 | Jun mean C = 25.3 | Jul mean C = 27.5 | Aug mean C = 26.5 | Sep mean C = 21.9 | Oct mean C = 16.4 | Nov mean C = 10.9 | Dec mean C = 6.5 | year mean C = | Jan low C = 0.7 | Feb low C = 1.3 | Mar low C = 3.4 | Apr low C = 6.6 | May low C = 11.2 | Jun low C = 15.6 | Jul low C = 18.1 | Aug low C = 17.7 | Sep low C = 14.2 | Oct low C = 10.2 | Nov low C = 5.9 | Dec low C = 2.1 | year low C = | Jan record low C = -21.6 | Feb record low C = -12.0 | Mar record low C = -7.0 | Apr record low C = -3.4 | May record low C = 1.4 | Jun record low C = 7.2 | Jul record low C = 11.0 | Aug record low C = 10.0 | Sep record low C = 5.0 | Oct record low C = -2.0 | Nov record low C = -7.0 | Dec record low C = -20.4 | year record low C = -21.6 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 35.2 | Feb precipitation mm = 32.0 | Mar precipitation mm = 37.6 | Apr precipitation mm = 32.1 | May precipitation mm = 38.1 | Jun precipitation mm = 24.4 | Jul precipitation mm = 19.7 | Aug precipitation mm = 14.9 | Sep precipitation mm = 33.1 | Oct precipitation mm = 53.0 | Nov precipitation mm = 53.7 | Dec precipitation mm = 51.5 | year precipitation mm = | Jan humidity = 79.9 | Feb humidity = 74.8 | Mar humidity = 72.2 | Apr humidity = 68.0 | May humidity = 60.6 | Jun humidity = 48.8 | Jul humidity = 46.2 | Aug humidity = 49.9 | Sep humidity = 59.4 | Oct humidity = 70.4 | Nov humidity = 79.5 | Dec humidity = 82.3 | year humidity = | Jan precipitation days = 11.9 | Feb precipitation days = 11.8 | Mar precipitation days = 12.7 | Apr precipitation days = 11.1 | May precipitation days = 10.8 | Jun precipitation days = 7.2 | Jul precipitation days = 5.2 | Aug precipitation days = 4.6 | Sep precipitation days = 7.1 | Oct precipitation days = 9.9 | Nov precipitation days = 11.8 | Dec precipitation days = 13.3 | year precipitation days = | Jan sun = 104.7 | Feb sun = 117.8 | Mar sun = 157.5 | Apr sun = 213.8 | May sun = 266.3 | Jun sun = 307.2 | Jul sun = 337.1 | Aug sun = 320.1 | Sep sun = 247.6 | Oct sun = 171.8 | Nov sun = 126.0 | Dec sun = 101.0 | year sun = 2470.9 | source 1 = Грекийн Үндэсний Цаг Уурын Алба<ref>{{cite web | url=http://newportal.hnms.gr/emy/en/climatology/climatology_city?perifereia=Thessaly&poli=Larisa | title=Mean Tripolis Climatic Averages | publisher=Грекийн Үндэсний Цаг Уурын Алба | access-date=2026-05-31 | date=October 2025}}</ref> |source 2 = NOAA (туйлшрал, нар 1961–1990),<ref name = NOAA>{{Cite FTP | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/GR/16648.TXT | server = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | title = Larissa Climate Normals 1961–1990 | access-date = 2026-05-31 | date = 2011}}</ref> Info Climat (туйлшрал 1991-одоо)<ref>{{cite web | url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/normales-records/1991-2020/larissa-airport/valeurs/16648.html | title=Normales et records climatologiques 1991–2020 à Larissa Airport – Infoclimat }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/normales-records/2001-2030/larissa-airport/valeurs/16648.html | title=Normales et records climatologiques 2001–2030 à Larissa Airport – Infoclimat }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Larissa|Лариса}} == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Грекийн хот]] [[Ангилал:Засаг захиргааны нэгжийн төв суурин]] [[Ангилал:Лариса| ]] [[Ангилал:Фессалийн коммун]] [[Ангилал:Фессалийн суурин]] 059thvolc027o6zdywiebl2uvdmox60 0 33804 857707 837387 2026-05-31T18:44:04Z Enkhsaihan2005 64429 857707 wikitext text/x-wiki {{Short description|Польшийн Доод Силези муж дахь хот}} {{Redirect|Бреслау}} {{distinguish|text=[[Братислав]], [[Браслав]], [[Брацлав]], [[Брецлав]], [[Иновроцлав]] эсвэл [[Влоцлавек]]}} {{Инфобокс суурин | name = Вроцлав | native_name = Wrocław | settlement_type = [[Тойргийн эрхтэй хот|Хотын тойрог]] | motto = {{lang|pl|Wrocław – miasto spotkań}}<br /><small>([[Польш хэл|Польш]]: "Вроцлав – Уулзах газар")</small> | image_skyline = {{multiple image | total_width = 270 | border = infobox | perrow = 1/2/3/2 | caption_align = center | image1 = Wroclaw - Ostrow Tumski.jpg | caption1 = [[Вроцлавын цогчин дуган]]тай [[Цогчин дуганы арал, Вроцлав|цогчин дуганы арал]] | image2 = Wroclaw Ratusz.jpg | caption2 = [[Вроцлав хотын захиргаа|Хотын захиргаа]] | image3 = Wroclaw- Most Grunwaldzki.jpg | caption3 = [[Грюнвальдын гүүр]] | image4 = Wrocław Rynek 18 sm.jpg | caption4 = [[Захын талбай, Вроцлав|Захын талбай]] | image5 = PL - Wrocław - Teatr Lalek - Kroton 001.jpg | caption5 = [[Вроцлавын хүүхэлдэйн театр|Хүүхэлдэйн театр]] | image6 = Wrocław Breslau University.JPG | caption6 = [[Вроцлавын их сургууль|Их сургууль]] | image7 = Renoma department store in Wrocław, 2023 01.jpg | caption7 = [[Renoma]] | image8 = WK14 Wrocław Główny Travelarz.JPG | caption8 = [[Вроцлав гол төмөр замын буудал|Гол төмөр замын буудал]] }} | image_flag = POL Wrocław flag.svg | image_shield = Herb wroclaw.svg | image_blank_emblem = Wroclaw_Logo.svg | blank_emblem_type = Брэнд тэмдэг | pushpin_map = Польш | pushpin_label_position = bottom | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = [[Польш]] | subdivision_type1 = [[Польшийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Доод Силези муж|Доод Силези]] | subdivision_type2 = [[Повят|Тойрог]] | subdivision_name2 = ''Хотын тойрог'' | leader_title = [[Вроцлав хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_party = | leader_name = [[Яцек Сутрик]] ([[Бие даагч]]) | parts_type = [[Дүүрэг (Польш)|Дүүрэг]] | parts = [[Вроцлавын дүүргүүд|48 дүүрэг]] | governing_body = [[Вроцлав хотын зөвлөл]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 10-р зуун | established_title3 = Хотын эрх | established_date3 = 1214 | seat_type = [[Нутгийн засаг захиргааны төв байр|Хотын захиргаа]] | seat = [[Шинэ хотын захиргаа, Вроцлав|Шинэ хотын захиргаа]] | area_total_km2 = 292.81 | area_metro_km2 = 3,627 | population_as_of = 2025 оны 6 сарын 30 | population_total = 672,545 ([[Польшийн хот, суурингийн жагсаалт|3-т]])<ref>[https://demografia.stat.gov.pl/BazaDemografia/Tables.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230201103446/https://demografia.stat.gov.pl/BazaDemografia/Tables.aspx}} (Польш хэлээр)</ref> | population_density_km2 = 2297 | population_density_metro_km2 = auto | population_metro = 1,250,000 | population_blank1 = | population_demonym = Вроцлавчууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions|last=|first=|date=|website=ec.europa.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|archive-date=2023-02-15|url-status=live}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = €21.731 тэрбум (2020) | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | coordinates = {{coord|51|06|36|N|17|01|57|E|region:PL|display=title,inline}} | elevation_min_m = 105 | elevation_max_m = 155 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 50-041 - 54–612 | area_code = +48 71 | blank_name = [[Польшийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = DW, DX, VW, VX | blank_name_sec2 = Үндсэн нисэх буудал | blank_info_sec2 = [[Вроцлав нисэх онгоцны буудал]] | website = {{URL|http://www.wroclaw.pl}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Зуун жилийн танхим (Вроцлав)|Вроцлав дахь Зуун жилийн танхим]] | designation1_date = 2006 (30-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]]) | designation1_type = Соёлын | designation1_criteria = i, ii, iv | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1165 1165] | designation1_free1name = Бүс нутаг | designation1_free1value = [[Европ дахь Дэлхийн өвийн жагсаалт|Европ]] | designation2 = Historic Monument of Poland | designation2_offname = Вроцлав – түүхэн хотын төв | designation2_date = 1994-09-08 | designation2_number = M.P., 1994, 50-р боть, Ду. 425<ref>{{Cite Polish law|title=Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 r. w sprawie uznania za pomnik historii.|gazette=Monitor|year=1994|volume=50|number=425}}</ref>}} }} '''Вро́цлав''' ({{lang-pl|Wrocław}}, '''{{Audio|Pl-Wrocław.ogg|сонсох}}''' [{{IPA|ˈvrɔtswaf}}], [[оросоор]] Вро́цвав, {{lang-de|Breslau}} [{{IPA|ˈbʁɛslaʊ}}] '''{{Audio|De-Breslau.ogg|сонсох}}''' '''Бреслау''') — Урьд цагийн [[Силези]]йн төв, өнөө цагийн [[Польш]] улсын [[Доод Силези]] мужийн төв, 632,996 хүнтэй, [[Одер мөрөн|Одер мөрний]] эрэг дээрх польшийн эртний [[хот]]. Тус хот нь олон улсын нисэх онгоцны буудалтай. <ref>[http://airport.wroclaw.pl/ Port Lotniczy Wrocław]</ref> == Түүх == Энэ хот анх 10-р зуунд Чехийн хунтайж Вратислав I-ийн (915-921 онуудад удирдаж байсан) түшиц газар байсан тул Вратиславиа хэмээн ийнхүү нэрлэжээ.10-р зууны сүүлчээс Вроцлав нь Пиастуудын захиргаанд байсан бөгөөд Польшийн хаант улсын гол суурингуудын нэг байсан. 1112-1116 онд бичсэн дундад зууны үеийн Польшийн Галлус Анонимусын шастирт Вроцлавыг [[Краков]], [[Сандомиерц]] нартай хамт Польшийн хаант улсын гурван гол нийслэлийн нэгэнд багтаж байжээ. 1241 оны 4 дүгээр сард Монголчуудын довтолгооноос оршин суугчид айж зугтаасан бөгөөд хотыг галдсан байна. Гэгээнтэн II Генрих өөрийгөө хамгаалж байсан Вроцлав цайз эзлэгдээгүй хэвээр үлдсэн байв. Энэ нь тэнгэрт гарсан гайхамшигт үзэгдлээс болж монголчуудыг бүслэлтээс эргүүлэн татахад хүргэсэн гэж үздэг байв. 1335 оноос хойш Чехийн вант улсын нэг хэсэг болохын хувьд энэ хот [[Чех]], [[Польш]], [[Унгар|Унгарын]] хоорондох тэмцлийн талбар болж байв. 15-р зууны сүүлчээс Чехийн бусад орны хамт Хабсбургийн эрхшээлд орж, хотыг германжуулах ажил эрчимжсэн. == Газар зүй == === Газар зүйн байршил === Вроцлав нь [[Доод Силези муж]]ийн нам дор газарт, [[Одер гол]]ын дээд бэлчирт, [[Тшебницын нуруу]]ны өвөр ба [[Судетын нуруу]]ны ар бэлд оршдог. === Хотын дүүргүүд === Вроцлав нь таван дүүрэгтэй. Үүнд: * [[Старе Миасто (Вроцлавын дүүрэг)|Старе Миасто]] - ''Хуучин хот'', 54.884 оршин суугчтай<ref>Główny Urząd Statystyczny: {{Webarchiv |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_L_ludnosc_stan_struktura_30_06_2008.pdf |wayback=20130921060158 |text=''LUDNOŚĆ – STAN I STRUKTURA W PRZEKROJU TERYTORIALNYM.'' Stand vom 30. Juni 2008}}</ref> * [[Средместье (Вроцлавын дүүрэг)|Средместье]] - ''Хотын төв'', 122.647 оршин суугчтай * [[Пси Поле]] - ''Нохойн талбай'', 92.904 оршин суугчтай * [[Крцыки (Вроцлавын дүүрэг)|Крцыки]], 165.592 оршин суугчтай * [[Фабрична (Вроцлавын дүүрэг)|Фабрична]] - ''Фабрикийн хороолол'', 196.776 оршин суугчтай === Цаг уур === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Вроцлав ([[Вроцлав нисэх буудал]]), өндөр: 120 м, 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1951–одоо | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 18.0 | Feb record high C = 20.6 | Mar record high C = 25.2 | Apr record high C = 30.0 | May record high C = 32.4 | Jun record high C = 36.9 | Jul record high C = 37.4 | Aug record high C = 38.9 | Sep record high C = 35.3 | Oct record high C = 28.1 | Nov record high C = 20.9 | Dec record high C = 16.4 | year record high C = 38.9 | Jan high C = 3.0 | Feb high C = 4.7 | Mar high C = 9.0 | Apr high C = 15.3 | May high C = 20.0 | Jun high C = 23.4 | Jul high C = 25.6 | Aug high C = 25.4 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 14.3 | Nov high C = 8.3 | Dec high C = 4.1 | year high C = 14.4 | Jan mean C = 0.0 | Feb mean C = 1.1 | Mar mean C = 4.3 | Apr mean C = 9.7 | May mean C = 14.3 | Jun mean C = 17.7 | Jul mean C = 19.7 | Aug mean C = 19.3 | Sep mean C = 14.5 | Oct mean C = 9.6 | Nov mean C = 4.8 | Dec mean C = 1.1 | year mean C = 9.7 | Jan low C = -3.3 | Feb low C = -2.5 | Mar low C = 0.0 | Apr low C = 3.8 | May low C = 8.3 | Jun low C = 12.0 | Jul low C = 13.9 | Aug low C = 13.4 | Sep low C = 9.4 | Oct low C = 5.2 | Nov low C = 1.3 | Dec low C = -2.1 | year low C = 5.0 | Jan record low C = -30.0 | Feb record low C = -32.0 | Mar record low C = -23.8 | Apr record low C = -8.1 | May record low C = -4.0 | Jun record low C = 0.2 | Jul record low C = 3.6 | Aug record low C = 2.1 | Sep record low C = -3.0 | Oct record low C = -9.3 | Nov record low C = -18.2 | Dec record low C = -24.4 | year record low C = -32.0 | Jan avg record high C = 10.8 | Feb avg record high C = 12.7 | Mar avg record high C = 18.2 | Apr avg record high C = 24.3 | May avg record high C = 27.8 | Jun avg record high C = 31.5 | Jul avg record high C = 32.8 | Aug avg record high C = 32.5 | Sep avg record high C = 27.6 | Oct avg record high C = 22.8 | Nov avg record high C = 16.2 | Dec avg record high C = 11.4 | year avg record high C = 34.3 | Jan avg record low C = -14.6 | Feb avg record low C = -11.4 | Mar avg record low C = -7.3 | Apr avg record low C = -3.5 | May avg record low C = 1.9 | Jun avg record low C = 6.0 | Jul avg record low C = 8.7 | Aug avg record low C = 7.0 | Sep avg record low C = 2.4 | Oct avg record low C = -2.8 | Nov avg record low C = -6.4 | Dec avg record low C = -11.5 | year avg record low C = -16.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 28.3 | Feb precipitation mm = 25.6 | Mar precipitation mm = 35.0 | Apr precipitation mm = 31.2 | May precipitation mm = 59.6 | Jun precipitation mm = 65.4 | Jul precipitation mm = 91.4 | Aug precipitation mm = 59.5 | Sep precipitation mm = 48.4 | Oct precipitation mm = 37.6 | Nov precipitation mm = 31.4 | Dec precipitation mm = 27.9 | year precipitation mm = 541.1 | Jan snow depth cm = 4.6 | Feb snow depth cm = 4.5 | Mar snow depth cm = 2.7 | Apr snow depth cm = 0.4 | May snow depth cm = 0.0 | Jun snow depth cm = 0.0 | Jul snow depth cm = 0.0 | Aug snow depth cm = 0.0 | Sep snow depth cm = 0.0 | Oct snow depth cm = 0.2 | Nov snow depth cm = 1.5 | Dec snow depth cm = 3.0 | year snow depth cm = | Jan humidity = 83.7 | Feb humidity = 80.1 | Mar humidity = 75.3 | Apr humidity = 68.0 | May humidity = 69.8 | Jun humidity = 69.8 | Jul humidity = 69.9 | Aug humidity = 70.5 | Sep humidity = 76.8 | Oct humidity = 81.6 | Nov humidity = 85.5 | Dec humidity = 84.9 | year humidity = 76.3 | Jan precipitation days = 15.50 | Feb precipitation days = 12.99 | Mar precipitation days = 13.50 | Apr precipitation days = 10.90 | May precipitation days = 13.03 | Jun precipitation days = 12.97 | Jul precipitation days = 14.00 | Aug precipitation days = 11.80 | Sep precipitation days = 11.30 | Oct precipitation days = 12.27 | Nov precipitation days = 13.17 | Dec precipitation days = 14.77 | year precipitation days = 156.19 | unit precipitation days = 0.1 mm | unit snow days = 0.0 cm | Jan snow days = 12.4 | Feb snow days = 9.1 | Mar snow days = 4.0 | Apr snow days = 0.5 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.1 | Nov snow days = 2.4 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = 34.9 | Jan sun = 58.8 | Feb sun = 82.2 | Mar sun = 129.2 | Apr sun = 202.6 | May sun = 245.5 | Jun sun = 247.6 | Jul sun = 257.4 | Aug sun = 250.8 | Sep sun = 170.1 | Oct sun = 118.5 | Nov sun = 66.9 | Dec sun = 52.8 | year sun = 1882.5 | source 1 = IMGW (хувийн үзүүлэлт, чийгшлээс бусад)<ref name="Normals">{{cite web|title=Normy klimatyczne 1991–2020 – Portal Klimat IMGW-PiB|url=https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/PPP_S|access-date=2026-05-31|website=klimat.imgw.pl|archive-date=2022-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118193022/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/PPP_S|url-status=live}}</ref> | source 2 = Meteomodel.pl (чийгшил ба туйлшрал)<ref name=recordhigh>{{cite web | url = https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=351160424&par=tmax&max_empty=3 | title = Wrocław Absolutna temperatura maksymalna | date = 2018-04-06 | publisher = Meteomodel.pl | language = pl | access-date = 2026-05-31 | archive-date = 2022-01-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220121050200/https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=351160424&par=tmax&max_empty=3 | url-status = live }}</ref><ref name=recordlow>{{cite web | url = https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=351160424&par=tmin&max_empty=3 | title = Wrocław Absolutna temperatura minimalna | date = 2018-04-06 | publisher = Meteomodel.pl | language = pl | access-date = 2026-05-31 | archive-date = 2022-01-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220121050145/https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=351160424&par=tmin&max_empty=3 | url-status = live }}</ref><ref name=relativehumidity>{{cite web | url = https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=351160424&par=rh&max_empty=3 | title = Wrocław Średnia wilgotność | date = 2018-04-06 | publisher = Meteomodel.pl | language = pl | access-date = 2026-05-31 | archive-date = 2022-01-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220121050217/https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=351160424&par=rh&max_empty=3 | url-status = live }}</ref> | source = }} == Боловсрол == 1702 онд байгуулагдсан Вроцлавын их Сургууль энэ хотод байдаг. == Зураг == <gallery> Зураг:Wrocław - Archikatedra św. Jana Chrzciciela (1).jpg Зураг:Wroclaw 1.jpg Зураг:Wroclaw - Hala Stulecia z fontanna.jpg Зураг:Wroclaw Wieza Cisnien.jpg Зураг:Stadion Wroclaw 2011-11-18.jpg Зураг:Wroclaw- Most Grunwaldzki.jpg Зураг:Afrykarium tunel.jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{Commons|Wrocław|Вроцлав}} {{Wiktionary}} * [https://www.wroclaw.pl/ Вроцлав хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references responsive /> [[Ангилал:Вроцлав| ]] [[Ангилал:Доод Силези мужийн гмина]] [[Ангилал:Доод Силези мужийн суурин]] [[Ангилал:Польшийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Польшийн мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Силезийн суурин]] [[Ангилал:Ханзе хот]] [[Ангилал:Одер голын суурин]] d9wb0efcp4vrke36edsv6qp80cedht0 0 33807 857708 836822 2026-05-31T18:47:14Z Enkhsaihan2005 64429 857708 wikitext text/x-wiki '''Фүкүока''' ([[японоор]] 福岡市 - [Fukuoka-shi], [фүкү-ока] гэж дуудна) — [[Япон улс|Япон]] улсын [[Фүкүока аймаг|Фүкүока]] аймгийн төв, 1,461,631 хүн амтай, 341,70 км² газар нутагтай Японы өмнөд хэсэгт орших боомт [[хот]]. Фукуока хотын дундуур Накагава гол урсаж хотыг Хаката (худалдааны) болон Фүкүока (захиргаа ажил хэргийн) гэж хоёр хуваадаг. Фүкүока хот метротой. ==Зураг== [[Зураг:Fukuoka Viewed From Minamiku Observation Deck.jpg|thumb|500px|center]] == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Фүкүока (1991−2020 оны хэвийн, туйлын үе 1890−одоо) |width = auto |single line = Y |metric first = Y |Jan record high C = 21.5 |Feb record high C = 24.3 |Mar record high C = 26.3 |Apr record high C = 30.1 |May record high C = 32.3 |Jun record high C = 37.3 |Jul record high C = 38.3 |Aug record high C = 38.1 |Sep record high C = 38.0 |Oct record high C = 33.3 |Nov record high C = 28.2 |Dec record high C = 26.0 |Jan record low C = -6.0 |Feb record low C = -8.2 |Mar record low C = -4.7 |Apr record low C = -1.4 |May record low C = 1.4 |Jun record low C = 4.3 |Jul record low C = 13.8 |Aug record low C = 15.4 |Sep record low C = 7.9 |Oct record low C = 0.4 |Nov record low C = -2.1 |Dec record low C = -5.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 74.4 |Feb precipitation mm = 69.8 |Mar precipitation mm = 103.7 |Apr precipitation mm = 118.2 |May precipitation mm = 133.7 |Jun precipitation mm = 249.6 |Jul precipitation mm = 299.1 |Aug precipitation mm = 210.0 |Sep precipitation mm = 175.1 |Oct precipitation mm = 94.5 |Nov precipitation mm = 91.4 |Dec precipitation mm = 67.5 |year precipitation mm = 1686.9 |Jan mean C = 6.9 |Feb mean C = 7.8 |Mar mean C = 10.8 |Apr mean C = 15.4 |May mean C = 19.9 |Jun mean C = 23.3 |Jul mean C = 27.4 |Aug mean C = 28.4 |Sep mean C = 24.7 |Oct mean C = 19.6 |Nov mean C = 14.2 |Dec mean C = 9.1 |year mean C = 17.3 |Jan high C = 10.2 |Feb high C = 11.6 |Mar high C = 15.0 |Apr high C = 19.9 |May high C = 24.4 |Jun high C = 27.2 |Jul high C = 31.2 |Aug high C = 32.5 |Sep high C = 28.6 |Oct high C = 23.7 |Nov high C = 18.2 |Dec high C = 12.6 |year high C = 21.3 |Jan low C = 3.9 |Feb low C = 4.4 |Mar low C = 7.2 |Apr low C = 11.5 |May low C = 16.1 |Jun low C = 20.3 |Jul low C = 24.6 |Aug low C = 25.4 |Sep low C = 21.6 |Oct low C = 16.0 |Nov low C = 10.6 |Dec low C = 5.8 |year low C = 14.0 |Jan humidity = 63 |Feb humidity = 62 |Mar humidity = 63 |Apr humidity = 64 |May humidity = 67 |Jun humidity = 75 |Jul humidity = 75 |Aug humidity = 72 |Sep humidity = 73 |Oct humidity = 68 |Nov humidity = 66 |Dec humidity = 63 |year humidity = 68 |Jan sun = 104.1 |Feb sun = 123.5 |Mar sun = 161.2 |Apr sun = 188.1 |May sun = 204.1 |Jun sun = 145.2 |Jul sun = 172.2 |Aug sun = 200.9 |Sep sun = 164.7 |Oct sun = 175.9 |Nov sun = 137.3 |Dec sun = 112.2 |year sun = 1889.4 |Jan snow cm = 1 |Feb snow cm = 1 |Mar snow cm = 0 |Apr snow cm = 0 |May snow cm = 0 |Jun snow cm = 0 |Jul snow cm = 0 |Aug snow cm = 0 |Sep snow cm = 0 |Oct snow cm = 0 |Nov snow cm = 0 |Dec snow cm = 0 |year snow cm = 2 |unit precipitation days = 0.5 мм |Jan precipitation days = 11.0 |Feb precipitation days = 10.7 |Mar precipitation days = 11.4 |Apr precipitation days = 10.8 |May precipitation days = 9.8 |Jun precipitation days = 12.7 |Jul precipitation days = 12.4 |Aug precipitation days = 11.2 |Sep precipitation days = 11.0 |Oct precipitation days = 7.9 |Nov precipitation days = 9.9 |Dec precipitation days = 10.2 |year precipitation days = 128.9 | Jan uv =3 | Feb uv =4 | Mar uv =6 | Apr uv =8 | May uv =9 | Jun uv =10 | Jul uv =11 | Aug uv =10 | Sep uv =8 | Oct uv =6 | Nov uv =4 | Dec uv =3 |source 1 = [[Японы Цаг Уурын Агентлаг]]<ref>{{cite web |url=http://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/view/rank_s.php?prec_no=82&block_no=47807&view=p1 |script-title=ja:気象庁 / 平年値(年・月ごとの値) |publisher=[[Японы Цаг Уурын Агентлаг]] |access-date=2026-05-31 |archive-date=2017-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228172601/http://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/view/rank_s.php?prec_no=82&block_no=47807&view=p1 |url-status=live }}</ref> ба Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/japan/fukuoka-climate |title=Fukuoka, Japan – Detailed climate information and monthly weather forecast |website=Weather Atlas |access-date=2026-05-31 |archive-date=2019-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709170122/https://www.weather-atlas.com/en/japan/fukuoka-climate |url-status=live }}</ref> |date=2021 }} ==Эшлэл== {{Reflist}} {{Японы хот}} [[Ангилал:Фүкүока аймгийн коммун]] [[Ангилал:Фүкүока| ]] [[Ангилал:Фүкүока мужийн суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Японы мужийн төв]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] rkqqj8p7atnjvgywgnz603sd0x9zpwy 0 33921 857709 833849 2026-05-31T18:48:35Z Enkhsaihan2005 64429 857709 wikitext text/x-wiki '''Мазар-и-Шариф''' ([[перс хэл|персээр]] <big>مزارِ شریف</big>, [[орос хэл|оросоор]] Маза́ри-Шари́ф, [[англи хэл|англи латинаар]] Mazar-i-Sharif) — [[Афганистан]] улсын Балх мужийн төв, 375,000 хүнтэй хот. == Газар зүй == === Цаг уур === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto | location = Мазар-и-Шариф | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 24.0 | Feb record high C = 28.6 | Mar record high C = 32.4 | Apr record high C = 37.8 | May record high C = 43.0 | Jun record high C = 45.6 | Jul record high C = 48.1 | Aug record high C = 46.0 | Sep record high C = 39.5 | Oct record high C = 37.0 | Nov record high C = 29.8 | Dec record high C = 24.4 | Jan high C = 8.0 | Feb high C = 10.7 | Mar high C = 16.3 | Apr high C = 24.3 | May high C = 31.2 | Jun high C = 37.0 | Jul high C = 38.9 | Aug high C = 36.9 | Sep high C = 31.9 | Oct high C = 24.7 | Nov high C = 16.4 | Dec high C = 10.8 | Jan mean C = 2.6 | Feb mean C = 5.1 | Mar mean C = 10.8 | Apr mean C = 17.9 | May mean C = 24.5 | Jun mean C = 29.9 | Jul mean C = 33.3 | Aug mean C = 29.9 | Sep mean C = 23.9 | Oct mean C = 16.7 | Nov mean C = 9.1 | Dec mean C = 5.1 | Jan low C = -2.1 | Feb low C = 0.0 | Mar low C = 5.1 | Apr low C = 11.3 | May low C = 16.6 | Jun low C = 22.5 | Jul low C = 25.9 | Aug low C = 23.8 | Sep low C = 17.1 | Oct low C = 9.4 | Nov low C = 3.2 | Dec low C = 0.0 | Jan record low C = −22.3 | Feb record low C = -24.0 | Mar record low C = −6.1 | Apr record low C = -0.8 | May record low C = 1.0 | Jun record low C = 11.4 | Jul record low C = 11.1 | Aug record low C = 13.7 | Sep record low C = 2.6 | Oct record low C = 4.5 | Nov record low C = −8.7 | Dec record low C = −15.5 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 28.9 | Feb precipitation mm = 34.8 | Mar precipitation mm = 43.8 | Apr precipitation mm = 28.3 | May precipitation mm = 11.2 | Jun precipitation mm = 0.2 | Jul precipitation mm = 0.0 | Aug precipitation mm = 0.0 | Sep precipitation mm = 0.1 | Oct precipitation mm = 3.9 | Nov precipitation mm = 13.5 | Dec precipitation mm = 21.7 | Jan rain days = 4 | Feb rain days = 7 | Mar rain days = 10 | Apr rain days = 9 | May rain days = 4 | Jun rain days = 0 | Jul rain days = 0 | Aug rain days = 0 | Sep rain days = 0 | Oct rain days = 2 | Nov rain days = 4 | Dec rain days = 6 | Jan snow days = 4 | Feb snow days = 3 | Mar snow days = 1 | Apr snow days = 0 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0 | Dec snow days = 2 | Jan sun = 122.2 | Feb sun = 118.4 | Mar sun = 158.1 | Apr sun = 193.8 | May sun = 299.9 | Jun sun = 352.9 | Jul sun = 364.4 | Aug sun = 332.7 | Sep sun = 298.2 | Oct sun = 223.2 | Nov sun = 173.6 | Dec sun = 125.5 | Jan humidity = 79 | Feb humidity = 77 | Mar humidity = 72 | Apr humidity = 64 | May humidity = 44 | Jun humidity = 27 | Jul humidity = 25 | Aug humidity = 24 | Sep humidity = 28 | Oct humidity = 41 | Nov humidity = 62 | Dec humidity = 75 | source 1 = NOAA (1959–1983)<ref name=NOAA>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-II/AH/40911.TXT |title=Mazar-i-Sharif Climate Normals 1959–1983 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-05-31}}</ref> | date = 2011 }} == Зураг == <gallery> Зураг:Maulana Jalaludin park in northern Afghanistan-2.jpg Зураг:Berezka (5778258455).jpg Зураг:Blue Mosque in Mazar-e-Sharif.jpg Зураг:C-5 Galaxy at Mazar-e-Sharif Airport in northern Afghanistan.jpg </gallery> {{Афганистан улсад хамаарах}} == Цахим холбоос == {{Commons|مزار شریف|Мазар-и-Шариф}} {{Афганистаны хот}} [[Ангилал:Мазар-и Шариф]] [[Ангилал:Балх мужийн суурин]] [[Ангилал:Афганистан-Германы харилцаа]] [[Ангилал:Афганистаны мужийн төв]] tio6br8snlmbk9b1uokiivef8yf0wfr 857710 857709 2026-05-31T18:48:57Z Enkhsaihan2005 64429 857710 wikitext text/x-wiki '''Мазар-и-Шариф''' ([[перс хэл|персээр]] <big>مزارِ شریف</big>, [[орос хэл|оросоор]] Маза́ри-Шари́ф, [[англи хэл|англи латинаар]] Mazar-i-Sharif) — [[Афганистан]] улсын Балх мужийн төв, 375,000 хүнтэй хот. == Газар зүй == === Цаг уур === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto | location = Мазар-и-Шариф | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 24.0 | Feb record high C = 28.6 | Mar record high C = 32.4 | Apr record high C = 37.8 | May record high C = 43.0 | Jun record high C = 45.6 | Jul record high C = 48.1 | Aug record high C = 46.0 | Sep record high C = 39.5 | Oct record high C = 37.0 | Nov record high C = 29.8 | Dec record high C = 24.4 | Jan high C = 8.0 | Feb high C = 10.7 | Mar high C = 16.3 | Apr high C = 24.3 | May high C = 31.2 | Jun high C = 37.0 | Jul high C = 38.9 | Aug high C = 36.9 | Sep high C = 31.9 | Oct high C = 24.7 | Nov high C = 16.4 | Dec high C = 10.8 | Jan mean C = 2.6 | Feb mean C = 5.1 | Mar mean C = 10.8 | Apr mean C = 17.9 | May mean C = 24.5 | Jun mean C = 29.9 | Jul mean C = 33.3 | Aug mean C = 29.9 | Sep mean C = 23.9 | Oct mean C = 16.7 | Nov mean C = 9.1 | Dec mean C = 5.1 | Jan low C = -2.1 | Feb low C = 0.0 | Mar low C = 5.1 | Apr low C = 11.3 | May low C = 16.6 | Jun low C = 22.5 | Jul low C = 25.9 | Aug low C = 23.8 | Sep low C = 17.1 | Oct low C = 9.4 | Nov low C = 3.2 | Dec low C = 0.0 | Jan record low C = −22.3 | Feb record low C = -24.0 | Mar record low C = −6.1 | Apr record low C = -0.8 | May record low C = 1.0 | Jun record low C = 11.4 | Jul record low C = 11.1 | Aug record low C = 13.7 | Sep record low C = 2.6 | Oct record low C = 4.5 | Nov record low C = −8.7 | Dec record low C = −15.5 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 28.9 | Feb precipitation mm = 34.8 | Mar precipitation mm = 43.8 | Apr precipitation mm = 28.3 | May precipitation mm = 11.2 | Jun precipitation mm = 0.2 | Jul precipitation mm = 0.0 | Aug precipitation mm = 0.0 | Sep precipitation mm = 0.1 | Oct precipitation mm = 3.9 | Nov precipitation mm = 13.5 | Dec precipitation mm = 21.7 | Jan rain days = 4 | Feb rain days = 7 | Mar rain days = 10 | Apr rain days = 9 | May rain days = 4 | Jun rain days = 0 | Jul rain days = 0 | Aug rain days = 0 | Sep rain days = 0 | Oct rain days = 2 | Nov rain days = 4 | Dec rain days = 6 | Jan snow days = 4 | Feb snow days = 3 | Mar snow days = 1 | Apr snow days = 0 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0 | Dec snow days = 2 | Jan sun = 122.2 | Feb sun = 118.4 | Mar sun = 158.1 | Apr sun = 193.8 | May sun = 299.9 | Jun sun = 352.9 | Jul sun = 364.4 | Aug sun = 332.7 | Sep sun = 298.2 | Oct sun = 223.2 | Nov sun = 173.6 | Dec sun = 125.5 | Jan humidity = 79 | Feb humidity = 77 | Mar humidity = 72 | Apr humidity = 64 | May humidity = 44 | Jun humidity = 27 | Jul humidity = 25 | Aug humidity = 24 | Sep humidity = 28 | Oct humidity = 41 | Nov humidity = 62 | Dec humidity = 75 | source 1 = NOAA (1959–1983)<ref name=NOAA>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-II/AH/40911.TXT |title=Mazar-i-Sharif Climate Normals 1959–1983 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-05-31}}</ref> | date = 2011 }} == Зураг == <gallery> Зураг:Maulana Jalaludin park in northern Afghanistan-2.jpg Зураг:Berezka (5778258455).jpg Зураг:Blue Mosque in Mazar-e-Sharif.jpg Зураг:C-5 Galaxy at Mazar-e-Sharif Airport in northern Afghanistan.jpg </gallery> {{Афганистан улсад хамаарах}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons|مزار شریف|Мазар-и-Шариф}} {{Афганистаны хот}} [[Ангилал:Мазар-и Шариф]] [[Ангилал:Балх мужийн суурин]] [[Ангилал:Афганистан-Германы харилцаа]] [[Ангилал:Афганистаны мужийн төв]] bpn82mlu6ow2ikisqc6pdphli3in2sw 0 34462 857711 772483 2026-05-31T21:26:09Z Enkhsaihan2005 64429 857711 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Distinguish|Пёнган хошуу|Пёнчан хошуу|Пёнсон}} {{Инфобокс суурин | name = Пёньян | official_name = Шууд Захирагдах Пёньян Хот | native_name = {{nobold|평양}} | native_name_lang = ko | settlement_type = [[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Шууд захирагдах хот]] | translit_lang1 = &nbsp; | image_skyline = {{multiple image | caption_align = center | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/2/2/2 | image1 = Panoramic_view_from_Juche_Tower.jpg | caption1 = Пёньян хот болон [[Тэдун]] мөрөн | image2 = Tower of Juche Idea, Pyongyang, North Korea (2909246855).jpg | caption2 = [[Чучхе цамхаг]] | image3 = The Arch of Triumph (11360607534).jpg | caption3 = [[Ялалтын хаалга (Пёньян)|Ялалтын хаалга]] | image4 = DPRK - (26084670717).png | caption4 = [[Их Ардын Сургалтын Байшин]] | image5 = Prázdné_slnice_a_rozestavěný_hotel_Ryugyong_-_panoramio.jpg | caption5 = [[Рюгён зочид буудал]] | image6 = King_Tongmyong's_Mausoleum_Gate_01.jpg | caption6 = [[Донмёнсон вангийн бунхан]] | image7 = North Korea — Pyongyang Metro (1027256340).jpg | caption7 = [[Пёньяны метро]] }} | image_seal = | nickname = <span style="line-height:1.5em;"> (류경/{{lang|ko|柳京}}){{nbsp|2}}<small>([[Солонгос хэл|Солонгос]])<br />"Уд модны нийслэл"</small></span><ref>{{cite book |last=Фүнабаши |first=Ёичи |title=The Peninsula Question: A Chronicle of the Second Northern Korean Nuclear Crisis |publisher=[[Brookings Institution]] Press |location=Вашингтон |year=2007 |page=50 |isbn=978-0-8157-3010-1}}</ref> | anthem = | image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=280|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=6}} | map_caption = ''Хойд Солонгос дахь Пёньяны байршил'' | coordinates = {{Coord|39|01|00|N|125|44|51|E|type:city(3,200,000)_region:KP-01|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хойд Солонгос}} | subdivision_type1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name1 = | subdivision_name2 = | parts_type = [[Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь#Хоёрдугаар түвшний нэгж|Дүүрэг]] | parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> | parts = 19 дүүрэг(эсвэл хороо), 2 хошуу,1 хороолол | government_footnotes = | governing_body = Пёньян Хотын Ардын Чуулган | government_type = [[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Шууд захирагдах хот]] | leader_title1 = Хотын хорооны нарийн бичгийн дарга | leader_name1 = [[Ки Сүгиль]] | leader_title2 = [[Chairman of the Pyongyang City People's Committee|Chairman of the People's Committee]] | leader_name2 = [[Чой Хитэ]] | unit_pref = | area_footnotes = <ref>{{cite book |title=The Statesman's Yearbook 2016: The Politics, Cultures and Economies of the World |editor=Ник Хит-Браун |page=720}}</ref> | area_total_km2 = 829.1 | area_metro_km2 = 3194 | population_total = 3,157,538 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | iso_code = KP-01 | translit_lang1_type1 = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|평양직할시}} | translit_lang1_type2 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info2 = {{lang|ko|平壤直轄市}} | translit_lang1_type3 = [[Маккьюн-Райшауэр]] | translit_lang1_info3 = {{nowrap|P'yŏngyang Chikhalsi}} | translit_lang1_type4 = [[Солонгос хэлний шинэчилсэн латинчлал|Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал]] | translit_lang1_info4 = Pyeongyang Jikhalsi | timezone = [[Пёньяны цаг|PYT]] | utc_offset = +09:00 | population_footnotes = <ref>{{cite web |author=United Nations |url=https://data.un.org/en/iso/kp.html |title=Democratic People's Republic of Korea |publisher=Data.un.org |date= |access-date=2026-05-31 |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128065859/https://data.un.org/en/iso/kp.html |url-status=live }}</ref> | population_demonym = Пёньянчууд | elevation_ft = 6 }} '''Пёньян''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 평양, «тэгш газар», → '''Пёнъя́н''', урьд '''Пхенья́н''' ) — [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]] (БНАСАУ)-ын [[нийслэл]] [[хот]]. Пёнъян хот [[Умард Солонгос]] орныхоо баруун хэсэгт [[Тэдун мөрөн|Тэдун мөрний]] эрэгт байрладаг улсынхаа [[Умард Солонгосын хотын жагсаалт|хамгийн том]], ганц [[саятан хот]] нь юм. 1946 онд [[Өмнөд Пёнъань]] аймгийн харьяанаас салан дэвшиж [[Умард Солонгос#Төр засаг|улсын хот]] болсон. Энэ нь улсын доор шууд захирагддаг, [[Умард Солонгос#Төр засаг|аймагтай]] эн тэнцүү эрхт нэгж гэсэн үг. Бүрэн хэлвэл '''Шууд захирагдах Пёнъян хот''' ([пёнъян чикалши]) гэнэ. Бодит байдалд хот, хөдөө аль алиныг багтаасан 3,194 км² талбайт Пёнъян нутагт 2008 оны байдлаар 3,255,388 хүн оршин сууж байна.<ref name="Nkorea2008">{{Webarchiv|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/2008_North_Korea_Census.pdf |wayback=20090325102712 |text=United Nations Statistics Division; Preliminary results of the 2008 Census of Population of the Democratic People’s Republic of Korea conducted on 1–15 October 2008 ('''pdf-file''') |archiv-bot=2023-09-26 17:14:18 InternetArchiveBot }} Retrieved on 2009-03-01.</ref> == Нэр == Хотын нэрийг [[монгол хэл|монголоор]] зөв бичиж дуудах эсэх тухай ярьцгаах болсон. [[Солонгос хэл|Солонгосоор]] 《평양》 (пёнг-янг) гэж бичээд [пён^ъ я́н^ъ] гэж хэлдэг. Энэ хоёр үеийг [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгээр]] [ъ] тэмдэг жийрэглэн холбож '''Пёнъян''' гэж бичнэ. Үүнээс жаахан будилж Пёнян, Пёньян, Пён-Ян гэсэн нь ч байна. Орост түрэлтийг [х] үсгээр галигласан нь XX зууны Монголд тэр хэвээр '''Пхеньян''' гэж бичигдээд нэг үе нэмж [пэ-хэ-ньяан] маягаар гажин дуудагджээ.<ref>Мягмарын Саруул-Эрдэнэ. [http://www.dayarmongol.com/index.php?option=com_content&view=article&id=4719%3A----5&Itemid=300059 Үсгийн эндүүрлийг хэлэлцье – 2]</ref> [[Монгол бичиг|Монгол бичгээр]] харин {{MongolUnicode|ᠫᠶᠣᠩᠶᠠᠩ|h}} (pyongyang) [пён яан] гэх нь маргаангүй юм.<ref>[[Монгол Улсын Их Сургууль]] - МХСС. «Монгол хэлний хадмал толь». 2011 он.</ref> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт|location = Пёньян (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1961–одоо) | collapsed = | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 12.0 | Feb record high C = 17.3 | Mar record high C = 22.5 | Apr record high C = 29.1 | May record high C = 34.0 | Jun record high C = 35.8 | Jul record high C = 36.9 | Aug record high C = 37.9 | Sep record high C = 33.5 | Oct record high C = 30.0 | Nov record high C = 26.0 | Dec record high C = 15.0 | Jan high C = -0.4 | Feb high C = 3.1 | Mar high C = 9.7 | Apr high C = 17.6 | May high C = 23.5 | Jun high C = 27.5 | Jul high C = 29.1 | Aug high C = 29.6 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 18.8 | Nov high C = 9.7 | Dec high C = 1.4 | year high C = 16.3 | Jan mean C = -5.4 | Feb mean C = -2.0 | Mar mean C = 4.0 | Apr mean C = 11.4 | May mean C = 17.4 | Jun mean C = 21.9 | Jul mean C = 24.7 | Aug mean C = 25.0 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 12.9 | Nov mean C = 4.8 | Dec mean C = -2.9 | year mean C = 11.0 | Jan low C = -9.8 | Feb low C = -6.6 | Mar low C = -0.9 | Apr low C = 5.9 | May low C = 12.0 | Jun low C = 17.4 | Jul low C = 21.4 | Aug low C = 21.5 | Sep low C = 15.6 | Oct low C = 7.8 | Nov low C = 0.5 | Dec low C = -6.8 | year low C = 6.5 | Jan record low C = -26.5 | Feb record low C = -23.4 | Mar record low C = -16.1 | Apr record low C = -6.1 | May record low C = 2.2 | Jun record low C = 7.0 | Jul record low C = 11.1 | Aug record low C = 12.0 | Sep record low C = 3.6 | Oct record low C = -6.0 | Nov record low C = -14.0 | Dec record low C = -22.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 9.6 | Feb precipitation mm = 14.5 | Mar precipitation mm = 23.9 | Apr precipitation mm = 44.8 | May precipitation mm = 74.7 | Jun precipitation mm = 90.2 | Jul precipitation mm = 274.7 | Aug precipitation mm = 209.6 | Sep precipitation mm = 90.8 | Oct precipitation mm = 47.2 | Nov precipitation mm = 38.4 | Dec precipitation mm = 18.0 | year precipitation mm = 936.4 |unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 3.9 | Feb precipitation days = 3.7 | Mar precipitation days = 4.2 | Apr precipitation days = 5.8 | May precipitation days = 7.1 | Jun precipitation days = 7.9 | Jul precipitation days = 12.5 | Aug precipitation days = 10.1 | Sep precipitation days = 6.3 | Oct precipitation days = 5.8 | Nov precipitation days = 7.1 | Dec precipitation days = 5.7 |year precipitation days = 80.1 | Jan snow days = 5.4 | Feb snow days = 4.0 | Mar snow days = 1.8 | Apr snow days = 0.3 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.1 | Nov snow days = 1.9 | Dec snow days = 5.5 | year snow days = 19.0 | Jan humidity = 69.1 | Feb humidity = 65.0 | Mar humidity = 62.5 | Apr humidity = 60.4 | May humidity = 65.3 | Jun humidity = 72.2 | Jul humidity = 81.1 | Aug humidity = 80.6 | Sep humidity = 75.3 | Oct humidity = 72.0 | Nov humidity = 72.2 | Dec humidity = 70.6 | year humidity = 70.5 | Jan sun = 184 | Feb sun = 197 | Mar sun = 231 | Apr sun = 237 | May sun = 263 | Jun sun = 229 | Jul sun = 181 | Aug sun = 204 | Sep sun = 222 | Oct sun = 214 | Nov sun = 165 | Dec sun = 165 | Jan uv = 2 | Feb uv = 3 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 7 | Jun uv = 8 | Jul uv = 9 | Aug uv = 9 | Sep uv = 7 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[Солонгосын Цаг Уурын Алба]]<ref name= KMA>{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129211112/https://data.kma.go.kr/resources/normals/pdf_data/northkorea_pdf_0104.pdf |archive-date=2022-01-29 |url=https://data.kma.go.kr/resources/normals/pdf_data/northkorea_pdf_0104.pdf |title=30 years report of Meteorological Observations in North Korea (1991 ~ 2020) |publisher=[[Солонгосын Цаг Уурын Алба]]|access-date=2026-05-31 |language=ko |url-status=live |pages=199–367}}</ref> | source 2 = Pogodaiklimat.ru (туйлшрал),<ref name="Pogoda i Klimat">{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/47058.htm |title=Climate Pyongyang |access-date=2026-05-31 |work=Pogoda.ru.net |archive-date=2023-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230828041104/http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/47058.htm |url-status=live }}</ref> Deutscher Wetterdienst (нар, 1961–1990)<ref name="DWD">{{Cite FTP |url=ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |title=PYONGYANG SUN 1961–1990 |access-date=2026-05-31 |url-status=dead |server=DWD }}</ref> ба Weather Atlas<ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/north-korea/pyongyang-climate |title=Pyongyang, North Korea – Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en |access-date=2026-05-31 |archive-date=2022-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220319095047/https://www.weather-atlas.com/en/north-korea/pyongyang-climate |url-status=live }}</ref> }} == Түүх == [[Зураг:Battle of Pyongyang by Mizuno To.jpg|thumb|300px|Пёнъяны тулалдаан]] Пёнъян 25 - 220 онд байгуулагдсан.<ref>Nanglang-state is different from Lelang Commandery. Lelang Commandery was one of the four commanderies that Western Han instituted in the occupied territory of Wiman Joseon around the Liao river in western Manchuria in 108 BC.</ref> ==== Пхеньяны тулалдаан ==== {{гол|Пхеньяны тулалдаан}} [[Хятад-Японы анхдугаар дайн]]ы хүрээнд хуурай газар дээр явагдсан хоёр дахь том тулалдаан юм. 1894 оны 9 сарын 15-нд [[Солонгос]]ын [[Пхеньян]]д [[Мэйжигийн засгийн газар|Мэйжигийн]] [[Япон]] болон [[Манж Чин гүрэн|Манж Чин гүрний]] хооронд болжээ. Хятадын Бэйянгийн Армийн 13,000 - 15,000 орчим цэрэг бүхий хүч Пхеньянд 1894 оны 8 сарын 4-нд ирж, эртний хотын хана хэрмийг засварлаж, өөрсдийн хүний тоо, хамгаалалтдаа найдан суув. Маршал [[Ямагата Аритомо]]гийн удирдлага доорх [[Японы Эзэн Хааны Арми]]йн 1-р бүлэглэлийн 10,000 цэрэг бүхий (цэргийн тоо баталгаатай бус) арми нь дэслэгч генерал [[Нозү Мичицүра]]гийн удирдсан 5-р дивиз ([[Хирошима]]), дэслэгч генерал [[Кацүра Тароо]]гийн удирдсан 3-р дивиз ([[Нагоя]])-ээс бүрдэж байв. Японы цэргийн хүч Чемульпо (одоогийн [[Инчон]])-д 1894 оны 6 сарын 12-нд ямар ч эсэргүүцэлгүйгээр бууж чаджээ. 7 сарын 29-нд [[Сёнгхваны тулалдаан]]аар бага зэрэг урагшилж чадсан 1-р арми хойд зүг рүү Пхеньяныг чиглэн маршлав. Ингэх замдаа [[Пусан]], [[Вонсан]]д буусан десанттайгаа нийлж чаджээ. Хятадын тал 2000 хүнээ алдаж, 4000 орчим цэрэг шархадсан бол Япончууд дөнгөж 102 хүнээ алдаж, 433 хүн шархадсан бөгөөд 33 цэрэг сураггүй болсон аж. 1894 оны 9 сарын 16-ны өглөө гэхэд Японы хүч Пхеньяныг бүрэн эзэлж авсан байна. ==Хүн ам== {|class="wikitable" align="right" ! style="background:#efefef;" |Он ! style="background:#efefef;" |Хүн ам<ref name=pop/> |- |[[1986]] ||align="right" |{{formatnum:1300000}} |- |[[1993]] ||align="right" |{{formatnum:2354898}} |- |[[2002]] ||align="right" |{{formatnum:2724700}} |- |[[2010]] ||align="right" |{{formatnum:3270582}} |} {|class="wikitable" align="right" ! style="background:#efefef;" |Он ! style="background:#efefef;" |Хүн ам<ref name=pop>{{cita web|título=NORTH KOREA|url=http://www.populstat.info/Asia/nkoreat.htm|fechaacceso=21 de abril de 2013|obra=populstat.info}}</ref> |- |[[1962]] ||align="right" |{{formatnum:653000}} |- |[[1967]] ||align="right" |{{formatnum:840000}} |- |[[1970]] ||align="right" |{{formatnum:940000}} |- |[[1981]] ||align="right" |{{formatnum:1283000}} |} {|class="wikitable" align="right" ! style="background:#efefef;" |Он ! style="background:#efefef;" |Хүн ам<ref name=pop/> |- |[[1929]] ||align="right" |{{formatnum:120000}} |- |[[1935]] ||align="right" |{{formatnum:182100}} |- |[[1938]] ||align="right" |{{formatnum:232700}} |- |[[1944]] ||align="right" |{{formatnum:388000}} |- |} {|class="wikitable" align="right" ! style="background:#efefef;" |Он ! style="background:#efefef;" |Хүн ам<ref name=pop/> |- |[[1890]] ||align="right" |{{formatnum:40000}} |- |[[1906]] ||align="right" |{{formatnum:43000}} |- |[[1911]] ||align="right" |{{formatnum:36800}} |- |[[1920]] ||align="right" |{{formatnum:58600}} |} Пхеньян (Пёнъян) [[XX зуун]]ы эхэнд 4 түмэн хүнтэй байв. 1972 онд нэг сая хүнтэй болж байлаа. 2010 оны тооцоогоор 3.3 сая оршин суугчтай байна. == Засаг захиргааны хуваарь == [[Зураг:Pyongyang satellite image 2007-08-22.jpg|thumb|300px|Хиймэл дагуулаас татсан зураг]] Пхеньян (Пёнъян) 19 [[Умард Солонгос#Төр засаг|дүүрэг]] (күёг), 4 [[Умард Солонгос#Төр засаг|хошуу]] (군, күнь)-наас бүрдэнэ.<ref>{{cite web|url=http://nk.chosun.com/map/map.html?ACT=geo_01|title=행정구역현황 (''Haengjeong Guyeok Hyeonhwang'')|work=NK Chosun|accessdate=2006-01-10|archive-date=2008-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080329053439/http://nk.chosun.com/map/map.html?ACT=geo_01|url-status=dead}} Also {{Webarchiv|url=http://www.xzqh.org/waiguo/asia/1002.htm |wayback=20041018022439 |text=Administrative divisions of North Korea |archiv-bot=2023-09-26 17:14:18 InternetArchiveBot }} (used as reference for hanja)</ref> '''Дүүрэг (күёг)''': {| width="70%" | width="50%" | * Мангёндэ-гүёг * Муранбун-гүёг * Путунган-гүёг * Пёнчон-гүёг * Нагнан-гүёг * Нёгпу-гүёг * Нёнсон-гүёг * Садун-гүёг * Самсог-гүёг * Сонгю-гүёг | * Сосон-гүёг * Сүнань-гүёг * Сынху-гүёг * Тундэвонь-гүёг * Тэдунган-гүёг * Тэсон-гүёг * Хёнжэсань-гүёг * [[Чүн-гүёг]] * Ыньжон-гүёг |} '''Хошуу (күнь)''': {| width="70%" | width="50%" | * Кандун-гүнь * Каннам-гүнь | * Санвон-гүнь * Чүнхуа-гүнь |} == Метро == [[Файл:Metro Pyongyang.png|thumb|Пхеньяны метроны бүдүүвч зураг]] Пхеньян хотод метроны шугам сүлжээ бий. Пхеньяны метро 1968 онд байгуулагдсан. ;[[Чхоллима]] ({{lang-ko|천리마선}}) шугам Өртөөнүүд: * «[[Пульгынбёль]]» ({{lang-ko|붉은별}}) * «[[Чону]]» ({{lang-ko|전우}}) * «[[Кэсон]]» ({{lang-ko|개선}}) * «[[Тхонъиль (метроны өртөө)|Тхонъиль]]» ({{lang-ko|통일}}) * «[[Сынни (метроны өртөөо)|Сынни]]» ({{lang-ko|승리}}) * «[[Понхва (метроны өртөө)|Понхва]]» ({{lang-ko|봉화}}) * «[[Ёнгван (метроны өртөө)|Ёнгван]]» ({{lang-ko|영광}}) * «[[Пухын (метроны өртөө)|Пухын]]» ({{lang-ko|부흥}}) ;[[Хёкшин]] ({{lang-ko|혁신선}}) шугам Өртөөнүүд: * «[[Рагвон]]» ({{lang-ko|락원}}) * «[[Самхын]]» ({{lang-ko|삼흥}}) * «[[Чонсын]]» ({{lang-ko|전승}}) * «[[Хёксин]]» ({{lang-ko|혁신}}) * «[[Консоль]]» ({{lang-ko|건설}}) * «[[Хвангымболь]]» ({{lang-ko|황금벌}}) * «[[Конгук]]» ({{lang-ko|건국}}) * «[[Кванбок]]» ({{lang-ko|광복}}) ==Зураг== <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:View of Heijo1.JPG|1920 оны зураг Зураг:Tram North Korea PY.jpg|Нийтийн тээврийн [[трамвай]] Зураг:Korean cuisine-Naengmyeon-02.jpg|[[Пхеньян (Пёнъян) хүйтэн гоймон]] Зураг:Pyongyang TV Tower 01.JPG|Телевизийн цамхаг |[[Чүчэ цамхаг|«Чүчэ» (өөрөө өөртөө) цамхаг]] Зураг:PyongYang-Arch of Triumph.jpg|[[Ялалтын хаалга]] Зураг:Arch of Reunification.jpg|[[Эх орон бүтэн болохын хаалга]] Зураг:May-day Stadium at night.jpg|[[Майн нэгний цэнгэлдэх хүрээлэн]] Зураг:Kumsusan_Memorial_Palace,_Pyongyang.jpg|[[Кымсүсань дурсгалын ордон]] Зураг:Tomb of King Tongmyong, Pyongyang, North Korea-1.jpg|[[Тунмён вангийн бунхан]] Зураг:Ryugyong Hotel - August 27, 2011 (Cropped).jpg|[[Рюгён зочид буудал]] Зураг:Calm street in Pyongyang 2012.jpg|Хуучирсан хороолол Зураг:2012 new residential buildings at intersection Sungni St-Mansudae St 1.jpg|Шинэхэн хороолол Зураг:Bowling in North Korea.jpg|[[Боулинг]] тоглох газар Зураг:Mangyongdae Children's Palace 38.JPG|Мангёндэ хүүхдийн ордон </gallery> == Aх дүү хотууд== * {{flagicon|INA}} Индонезийн [[Жакарта]] * {{flagicon|NPL}}{{nbsp|2}} Балбын [[Катманду]] * {{flagicon|RUS}} Оросын [[Москва]] * {{flagicon|CHN}} Хятадын [[Тяньжинь]] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} == Цахим холбоос == {{Commons|Pyongyang|Пёньян}} {{БНАСАУ-ын засаг захиргааны хуваарь}} {{Умард Солонгосын хот}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Пёньян| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Умард Солонгосын суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] oik6vz8mpaouugaylpw8c3ay33c52zw 0 34489 857713 824106 2026-05-31T21:30:11Z Enkhsaihan2005 64429 857713 wikitext text/x-wiki {{Short description|Швейцарын холбооны хот}} {{Инфобокс Швейцарын хотын захиргаа |subject_name = Берн |native_name = Berne |image_photo = {{Multiple image| | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 2/2/2 | caption_align = center | image1 = Bundeshaus_Bern_2009,_Flooffy.jpg | caption1 = [[Швейцарын Холбооны ордон]] | image2 = Kramgasse mit Zähringerbrunnen und Zytgloggeturm in Bern (2014).jpg | caption2 = [[Цитглогге]] | image3 = Hauptgebäude der Universität Bern an der Hochschulstrasse Pano HQ.jpg | caption3 = [[Бернийн их сургууль]] | image4 = Bern Zentrum Paul Klee DSC06133.jpg | caption4 = [[Паул Клээ төв]] | image5 = Bern Panorama von Rosengarten 20211007.jpg | caption5 = [[Хуучин хот (Берн)|Хуучин хотын]] панорама }} |municipality_type = хотын захиргаа ба хот |imagepath_flag = CHE Bern BE Flag.svg |imagepath_coa = CHE Bern BE COA.svg |canton = Берн |iso-code-region = CH-BE |district = [[Берн-Миттелланд (захиргааны тойрог)|Берн-Миттелланд засаг захиргааны тойрог]] |motto = |coordinates = {{coord|46|56|53|N|7|26|51|E|type:city(134,000)_region:CH-BE|display=inline,title}} |postal_code = 3000–3030 |municipality_code = 0351 |area = 51.6 |elevation = 540 |elevation_description = Банхофплац |highest = Кёницберг |highest_m = 674 |lowest = [[Ааре]] |lowest_m = 481 |population = {{Swiss populations NC|CH-BE|0351}} |populationof = {{Swiss populations YM|CH-BE}} |mayor = {{ill|Марике Круит|de}} |mayor_party = SP |mayor_title = Хотын дарга |mayor_asof = 2025 оны |list_of_mayors = Берн хотын даргын жагсаалт |parliament_name = [[#Парламент|Штадтрат]] |parliament_number_of_members = 80 |executive_name = [[#Засгийн газар|Хотын зөвлөл]] |executive_number_of_members = 5 |places = |demonym = <br/>{{langx|mn|Бернчүүд}}<br/>{{langx|de|Berner(in)}}<br/>{{langx|fr|Bernois(e)}}<br/>{{langx|it|Bernese}} |neighboring_municipalities = |website = www.bern.ch }} '''Берн''' ({{lang-de|Bern}}, {{lang-fr|Berne}}, {{lang-it|Berna}}) — [[Швейцар]] улсын (ХШУ)-ын [[нийслэл]], 133,868 хүнтэй [[хот]]. Берн [[Альпийн нуруу]]ны ар, [[Аре гол|Аре]] голын эрэгт далайн түвшнээс дээш 542 метр өндөрт оршдог. == Газар зүй == === Цаг уур === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Берн ([[Цолликофен]]), өндөр: {{convert|553|m|ft|0|abbr=on}}, 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1901–одоо |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 15.9 |Feb record high C = 18.5 |Mar record high C = 23.0 |Apr record high C = 28.2 |May record high C = 31.4 |Jun record high C = 33.7 |Jul record high C = 36.8 |Aug record high C = 37.0 |Sep record high C = 31.6 |Oct record high C = 25.5 |Nov record high C = 20.8 |Dec record high C = 19.1 |year record high C = 37.0 |Jan high C = 3.4 |Feb high C = 5.2 |Mar high C = 10.3 |Apr high C = 14.5 |May high C = 18.6 |Jun high C = 22.5 |Jul high C = 24.6 |Aug high C = 24.2 |Sep high C = 19.4 |Oct high C = 14.0 |Nov high C = 7.7 |Dec high C = 3.8 |year high C = 14.0 |Jan mean C = 0.2 |Feb mean C = 1.1 |Mar mean C = 5.2 |Apr mean C = 9.0 |May mean C = 13.2 |Jun mean C = 16.9 |Jul mean C = 18.8 |Aug mean C = 18.4 |Sep mean C = 14.1 |Oct mean C = 9.5 |Nov mean C = 4.2 |Dec mean C = 0.9 |year mean C = 9.3 |Jan low C = -2.9 |Feb low C = -2.8 |Mar low C = 0.3 |Apr low C = 3.4 |May low C = 7.6 |Jun low C = 11.3 |Jul low C = 13.0 |Aug low C = 12.9 |Sep low C = 9.2 |Oct low C = 5.5 |Nov low C = 1.0 |Dec low C = -2.1 |year low C = 4.7 |Jan record low C = -21.8 |Feb record low C = -23.0 |Mar record low C = -15.6 |Apr record low C = -7.9 |May record low C = -2.2 |Jun record low C = 0.9 |Jul record low C = 3.6 |Aug record low C = 3.5 |Sep record low C = -0.8 |Oct record low C = -5.5 |Nov record low C = -13.9 |Dec record low C = -20.5 |year record low C = -23.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 60.3 |Feb precipitation mm = 55.5 |Mar precipitation mm = 64.9 |Apr precipitation mm = 78.0 |May precipitation mm = 112.4 |Jun precipitation mm = 101.5 |Jul precipitation mm = 108.0 |Aug precipitation mm = 112.3 |Sep precipitation mm = 87.0 |Oct precipitation mm = 86.5 |Nov precipitation mm = 76.9 |Dec precipitation mm = 78.5 |year precipitation mm = 1021.8 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 9.5 |Feb precipitation days = 8.7 |Mar precipitation days = 9.5 |Apr precipitation days = 9.6 |May precipitation days = 12.1 |Jun precipitation days = 11.4 |Jul precipitation days = 10.8 |Aug precipitation days = 11.0 |Sep precipitation days = 8.6 |Oct precipitation days = 10.4 |Nov precipitation days = 10.1 |Dec precipitation days = 10.6 |year precipitation days = 122.3 | Jan snow cm = 10.7 | Feb snow cm = 11.0 | Mar snow cm = 5.4 | Apr snow cm = 1.1 | May snow cm = 0.1 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.5 | Nov snow cm = 5.1 | Dec snow cm = 13.7 | year snow cm = 47.6 |unit snow days = 1.0 см |Jan snow days = 3.6 |Feb snow days = 3.2 |Mar snow days = 1.6 |Apr snow days = 0.4 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.1 |Nov snow days = 1.1 |Dec snow days = 3.2 |year snow days = 13.2 |Jan humidity = 84 |Feb humidity = 79 |Mar humidity = 73 |Apr humidity = 70 |May humidity = 72 |Jun humidity = 72 |Jul humidity = 71 |Aug humidity = 73 |Sep humidity = 79 |Oct humidity = 84 |Nov humidity = 86 |Dec humidity = 86 |year humidity = 77 |Jan sun = 66.1 |Feb sun = 94.4 |Mar sun = 151.3 |Apr sun = 179.3 |May sun = 197.1 |Jun sun = 225.5 |Jul sun = 245.2 |Aug sun = 227.8 |Sep sun = 175.2 |Oct sun = 119.1 |Nov sun = 66.0 |Dec sun = 53.1 |year sun = 1797.1 |Jan percentsun = 26 |Feb percentsun = 35 |Mar percentsun = 44 |Apr percentsun = 47 |May percentsun = 45 |Jun percentsun = 50 |Jul percentsun = 55 |Aug percentsun = 56 |Sep percentsun = 50 |Oct percentsun = 38 |Nov percentsun = 26 |Dec percentsun = 22 |year percentsun = 43 | source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]]<ref name=NOAA1>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20241211034258/https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/5.5/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Switzerland/CSV/BernZollikofen_06631.csv | archive-date = 2024-12-11 | url = https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/5.5/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Switzerland/CSV/BernZollikofen_06631.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 | work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-05-31}}</ref> |source 2 = [[MeteoSwiss]]<ref name=MeteoSwiss>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220114033933/https://www.meteoswiss.admin.ch/product/output/climate-data/climate-diagrams-normal-values-station-processing/BER/climsheet_BER_np9120_e.pdf | archive-date = 2022-01-14 | url = https://www.meteoswiss.admin.ch/product/output/climate-data/climate-diagrams-normal-values-station-processing/BER/climsheet_BER_np9120_e.pdf | title = Climate Normals Bern / Zollikofen (Reference period 1991−2020) | publisher = Швейцарийн Холбооны Метрологи ба Цаг уурын алба, MeteoSwiss | date = 2022-01-13 | access-date = 2026-05-31}}</ref>[[Нидерландын Хааны Цаг Уурын Хүрээлэн|KNMI]]<ref>{{cite web | url = http://eca.knmi.nl/indicesextremes/customquerytimeseriesplots.php?optionSelected=station&processtext1=Your+query+is+being+processed.+Please+wait...&countryselect=All+countries%7C**&stationselect=BERN%2FZOLLIKOFEN%5Bch%5D%7C1644&categoryselect=All+categories%7C**&indexselect=All+indices%7C**&seasonselect=ANNUAL%7C0&processtext2=Your+query+is+being+processed.+Please+wait... | title = Bern extreme values | access-date = 2026-05-31 | publisher = [[KNMI (хүрээлэн)|KNMI]] }}</ref> }} ==Зураг== <center><gallery> Зураг:Bern Untertorbrücke 04.jpg Зураг:Bern, Switzerland.JPG Зураг:Gurtenfestival Gelaende 2003.JPG Зураг:Stadedesuisse-2.jpg Зураг:Aare river in Bern.jpg </gallery></center> == Цахим холбоос == {{уртдуудүрс|Bern|Берн}} [[Ангилал:Берн| ]] [[Ангилал:Берн кантоны суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Швейцарын коммун]] [[Ангилал:Швейцарын кантоны төв суурин]] [[Ангилал:Швейцарын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Чөлөөт эзэнт гүрний хот]] [[Ангилал:1191 онд байгуулагдсан]] 6hwob0onwqf3frej5zvjz1rqihghhin 0 34491 857714 840241 2026-05-31T21:33:20Z Enkhsaihan2005 64429 857714 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Distinguish|Будапешт}} {{Инфобокс суурин | name = Бухарест | native_name = {{lang|ro|București|italics=unset}} | native_name_lang = RO | official_name = Бухарест хот | settlement_type = [[Нийслэл|Нийслэл ба хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = infobox | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Bucharest University Square (cropped).jpg | caption1 = [[Их сургуулийн талбай, Бухарест|Их сургуулийн талбай]] | image2 = Ateneul Român - Gradina.jpg | caption2 = [[Румыны атенеум]] | image3 = | caption3 = [[Парламентын ордон]] | image4 = Biblioteca Centrală Universitară - Piata Revolutiei.jpg | caption4 = [[Их сургуулийн төв номын сан, Бухарест|Их сургуулийн төв номын сан]] | image5 = Palatul de Justiție.jpg | caption5 = [[Шударга ёсны ордон, Бухарест|Шударга ёсны ордон]] | image6 = PalatCec.jpg | caption6 = [[CEC ордон]] | image7 = Parcul Tineretului.jpg | caption7 = [[Тинеретулуи цэцэрлэгт хүрээлэн]] | image8 = Bucharest Business District (cropped).jpg | caption8 = [[Флореаска]] дүүрэг }} | image_flag = ROU Bucharest Flag.svg | image_shield = Coat of arms of Bucharest.svg | image_blank_emblem = [[File:Word mark of Bucharest.svg|class=skin-invert|70px]] | blank_emblem_type = [[Лого]] | nicknames = Paris of the East / Little Paris | motto = {{lang|ro|Patria și dreptul meu}}<br />('Эх орон ба миний эрх') | image_map = Municipiul Bucuresti in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Бухарест хот | mapsize = 230px | pushpin_map_caption = Румын дахь Бухарестийн байршил | pushpin_map = Румын#Европ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|44|25|57|N|26|6|14|E|region:RO_city(1900000)|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Румын}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Румыны хөгжлийн бүс нутаг|Бухарест – Илфов]] | subdivision_type2 = Хошуу | subdivision_name2 = [[Румыны хошууд|Бухарест хотын захиргаа]] | parts_type = Салбар | parts = [[Бухарестийн салбарууд|6 салбар]] | established_title = Анх баталгаажуулсан | established_date = 1459 | founder = [[Влад Цепеш]] | government_footnotes = | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хүчтэй хотын дарга–Зөвлөл]] | leader_title1 = [[Бухарест хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name1 = [[Стелиан Буждувеану]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | leader_title2 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name2 = [[Бухарестийн ерөнхий зөвлөл|Ерөнхий зөвлөл]] | leader_name3 = [[Румын (Европын Парламентын тойрог)|Бухарест тойрог]] | leader_title3 = [[Европын Парламент|ЕП]] | area_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://insse.ro/cms/sites/default/files/field/publicatii/anuarul_statistic_al_romaniei_carte_ed_2023_0.pdf |title=Румын улсын статистикийн эмхэтгэл (2023) – 1.8 Румын улсын нутаг дэвсгэрийн засаг захиргааны зохион байгуулалт, 2022 оны 12 сарын 31 (х.17) |publisher=[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Румын)]] - INSSE |website=www.insse.ro |date=2024-02-19}}</ref> | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +02:00 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +03:00 | area_total_km2 = 240 | area_total_sq_mi = 92.28 | area_metro_km2 = 1,803 | elevation_m = 55.8–91.5 | elevation_ft = 183.1–300.2 | population_total = 1,716,961 | population_as_of = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021 оны тооллого]] | population_footnotes = <ref name="RPL2021">{{cite web|url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|title=Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021|publisher=[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Румын)|INSSE]]|language=ro|date=2023-05-31}}</ref> | population_density_km2 = 7,196 | population_density_metro_km2 = 1,277 | pop_est_as_of = 2024 оны 1сар | population_est = 1,719,958 | pop_est_footnotes = <ref name="Population.Bucharest">{{cite web |url=http://statistici.insse.ro:8077/tempo-online/#/pages/tables/insse-table |title=POP105A - Populația rezidentă la 1 Ianuarie pe grupe de vârste, sexe și medii de rezidență, macroregiuni, regiuni de dezvoltare și județe |publisher=[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Румын)]] - INSSE (TEMPO - statiscal data) |website=www.insse.ro/cms/en |date=2024-09-11 |access-date=2025-07-09 |language=ro}}</ref> | population_urban = | population_metro = 2,303,505 (Бухарест-Илфов)<ref name="Population.Bucharest"/> | population_rank = [[Румыны хошуудын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 1-т]] ([[Европын хотуудын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|ЕХ-д 8-д]]) | population_demonyms = Бухарестчууд ([[Монгол хэл|mn]])<br />{{lang|ro|bucureștean}}, {{lang|ro|bucureșteancă}} ([[Румын хэл|ro]]) | population_note = | demographics_type1 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="GDP.Bucharest">Multiple sources: *{{cite web |url=https://cnp.ro/wp-content/uploads/2024/01/Prognoza-2023-2027-in-profil-teritorial-aferenta-Prognozei-macroeconomice-de-toamna-2023.pdf |title=1.1. Valoarea produsului intern brut, pe judeţe şi regiuni – în RON (pg.3) / 1.2. Produsul intern brut pe locuitor, pe judeţe şi regiuni – în € (pg.5) |trans-title=1.1 Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үнэ цэнэ, хошуу, бүс нутгаар - RON-ээр (х.3) / 1.2 Нэг хүнд ногдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүн, хошуу, бүс нутгаар - еврогоор (х.5) |publisher=Стратеги, прогнозын үндэсний комисс - Румыны засгийн газар |website=www.cnp.ro |date=2024 |access-date=2025-07-09}} *{{cite web |url=https://cnp.ro/wp-content/uploads/2024/02/Prognoza-de-IARNA-2023-2027.pdf |title=Principalii indicatori macroeconomici |trans-title=Макро эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлтүүд |publisher=Стратеги, прогнозын үндэсний комисс - Румыны засгийн газар |website=www.cnp.ro |date=February 2024 |access-date=2025-07-09}}</ref> | demographics1_title1 = Хотын бөөгнөрөл | demographics1_info1 = [[Америк доллар|$]]106.292 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = $45,965 | postal_code = 0100xx-0201xx, 0201xx-0300xx, 0365xx | postal2_code_type = 0100xx-0201xx, 0201xx-0300xx, 0365xx | postal_code_type = Шуудангийн код | area_code = +40 31 | blank_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank_info = 0.926<ref>{{Cite web | url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ROU/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0 | title=Sub-national HDI – Subnational HDI – Global Data Lab | access-date=2025-07-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ | archive-date=2018-09-23 | url-status=live }}</ref> – <span style="color:#090;">маш өндөр</span> | blank_name_sec2 = [[Олон улсын нисэх онгоцны буудал]] | blank_info_sec2 = {{ubl|[[Аурел Влайкугийн нисэх онгоцны буудал|Бэняса нисэх буудал]]|[[Анри Коандын олон улсын нисэх онгоцны буудал|Отопени нисэх буудал]]}} | blank2_name_sec1 = [[Түргэн тээвэр|Түргэн тээврийн]] систем | blank2_info_sec1 = [[Бухарестын метро|Метро]] | website = {{Official URL}} }} '''Бухарест''' ([[Румын хэл|румынаар]]: ''București'' [{{IPA|bukuˈreʃtʲ}}]; {{Audio|Ro-București.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын]] [[улс]]ын [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том 1.8 сая хүн амтай<ref>{{Webarchiv|url=https://population.un.org/wup/Download/Files/WUP2018-F13-Capital_Cities.xls |wayback=20181101171857 |text=Population of Capital Cities in 2018 (thousands) |archiv-bot=2025-01-03 00:14:21 InternetArchiveBot }}. UNO, abgerufen am 29. Juli 2019 (englisch).</ref> [[хот]]. == Түүх == Бухарест хотын тухай анх 1459 онд Валахиа хотыг туркуудаас хамгаалахын тулд орчин үеийн хотын суурин дээр цайз барьсан хунтайж Влад III Тепесийн баримт бичигт дурдсан байдаг юм. Хоёр зуун жилийн дараа Бухарест нь Валахиагийн нийслэл хотуудын нэг болсон бөгөөд Константин Бранковеану ноёдын нийслэлийг энд нүүлгэн шилжүүлжээ. 1862 онд Бухарест Румын улсын нийслэл хот болсон гэж зарлав. == Засаг захиргаа == Бухарест хот 6 захиргааны бүсэд ([[Румын хэл|рум.]] ''sectoare'') хуваагддаг. Бүс бүр дүүрэгт ([[Румын хэл|рум.]] ''cartiere'') хуваагддаг байна. * 1-р бүс: Бэняса (Băneasa), Пипера (Pipera), Флоряска (Floreasca) * 2-р бүс: Пантелимон (Pantelimon), Колентина (Colentina), Обор (Obor) * 3-р бүс: Витан (Бухарест) (Vitan), Титан (Titan), Чентру Чивик (Centru Civic), Липскан * 4-р бүс: Берчени (Berceni), Олтеницей (Olteniţei) * 5-р бүс: Рахова (Rahova), Ферентари (Ferentari), Котрочени (Cotroceni) * 6-р бүс: Джулешти (Giuleşti), Друмул Таберей (Drumul Taberei), Милитари (Militari), Крынгаши (Crângaşi) == Газар зүй == {{Том зураг|-D3- LighningStormPanorama.jpg|800|Бухарест}} === Эдийн засаг === Хэдийгээр Бухарест нь Румын улсын хүн амын 9 орчим хувь нь амьдардаг ч тус улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 21 орчим хувийг үйлдвэрлэдэг байна. Бухарест нь Румын улсын аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний 4/1-ийг эзэлдэг бөгөөд тус улсын хамгийн аж үйлдвэржсэн хэсэг юм. Тус улсын татварын бараг 3/2-ыг Бухарест хотын оршин суугчид болон тус хотод бүртгэлтэй хуулийн этгээдүүд бүрдүүлдэг ажээ. 2005 оны 4-р сард Бухарест дахь ажилгүйдлийн түвшин 2.7% байсан нь улсын дунджаас (5.5%) хамаагүй доогуур байв. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Бухарест Банеаса (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1929–одоо) |metric first = yes |single line = yes |width=auto | Jan record high C = 23.6 | Feb record high C = 26.5 | Mar record high C = 32.8 | Apr record high C = 34.9 | May record high C = 36.7 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 45.4 | Aug record high C = 43.7 | Sep record high C = 39.9 | Oct record high C = 36.4 | Nov record high C = 25.9 | Dec record high C = 19.5 |year record high C = |Jan high C = 3.0 |Feb high C = 6.3 |Mar high C = 12.3 |Apr high C = 18.5 |May high C = 24.1 |Jun high C = 28.1 |Jul high C = 30.4 |Aug high C = 30.6 |Sep high C = 25.0 |Oct high C = 18.0 |Nov high C = 10.5 |Dec high C = 4.2 |year high C = 17.6 |Jan mean C = -1.5 |Feb mean C = 0.6 |Mar mean C = 5.6 |Apr mean C = 11.4 |May mean C = 16.8 |Jun mean C = 21.1 |Jul mean C = 23.0 |Aug mean C = 22.4 |Sep mean C = 16.8 |Oct mean C = 10.7 |Nov mean C = 5.3 |Dec mean C = 0.0 |year mean C = 11.0 |Jan low C = -5.0 |Feb low C = -3.5 |Mar low C = 0.3 |Apr low C = 4.9 |May low C = 9.7 |Jun low C = 13.9 |Jul low C = 15.6 |Aug low C = 15.2 |Sep low C = 10.7 |Oct low C = 5.7 |Nov low C = 1.4 |Dec low C = -3.3 |year low C = 5.5 | Jan record low C = -32.2 | Feb record low C = -29.0 | Mar record low C = -21.7 | Apr record low C = -9.5 | May record low C = -5.0 | Jun record low C = 4.5 | Jul record low C = 7.4 | Aug record low C = 5.2 | Sep record low C = -3.1 | Oct record low C = -8.0 | Nov record low C = -19.4 | Dec record low C = -25.6 |year record low C = -32.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 40.1 |Feb precipitation mm = 33.0 |Mar precipitation mm = 42.4 |Apr precipitation mm = 50.2 |May precipitation mm = 70.4 |Jun precipitation mm = 82.7 |Jul precipitation mm = 68.6 |Aug precipitation mm = 48.9 |Sep precipitation mm = 60.5 |Oct precipitation mm = 60.7 |Nov precipitation mm = 43.6 |Dec precipitation mm = 47.0 |year precipitation mm = 648.1 |Jan snow cm = 13.7 |Feb snow cm = 11.0 |Mar snow cm = 10.5 |Apr snow cm = 1.5 |May snow cm = 0.0 |Jun snow cm = 0.0 |Jul snow cm = 0.0 |Aug snow cm = 0.0 |Sep snow cm = 0.0 |Oct snow cm = 0.0 |Nov snow cm = 8.8 |Dec snow cm = 10.5 |year snow cm = 56.0 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 6.1 |Feb precipitation days = 5.4 |Mar precipitation days = 6.3 |Apr precipitation days = 6.2 |May precipitation days = 8.4 |Jun precipitation days = 8.3 |Jul precipitation days = 7.1 |Aug precipitation days = 5.2 |Sep precipitation days = 4.9 |Oct precipitation days = 5.6 |Nov precipitation days = 5.4 |Dec precipitation days = 6.7 |year precipitation days = 75.6 |Jan humidity = 86 |Feb humidity = 82 |Mar humidity = 71 |Apr humidity = 63 |May humidity = 62 |Jun humidity = 61 |Jul humidity = 58 |Aug humidity = 57 |Sep humidity = 61 |Oct humidity = 73 |Nov humidity = 84 |Dec humidity = 87 |year humidity = |Jan dew point C = -4.2 |Feb dew point C = -2.7 |Mar dew point C = 0.9 |Apr dew point C = 5.4 |May dew point C = 10.2 |Jun dew point C = 13.9 |Jul dew point C = 15.3 |Aug dew point C = 14.7 |Sep dew point C = 11.6 |Oct dew point C = 6.8 |Nov dew point C = 2.5 |Dec dew point C = -1.3 |Jan sun = 78.8 |Feb sun = 107.1 |Mar sun = 156.7 |Apr sun = 195.3 |May sun = 245.4 |Jun sun = 259.4 |Jul sun = 293.4 |Aug sun = 283.0 |Sep sun = 208.7 |Oct sun = 149.6 |Nov sun = 84.8 |Dec sun = 63.9 |year sun = 2126.1 |Jan uv = 1 |Feb uv = 2 |Mar uv = 3 |Apr uv = 5 |May uv = 7 |Jun uv = 8 |Jul uv = 8 |Aug uv = 7 |Sep uv = 5 |Oct uv = 3 |Nov uv = 2 |Dec uv = 1 |source 1 = NOAA (шүүдрийн цэг болон цас 1961–1990)<ref name= NOAA9120>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/BucurestiBaneasa_15420.csv |title = București Băneasa Climate Normals 1991-2020 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-05-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230829030044/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/BucurestiBaneasa_15420.csv |archive-date = 2023-08-29}}</ref><ref name= NOAA>{{Cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15420.TXT |title = București Băneasa Climate Normals 1961–1990 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-05-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230829025758/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15420.TXT |archive-date = 2023-08-29}}</ref> |source 2 = [[Үндэсний Цаг Уурын Захиргаа]] (туйлшрал),<ref name=extremes>{{Cite web |url = http://climaintoscana.altervista.org/europa/romania/bucuresti-baneasa/ |title = București Băneasa: Record mensili dal 1929 |publisher = Үндэсний Цаг Уурын Захиргаа |language = it |access-date = 2026-05-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160401120448/http://climaintoscana.altervista.org/europa/romania/bucuresti-baneasa/ |archive-date = 2016-04-01 |url-status = live }}</ref> [[Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн]] (чийгшил, 1931–1960)<ref name=DMI>{{cite web |last1 = Каппелен |first1 = Жон |last2 = Йенсен |first2 = Йенс |archive-url = https://web.archive.org/web/20130427173827/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf |archive-date = 2013-04-27 |url = http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf |work = Climate Data for Selected Stations (1931-1960) |title = RUMÆNIEN - BUCURESTI/IMH |page = 216 |publisher = Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн |language = da |access-date = 2026-05-31}}</ref> and Weather Atlas<ref>{{Cite web |url = https://www.weather-atlas.com/en/romania/bucharest-climate |title = Bucharest, Romania – Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher = Yu Media Group |website = Weather Atlas |language = en |access-date = 2026-05-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190703202341/https://www.weather-atlas.com/en/romania/bucharest-climate |archive-date = 2019-07-03 |url-status = live}}</ref> |date=2010 }} == Хүн ам == {| class="wikitable" |+Хүн амын тоо !1798 !1800 !1831 !1859 !1877 !1900 !1918 !1930 !1956 !1966 !1977 !1992 |- |30 000 |'''↗'''32 000 |'''↗'''61 000 |'''↗'''122 000 |'''↗'''178 000 |'''↗'''282 000 |'''↗'''383 000 |'''↗'''639 000 |'''↗'''1 237 000 |'''↗'''1 452 000 |'''↗'''1 807 000 |'''↗'''2 067 000 |- !1998 !2002 !2005 !2011 !2021 ! ! ! ! ! ! ! |- |'''↘'''2 029 000 |'''↘'''1 926 000 |'''↗'''1 929 000 |'''↘'''1 883 425 |'''↘'''1 716 961 | | | | | | | |} ==Зураг== <center><gallery> Зураг:ROU Bucharest CoA.svg Зураг:Bucharest, woodcut, published in Leipzig in 1717.jpg </gallery></center> == Цахим холбоос == {{Wikisource}} {{Commonscat|Bucharest|Бухарест}} {{Wiktionary}} {{Wikivoyage}} == Эшлэл == {{Reflist}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Бухарест| ]] [[Ангилал:Их Валахийн суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Румыны их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Румыны хот]] 6b6iyjwbfdgmg4xrg72wfq0dv048qan 857715 857714 2026-05-31T21:34:04Z Enkhsaihan2005 64429 857715 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Distinguish|Будапешт}} {{Инфобокс суурин | name = Бухарест | native_name = {{lang|ro|București|italics=unset}} | native_name_lang = RO | official_name = Бухарест хот | settlement_type = [[Нийслэл|Нийслэл ба хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = infobox | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Bucharest University Square (cropped).jpg | caption1 = [[Их сургуулийн талбай, Бухарест|Их сургуулийн талбай]] | image2 = Ateneul Român - Gradina.jpg | caption2 = [[Румыны атенеум]] | image3 = | caption3 = [[Парламентын ордон]] | image4 = Biblioteca Centrală Universitară - Piata Revolutiei.jpg | caption4 = [[Их сургуулийн төв номын сан, Бухарест|Их сургуулийн төв номын сан]] | image5 = Palatul de Justiție.jpg | caption5 = [[Шударга ёсны ордон, Бухарест|Шударга ёсны ордон]] | image6 = PalatCec.jpg | caption6 = [[CEC ордон]] | image7 = Parcul Tineretului.jpg | caption7 = [[Тинеретулуи цэцэрлэгт хүрээлэн]] | image8 = Bucharest Business District (cropped).jpg | caption8 = [[Флореаска]] дүүрэг }} | image_flag = ROU Bucharest Flag.svg | image_shield = Coat of arms of Bucharest.svg | image_blank_emblem = [[File:Word mark of Bucharest.svg|class=skin-invert|70px]] | blank_emblem_type = [[Лого]] | nicknames = Paris of the East / Little Paris | motto = {{lang|ro|Patria și dreptul meu}}<br />('Эх орон ба миний эрх') | image_map = Municipiul Bucuresti in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Бухарест хот | mapsize = 230px | pushpin_map_caption = Румын дахь Бухарестийн байршил | pushpin_map = Румын#Европ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|44|25|57|N|26|6|14|E|region:RO_city(1900000)|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Румын}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Румыны хөгжлийн бүс нутаг|Бухарест – Илфов]] | subdivision_type2 = Хошуу | subdivision_name2 = [[Румыны хошууд|Бухарест хотын захиргаа]] | parts_type = Салбар | parts = [[Бухарестийн салбарууд|6 салбар]] | established_title = Анх баталгаажуулсан | established_date = 1459 | founder = [[Влад Цепеш]] | government_footnotes = | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хүчтэй хотын дарга–Зөвлөл]] | leader_title1 = [[Бухарест хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name1 = [[Чиприан Чуку]] | leader_title2 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name2 = [[Бухарестийн ерөнхий зөвлөл|Ерөнхий зөвлөл]] | leader_name3 = [[Румын (Европын Парламентын тойрог)|Бухарест тойрог]] | leader_title3 = [[Европын Парламент|ЕП]] | area_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://insse.ro/cms/sites/default/files/field/publicatii/anuarul_statistic_al_romaniei_carte_ed_2023_0.pdf |title=Румын улсын статистикийн эмхэтгэл (2023) – 1.8 Румын улсын нутаг дэвсгэрийн засаг захиргааны зохион байгуулалт, 2022 оны 12 сарын 31 (х.17) |publisher=[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Румын)]] - INSSE |website=www.insse.ro |date=2024-02-19}}</ref> | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +02:00 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +03:00 | area_total_km2 = 240 | area_total_sq_mi = 92.28 | area_metro_km2 = 1,803 | elevation_m = 55.8–91.5 | elevation_ft = 183.1–300.2 | population_total = 1,716,961 | population_as_of = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021 оны тооллого]] | population_footnotes = <ref name="RPL2021">{{cite web|url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|title=Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021|publisher=[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Румын)|INSSE]]|language=ro|date=2023-05-31}}</ref> | population_density_km2 = 7,196 | population_density_metro_km2 = 1,277 | pop_est_as_of = 2024 оны 1сар | population_est = 1,719,958 | pop_est_footnotes = <ref name="Population.Bucharest">{{cite web |url=http://statistici.insse.ro:8077/tempo-online/#/pages/tables/insse-table |title=POP105A - Populația rezidentă la 1 Ianuarie pe grupe de vârste, sexe și medii de rezidență, macroregiuni, regiuni de dezvoltare și județe |publisher=[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Румын)]] - INSSE (TEMPO - statiscal data) |website=www.insse.ro/cms/en |date=2024-09-11 |access-date=2025-07-09 |language=ro}}</ref> | population_urban = | population_metro = 2,303,505 (Бухарест-Илфов)<ref name="Population.Bucharest"/> | population_rank = [[Румыны хошуудын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 1-т]] ([[Европын хотуудын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|ЕХ-д 8-д]]) | population_demonyms = Бухарестчууд ([[Монгол хэл|mn]])<br />{{lang|ro|bucureștean}}, {{lang|ro|bucureșteancă}} ([[Румын хэл|ro]]) | population_note = | demographics_type1 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="GDP.Bucharest">Multiple sources: *{{cite web |url=https://cnp.ro/wp-content/uploads/2024/01/Prognoza-2023-2027-in-profil-teritorial-aferenta-Prognozei-macroeconomice-de-toamna-2023.pdf |title=1.1. Valoarea produsului intern brut, pe judeţe şi regiuni – în RON (pg.3) / 1.2. Produsul intern brut pe locuitor, pe judeţe şi regiuni – în € (pg.5) |trans-title=1.1 Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үнэ цэнэ, хошуу, бүс нутгаар - RON-ээр (х.3) / 1.2 Нэг хүнд ногдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүн, хошуу, бүс нутгаар - еврогоор (х.5) |publisher=Стратеги, прогнозын үндэсний комисс - Румыны засгийн газар |website=www.cnp.ro |date=2024 |access-date=2025-07-09}} *{{cite web |url=https://cnp.ro/wp-content/uploads/2024/02/Prognoza-de-IARNA-2023-2027.pdf |title=Principalii indicatori macroeconomici |trans-title=Макро эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлтүүд |publisher=Стратеги, прогнозын үндэсний комисс - Румыны засгийн газар |website=www.cnp.ro |date=February 2024 |access-date=2025-07-09}}</ref> | demographics1_title1 = Хотын бөөгнөрөл | demographics1_info1 = [[Америк доллар|$]]106.292 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = $45,965 | postal_code = 0100xx-0201xx, 0201xx-0300xx, 0365xx | postal2_code_type = 0100xx-0201xx, 0201xx-0300xx, 0365xx | postal_code_type = Шуудангийн код | area_code = +40 31 | blank_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank_info = 0.926<ref>{{Cite web | url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ROU/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0 | title=Sub-national HDI – Subnational HDI – Global Data Lab | access-date=2025-07-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ | archive-date=2018-09-23 | url-status=live }}</ref> – <span style="color:#090;">маш өндөр</span> | blank_name_sec2 = [[Олон улсын нисэх онгоцны буудал]] | blank_info_sec2 = {{ubl|[[Аурел Влайкугийн нисэх онгоцны буудал|Бэняса нисэх буудал]]|[[Анри Коандын олон улсын нисэх онгоцны буудал|Отопени нисэх буудал]]}} | blank2_name_sec1 = [[Түргэн тээвэр|Түргэн тээврийн]] систем | blank2_info_sec1 = [[Бухарестын метро|Метро]] | website = {{Official URL}} }} '''Бухарест''' ([[Румын хэл|румынаар]]: ''București'' [{{IPA|bukuˈreʃtʲ}}]; {{Audio|Ro-București.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын]] [[улс]]ын [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том 1.8 сая хүн амтай<ref>{{Webarchiv|url=https://population.un.org/wup/Download/Files/WUP2018-F13-Capital_Cities.xls |wayback=20181101171857 |text=Population of Capital Cities in 2018 (thousands) |archiv-bot=2025-01-03 00:14:21 InternetArchiveBot }}. UNO, abgerufen am 29. Juli 2019 (englisch).</ref> [[хот]]. == Түүх == Бухарест хотын тухай анх 1459 онд Валахиа хотыг туркуудаас хамгаалахын тулд орчин үеийн хотын суурин дээр цайз барьсан хунтайж Влад III Тепесийн баримт бичигт дурдсан байдаг юм. Хоёр зуун жилийн дараа Бухарест нь Валахиагийн нийслэл хотуудын нэг болсон бөгөөд Константин Бранковеану ноёдын нийслэлийг энд нүүлгэн шилжүүлжээ. 1862 онд Бухарест Румын улсын нийслэл хот болсон гэж зарлав. == Засаг захиргаа == Бухарест хот 6 захиргааны бүсэд ([[Румын хэл|рум.]] ''sectoare'') хуваагддаг. Бүс бүр дүүрэгт ([[Румын хэл|рум.]] ''cartiere'') хуваагддаг байна. * 1-р бүс: Бэняса (Băneasa), Пипера (Pipera), Флоряска (Floreasca) * 2-р бүс: Пантелимон (Pantelimon), Колентина (Colentina), Обор (Obor) * 3-р бүс: Витан (Бухарест) (Vitan), Титан (Titan), Чентру Чивик (Centru Civic), Липскан * 4-р бүс: Берчени (Berceni), Олтеницей (Olteniţei) * 5-р бүс: Рахова (Rahova), Ферентари (Ferentari), Котрочени (Cotroceni) * 6-р бүс: Джулешти (Giuleşti), Друмул Таберей (Drumul Taberei), Милитари (Militari), Крынгаши (Crângaşi) == Газар зүй == {{Том зураг|-D3- LighningStormPanorama.jpg|800|Бухарест}} === Эдийн засаг === Хэдийгээр Бухарест нь Румын улсын хүн амын 9 орчим хувь нь амьдардаг ч тус улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 21 орчим хувийг үйлдвэрлэдэг байна. Бухарест нь Румын улсын аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний 4/1-ийг эзэлдэг бөгөөд тус улсын хамгийн аж үйлдвэржсэн хэсэг юм. Тус улсын татварын бараг 3/2-ыг Бухарест хотын оршин суугчид болон тус хотод бүртгэлтэй хуулийн этгээдүүд бүрдүүлдэг ажээ. 2005 оны 4-р сард Бухарест дахь ажилгүйдлийн түвшин 2.7% байсан нь улсын дунджаас (5.5%) хамаагүй доогуур байв. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Бухарест Банеаса (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1929–одоо) |metric first = yes |single line = yes |width=auto | Jan record high C = 23.6 | Feb record high C = 26.5 | Mar record high C = 32.8 | Apr record high C = 34.9 | May record high C = 36.7 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 45.4 | Aug record high C = 43.7 | Sep record high C = 39.9 | Oct record high C = 36.4 | Nov record high C = 25.9 | Dec record high C = 19.5 |year record high C = |Jan high C = 3.0 |Feb high C = 6.3 |Mar high C = 12.3 |Apr high C = 18.5 |May high C = 24.1 |Jun high C = 28.1 |Jul high C = 30.4 |Aug high C = 30.6 |Sep high C = 25.0 |Oct high C = 18.0 |Nov high C = 10.5 |Dec high C = 4.2 |year high C = 17.6 |Jan mean C = -1.5 |Feb mean C = 0.6 |Mar mean C = 5.6 |Apr mean C = 11.4 |May mean C = 16.8 |Jun mean C = 21.1 |Jul mean C = 23.0 |Aug mean C = 22.4 |Sep mean C = 16.8 |Oct mean C = 10.7 |Nov mean C = 5.3 |Dec mean C = 0.0 |year mean C = 11.0 |Jan low C = -5.0 |Feb low C = -3.5 |Mar low C = 0.3 |Apr low C = 4.9 |May low C = 9.7 |Jun low C = 13.9 |Jul low C = 15.6 |Aug low C = 15.2 |Sep low C = 10.7 |Oct low C = 5.7 |Nov low C = 1.4 |Dec low C = -3.3 |year low C = 5.5 | Jan record low C = -32.2 | Feb record low C = -29.0 | Mar record low C = -21.7 | Apr record low C = -9.5 | May record low C = -5.0 | Jun record low C = 4.5 | Jul record low C = 7.4 | Aug record low C = 5.2 | Sep record low C = -3.1 | Oct record low C = -8.0 | Nov record low C = -19.4 | Dec record low C = -25.6 |year record low C = -32.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 40.1 |Feb precipitation mm = 33.0 |Mar precipitation mm = 42.4 |Apr precipitation mm = 50.2 |May precipitation mm = 70.4 |Jun precipitation mm = 82.7 |Jul precipitation mm = 68.6 |Aug precipitation mm = 48.9 |Sep precipitation mm = 60.5 |Oct precipitation mm = 60.7 |Nov precipitation mm = 43.6 |Dec precipitation mm = 47.0 |year precipitation mm = 648.1 |Jan snow cm = 13.7 |Feb snow cm = 11.0 |Mar snow cm = 10.5 |Apr snow cm = 1.5 |May snow cm = 0.0 |Jun snow cm = 0.0 |Jul snow cm = 0.0 |Aug snow cm = 0.0 |Sep snow cm = 0.0 |Oct snow cm = 0.0 |Nov snow cm = 8.8 |Dec snow cm = 10.5 |year snow cm = 56.0 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 6.1 |Feb precipitation days = 5.4 |Mar precipitation days = 6.3 |Apr precipitation days = 6.2 |May precipitation days = 8.4 |Jun precipitation days = 8.3 |Jul precipitation days = 7.1 |Aug precipitation days = 5.2 |Sep precipitation days = 4.9 |Oct precipitation days = 5.6 |Nov precipitation days = 5.4 |Dec precipitation days = 6.7 |year precipitation days = 75.6 |Jan humidity = 86 |Feb humidity = 82 |Mar humidity = 71 |Apr humidity = 63 |May humidity = 62 |Jun humidity = 61 |Jul humidity = 58 |Aug humidity = 57 |Sep humidity = 61 |Oct humidity = 73 |Nov humidity = 84 |Dec humidity = 87 |year humidity = |Jan dew point C = -4.2 |Feb dew point C = -2.7 |Mar dew point C = 0.9 |Apr dew point C = 5.4 |May dew point C = 10.2 |Jun dew point C = 13.9 |Jul dew point C = 15.3 |Aug dew point C = 14.7 |Sep dew point C = 11.6 |Oct dew point C = 6.8 |Nov dew point C = 2.5 |Dec dew point C = -1.3 |Jan sun = 78.8 |Feb sun = 107.1 |Mar sun = 156.7 |Apr sun = 195.3 |May sun = 245.4 |Jun sun = 259.4 |Jul sun = 293.4 |Aug sun = 283.0 |Sep sun = 208.7 |Oct sun = 149.6 |Nov sun = 84.8 |Dec sun = 63.9 |year sun = 2126.1 |Jan uv = 1 |Feb uv = 2 |Mar uv = 3 |Apr uv = 5 |May uv = 7 |Jun uv = 8 |Jul uv = 8 |Aug uv = 7 |Sep uv = 5 |Oct uv = 3 |Nov uv = 2 |Dec uv = 1 |source 1 = NOAA (шүүдрийн цэг болон цас 1961–1990)<ref name= NOAA9120>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/BucurestiBaneasa_15420.csv |title = București Băneasa Climate Normals 1991-2020 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-05-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230829030044/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/BucurestiBaneasa_15420.csv |archive-date = 2023-08-29}}</ref><ref name= NOAA>{{Cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15420.TXT |title = București Băneasa Climate Normals 1961–1990 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-05-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230829025758/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15420.TXT |archive-date = 2023-08-29}}</ref> |source 2 = [[Үндэсний Цаг Уурын Захиргаа]] (туйлшрал),<ref name=extremes>{{Cite web |url = http://climaintoscana.altervista.org/europa/romania/bucuresti-baneasa/ |title = București Băneasa: Record mensili dal 1929 |publisher = Үндэсний Цаг Уурын Захиргаа |language = it |access-date = 2026-05-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160401120448/http://climaintoscana.altervista.org/europa/romania/bucuresti-baneasa/ |archive-date = 2016-04-01 |url-status = live }}</ref> [[Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн]] (чийгшил, 1931–1960)<ref name=DMI>{{cite web |last1 = Каппелен |first1 = Жон |last2 = Йенсен |first2 = Йенс |archive-url = https://web.archive.org/web/20130427173827/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf |archive-date = 2013-04-27 |url = http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf |work = Climate Data for Selected Stations (1931-1960) |title = RUMÆNIEN - BUCURESTI/IMH |page = 216 |publisher = Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн |language = da |access-date = 2026-05-31}}</ref> and Weather Atlas<ref>{{Cite web |url = https://www.weather-atlas.com/en/romania/bucharest-climate |title = Bucharest, Romania – Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher = Yu Media Group |website = Weather Atlas |language = en |access-date = 2026-05-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190703202341/https://www.weather-atlas.com/en/romania/bucharest-climate |archive-date = 2019-07-03 |url-status = live}}</ref> |date=2010 }} == Хүн ам == {| class="wikitable" |+Хүн амын тоо !1798 !1800 !1831 !1859 !1877 !1900 !1918 !1930 !1956 !1966 !1977 !1992 |- |30 000 |'''↗'''32 000 |'''↗'''61 000 |'''↗'''122 000 |'''↗'''178 000 |'''↗'''282 000 |'''↗'''383 000 |'''↗'''639 000 |'''↗'''1 237 000 |'''↗'''1 452 000 |'''↗'''1 807 000 |'''↗'''2 067 000 |- !1998 !2002 !2005 !2011 !2021 ! ! ! ! ! ! ! |- |'''↘'''2 029 000 |'''↘'''1 926 000 |'''↗'''1 929 000 |'''↘'''1 883 425 |'''↘'''1 716 961 | | | | | | | |} ==Зураг== <center><gallery> Зураг:ROU Bucharest CoA.svg Зураг:Bucharest, woodcut, published in Leipzig in 1717.jpg </gallery></center> == Цахим холбоос == {{Wikisource}} {{Commonscat|Bucharest|Бухарест}} {{Wiktionary}} {{Wikivoyage}} == Эшлэл == {{Reflist}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Бухарест| ]] [[Ангилал:Их Валахийн суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Румыны их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Румыны хот]] nldtvgvy4xfwryfrds43d3jta3kfy7a 857716 857715 2026-05-31T21:34:49Z Enkhsaihan2005 64429 857716 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Distinguish|Будапешт}} {{Инфобокс суурин | name = Бухарест | native_name = {{lang|ro|București|italics=unset}} | native_name_lang = RO | official_name = Бухарест хот | settlement_type = [[Нийслэл|Нийслэл ба хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = infobox | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Bucharest University Square (cropped).jpg | caption1 = [[Их сургуулийн талбай, Бухарест|Их сургуулийн талбай]] | image2 = Ateneul Român - Gradina.jpg | caption2 = [[Румыны атенеум]] | image3 = | caption3 = [[Парламентын ордон]] | image4 = Biblioteca Centrală Universitară - Piata Revolutiei.jpg | caption4 = [[Их сургуулийн төв номын сан, Бухарест|Их сургуулийн төв номын сан]] | image5 = Palatul de Justiție.jpg | caption5 = [[Шударга ёсны ордон, Бухарест|Шударга ёсны ордон]] | image6 = PalatCec.jpg | caption6 = [[CEC ордон]] | image7 = Parcul Tineretului.jpg | caption7 = [[Тинеретулуи цэцэрлэгт хүрээлэн]] | image8 = Bucharest Business District (cropped).jpg | caption8 = [[Флореаска]] дүүрэг }} | image_flag = ROU Bucharest Flag.svg | image_shield = Coat of arms of Bucharest.svg | image_blank_emblem = [[File:Word mark of Bucharest.svg|class=skin-invert|70px]] | blank_emblem_type = [[Лого]] | nicknames = Paris of the East / Little Paris | motto = {{lang|ro|Patria și dreptul meu}}<br />('Эх орон ба миний эрх') | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map_caption = Румын дахь Бухарестийн байршил | pushpin_map = Румын#Европ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|44|25|57|N|26|6|14|E|region:RO_city(1900000)|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Румын}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Румыны хөгжлийн бүс нутаг|Бухарест – Илфов]] | subdivision_type2 = Хошуу | subdivision_name2 = [[Румыны хошууд|Бухарест хотын захиргаа]] | parts_type = Салбар | parts = [[Бухарестийн салбарууд|6 салбар]] | established_title = Анх баталгаажуулсан | established_date = 1459 | founder = [[Влад Цепеш]] | government_footnotes = | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хүчтэй хотын дарга–Зөвлөл]] | leader_title1 = [[Бухарест хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name1 = [[Чиприан Чуку]] | leader_title2 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name2 = [[Бухарестийн ерөнхий зөвлөл|Ерөнхий зөвлөл]] | leader_name3 = [[Румын (Европын Парламентын тойрог)|Бухарест тойрог]] | leader_title3 = [[Европын Парламент|ЕП]] | area_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://insse.ro/cms/sites/default/files/field/publicatii/anuarul_statistic_al_romaniei_carte_ed_2023_0.pdf |title=Румын улсын статистикийн эмхэтгэл (2023) – 1.8 Румын улсын нутаг дэвсгэрийн засаг захиргааны зохион байгуулалт, 2022 оны 12 сарын 31 (х.17) |publisher=[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Румын)]] - INSSE |website=www.insse.ro |date=2024-02-19}}</ref> | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +02:00 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +03:00 | area_total_km2 = 240 | area_total_sq_mi = 92.28 | area_metro_km2 = 1,803 | elevation_m = 55.8–91.5 | elevation_ft = 183.1–300.2 | population_total = 1,716,961 | population_as_of = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021 оны тооллого]] | population_footnotes = <ref name="RPL2021">{{cite web|url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|title=Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021|publisher=[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Румын)|INSSE]]|language=ro|date=2023-05-31}}</ref> | population_density_km2 = 7,196 | population_density_metro_km2 = 1,277 | pop_est_as_of = 2024 оны 1сар | population_est = 1,719,958 | pop_est_footnotes = <ref name="Population.Bucharest">{{cite web |url=http://statistici.insse.ro:8077/tempo-online/#/pages/tables/insse-table |title=POP105A - Populația rezidentă la 1 Ianuarie pe grupe de vârste, sexe și medii de rezidență, macroregiuni, regiuni de dezvoltare și județe |publisher=[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Румын)]] - INSSE (TEMPO - statiscal data) |website=www.insse.ro/cms/en |date=2024-09-11 |access-date=2025-07-09 |language=ro}}</ref> | population_urban = | population_metro = 2,303,505 (Бухарест-Илфов)<ref name="Population.Bucharest"/> | population_rank = [[Румыны хошуудын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 1-т]] ([[Европын хотуудын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|ЕХ-д 8-д]]) | population_demonyms = Бухарестчууд ([[Монгол хэл|mn]])<br />{{lang|ro|bucureștean}}, {{lang|ro|bucureșteancă}} ([[Румын хэл|ro]]) | population_note = | demographics_type1 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="GDP.Bucharest">Multiple sources: *{{cite web |url=https://cnp.ro/wp-content/uploads/2024/01/Prognoza-2023-2027-in-profil-teritorial-aferenta-Prognozei-macroeconomice-de-toamna-2023.pdf |title=1.1. Valoarea produsului intern brut, pe judeţe şi regiuni – în RON (pg.3) / 1.2. Produsul intern brut pe locuitor, pe judeţe şi regiuni – în € (pg.5) |trans-title=1.1 Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үнэ цэнэ, хошуу, бүс нутгаар - RON-ээр (х.3) / 1.2 Нэг хүнд ногдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүн, хошуу, бүс нутгаар - еврогоор (х.5) |publisher=Стратеги, прогнозын үндэсний комисс - Румыны засгийн газар |website=www.cnp.ro |date=2024 |access-date=2025-07-09}} *{{cite web |url=https://cnp.ro/wp-content/uploads/2024/02/Prognoza-de-IARNA-2023-2027.pdf |title=Principalii indicatori macroeconomici |trans-title=Макро эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлтүүд |publisher=Стратеги, прогнозын үндэсний комисс - Румыны засгийн газар |website=www.cnp.ro |date=February 2024 |access-date=2025-07-09}}</ref> | demographics1_title1 = Хотын бөөгнөрөл | demographics1_info1 = [[Америк доллар|$]]106.292 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = $45,965 | postal_code = 0100xx-0201xx, 0201xx-0300xx, 0365xx | postal2_code_type = 0100xx-0201xx, 0201xx-0300xx, 0365xx | postal_code_type = Шуудангийн код | area_code = +40 31 | blank_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank_info = 0.926<ref>{{Cite web | url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ROU/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0 | title=Sub-national HDI – Subnational HDI – Global Data Lab | access-date=2025-07-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ | archive-date=2018-09-23 | url-status=live }}</ref> – <span style="color:#090;">маш өндөр</span> | blank_name_sec2 = [[Олон улсын нисэх онгоцны буудал]] | blank_info_sec2 = {{ubl|[[Аурел Влайкугийн нисэх онгоцны буудал|Бэняса нисэх буудал]]|[[Анри Коандын олон улсын нисэх онгоцны буудал|Отопени нисэх буудал]]}} | blank2_name_sec1 = [[Түргэн тээвэр|Түргэн тээврийн]] систем | blank2_info_sec1 = [[Бухарестын метро|Метро]] | website = {{Official URL}} }} '''Бухарест''' ([[Румын хэл|румынаар]]: ''București'' [{{IPA|bukuˈreʃtʲ}}]; {{Audio|Ro-București.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын]] [[улс]]ын [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том 1.8 сая хүн амтай<ref>{{Webarchiv|url=https://population.un.org/wup/Download/Files/WUP2018-F13-Capital_Cities.xls |wayback=20181101171857 |text=Population of Capital Cities in 2018 (thousands) |archiv-bot=2025-01-03 00:14:21 InternetArchiveBot }}. UNO, abgerufen am 29. Juli 2019 (englisch).</ref> [[хот]]. == Түүх == Бухарест хотын тухай анх 1459 онд Валахиа хотыг туркуудаас хамгаалахын тулд орчин үеийн хотын суурин дээр цайз барьсан хунтайж Влад III Тепесийн баримт бичигт дурдсан байдаг юм. Хоёр зуун жилийн дараа Бухарест нь Валахиагийн нийслэл хотуудын нэг болсон бөгөөд Константин Бранковеану ноёдын нийслэлийг энд нүүлгэн шилжүүлжээ. 1862 онд Бухарест Румын улсын нийслэл хот болсон гэж зарлав. == Засаг захиргаа == Бухарест хот 6 захиргааны бүсэд ([[Румын хэл|рум.]] ''sectoare'') хуваагддаг. Бүс бүр дүүрэгт ([[Румын хэл|рум.]] ''cartiere'') хуваагддаг байна. * 1-р бүс: Бэняса (Băneasa), Пипера (Pipera), Флоряска (Floreasca) * 2-р бүс: Пантелимон (Pantelimon), Колентина (Colentina), Обор (Obor) * 3-р бүс: Витан (Бухарест) (Vitan), Титан (Titan), Чентру Чивик (Centru Civic), Липскан * 4-р бүс: Берчени (Berceni), Олтеницей (Olteniţei) * 5-р бүс: Рахова (Rahova), Ферентари (Ferentari), Котрочени (Cotroceni) * 6-р бүс: Джулешти (Giuleşti), Друмул Таберей (Drumul Taberei), Милитари (Militari), Крынгаши (Crângaşi) == Газар зүй == {{Том зураг|-D3- LighningStormPanorama.jpg|800|Бухарест}} === Эдийн засаг === Хэдийгээр Бухарест нь Румын улсын хүн амын 9 орчим хувь нь амьдардаг ч тус улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 21 орчим хувийг үйлдвэрлэдэг байна. Бухарест нь Румын улсын аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний 4/1-ийг эзэлдэг бөгөөд тус улсын хамгийн аж үйлдвэржсэн хэсэг юм. Тус улсын татварын бараг 3/2-ыг Бухарест хотын оршин суугчид болон тус хотод бүртгэлтэй хуулийн этгээдүүд бүрдүүлдэг ажээ. 2005 оны 4-р сард Бухарест дахь ажилгүйдлийн түвшин 2.7% байсан нь улсын дунджаас (5.5%) хамаагүй доогуур байв. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Бухарест Банеаса (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1929–одоо) |metric first = yes |single line = yes |width=auto | Jan record high C = 23.6 | Feb record high C = 26.5 | Mar record high C = 32.8 | Apr record high C = 34.9 | May record high C = 36.7 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 45.4 | Aug record high C = 43.7 | Sep record high C = 39.9 | Oct record high C = 36.4 | Nov record high C = 25.9 | Dec record high C = 19.5 |year record high C = |Jan high C = 3.0 |Feb high C = 6.3 |Mar high C = 12.3 |Apr high C = 18.5 |May high C = 24.1 |Jun high C = 28.1 |Jul high C = 30.4 |Aug high C = 30.6 |Sep high C = 25.0 |Oct high C = 18.0 |Nov high C = 10.5 |Dec high C = 4.2 |year high C = 17.6 |Jan mean C = -1.5 |Feb mean C = 0.6 |Mar mean C = 5.6 |Apr mean C = 11.4 |May mean C = 16.8 |Jun mean C = 21.1 |Jul mean C = 23.0 |Aug mean C = 22.4 |Sep mean C = 16.8 |Oct mean C = 10.7 |Nov mean C = 5.3 |Dec mean C = 0.0 |year mean C = 11.0 |Jan low C = -5.0 |Feb low C = -3.5 |Mar low C = 0.3 |Apr low C = 4.9 |May low C = 9.7 |Jun low C = 13.9 |Jul low C = 15.6 |Aug low C = 15.2 |Sep low C = 10.7 |Oct low C = 5.7 |Nov low C = 1.4 |Dec low C = -3.3 |year low C = 5.5 | Jan record low C = -32.2 | Feb record low C = -29.0 | Mar record low C = -21.7 | Apr record low C = -9.5 | May record low C = -5.0 | Jun record low C = 4.5 | Jul record low C = 7.4 | Aug record low C = 5.2 | Sep record low C = -3.1 | Oct record low C = -8.0 | Nov record low C = -19.4 | Dec record low C = -25.6 |year record low C = -32.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 40.1 |Feb precipitation mm = 33.0 |Mar precipitation mm = 42.4 |Apr precipitation mm = 50.2 |May precipitation mm = 70.4 |Jun precipitation mm = 82.7 |Jul precipitation mm = 68.6 |Aug precipitation mm = 48.9 |Sep precipitation mm = 60.5 |Oct precipitation mm = 60.7 |Nov precipitation mm = 43.6 |Dec precipitation mm = 47.0 |year precipitation mm = 648.1 |Jan snow cm = 13.7 |Feb snow cm = 11.0 |Mar snow cm = 10.5 |Apr snow cm = 1.5 |May snow cm = 0.0 |Jun snow cm = 0.0 |Jul snow cm = 0.0 |Aug snow cm = 0.0 |Sep snow cm = 0.0 |Oct snow cm = 0.0 |Nov snow cm = 8.8 |Dec snow cm = 10.5 |year snow cm = 56.0 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 6.1 |Feb precipitation days = 5.4 |Mar precipitation days = 6.3 |Apr precipitation days = 6.2 |May precipitation days = 8.4 |Jun precipitation days = 8.3 |Jul precipitation days = 7.1 |Aug precipitation days = 5.2 |Sep precipitation days = 4.9 |Oct precipitation days = 5.6 |Nov precipitation days = 5.4 |Dec precipitation days = 6.7 |year precipitation days = 75.6 |Jan humidity = 86 |Feb humidity = 82 |Mar humidity = 71 |Apr humidity = 63 |May humidity = 62 |Jun humidity = 61 |Jul humidity = 58 |Aug humidity = 57 |Sep humidity = 61 |Oct humidity = 73 |Nov humidity = 84 |Dec humidity = 87 |year humidity = |Jan dew point C = -4.2 |Feb dew point C = -2.7 |Mar dew point C = 0.9 |Apr dew point C = 5.4 |May dew point C = 10.2 |Jun dew point C = 13.9 |Jul dew point C = 15.3 |Aug dew point C = 14.7 |Sep dew point C = 11.6 |Oct dew point C = 6.8 |Nov dew point C = 2.5 |Dec dew point C = -1.3 |Jan sun = 78.8 |Feb sun = 107.1 |Mar sun = 156.7 |Apr sun = 195.3 |May sun = 245.4 |Jun sun = 259.4 |Jul sun = 293.4 |Aug sun = 283.0 |Sep sun = 208.7 |Oct sun = 149.6 |Nov sun = 84.8 |Dec sun = 63.9 |year sun = 2126.1 |Jan uv = 1 |Feb uv = 2 |Mar uv = 3 |Apr uv = 5 |May uv = 7 |Jun uv = 8 |Jul uv = 8 |Aug uv = 7 |Sep uv = 5 |Oct uv = 3 |Nov uv = 2 |Dec uv = 1 |source 1 = NOAA (шүүдрийн цэг болон цас 1961–1990)<ref name= NOAA9120>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/BucurestiBaneasa_15420.csv |title = București Băneasa Climate Normals 1991-2020 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-05-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230829030044/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/BucurestiBaneasa_15420.csv |archive-date = 2023-08-29}}</ref><ref name= NOAA>{{Cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15420.TXT |title = București Băneasa Climate Normals 1961–1990 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-05-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230829025758/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15420.TXT |archive-date = 2023-08-29}}</ref> |source 2 = [[Үндэсний Цаг Уурын Захиргаа]] (туйлшрал),<ref name=extremes>{{Cite web |url = http://climaintoscana.altervista.org/europa/romania/bucuresti-baneasa/ |title = București Băneasa: Record mensili dal 1929 |publisher = Үндэсний Цаг Уурын Захиргаа |language = it |access-date = 2026-05-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160401120448/http://climaintoscana.altervista.org/europa/romania/bucuresti-baneasa/ |archive-date = 2016-04-01 |url-status = live }}</ref> [[Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн]] (чийгшил, 1931–1960)<ref name=DMI>{{cite web |last1 = Каппелен |first1 = Жон |last2 = Йенсен |first2 = Йенс |archive-url = https://web.archive.org/web/20130427173827/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf |archive-date = 2013-04-27 |url = http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf |work = Climate Data for Selected Stations (1931-1960) |title = RUMÆNIEN - BUCURESTI/IMH |page = 216 |publisher = Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн |language = da |access-date = 2026-05-31}}</ref> and Weather Atlas<ref>{{Cite web |url = https://www.weather-atlas.com/en/romania/bucharest-climate |title = Bucharest, Romania – Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher = Yu Media Group |website = Weather Atlas |language = en |access-date = 2026-05-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190703202341/https://www.weather-atlas.com/en/romania/bucharest-climate |archive-date = 2019-07-03 |url-status = live}}</ref> |date=2010 }} == Хүн ам == {| class="wikitable" |+Хүн амын тоо !1798 !1800 !1831 !1859 !1877 !1900 !1918 !1930 !1956 !1966 !1977 !1992 |- |30 000 |'''↗'''32 000 |'''↗'''61 000 |'''↗'''122 000 |'''↗'''178 000 |'''↗'''282 000 |'''↗'''383 000 |'''↗'''639 000 |'''↗'''1 237 000 |'''↗'''1 452 000 |'''↗'''1 807 000 |'''↗'''2 067 000 |- !1998 !2002 !2005 !2011 !2021 ! ! ! ! ! ! ! |- |'''↘'''2 029 000 |'''↘'''1 926 000 |'''↗'''1 929 000 |'''↘'''1 883 425 |'''↘'''1 716 961 | | | | | | | |} ==Зураг== <center><gallery> Зураг:ROU Bucharest CoA.svg Зураг:Bucharest, woodcut, published in Leipzig in 1717.jpg </gallery></center> == Цахим холбоос == {{Wikisource}} {{Commonscat|Bucharest|Бухарест}} {{Wiktionary}} {{Wikivoyage}} == Эшлэл == {{Reflist}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Бухарест| ]] [[Ангилал:Их Валахийн суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Румыны их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Румыны хот]] fktwxxa1mrddlb0t2c171ysk12xonzb 0 38120 857727 850951 2026-06-01T03:01:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 857727 wikitext text/x-wiki {{Short description|Combined military forces of the People's Republic of China}} {{Инфобокс зэвсэгт хүчин | name = Ардын Чөлөөлөх Арми | native_name = 中国人民解放军 | image = [[File:China Emblem PLA.svg|180px]] | alt = | caption = [[Ардын Чөлөөлөх Армийн сүлд]] | image2 = [[File:People's Liberation Army Flag of the People's Republic of China.svg|180px]] | alt2 = | caption2 = [[Ардын Чөлөөлөх Армийн далбаа]] | motto = {{lang|zh-Hans-CN|为人民服务}}<br />("[[Ард түмэнд үйлчилнэ]]") | founded = {{Start date and age|1927|8|1}}<br>[[Наньчаны бослого]] | current_form = {{Start date and age|1947|10|10}} | branches = '''Алба'''<br>{{Plain list| # {{Army|Хятад|name=Хуурай замын хүчин|size=23px}} # {{Navy|Хятад|name=Тэнгисийн цэргийн хүчин|size=23px}} # {{Air force|Хятад|name=Агаарын хүчин|size=23px}} # {{Flagicon image|Rocket Force Flag of the People's Republic of China.svg|size=23px}} [[Ардын Чөлөөлөх Армийн пуужингийн хүчин|Пуужингийн хүчин]] }} '''Зэвсэг'''<br>{{Plain list| # [[File:Aerospace Flag of the People's Republic of China.svg|23x17px|border]] [[Ардын Чөлөөлөх Армийн агаар сансрын хүчин|Агаар сансрын хүчин]] # [[File:Cyberspace Flag of the People's Republic of China.svg|23x17px|border]] [[Ардын Чөлөөлөх Армийн кибер хүчин|Кибер хүчин]] # [[File:Information Support Flag of the People's Republic of China.svg|23x17px|border]] [[Ардын Чөлөөлөх Армийн мэдээллийн дэмжлэг үзүүлэх хүчин|Мэдээллийн дэмжлэг үзүүлэх хүчин]] # [[File:Joint Logistics Support Flag of the People's Republic of China.svg|23x17px|border]] [[Ардын Чөлөөлөх Армийн Хамтарсан Логистикийн Дэмжлэгийн Хүч|Хамтарсан Логистикийн Дэмжлэгийн Хүч]] }} | headquarters = [[8-р сарын 1-ний барилга]], [[Фүшин зам, Бээжин|Фүшин зам]], [[Хайдянь, Бээжин]] | website = {{Official URL}} | commander-in-chief = [[Цэргийн Төв Комисс (Хятад)|Цэргийн Төв Комисс]] {{Инфобокс |child = yes |label1 = [[БНХАУ-ын Цэргийн Дээд Командлал|ЦТК-ын удирдлага]] |data1 = '''[[Төв Цэргийн Комиссийн дарга (Хятад)|Дарга]]:'''<br />{{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party.svg}}{{Flagdeco|Хятад}} [[Ши Жиньпин]]<br />'''[[Төв Цэргийн Комиссийн дэд дарга|Дэд дарга]]''':<br />{{Flagicon image|Rocket Force Flag of the People's Republic of China.svg}} [[Жян (цол)|Генерал]] [[Жан Шэнминь]] }} | commander-in-chief_title = Удирдагч биет | chief minister = {{Flagdeco|Хятад|navy}} [[Жян (цол)|Адмирал]] [[Дун Жүнь]] | chief minister_title = [[Үндэсний Батлан ​​​​хамгаалахын сайд (Хятад)|Үндэсний Батлан ​​​​хамгаалахын сайд]] | minister = ''Сул'' | minister_title = [[Цэргийн төв комиссын улс төрийн ажлын хэлтэс|Улс төрийн ажлын хэлтсийн]] захирал | chief_of_staff = ''Сул'' | chief_of_staff_title = [[Хамтарсан штабын газар (Хятад)|Хамтарсан штабын газрын]] дарга | commander = {{Flagicon image|Rocket Force Flag of the People's Republic of China.svg}} [[Жян (цол)|Генерал]] [[Жан Шэнминь]] | commander_title = [[Цэргийн төв комиссын сахилгын шалгалтын комисс|Сахилгын шалгалтын комиссын]] нарийн бичиг <!-- Manpower -->| age = 18 | conscription = [[Хятад_дахь_цэрэг_татлага|1949 оноос идэвхгүй]] (Хууль татлага болон сайн дурын холимог тогтолцоог заадаг)<ref name=":4" /> | manpower_data = | manpower_age = | available = | available_f = | fit = | fit_f = | reaching = | reaching_f = | active = 2,035,000 (2025){{Sfn|The International Institute for Strategic Studies|2025|p=240}} | ranked = 1st | reserve = 510,000 (2025){{sfn|The International Institute for Strategic Studies|2025|p=240}} | deployed = <!-- Financial --> | amount = $314 тэрбум (2024)<ref name="SIPRI-2020">{{Cite web |date=April 2025 |title=Trends in Military Expenditure 2024 |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2025-04/2504_fs_milex_2024.pdf#page=2 |access-date=2026-03-20 |publisher=[[Стокхольмын Олон Улсын Энх Тайвны Судалгааны Хүрээлэн]]}}</ref><br />([[Улс орны жагсаалт цэргийн зардлаар|2-т]]) | percent_GDP = 1.7% (2024)<ref name="SIPRI-2020"/> | domestic_suppliers = | foreign_suppliers = {{Plain list| * {{Flag|Орос}} * {{Flag|Франц}} }} Түүхэн: {{Unbulleted list|{{USSR}}<ref>{{cite web |url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3139603/how-china-grew-buyer-major-arms-trade-player |title=China's arms trade: which countries does it buy from and sell to? |website=South China Morning Post |first=Мэрианн |last=Сюэ |date=2021-07-04 |access-date=2026-03-20 |archive-date=2022-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526161751/https://www.scmp.com/news/china/military/article/3139603/how-china-grew-buyer-major-arms-trade-player |url-status=live }}</ref>}} | imports = {{Currency|14.858 тэрбум|$|passthrough=yes|linked=no}}<br>(2010–2021)<ref name="SIPRI"/> | exports = {{Currency|18.121 тэрбум|$|passthrough=yes|linked=no}}<br>(2010–2021)<ref name="SIPRI">{{cite web|url=https://armstrade.sipri.org/armstrade/page/values.php|title=TIV of arms imports/exports from China, 2010–2021|date=2022-02-07|work=[[Стокхольмын Олон Улсын Энх Тайвны Судалгааны Хүрээлэн]]|access-date=2026-03-20|archive-date=2023-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230621145309/https://armstrade.sipri.org/armstrade/page/values.php|url-status=live}}</ref> }} {{Инфобокс Хятад хэл | title = Хятадын Ардын Чөлөөлөх Арми | t = 中國人民解放軍 | s = 中国人民解放军 | l = "Хятадын Ардын Чөлөөлөх Арми" | p = Zhōngguó Rénmín Jiěfàngjūn | tp = Jhong-guó Rén-mín Jiě-fàng-jyun | w = {{tone superscript|Chung1-kuo2 Jen2-min2 Chieh3-fang4-chün1}} | y = Jūng-gwok Yàhn-màhn Gáai-fong-gwān | j = zung1 gwok3 jan4 man4 gaai2 fong3 gwan1 | bpmf = ㄓㄨㄥ ㄍㄨㄛˊ ㄖㄣˊ ㄇㄧㄣˊ ㄐㄧㄝˇ ㄈㄤˋ ㄐㄩㄣ | mi = {{IPAc-cmn|zh|ong|1|.|g|uo|2|-|r|en|2|.|m|in|2|-|j|ie|3|.|f|ang|2|.|jun|1}} | ci = {{IPAc-yue|z|ung|1|-|gw|ok|3|-|j|an|4|-|m|an|4|-|g|aai|2|-|f|ong|3|-|gw|an|1}} | order = st }} '''Хятадын Ардын Чөлөөлөх Арми''' ('''ХАЧА''', хятад уламж. 中国人民解放军, пиньинь ''Zhōnggúo Rénmín Jiěfàng Jūn'',. ''Чжунго Жэньминь Зэфан Зюнь'') нь [[Хятад улс|БНХАУ-]]ын Зэвсэгт хүчин юм. БНХАУ-ын Ардын чөлөөлөх арми нь БНХАУ 1949 онд байгуулагдахаас өмнө буюу Наньчаны хувьсгалын үеэр 1927 оны наймдугаар сарын 1-нд үүсгэн байгуулагдсан байна. Хятадын 1930-аад оны Иргэний дайны үед [[Мао Зэдун|Мао Зэдуны]] удирдлага дор коммунист "Улаан арми" нэртэй байгуулагдаж байжээ. Манай дэлхийн хамгийн олон цэрэгтэй хүчтэй АНУ, ОХУ-ын дараагаар ордог арми ба эгнээнд  нь нийт '''2 сая 285 мянган''' цэрэг алба хаадаг байна. Үүнээс Армид 975 мянга, усан цэрэгт- 240 мянга, нисэх хүчинд -395 мянга, удирдлага ба бусад -320 мянга.   [[БНХАУ]] нь 1949 онд тусгаар тогтнолоо заралсанаас хойш БНХАУ-ын Ардын Чөлөөлөх Арми гэж нэрлэх болсон. Хятад улсын хуулиар 18-50 насны бүх эрчүүд цэргийн алба хаах үүрэгтэй хэдий ч  Хятадын ардын чөлөөлөх армид алба хаах нь өндөр шалгууртай нэр төрийн хэрэг болсон байна. Хятадын Батлан хамгаалахын улсын төсөв 2001 онд '''17''' тэрбум ам.доллар байсан бол 2009 онд '''71''' тэрбум ам.доллар, 2017 онд '''151,8''' тэрбум ам.доллар, 2018 онд '''175,02''' тэрбум ам.доллар байсан бол 2019 онд '''177,49 тэрбум ам.доллар''' болж байнга өсч байна. [[Файл:People's Liberation Army Flag of the People's Republic of China.svg|thumb|ХАЧА-гийн туг далбаа]] ==Бүтэц, бүрэлдэхүүн== Хятадын ардын  чөлөөлөх арми дотроо 5 төрлийн цэрэгт хуваагддаг бөгөөд газар нутгийн байрлалаар зохион байгуулагдсан байдаг: дорно, өрнө, умард, өмнө, төв. # [[Ардын Чөлөөлөх Армийн Хуурай замын цэргийн хүчин]]  # [[Ардын Чөлөөлөх Армийн Агаарын цэргийн хүчин]]  # [[Ардын Чөлөөлөх Армийн Тэнгисийн цэргийн  хүчин]] # [[Ардын Чөлөөлөх Армийн Стратегийн пуужинт зэвсэгт цэргийн хүчин]]   # [[Хятадын үндэсний цэргийн цагдаагийн  хүчин]] гэсэн үндсэн 5 төрлийн цэрэгтэй.<ref>http://www.ikon.mn/n/uwj</ref> Хятадын хуурай замын цэрэг 2 үндсэн үүрэгтэй байдаг. # Тэргүүн эгнээний цохилтын хүч: Энэ нь илүү цомхон, уян хатан олон төрлийн байлдааны үйл ажиллагаа явуулан хурдан маневрлах чадвартай шаардлагатай үед маш хурдан нэгдэж нэгдсэн хүч болдог орчин үеийн шинэ зэвсэг техникээр илүү их хангагдсан байдаг. # Улсын хил хамгаалах болон дотоодын тогтвортой байдлын хангах гол зорилготой юм. 2017 оны 8 дугаар сарын 18-нд БНХАУ-ын Засгийн газар ХАЧА-ийн хуурай цэргийн бүх 13 Армийн 26 командлагч, улс төрийн коммисар нарыг сольсон байна. Хятадын Ардын Чөлөөлөх Армийн удирдлагад -[[Хятадын Ардын Чөлөөлөх Армийн Цэргийн шинжлэх ухааны академи]] байдаг. ==Цэргийн тойрог== {{Гол|Хятадын цэргийн тойрог}} Хятадын хуурай замын цэрэг нь 1980-аад оны сүүл үеэс 7 том тойрогт хуваагдсан. Энэ нь тухайн үеийн дэлхийн улс төр, геополитиктэй холбоотой байсан. Тэдгээр нь Шэньян, Бээжин, Цзиннань, Ланьчжоу, Чэнду, Гауньчжоу, Нанжингийн цэргийн тойргууд юм. [[2015]] оноос өмнөх 7 том тойргийн системд өөрчлөлт оруулахдаа Цзинаний цэргийн тойргийг Шэньяний тойрогт, Чэндугийн тойргийг Ланьжоуд нэгтгэх замаар 5 тойрог болгон өөрчлөн байгуулсан. Тойргуудын бүрэлдэхүүнд хэд хэдэн ерөнхий цэргийн армиуд, тухайн муж хязгаар нутагт байрлах цэргийн анги нэгтгэлүүд, том хотуудад байрлах цэргийн гарнизонууд, тухайн муж, бүс нутгийн нөөц хүчин, цэргийн хэлтсүүд хамаарагддаг байна. Энд зайлшгүй тэмдэглэн хэлэхэд сүүлийн 20-иод жилд Хятадын тухай мэдээ мэдээлэл ил тод болж байгаа хэдий ч ХАЧА-н бүтэц зохион байгуулалт, бүрэлдэхүүн командын тухай мэдээлэл маш нууц зэрэглэлд байдаг. Цэргийн тойргуудын нэр түүний бүрэлдэхүүн, армиудын тоо дугаарын тухай мэдээлэл баримтат тулгуурласан мэдээлэл. Гэсэн хэдий ч доорх бүх мэдээ , баримтыг бүгдийг нь үнэн зөв, яг таг тоо баримт гэж үзэж болохгүй юм.<ref>http://www.ikon.mn/n/uwj</ref> [[Файл:China military regions 2013.png|thumb|2015 оны 12 сараас өмнөх үеийн ХАЧА-гийн цэргийн тойрог]] == Цэргийн бүтэц == * ХАЧА-н армиуд нь үүрэг зорилтоосоо хамаарч янз бүрийн хүн  хүчтэй байдаг  дунджаар 25-60 мянган цэрэгтэй. Армийн бүрэлдэхүүнд  хуягт танкийн дивиз  эсвэл бригад 1,  мотобуудлагын дивиз 2-3, артиллерийн болон агаараас эсэргүүцэн хамгаалах тус бүр 1 бригад , тагнуулын батальон, холбооны, инженер техникийн хангамжийн, химийн зэвсгийн хамгаалалтын, ар тал хангамжийн хороодуудаас бүрддэг.<ref>http://www.ikon.mn/n/uxh</ref>  * Мотобуудлагын дивизүүдийн хувьд 11-13 мянган хүн хүчтэй тэдний 1.4 мянга нь офицер удирдах бүрэлдэхүүн, 3 мотобуудлагын хороо хороодууд нь тус бүр 3 батальонуудтай бүрддэг мөн хангамжийн хороо, 3 танкийн хороо, артиллерийн хороо,тагнуул, холбоо харилцаа , удирдлага, инженер- техникийн хангамж, химийн хамгаалалтын, ар тал хангамжийн хороодуудаас бүрддэг.  * Хятадын хуурай замын цэргийн нийт бүрэлдэхүүнд 10-12 механикжуулсан (2 хөнгөн, 2 десантын), 3 уулын явган цэргийн, 7 танкийн , 2 аритллерийн , 2 эргийн хамгаалалтын , 3 агаарын десантын дивизүүд байна.  Харин танкийн дивизийн бүрэлдэхүүн  нь 9-10 мянган хүн хүчтэй , дивизүүд нь 3 танкийн хороо  хороодууд нь 3 танкийн батальонуудаас бүрддэг мөн мотобуудлагын батальон , артиллерийн дивизион , зенит-артиллерийн нэг  хороо, (артиллерийн хороо нь 130мм,122мм,152мм их буунуудтай) агаараас эсэргүүцэн хамгаалах дивизион, ар тал хангамжийн хороодуудаас бүрддэг.<ref>http://www.ikon.mn/n/uxh</ref>  * Хятадын хуурай замын цэрэг бригадуудын  хувьд 13-15 механикжуулсан бригад, 19 мотобуудлагын, 9 явган цэргийн,17 танкийн, 19 артиллерийн, 1 танк эсэргүүцэн хамгаалах, 21 агаараас эсэргүүцэн хамгаалах, 9 тусгай хүчний  бригад, 5 цэргийн нисэх хүчний, 1 Радио электроникийн холбооны , 1 эргийн хамгаалалтын, 1 инженер саперын, 1 хөвөгч гүүрний бригадуудаас  бүрддэг. Бригадуудын бүрэлдэхүүн  1 танкийн батальон, 4 мотобуудлагын батальон, артиллерийн, агаараас эсэргүүцэн хамгаалах, галт пуужин харвах (катюшын) дивизионууд, ар тал хангамжийн хороодуудаас бүрддэг байна.  * Хороодуудын хувьд Хятадын хуурай замын цэрэгт  7 тусгай хүчний хороо, 7 нисдэг тэрэгний, 6 Радио электроник холбооны , 4 хөвөгч гүүрний , 2 инженер саперын , 2 артиллерийн, 1 хилийн цэргийн, 1 зенит-артиллерийн, 2 артиллерийн, 2 танк эсэргүүцэн хамгаалах, 1 химийн зэвсэг хамгаалалтын , 4 хөвөгч гүүрний хороодууд байдаг байна.<ref>http://www.ikon.mn/n/uxh</ref> * Хуурай замын цэргийн нөөц  хүчний хувьд нийт 18 явган цэргийн, 1 артиллерийн, 11 зенит-артиллерийн дивиз, 1 явган цэргийн, 3 материал техник хангамжийн бригад , 2 явган цэргийн, танкийн, танк эсэргүүцэн хамгаалах , артиллерийн, зенит-артиллерийн , инженер саперын, офицерууд бэлтгэл сургалтын тус тус нэг хороодуудаас бүрддэг байна. Энэ нөөц хүчний  дивиз бригадуудын хувьд бол тэд хамгийн хоцорогдсон зэвсэг техникээр хангагдсан ба хүн хүчний сургалт болон байлдах чадварын хувьд хамгийн доогуур түвшинд байдаг ба тэднийг дайн байлдааны үед «пушечное мясо»- хүн хүчний давуу тал болгон ашиглах зориулалттай бэлтгэдэг.   Бээжин,Тяньжинь, Шанхай, Хонконг хотын цэргийн гарнизоны бүрэлдэхүүнд 3 дивиз , 3 эргийн хамгаалалтын, 2 явган цэргийн бригадууд мөн нисдэг тэрэгний болон тэнгисийн явган цэргийн тусгай хороо ч  хуурай замын цэргийн бүрэлдэхүүнд багтдаг байна. Хятадын ардын чөлөөлөх армийн хуурай замын цэрэг нийтдээ 71-75 дивиз, 133 бригадаас бүрддэг гэсэн мэдээ бий.<ref>http://www.ikon.mn/n/uxh</ref> Хятадууд хуучин Зөвлөлтийн үеийн ба өнөөгийн ОХУ, АНУ тэргүүтэй барууны орнуудын янз бүрийн зэвсэг техникүүдийг маш ихээр хуулбарлан үйлдвэрлэдэг. Хятадын инженерүүд тэдгээр зэвсэг техникүүдийн чадамгай хуулбарлан улам сайжруулан шинэчлэн олноор үйлдвэрлэж цааш нь худалддаг. Тэд өөрийн зэвсэгт хүчний артиллер, агаараас эсэргүүцэн хамгаалах хүчин, нисдэг тэрэгний хороо бригадуудын зэвсэг техникийг аажмаар шинэчлэн сайжруулсаар байна. ==ХАЧА-гийн цэргийн цол== [[File:China PLA.jpg|thumb|Хятадын цэргийн цолны мөрдөс|630x630px]] {| class="wikitable" |+ХАЧА-гийн офицерийн цол ! colspan="12" |Хуурай замын цэргийн офицерийн цол |- !Хятад цол !上将 ''Shang jiang'' !中将 ''Zhong jiang'' !少将 ''Shao jiang'' !大校 ''Da xiao'' !上校 ''Shang xiao'' !中校 ''Zhong xiao'' !少校 ''Shao xiao'' !上尉 ''Shang wei'' !中尉 ''Zhong wei'' !少尉 ''Shao wei'' !学员 ''Xue yuan'' |- !Ойролцоо цол |[[Генерал]] |[[Дэслэгч генерал]] |[[Хошууч генерал]] |[[Бригадын генерал]] |[[Хурандаа]] |Дэд хурандаа |[[Хошууч]] |[[Ахмад (цэргийн цол)|Ахмад]] |Ахлах Дэслэгч |[[Дэслэгч]] |Сонсогч |- ! colspan="12" |Усан цэргийн офицерийн цол |- !Хятад цол !海军上将 ''Hǎijūn'' ''shang jiang'' !海军中将 ''Hǎijūn'' ''zhong jiang'' !海军少将 ''Hǎijūn'' ''shao jiang'' !海军大校 ''Hǎijūn'' ''da xiao'' !海军上校 ''Hǎijūn'' ''shang xiao'' !海军中校 ''Hǎijūn'' ''zhong xiao'' !海军少校 ''Hǎijūn'' ''shao xiao'' !海军上尉 ''Hǎijūn'' ''shang wei'' !海军中尉 ''Hǎijūn'' ''zhong wei'' !海军少尉 ''Hǎijūn'' ''shao wei'' !海军学员 ''Hǎijūn'' ''xue yuan'' |- !Ойролцоо цол |[[Адмирал]] |Дэд адмирал |Конт адмирал |1-р ахмад |Ахмад |Коммандер |Дэд коммандер |Дэслэгч |Бага Дэслэгч |Ensign |Сонсогч |- ! colspan="12" |Агаарын цэргийн офицерийн цол |- !Хятад цол !空军上将 ''Kōngjūn shang jiang'' !空军中将 ''Kōngjūn zhong jiang'' !空军少将 ''Kōngjūn shao jiang'' !空军大校 ''Kōngjūn da xiao'' !空军上校 ''Kōngjūn shang xiao'' !空军中校 ''Kōngjūn zhong xiao'' !空军少校 ''Kōngjūn shao xiao'' !空军上尉 ''Kōngjūn shang wei'' !空军中尉 ''Kōngjūn zhong wei'' !空军少尉 ''Kōngjūn shao wei'' !空军学员 ''Kōngjūn xue yuan'' |- !Ойролцоо цол |[[Генерал]] |[[Дэслэгч генерал]] |[[Хошууч генерал]] |[[Бригадын генерал]] |[[Хурандаа]] |Дэд хурандаа |[[Хошууч]] |[[Ахмад (цэргийн цол)|Ахмад]] |Ахлах Дэслэгч |[[Дэслэгч]] |Сонсогч |} ==Зэвсэглэл== ===Хуурай замын цэргийн хүчний зэвсэглэл=== {| class="wikitable" !Техник !Үйлдвэрлэгч !Зориулалт !Тоо ширхэг !Тайлбар |- ! colspan="5" | '''Байлдааны үндсэн танк''' |- |[[Тип-59]] танк | rowspan="6" |[[БНХАУ]] | rowspan="6" |Байлдааны Үндсэн Танк |2360 ш |Тип-59/59I аас бүрдсэн 36 батальонI, Тип-59II-с бүрдсэн 16 батальон, Тип-59Дгээс бүрдсэн 17 батальон, нийт 2360 гаруй нэгж танк байна. |- |[[Тип-69]]II |300 |2012 онд зэвсэглэлээс хасагдсан. |- |[[Тип-79]] |300 ш |Сургалтын зорилгоор ашигладаг. |- |[[Тип-80]] |1900 ш |2012 онд зэвсэглэлээс хасагдсан. |- |[[Тип-96]]/96А/96Б |3630+ |Загвар тус бүрээс бүрдсэн 60+ гаруй батальон байдаг. |- |[[ЗТЗ-99]]/99А |620+ |ЗТЗ-99 нь 16 батальон, ЗТЗ-99А нь 4 батальон. |- ! colspan="5" | '''Хуягт машин''' |- |[[ЗБД-04]] | rowspan="6" | БНХАУ | rowspan="6" |Явган цэргийн хуягт тээвэрлэгч |400 |БМП-3-ийн хуулбар |- |[[ЗСД-63]] |200 | rowspan="2" |БМП-ийн хуулбар |- |[[ЗСД-89]] |1750 |- |[[ЗСЛ-92]] |1150 | rowspan="2" |БРДМ-3-ийн хуулбар |- |[[ЗСЛ-93]] |50 |- |[[ЗБД-86|ЗБД-86/86А]] |1250 |БМП-1-ийн хуулбар |- ! colspan="5" |Артиллер, их буу |- ! colspan="5" |'''Өөрөө явагч их буу''' |- |[[ПСЛ-161]] | rowspan="7" |БНХАУ | rowspan="4" |122 мм-ийн өөрөө явагч их буу |120 | |- |[[ПСЛ-171]] |120 | |- |[[ПЛЛ-09]] |600 | |- |[[ПЛЗ-07]] |450 | |- |[[ПЛЗ-82]]/83 |152 мм-ийн өөрөө явагч их буу |100 | |- |[[ПЛЗ-05]] |155 мм-ийн өөрөө явагч их буу |320 | |- |[[В-90]] |203 мм-ийн өөрөө явагч их буу |300 | |- ! colspan="5" |Шуурган галын систем |- |[[PHL-11]] | rowspan="3" |БНХАУ |122 мм/220 мм-ийн шуурган галын систем |470 |ПХЛ-81-ийн сайжруулсан загвар |- |[[PHL-81|PHL-81/89/90]] |122 мм-ийн шуурган галын систем |575 |[[БМ-21|БМ-21 Градын]] хуулбар |- |[[PHL-03]] |300 мм-ийн шуурган галын систем |175 |[[БМ-30 Смерч|БМ-30 Смерчын]] хуулбар |- ! colspan="5" |Агаарын довтолгооноос хамгаалах зэвсэг |- |[[Хунчи-16]] | rowspan="3" |БНХАУ |Дундын зайн зенит-пуужингийн систем |250 |[[9К37 Бук|Бук-М1]]-ийн хуулбар |- |[[PGZ-09]] |35 мм-ийн өөрөө явагч зенитийн зэвсэг |Тодорхойгүй |Германы [[Эрликон DGF]]-ийн хуулбар |- |[[Хунчи-17]] |Ойрын зайн зенит-пуужингийн систем |250 |Оросын [[Тор-М1]]-ийн хуулбар |} === Агаарын хүчний зэвсэглэл === ===Усан цэргийн зэвсэглэл=== ==Холбоотой мэдээлэл== * [[БНХАУ]] ==Эшлэл== [[Ангилал:БНХАУ-ын зэвсэгт хүчин|Ардын Чөлөөлөх Арми]] [[Ангилал:Хятадын зэвсэгт хүчний түүх|Ардын Чөлөөлөх Арми]] <references responsive="" /> q2174v827lutq1fw2f2bfxfszyyb1kp 0 53589 857725 855231 2026-06-01T02:43:44Z Mickie-Mickie 93077 өгөгдлийн шинэчлэлт 857725 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс хоорондын байгууллага | Name = Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын<br /> Аюулгүйн Зөвлөл | deutsch = | englisch = United Nations<br /> Security Council (UNSC) | französisch = Conseil de sécurité<br /> des Nations unies | Eigensprache = | Sonstige_Sprache = | chinesisch = 联合国安理会 (zh) | russisch = Совет Безопасности Организация Объединенных Наций (ru) | Logo = | Logotext = | Flagge = Flag of the United Nations.svg | Flaggentext = [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын далбаа]] | Bild = UNSC 2019.svg | Bildunterschrift = НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл гишүүд, 2019 он<hr /> <small>{{Legend|#1166FF|байнгын гишүүн улсууд}}</small> <small>{{legend|#008000|байнгын бус гишүүн улсууд}}</small> | Organisationsart = | Kürzel = UNSC | Auflösung = | Vorsitz = {{COL}} <small>(2026 оны 6 сар)</small> | Generalsekretär = | Status = идэвхтэй | Gründung = 1946 оны 1 сарын 17<br />[[Лондон]],<br />{{GBR}} | Sitz = [[Нью-Йорк хот]], [[Нью-Йорк Муж Улс|Нью-Йорк]],<br />{{USA}} | BIP/Einwohner = | Währung = | Hymne = | Feiertag = | Zeitzone = | Oberorganisation = {{UNO}} | Tochterorganisationen = | Website = [https://www.un.org/securitycouncil/ www.un.org/securitycouncil] | Anmerkungen = | Assoziiert = | Sprachen = | Amtssprachen = | Einwohner = | Fläche = | Bevölkerungsdichte = | BIP = | Gliedzahl = 15<br />(таван байнгын & арван<br /> байнгын бус гишүүн улсууд) | Parlavers = | Glieder = [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлд хориг тавих эрх|Байнгын гишүүн улсууд]]<br />(хориг тавих эрхтэй) * {{FRA}} * {{RUS}} * {{GBR}} * {{USA}} * {{CHN}} Байнгын бус гишүүн улсууд<br />(2018 & 2019) * {{GNQ}} * {{CIV}} * {{KWT}} * {{PER}} * {{POL}} Байнгын бус гишүүн улсууд<br />(2019 & 2020) * {{BEL}} * {{DEU}} * {{DOM}} * {{IDN}} * {{RSA}} }} '''НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл''' ([[Англи хэл|англи]]. ''United Nations Security Council'', [[Франц хэл|франц]]. ''Conseil de sécurité de l'ONU'', [[Араб хэл|араб]]. مجلس أمن الأمم المتحدة‎, [[Хятад хэл|хятад]]. 联合国安全理事会, [[Испани хэл|испани]]. ''Consejo de Seguridad de la ONU'') нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] зургаан үндсэн байгууллагын нэг бөгөөд НҮБ-ын Дүрмийн 24 дүгээр зүйлд заасаны дагуу олон улсын энхтайван, аюулгүй байдлыг хангах бөгөөд НҮБ-д шинээр гишүүн элсүүлэх, НҮБ-ын Хартид оруулах аливаа өөрчлөлтийг батлах зэрэг үүрэгтэй байнгын ажиллагаатай байгууллага юм. НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлд нийт 15 гишүүн орон ордог. Их Британи, ОХУ, АНУ, БНХАУ, Франц зэрэг 5 орон бол Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүн орнууд юм. Байнгын бус 10 орныг НҮБ-ын Дүрмийн дагуу НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейгаас 2 жилийн хугацаатай 5 жил бүр сонгодог байна. Үүнд: * тав — Африк Азийн орнуудаас; * нэг — Зүүн Европын орнуудаас; * хоёр— Латин Америкийн орнуудаас; * хоёр— Баруун Европ болон бусад орнуудаас. 2020 оны 1-р сарын 1-ний өдрөөс эхлэн НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын бус гишүүдээр Вьетнам, Нигер, Тунис, Эстони, Сент Винсент, Гренадин зэрэг улсууд өмнө нь бүрэн эрх нь 12-р сарын 319-нд дуусгавар болж Экваторын Гвиней, Кот-д'Ивуар, Кувейт, Перу, Польш улсууд болсон байв. 2022-2023 онд Аюулгүйн зөвлөлийн байнгын бус гишүүдээр Албани, Бразил, Гана, Габон, Арабын Нэгдсэн Эмират улсууд байсан. 2023-2024 онд Аюулгүйн зөвлөлийн байнгын бус гишүүдээр Мальта, Мозамбик, Швейцарь, Эквадор, Япон улсууд байсан. 2024-2025 онд Аюулгүйн зөвлөлийн байнгын бус гишүүдээр Алжир, Гайана, Словени, Сьерра-Леон, Өмнөд Солонгос улсууд байсан. 2025-2026 онд Аюулгүйн зөвлөлийн байнгын бус суудлыг Дани, Грек, Латви, Пакистан, Панам, Сомали улсуудад олгоод байна. НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн даргыг сар бүр өөрчилж сонгодог байна. {| class="wikitable" !Он ! colspan="3" |Африк ! colspan="2" |Ази ! colspan="2" |Латин Америк ! colspan="2" |Баруун Европ болон бусад улс !Зүүн Европ |- !2016 | rowspan="2" |Египет | rowspan="2" |Сенегал | | rowspan="2" |Япон | | rowspan="2" |Уругвай | | | | rowspan="2" |Украин |- !2017 | rowspan="2" |Этиопи | rowspan="2" |Казахстан | rowspan="2" |Боливи | rowspan="2" |Швед |Итали |- !2018 | rowspan="2" |Кот-д’Ивуар | rowspan="2" |Экваторын Гвиней | rowspan="2" |Кувейт | rowspan="2" |Перу |Нидерланд | rowspan="2" |Польш |- !2019 | rowspan="2" |ӨАБНУ | rowspan="2" |Индонези | rowspan="2" |Доминиканы Бүгд Найрамдах Улс | rowspan="2" |Бельги | rowspan="2" |Герман |- !2020 | rowspan="2" |Нигер | rowspan="2" |Тунис | rowspan="2" |Вьетнам | rowspan="2" |Сент-Винсент Гренадин | rowspan="2" |Эстони |- !2021 | rowspan="2" |Кени | rowspan="2" |Энэтхэг | rowspan="2" |Мексик | rowspan="2" |Ирланд | rowspan="2" |Норвеги |- !2022 | rowspan="2" |Габон | rowspan="2" |Гана | rowspan="2" |АНЭУ | rowspan="2" |Бразил | rowspan="2" |Албани |- !2023 | rowspan="2" |Мозамбик | rowspan="2" |Япон | rowspan="2" |Эквадор | rowspan="2" |Мальта | rowspan="2" |Швейцар |- !2024 |Алжир |Сьерра-Леоне |БНСУ |Гайана |Словак |} [[Ангилал:НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл| ]] [[Ангилал:НҮБ-ын үндсэн байгууллага|Аюулгүйн Зөвлөл]] [[Ангилал:Нью-Йорк дахь олон улсын байгууллага|Аюулгүйн Зөвлөл]] [[Ангилал:1946 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Аюулгүйн Зөвлөл]] [[Ангилал:Олон улсын аюулгүй байдал]] ewu3byqh4blxjvyye7yh7kde5knsjgi 0 62540 857627 856368 2026-05-31T12:34:37Z HorseBro the hemionus 100126 857627 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|монгол хараат улсуудын]] эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = 1688–1696: Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт 1697: Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>'''Дэмжсэн:'''<br>{{flag|Оросын царьт улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данжил<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 }} == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = Тодорхойгүй | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *Хамил засгийн хошуу *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} }} == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1731–1735/1739 | result = Энхийн хэлэлцээ | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} }} == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1758 | result = Чин улсын ялалт | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен }} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Ашигласан материал == {{Reflist}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] hwsm12oozyewgtf8sg6sblku19yasb2 857628 857627 2026-05-31T12:36:34Z HorseBro the hemionus 100126 857628 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|монгол хараат улсуудын]] эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = 1688–1696: Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт 1697: Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>'''Дэмжсэн:'''<br>{{flag|Оросын царьт улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данжил<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 }} == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = Тодорхойгүй | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *Хамил засгийн хошуу *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} }} == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1731–1735/1739 | result = Энхийн хэлэлцээ | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} }} == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1758 | result = Чин улсын ялалт | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен }} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] k3pfpsfm9lspzckd004xmlt7su6l1oy 857629 857628 2026-05-31T12:37:49Z HorseBro the hemionus 100126 857629 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|монгол хараат улсуудын]] эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = 1688–1696: Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт 1697: Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>'''Дэмжсэн:'''<br>{{flag|Оросын царьт улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данжил<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 }} == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = Тодорхойгүй | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *Хамил засгийн хошуу *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} }} == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1731–1735/1739 | result = Энхийн хэлэлцээ | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} }} == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1758 | result = Чин улсын ялалт | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен }} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] mgec9oz11xgqp5kdp18horg68ry9gcz 857633 857629 2026-05-31T12:41:55Z HorseBro the hemionus 100126 857633 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|монгол хараат улсуудын]] эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = 1688–1696: Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт 1697: Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>'''Дэмжсэн:'''<br>{{flag|Оросын царьт улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данжил<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 }} == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = Тодорхойгүй | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *Хамил засгийн хошуу *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} }} == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1731–1735/1739 | result = Энхийн хэлэлцээ | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} }} == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1758 | result = Чин улсын ялалт | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен }} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] g86invc2n4au1bog4wyl64brnu045ep 857635 857633 2026-05-31T12:43:21Z HorseBro the hemionus 100126 857635 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|монгол хараат улсуудын]] эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = 1688–1696: Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт 1697: Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>'''Дэмжсэн:'''<br>{{flag|Оросын царьт улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данжил<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 }} == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = Тодорхойгүй | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *Хамил засгийн хошуу *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} }} == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1731–1735/1739 | result = Энхийн хэлэлцээ | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} }} == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1758 | result = Чин улсын ялалт | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен }} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] bktpp6fju7ujypygba65r1ndi5kmss8 857636 857635 2026-05-31T12:44:04Z HorseBro the hemionus 100126 857636 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|монгол хараат улсуудын]] эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = 1688–1696: Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт 1697: Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>'''Дэмжсэн:'''<br>{{flag|Оросын царьт улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данжил<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = Тодорхойгүй | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *Хамил засгийн хошуу *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px }} == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1731–1735/1739 | result = Энхийн хэлэлцээ | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1758 | result = Чин улсын ялалт | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px }} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] ff4pnhklzf3cdam882fnmhl1n7ethgq 857637 857636 2026-05-31T12:44:39Z HorseBro the hemionus 100126 857637 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|монгол хараат улсуудын]] эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = 1688–1696: Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт 1697: Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>'''Дэмжсэн:'''<br>{{flag|Оросын царьт улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данжил<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = Тодорхойгүй | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *Хамил засгийн хошуу *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px }} == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1731–1735/1739 | result = Энхийн хэлэлцээ | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1758 | result = Чин улсын ялалт | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px }} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] nz0nogjrs62bm03hyhk8emgldnhgupr 857638 857637 2026-05-31T12:47:03Z HorseBro the hemionus 100126 857638 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = 1688–1696: Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт 1697: Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>'''Дэмжсэн:'''<br>{{flag|Оросын царьт улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данжил<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = Тодорхойгүй | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *Хамил засгийн хошуу *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px }} == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1731–1735/1739 | result = Энхийн хэлэлцээ | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1758 | result = Чин улсын ялалт | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px }} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] lectgdk211cwb512994c8wluvrv83sx 0 71758 857622 857059 2026-05-31T12:16:06Z Megzer 20491 857622 wikitext text/x-wiki '''Фуюй харуул''' ([[хятадаар]]: 福余卫, пиньинь: Fuyu wei) нь [[Мин улс]]ын үед байгуулагдсан [[Урианхайн гурван харуул]]ын нэг юм. ==Тойм== 1389 онд [[Нагачу]] ноёны харьяат асан [[Урианхай]] аймгийн хүмүүсээр байгуулсан цэргийн харуул юм. Энэ харуулын нэр нь эртний [[Зүрчид]]ийн [[Пүё улс|Фуюй улс]]ын нэртэй холбоотой юм. Анх байгуулах үедээ [[Чол мөрөн]], [[Ноон|Нон мөрнөөр]] нутаглаж байснаа, 1440-өөд оноос Ойрадын Эсэн тайшийн олон удаагийн довтолгоонд түрэгдэн өмнө зүг нүүдэллэж, Хуаннива (黃泥窪) хөндийгөөс Шэньян Тиелинийг дамжсан Кайюань хүртлэх газрыг{{sfn|Ариунгуа|2015|pp=87}} хамран нутаглах болжээ. 1400-1402 оны хооронд Мин улсын дотоодын дайнд янь ван Жу Дигийн талд цэрэг гарган байлдаж, хаан болоход нь тусласан учраас ихээхэн хэмжээний шагнал хүртэж, Алчу болон Түвшин нарт тус харуулыг хамтаар захируулж, энэ үеэс жил бүр мориор алба өргөж, худалдаа арилжаа хийх болов.{{sfn|Ариунгуа|2015|pp=88}} 1420-иод онд урианхайн гурван харуулынхан Аругтай тайштай холбоо тогтоож, үе үе Мин улсын хилд халдах болсон. 1422 онд Юнлэ хаан өөрийн биеэр Аругтайг дайлаад буцахдаа Урианхайн гурван харуулыг довтлон захиргаандаа дахин оруулсан. Тухайн үеийн Монгол улс, Мин улсын аль хүчтэй талд нь орж урвах байдалтай явсаар Түмэн засагт хааны үед Хорчин аймгийн харьяанд орсон юм. ==Удирдагчид== {| class="wikitable" |+ !Нэрс !Хятад ханз !Албан тушаал !Томилогдсон он !Нас барсан он !Тайлбар |- |Хайсаннандаш |海撒男答奚 |Жихуйн хамт захирагч (指挥同知, zhihui tongzhi) | | | |- |Алчу |安出 |Жихуйн туслах (都指揮僉事, dou zhihui qianshi) |1403 он{{sfn|Serruys|1966|pp=16}} |1449 | |- |Түвшин |土不申 |Жихуйн туслах (都指揮僉事, dou zhihui qianshi) |1403{{sfn|Serruys|1966|pp=16}} | | |- |Ахудай | | |1442 он{{sfn|Serruys|1966|pp=36}} | | |- |Көтэй | | |1452 он{{sfn|Serruys|1966|pp=46}} |1479?{{sfn|Serruys|1966|pp=58}} |Алчугийн хүү{{sfn|Serruys|1966|pp=46}} |} ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Урианхайн гурван харуул]] * [[Доян харуул]] * [[Тайнин харуул]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |last=Н |first=Урангуа |title=Мин улсын түүх: Татарын шастир, Ойрадын шастир, Урианхайн гурван харуул |publisher=Битпресс |year=2015 |isbn=999733088-9 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite journal |last=Serruys |first=Henry |title=Mongol tribute missions of the Ming period|journal=Central Asiatic Journal |year=March 1966 |volume=11 |location=|url=https://www.jstor.org/stable/41927852|pages=1-83}} [[Ангилал:Мин улс]] [[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Хятадын урьдын засаг захиргааны нэгж]] ii5yrl4wcj5opu6nz63mo935mly8znr 857624 857622 2026-05-31T12:19:13Z ~2026-32296-00 105026 857624 wikitext text/x-wiki '''Фуюй харуул''' ([[хятадаар]]: 福余卫, пиньинь: Fuyu wei) нь [[Мин улс]]ын үед байгуулагдсан [[Урианхайн гурван харуул]]ын нэг юм. ==Тойм== 1389 онд [[Нагачу]] ноёны харьяат асан [[Урианхай]] аймгийн хүмүүсээр байгуулсан цэргийн харуул юм. Энэ харуулын нэр нь эртний [[Зүрчид]]ийн [[Пүё улс|Фуюй улс]]ын нэртэй холбоотой юм. Анх байгуулах үедээ [[Чол мөрөн]], [[Ноон|Нон мөрнөөр]] нутаглаж байснаа, 1440-өөд оноос Ойрадын Эсэн тайшийн олон удаагийн довтолгоонд түрэгдэн өмнө зүг нүүдэллэж, Хуаннива (黃泥窪) хөндийгөөс Шэньян Тиелинийг дамжсан Кайюань хүртлэх газрыг{{sfn|Урангуа|2015|pp=87}} хамран нутаглах болжээ. 1400-1402 оны хооронд Мин улсын дотоодын дайнд янь ван Жу Дигийн талд цэрэг гарган байлдаж, хаан болоход нь тусласан учраас ихээхэн хэмжээний шагнал хүртэж, Алчу болон Түвшин нарт тус харуулыг хамтаар захируулж, энэ үеэс жил бүр мориор алба өргөж, худалдаа арилжаа хийх болов.{{sfn|Урангуа|2015|pp=88}} 1420-иод онд урианхайн гурван харуулынхан Аругтай тайштай холбоо тогтоож, үе үе Мин улсын хилд халдах болсон. 1422 онд Юнлэ хаан өөрийн биеэр Аругтайг дайлаад буцахдаа Урианхайн гурван харуулыг довтлон захиргаандаа дахин оруулсан. Тухайн үеийн Монгол улс, Мин улсын аль хүчтэй талд нь орж урвах байдалтай явсаар Түмэн засагт хааны үед Хорчин аймгийн харьяанд орсон юм. ==Удирдагчид== {| class="wikitable" |+ !Нэрс !Хятад ханз !Албан тушаал !Томилогдсон он !Нас барсан он !Тайлбар |- |Хайсаннандаш |海撒男答奚 |Жихуйн хамт захирагч (指挥同知, zhihui tongzhi) | | | |- |Алчу |安出 |Жихуйн туслах (都指揮僉事, dou zhihui qianshi) |1403 он{{sfn|Serruys|1966|pp=16}} |1449 | |- |Түвшин |土不申 |Жихуйн туслах (都指揮僉事, dou zhihui qianshi) |1403{{sfn|Serruys|1966|pp=16}} | | |- |Ахудай | | |1442 он{{sfn|Serruys|1966|pp=36}} | | |- |Көтэй | | |1452 он{{sfn|Serruys|1966|pp=46}} |1479?{{sfn|Serruys|1966|pp=58}} |Алчугийн хүү{{sfn|Serruys|1966|pp=46}} |} ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Урианхайн гурван харуул]] * [[Доян харуул]] * [[Тайнин харуул]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |last=Н |first=Урангуа |title=Мин улсын түүх: Татарын шастир, Ойрадын шастир, Урианхайн гурван харуул |publisher=Битпресс |year=2015 |isbn=999733088-9 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite journal |last=Serruys |first=Henry |title=Mongol tribute missions of the Ming period|journal=Central Asiatic Journal |year=March 1966 |volume=11 |location=|url=https://www.jstor.org/stable/41927852|pages=1-83}} [[Ангилал:Мин улс]] [[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Хятадын урьдын засаг захиргааны нэгж]] ez4and4pmdos1v8czzw3i0uf5laz91m 1 79941 857647 556783 2026-05-31T13:23:18Z HorseBro the hemionus 100126 Hutsaadai ci medhiimu ats min 857647 wikitext text/x-wiki {{WikiProject banner shell|class=Start}} i4tn9tz343phdinkgik9i9xkmzvk8ch 10 101192 857704 841782 2026-05-31T18:30:57Z Enkhsaihan2005 64429 857704 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс суурин | name = {{{name|}}} | native_name = {{{name_local|}}} | native_name_lang = el | settlement_type = {{#switch:{{lc:{{{type}}}}} | regional unit | ru = [[Грекийн мужууд|Муж]] | regional unit and municipality | rum = [[Грекийн мужууд|Муж]] болон [[Грекийн тойргууд|тойрог]] | municipality | m = [[Грекийн хотын захиргаа, нийгэмлэгүүд|Хотын захиргаа]] | municipal unit | mu = [[Грекийн тойргууд|Тойрог]] | community | c = [[Грекийн тойргууд|Нийгэмлэг]] | #default = Суурин }} | image_skyline = {{{image_skyline|}}} | imagesize = {{#if:{{{imagesize|}}}|{{{imagesize}}}|270x220px}} | image_caption = {{{caption_skyline|}}} | image_flag = {{{city_flag|}}} | flag_size = 100x100px | image_seal = {{{city_seal|}}} | seal_size = 100x100px | pushpin_map = {{#if: {{{coordinates|}}} | Грек }} | pushpin_mapsize = 270px | pushpin_map_caption = {{#if: {{{image_map|}}} | {{hidden begin| style = margin-top:2px |titlestyle=font-size:115%; height:auto; padding-right:2em; |border=line |title={{{map_caption|Муж дахь байршил}}} }} {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size=250x250px|title=center}} {{hidden end}} }} | coordinates = {{{coordinates|}}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Грек}} | subdivision_type1 = [[Грекийн газарзүйн бүс нутгууд|Газарзүйн бүс нутаг]] | subdivision_name1 = {{{georegion|}}} | subdivision_type2 = [[Грекийн засаг захиргааны хуваарь|Муж]] | subdivision_name2 = {{{periph|}}} | subdivision_type3 = [[Грекийн мужийн дүүргүүд|Мужийн дүүрэг]] | subdivision_name3 = {{{periphunit|}}} | subdivision_type4 = [[Грекийн засаг захиргааны хуваарь|Хотын захиргаа]] | subdivision_name4 = {{{municipality|}}} | subdivision_type5 = [[Грекийн засаг захиргааны хуваарь|Хотын нэгж]] | subdivision_name5 = {{{municunit|}}} | subdivision_type6 = [[Грекийн засаг захиргааны хуваарь|Нийгэмлэг]] | subdivision_name6 = {{{community|}}} | established_title = Хот байгуулагдсан | established_date = {{{established_c|}}} | established_title1 = Хотын захиргаа байгуулагдсан | established_date1 = {{{established_m|}}} | established_title2 = Тосгон байгуулагдсан | established_date2 = {{{established_v|}}} | parts_type = {{#if: {{{districts|}}} | Дүүргүүд }} | parts = {{{districts|}}} | leader_party = {{#if: {{{mayor|}}} | {{{party|}}}{{#if:{{{since|}}} | {{#if:{{{party|}}} |&#59;}} {{{since}}} оноос }} }} | leader_title = Хотын дарга | leader_name = {{{mayor|}}} | seat = {{{seat|}}} | total_type = {{#switch:{{lc:{{{type}}}}} | municipality | m = Хотын захиргаа | municipal unit | mu = Хотын нэгж | community | c = Нийгэмлэг | #default = Total }} | area_total_km2 = {{#switch:{{lc:{{{type}}}}} | municipality | m = {{{area_municipality|{{{area|}}}}}} | municipal unit | mu = | community | c = {{{area_community|{{{area|}}}}}} | #default = {{{area|}}} }} | area_urban_km2 = {{{area_urban|}}} | area_rural_km2 = {{{area_village|}}} | area_metro_km2 = {{{area_metro|}}} | area_blank1_title = Хотын нэгж | area_blank1_km2 = {{#switch:{{lc:{{{type}}}}} | municipal unit | mu = {{{area_municunit|{{{area|}}}}}} | #default = {{{area_municunit|}}} }} | area_blank2_title = Нийгэмлэг | area_blank2_km2 = {{#switch:{{lc:{{{type}}}}} | community | c = | #default = {{{area_community|}}} }} | elevation_m = {{{elevation|}}} | elevation_max_m = {{{elevation_max|}}} | elevation_min_m = {{{elevation_min|}}} | population_footnotes = {{#ifeq: {{{population_as_of}}} | 2001 |<ref name=census01>{{cite book |title=De Facto Population of Greece Population and Housing Census of March 18th, 2001 |publisher=National Statistical Service of Greece |date=2003 |url=http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00095.pdf |format=PDF 39&nbsp;MB}}</ref> | {{#ifeq: {{{population_as_of}}} | 2011 |<ref name=census11>{{cite web | url = http://www.statistics.gr/documents/20181/1210503/resident_population_census2011rev.xls | title = Απογραφή Πληθυσμού - Κατοικιών 2011. ΜΟΝΙΜΟΣ Πληθυσμός | publisher = Hellenic Statistical Authority | language = el }}</ref> | {{#ifeq: {{{population_as_of}}} | 2021 |<ref name=census21>{{cite web | url = https://www.statistics.gr/documents/20181/17286366/MON_PLI_DHM_OIKISN_2021.xlsx | title = Αποτελέσματα Απογραφής Πληθυσμού - Κατοικιών 2021, Μόνιμος Πληθυσμός κατά οικισμό | trans-title = Results of the 2021 Population - Housing Census, Permanent population by settlement | date = 29 March 2024 | publisher = Hellenic Statistical Authority | language = el }}</ref>}} }} }} | population_total = {{#switch:{{lc:{{{type}}}}} | municipality | m = {{{pop_municipality|{{{population|}}}|}}} | municipal unit | mu = | community | c = {{{pop_community|{{{population|}}}|}}} | #default = {{{population|}}} }} | population_as_of = {{{population_as_of|}}} | population_density_km2 = auto | population_urban = {{{population_urban|}}} | population_density_urban_km2 = auto | population_rural = {{{population_village|}}} | population_density_rural_km2 = auto | population_metro = {{{population_metro|}}} | population_density_metro_km2 = auto | population_blank1_title = Хотын нэгж | population_blank1 = {{#switch:{{lc:{{{type}}}}} | municipal unit | mu = {{{pop_municunit|{{{population|}}}|}}} | #default = {{{pop_municunit|}}} }} | population_density_blank1_km2 = auto | population_blank2_title = Нийгэмлэг | population_blank2 = {{#switch:{{lc:{{{type}}}}} | community | c = | #default = {{{pop_community|}}} }} | population_density_blank2_km2 = auto | population_demonym = {{{demonym|}}} | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Грек дэх шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = {{{postal_code|}}} | area_code_type = [[Грек дэх утасны дугаар|Бүс нутгийн код]] | area_code = {{{area_code|}}} | registration_plate_type = [[Грек улсын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | registration_plate = {{{licence|}}} | website = {{{website|}}} | footnotes = {{{footnotes|}}} }}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox Greece place with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox Greece place]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| area | area_code | area_community | area_metro | area_municipality | area_municunit | area_urban | area_village | caption_skyline | city_flag | city_seal | community | coordinates | demonym | districts | elevation | elevation_max | elevation_min | established_c | established_m | established_v | footnotes | georegion | image_map | image_skyline | imagesize | licence | map_caption | mayor | municipality | municunit | name | name_local | party | periph | periphunit | pop_community | pop_municipality | pop_municunit | population | population_as_of | population_metro | population_urban | population_village | postal_code | seat | since | type | website }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> qxrhepul3s22wfpktsb0tg9rf8x38bw 0 116052 857693 677010 2026-05-31T16:10:56Z ~2026-32213-10 105029 /* */ 857693 wikitext text/x-wiki '''Шаравын Дэлгэржаргал (МУГЖ)''' нь [[Монгол Улс|Монгол]]ын тайз, дэлгэцийн нэрт [[жүжигчин]] хүн юм. == Намтар == Ш. Дэлгэржаргал нь 1947 онд [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Батцэнгэл сум|Батцэнгэл]] суманд төржээ. 1967-1971 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Улсын Багшийн Дээд Сургуулийн]] [[кино]] драмын ангид суралцан төгссөн. === Ажилласан байдал === 1971-1976 онд Хүүхэд залуучуудын театрт жүжигчин. 1976-1997 онд [[Дархан (хот)|Дархан]] хотын "Залуучууд" театрт жүжигчин === Дэлгэцийн бүтээл === * 1970-1973 онд "[[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг Тамир]]" Дулмаа * 1976 онд "[[Хүний төлөө]]" нарийн бичгийн дарга * 1979 онд "[[Тууврын замд]]" [[сурвалжлагч]] * 1979 онд "[[Үүрийн цолмон (кино)|Үүрийн цолмон]]" Цэрмаа * 1981 онд "[[Гэрлэж амжаагүй явна]]" галт тэрэгний үйлчлэгч * 1984 онд "[[Ард Аюуш (кино)|Ард Аюуш]]" хүрднээс хүүхэд олдог эхнэр * 2001 он "[[Зүрхэнд шивнэсэн үг]]" Ханд * 2003 он "[[Ээждээ л үнсүүлэхсэн]]" Байгалийн ээж * 2011 он "[[Бодлын хулгайч]]" эх эдгээр кинонуудад тогложээ. == Гавьяа шагнал == * 2013 онд Монгол Улсын Гавьяат Жүжигчин {{DEFAULTSORT:Дэлгэржаргал, Шаравын}} [[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Батцэнгэлийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1947 онд төрсөн]] qdlzo551k3qpm17bsdetmkoqph0qfsi 0 123821 857758 846794 2026-06-01T11:54:32Z Fenglin1020 80310 бичгийн алдааг зассан 857758 wikitext text/x-wiki '''Манжийн Найман хошуу''' ([[манж хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠠᡴᡡᠨ ᡤᡡᠰᠠ}}; галиг: jakun gusa) хэмээх нь [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] [[манж]], [[Монголчууд|монгол]], [[Хятадууд|хятад]] угсаатнаас бүрдсэн найман туг бүхий цэрэг-иргэний шинжтэй зохион байгуулалтыг хэлнэ. Манжийн анхны хаан [[Нурхач|Нурхачи]] баатар 1615 онд өөрийн захиргааны шар, цагаан, улаан, хөх өнгөт дөрвөн хошуу цэргийн хүчээ найм болгож хуваахдаа дөрвөн өнгөт туг бүрийг хөвөөтэй болгоод, хошуу тус бүрийг нь ван ноёдоор удирдуулж эхэлснээр манжийн найман хошууны түүх эхэлсэн. Тэдгээр найман хошуу тус бүрдээ туг хиураар ялгарч, дээд доод зэрэгд хуваагдаж байснаас тус хошуу нь дээд зэргийн хошуу болж байв. Дээд зэрэглэлийн хошуунд '''Хөвөөт шар, Шулуун шар, Шулуун цагаан''' гэх гурван хошуу багтаж, Манжийн эзэн хаанд шууд захирагдаж байлаа. [[Нурхач]], [[Дээд эрдэмт]] хоёр хааны үед эзэн хаанд зөвхөн хоёр шар хошуу захирагдаж байснаа, [[Эеэр засагч]] хааны үеэс эхлээд [[Доргон|Доргоны]] захиргаанд байсан шулуун цагаан хошууг хааны мэдэлд шилжүүлж, эзэн хаадын аюулгүй байдлыг баталгаажуулжээ. Эдгээр гурван хошууны цэрэг жанжид нь манжийн эзэн хаан, түүний орд өргөө, эзэмшилийг хамгаалж байлаа. Манжууд 1636 онд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] эзэлсний дараа '''Монгол найман хошуу''' (сүүлд Цахар найман хошууг нэмж байгуулсан) байгуулж, 1644 оноос Хятадыг байлдан дагуулж эхэлснээр '''Хятад найман хошуу''' байгуулжээ. Манж, монгол, хятад найман хошууг нийтэд нь хорин дөрвөн хошуу хэмээж байв. Анх Нурхач хааны үед 5 [[сум]] нийлж нэг [[залан]] (1500 гаруй цэрэг) болно. 5 залан нийлж 1 [[хошуу]] цэрэг (7500 гаруй цэрэг) болж байсан ч, Чин гүрний дунд үеэс эхлэн 15 сум нэгдэж 1 залан (4500 цэрэг) болно. 4 залан нийлж 1 хошуу (18000 цэрэг) болж байв. {{Wide image|The Grand Review - No.3 - Reviewing Battle Formation.jpg|3000px|Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны аянд явах замд 8 хошууны цэрэг зүүн, баруун жигүүр болж яваа зураг}} == Бүтэц == Дайчин гүрнийг оршин тогтнох хугацаанд дараах найман тугтай хошуу байсан. {| class="wikitable mw-collapsible" |+МАНЖ НАЙМАН ХОШУУНЫ БҮТЭЦ !Хошууны нэр !Хошууны туг хиур !Манжаар !Нэгж !Хошууны эзэн !Харъяат ван ноёд |- |[[Манжийн Шулуун шар хошуу|'''Шулуун шар хошуу''']] |[[Файл:ManZhow_8Flag_Yellow.jpg|frameless|130x130px]] |{{MongolUnicode|ᡴᡠᠪᡠᡥᡝ ᠰᡠᠸᠠᠶᠠᠨ ᡤᡡᠰᠠ}} kubuhe suwayan gūsa |86 сум, 2 хондого сум, 30,000 цэрэг | rowspan="3" |'''Манжийн хаан''' | |- |[[Манжийн Хөвөөт шар хошуу|'''Хөвөөт шар хошуу''']] |[[Файл:Bordered_Yellow_Banner.png|frameless|131x131px]] |{{MongolUnicode|ᡤᡠᠯᡠ ᠰᡠᠸᠠᠶᠠᠨ ᡤᡡᠰᠠ}} gulu suwayan gūsa |92 сум, 2 хондого сум, 32000 цэрэг | |- |[[Манжийн Шулуун цагаан хошуу|'''Шулуун цагаан хошуу''']] |[[Файл:ManZhow_8Flag_White.jpg|frameless|130x130px]] |{{MongolUnicode|ᡤᡠᠯᡠ ᡧᠠᠩᡤᡳᠶᠠᠨ ᡤᡡᠰᠠ}} gulu šanggiyan gūsa |86 сум, 30,000 гаруй цэрэг | |- |[[Манжийн Шулуун улаан хошуу|'''Шулуун улаан хошуу''']] |[[Файл:Plain_Red_Banner.svg|frameless|130x130px]] |{{MongolUnicode|ᡤᡠᠯᡠ ᡶᡠᠯᡤᡳᠶᠠᠨ ᡤᡡᠰᠠ}} gulu fulgiyan gūsa |86 сум, 26000 цэрэг |[[Хошой Ли чин ван]] |[[Шүньчэн жүн ван]] |- |[[Манжийн Хөвөөт улаан хошуу|'''Хөвөөт улаан хошуу''']] |[[Файл:Bordered_Red_Banner.png|frameless|132x132px]] |{{MongolUnicode|ᡴᡠᠪᡠᡥᡝ ᡶᡠᠯᡤᡳᠶᠠᠨ ᡤᡡᠰᠠ}} kubuhe fulgiyan gūsa |86 сум, 28000 цэрэг |[[Хошой Кэцинь жүн ван]] |[[Жуан чин ван]] |- |[[Манжийн Хөвөөт цагаан хошуу|'''Хөвөөт цагаан хошуу''']] |[[Файл:Bordered_White_Banner.png|frameless|127x127px]] |{{MongolUnicode|ᡴᡠᠪᡠᡥᡝ ᡧᠠᠩᡤᡳᠶᠠᠨ ᡤᡡᠰᠠ}} kubuhe šanggiyan gūsa |84 сум, 26000 цэрэг |[[Хошой Сү чин ван]] |[[Чүнь чин ван]] |- |[[Манжийн Шулуун хөх хошуу|'''Шулуун хөх хошуу''']] |[[Файл:Plain_Blue_Banner.svg|frameless|130x130px]] |{{MongolUnicode|ᡤᡠᠯᡠ ᠯᠠᠮᡠᠨ ᡤᡡᠰᠠ}} gulu lamun gūsa |83 сум, 11 хондого сум, 27000 цэрэг |[[Хошой Юй чин ван]] |[[Руй чин ван]]<br>[[И чин ван]] |- |[[Манжийн Хөвөөт хөх хошуу|'''Хөвөөт хөх хошуу''']] |[[Файл:Bordered_Blue_Banner.png|frameless|132x132px]] |{{MongolUnicode|ᡴᡠᠪᡠᡥᡝ ᠯᠠᠮᡠᠨ ᡤᡡᠰᠠ}} kubuhe lamun gūsa |87 сум, 1 хондого сум, 28000 цэрэг |[[Хошой Жөн чин ван]] |[[Гун чин ван]]<br>[[Цинь чин ван]] |} == Холбоотой хуудас == * [[Найман хошууны Манж овгуудын бүрэн данс]] * [[Цахар түмэн|Цахар найман хошуу]] [[Ангилал:Чин улс]] ellfbc5gevhytnhhkgm2lhiidcyd4eq 0 126664 857754 772982 2026-06-01T10:36:19Z CommonsDelinker 211 MedalistsXXXI.png файлыг коммонсд [[c:User:Túrelio|Túrelio]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: https://www.facebook.com/mustsict/posts/%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC% 857754 wikitext text/x-wiki Улсын Програмчлалын XXXI олимпиад ШУТИС-ийн МХТС дээр 2023 оны 5 сарын 12-14-ний өдрүүдэд амжилттай зохион байгуулагдлаа. Тус олимпиад нь програмчлалын олимпиад болон бүтээлийн уралдаан гэсэн хоёр төрлөөр явагдсан. [[Файл:AnonsXXXI.png|alt=Олимпиадын анонс|thumb|Олимпиадын анонс]] Програмчлалын олимпиадын төрөлд МУИС, ШУТИС, МУБИС, ИЗИС, Мандах ИС, СЭЗИС, ХУИС, ШМДС, Этүгэн ИС-ийн нийт 40 оюутан оролцож, 600 онооны 6 бодлого бодож уралдсанаас: МУИС-ийн ХШУИС-ийн оюутан Энхбаатарын Жангар 415.34 оноогоор алтан медаль, МУИС-ийн ХШУИС-ийн оюутан Энхбатын Төрбат 374.27 оноогоор мөнгөн медаль, МУИС-ийн ХШУИС-ийн оюутан Уртнасангийн Нямдаваа 300.49 оноогоор мөнгөн медаль, Шинэ Монгол Дээд Сургуулийн оюутан Болдбаатарын Мөнх-Оргил 258.1 оноогоор хүрэл медаль, МУИС-ийн ХШУИС-ийн оюутан Батсүхийн Бат-Эрдэнэ 253.69 оноогоор хүрэл медаль, МУБИС-ийн оюутан Батбилэгийн Төрбилэг 177.45 оноогоор хүрэл медаль тус тус хүртсэн. Эхний өдөр '''Атом, 2 дараалал, Хатан''' гэсэн бодлогуудыг бодсон бол хоёр дахь өдөр '''Арми, Хөвсгөл нуур, Үржвэр''' гэсэн бодлогуудыг бодсон. Бүтээлийн төрөлд МУИС, Идэр ИС, Мандах ИС, СЭЗИС, ИЗИС, Этүгэн ИС-ийн нийт 46 оюутан оролцсоноос: 1-р байрыг МУИС-ийн ХШУИС-ийн оюутнуудын "Цахим сургалтын систем" бүтээл 33 оноогоор, 2-р байрыг Идэр ИС-ийн оюутнуудын "Хүний царай таних хиймэл оюунд суурилсан танин мэдэхүйн whoisthis апп" бүтээл 30.33 оноогоор, 3-р байрыг Мандах ИС-ийн МТС-ийн оюутнуудын "Хүүхэд апп" бүтээл 27.67 оноогоор тус тус эзэлсэн. Улсын програмчлалын олимпиад нь анх 1990 онд зохион байгуулагдсанаас хойш ковидын үед 2 удаа өнжсөн ба бусад жилүүдэд тасралтгүй зохион байгуулагдаж ирсэн юм. Мөн тэмцээний ерөнхий ивээн тэтгэгчээр Smart Logic ХХК, ивээн тэтгэгч CoreMind ХХК болон японы CAL компаниуд ажилласан. [[Ангилал:Монголын мэдээлэл зүйн олимпиад]] d8m2if3swmt72m1tqgzzlsghigyo462 10 137180 857712 795896 2026-05-31T21:27:51Z Enkhsaihan2005 64429 857712 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = {{{subject_name}}} | native_name = {{{native_name}}} | settlement_type = {{#ifeq:{{{municipality_type|}}} | former | [[Швейцарын хуучин хотын захиргаадын жагсаалт|Хуучин хотын захиргаа]] | [[Швейцарын хотын захиргаа|Хотын захиргаа]]}} | image_skyline = {{#ifexpr:{{#time:n}}<5 |{{#if:{{{snow_image|}}} | {{{snow_image|}}} | {{{image_photo|}}} }} |{{#if:{{{image_photo|}}} | {{{image_photo|}}} | {{{snow_image|}}} }} }} | imagesize = {{#ifexpr:{{#time:n}}<5 |{{#if:{{{snow_image|}}} | {{if empty|{{{snow_imagesize|}}}| 265px }} | {{if empty|{{{imagesize|}}}| 265px }} }} |{{#if:{{{image_photo|}}} | {{if empty|{{{imagesize|}}}| 265px }} | {{if empty|{{{snow_imagesize|}}}| 265px }} }} }} | image_caption = {{#ifexpr:{{#time:n}}<5 |{{#if:{{{snow_image|}}} | {{{snow_imagecaption|}}} | {{{image_caption|}}} }} |{{#if:{{{image_photo|}}} | {{{image_caption|}}} | {{{snow_imagecaption|}}} }} }} | image_shield = {{{imagepath_coa|}}} | shield_link = {{{shield_link|}}} | shield_size = {{if empty|{{{pixel_coa|}}}|60px}} | image_flag = {{{imagepath_flag|}}} | flag_link = {{{flag_link|}}} | flag_size = {{if empty|{{{pixel_flag|}}}|60px}} | image_map = {{#if: {{Infobox mapframe}} | {{hidden | header = Байршил: {{{subject_name}}} | headercss=height:5px; | content = <div class="center" style="margin-top:1em">{{Infobox mapframe|area_km2={{#ifeq: {{wikidata|property|unit|P2046}} | square metre | {{#expr: {{wikidata|property|raw|P2046}} / 10^6 }} | {{wikidata|property|raw|P2046}} }} }}</div>}} }} | mapsize = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Швейцар#{{{canton|}}} кантон | pushpin_label_position = {{{position|}}} | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption_notsmall = | coordinates = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|region:{{#if:{{{iso-code-region|}}}|{{{iso-code-region}}}|CH}}|type:city{{#iferror: {{Swiss populations NC|{{{iso-code-region}}}|{{{municipality_code}}} }}||({{#ifeq:{{{municipality_type}}}|former|{{{population}}}|{{Swiss populations NC|{{{iso-code-region}}}|{{{municipality_code}}} }} }}) }} }}}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = {{{coordinates_footnotes|}}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Швейцар}} | subdivision_type1 = [[Швейцарын кантонууд|Кантон]] | subdivision_name1 = [[{{{canton|}}} кантон|{{{canton}}}]] | subdivision_type2 = [[Швейцарын тойргууд#{{{canton|}}} кантон|Тойрог]] | subdivision_name2 = {{{district}}} | subdivision_type3 = [[Швейцарын хотын захиргаадын жагсаалт|Хотын захиргаа]] | subdivision_name3 = {{{within_municipality|}}} | established_title = | established_date = | founder = | leader_title = [[Гүйцэтгэх засаглал]] | leader_name = {{#if:{{{executive_name|}}} |''{{{executive_name}}}'' {{#if:{{{executive_number_of_members|}}} |<br>({{{executive_number_of_members}}} гишүүнтэй) }}{{#if:{{{executive_members_list|}}}|[[{{{executive_members_list}}}|(list)]])}} }} | leader_title1 = [[Хотын дарга (Швейцар)|Хотын дарга]] {{#if:{{{mayor_title|}}}||{{#if:{{{list_of_mayors|}}}|[[{{{list_of_mayors}}}|&nbsp;(list)]]}}}} | leader_name1 = {{#if:{{{mayor|}}}{{{mayor_title|}}} |{{#if:{{{mayor_title|}}}|''{{{mayor_title}}}''}}<!-- -->{{#if:{{{mayor_title|}}}|{{#if:{{{list_of_mayors|}}}|[[{{{list_of_mayors}}}|&nbsp;(жагсаалт)]]}}}}{{#if:{{{mayor|}}}|<!-- -->{{#if:{{{mayor_title|}}}|<br>}}<!-- -->{{{mayor}}}}}{{#if:{{{mayor_party|}}}|&nbsp;{{polparty|Switzerland|{{{mayor_party}}} }} }}{{#if:{{{mayor_asof|}}} |<br>{{nowrap|({{{mayor_asof}}} байдлаар)}} }} }} | leader_title2 = [[Парламент]] | leader_name2 = {{#if:{{{parliament_name|}}} |''{{{parliament_name}}}'' {{#if:{{{parliament_number_of_members|}}}|<br>({{{parliament_number_of_members}}} гишүүнтэй)}} {{#if:{{{parliament_since|}}}|, instaured {{{parliament_since}}})}} {{#if:{{{parliament_presidents_list|}}}|<br>[[{{{parliament_presidents_list}}}|presidents (list)]])}} }} | unit_pref = Metric | area_footnotes = {{#if: {{wikidata|reference|P2046}} | {{wikidata|reference|P2046}} | {{{area_source|}}} }} | area_total_km2 = {{#if: {{wikidata|property|raw|P2046}} | {{wikidata|property|raw|P2046}} | {{{area|}}} }} | elevation_footnotes = | elevation_m = {{#if:{{{elevation|}}}|{{{elevation}}}|{{{altitude|}}}}} | elevation_point = {{#if:{{{elevation|}}}|{{{elevation_description|}}}|[[file:Kuckucksuhr.JPG|9px|?]]{{{altitude_description|}}}}} | elevation_max_point = {{{highest|}}} | elevation_max_m = {{{highest_m|}}} | elevation_min_point = {{{lowest|}}} | elevation_min_m = {{{lowest_m|}}} | population_footnotes = {{#if: <!-- wikidata pop as of 31.12.18 is set --> {{wikidata|property|raw|P1082|P585=2018-12-31}} | {{wikidata|reference|P1082|P585=2018-12-31}} | {{#if: <!-- a different wikidata pop is present --> {{wikidata|property|raw|P1082}} | {{wikidata|reference|P1082}} | <!-- no data from WD, use template paramenter --> }} }} | population_total = {{#if: <!-- wikidata pop as of 31.12.18 is set --> {{wikidata|property|raw|P1082|P585=2018-12-31}} | {{wikidata|property|raw|P1082|P585=2018-12-31}} | {{#if: <!-- a different wikidata pop is present --> {{wikidata|property|raw|P1082}} | {{wikidata|property|raw|P1082}} | <!-- no data from WD, use template paramenter --> {{{population|}}} }} }} | population_as_of = {{#if: <!-- wikidata pop as of 31.12.18 is set --> {{wikidata|property|raw|P1082|P585=2018-12-31}} | 2018 оны 12 сарын 31 | {{#if: <!-- a different wikidata pop is present --> {{wikidata|property|raw|P1082}} | {{wikidata|qualifier|single|raw|P1082|P585}} | <!-- no data from WD, use template paramenter --> {{{populationof|}}} }} }} | population_density_km2 = auto | population_demonym = {{{demonym|}}} | population_demonyms = {{{demonyms|}}} | population_note = | timezone_link = Швейцар дахь цаг | timezone1 = [[Төв Европын Цаг]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг]] | utc_offset1_DST = +02:00 | postal_code_type = [[Швейцар болон Лихтенштайн дэх шуудангийн код|Шуудангийн код(ууд)]] | postal_code = {{{postal_code|}}} | area_code_type = [[Нийгэмлэгийн таних дугаар#Швейцар|SFOS дугаар]] | area_code = {{#if: {{wikidata|property|P771}} | {{wikidata|property|P771}} | {{{municipality_code|}}} }} | iso_code = {{{iso-code-region|}}} | blank_name_sec1 = Localities | blank_info_sec1 = {{{places|}}} | blank1_name_sec1 = Зэргэлдээх | blank1_info_sec1 = {{{neighboring_municipalities|}}} | blank2_name_sec1 = [[Швейцар дахь ихэр, ах дүү хотуудын жагсаалт|Ихэр хот]]ууд | blank2_info_sec1 = {{{twintowns|}}} | website = {{#if:{{{website|}}} | {{URL|1={{{website}}}}} | {{#ifeq:{{{municipality_type|}}} | former |<!-- none --> | {{#if:{{wikidata|property|P856}} |{{wikidata|property|P856}} |website missing {{main other|[[Category:Pages using infobox Switzerland municipality without website]]}} }} }} }} {{#switch:{{{iso-code-region}}} | CH-LU = <br />[http://www.lustat.ch/gd_{{{municipality_code}}} Profile] {{in lang|de}}, | CH-VD = <br />[http://www.ucv.ch/net/Net_ucv.asp?NumStr=30&NoOFS={{{municipality_code}}} Profile] {{in lang|fr}}, | CH-SH = <br />[http://www.statistik.sh.ch/index.php?id=10029&gem={{#switch:{{{subject_name}}}|Bargen=309|Beggingen=316|Beringen=310|Buch=319|Buchberg=311|Büttenhardt=304|Dörflingen=305|Gächlingen=300|Guntmadingen=301|Hallau=323|Hemishofen=320|Lohn=306|Löhningen=302|Merishausen=312|Neuhausen am Rheinfall=313|Neunkirch=303|Oberhallau=324|Ramsen=321|Rüdlingen=314|Schaffhausen=315|Schleitheim=317|Siblingen=318|Stein am Rhein=322|Stetten=307|Thayngen=308|Trasadingen=325|Wilchingen=326|309}} Profile] {{in lang|de}}, |<br />}} {{#if:{{{municipality_code|}}}|[http://www.media-stat.admin.ch/maps/profile/profile.html?226.{{{municipality_code|}}}.en.geoRefStandard SFSO statistics]}} | footnotes = }}<includeonly>{{main other|{{#if:{{{list_of_mayors|}}}|<!-- -->{{#switch:{{{mayor_asof|}}}<!-- -->|2014 оны 1 сарын|2014 оны 2 сарын|2014 оны 3 сарын|2014 оны 4 сарын|2014=<!-- -->|#default = }}}}<!-- -->}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox Switzerland municipality with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox Switzerland municipality]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| altitude | altitude_description | area | area_source | canton | coordinates | coordinates_footnotes | demonym | demonyms | district | elevation | elevation_description | executive_members_list | executive_name | executive_number_of_members | highest | highest_m | image_caption | image_photo | imagepath_coa | imagepath_flag | imagesize | iso-code-region | list_of_mayors | lowest | lowest_m | mayor | mayor_asof | mayor_party | mayor_title | municipality_code | municipality_type | native_name | neighboring_municipalities | parliament_name | parliament_number_of_members | parliament_presidents_list | parliament_since | pixel_coa | pixel_flag | places | <!-- ignore popofyear when it matches year in populationof -->{{#if:{{{popofyear|}}}|{{#if:{{#invoke:string|replace|{{{populationof}}}|^.*{{{popofyear}}}.*$||plain=false}}|NULL_|}} }}popofyear<!--end of popofyear test; parameter list continues--> | population | populationof | position | postal_code | snow_image | snow_imagecaption | snow_imagesize | subject_name | twintowns | website | within_municipality }}<!-- -->{{main other|{{#if:{{wikidata|property|raw|P1082}}|{{#if:{{{population|}}}{{{populationof|}}}|}}}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}}</noinclude> g1pwf2bb8qqbaqvzwta8wvvsfskz13h 857717 857712 2026-05-31T21:35:37Z Enkhsaihan2005 64429 857717 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = {{{subject_name}}} | native_name = {{{native_name}}} | settlement_type = {{#ifeq:{{{municipality_type|}}} | former | [[Швейцарын хуучин хотын захиргаадын жагсаалт|Хуучин хотын захиргаа]] | [[Швейцарын хотын захиргаа|Хотын захиргаа]]}} | image_skyline = {{#ifexpr:{{#time:n}}<5 |{{#if:{{{snow_image|}}} | {{{snow_image|}}} | {{{image_photo|}}} }} |{{#if:{{{image_photo|}}} | {{{image_photo|}}} | {{{snow_image|}}} }} }} | imagesize = {{#ifexpr:{{#time:n}}<5 |{{#if:{{{snow_image|}}} | {{if empty|{{{snow_imagesize|}}}| 265px }} | {{if empty|{{{imagesize|}}}| 265px }} }} |{{#if:{{{image_photo|}}} | {{if empty|{{{imagesize|}}}| 265px }} | {{if empty|{{{snow_imagesize|}}}| 265px }} }} }} | image_caption = {{#ifexpr:{{#time:n}}<5 |{{#if:{{{snow_image|}}} | {{{snow_imagecaption|}}} | {{{image_caption|}}} }} |{{#if:{{{image_photo|}}} | {{{image_caption|}}} | {{{snow_imagecaption|}}} }} }} | image_shield = {{{imagepath_coa|}}} | shield_link = {{{shield_link|}}} | shield_size = {{if empty|{{{pixel_coa|}}}|60px}} | image_flag = {{{imagepath_flag|}}} | flag_link = {{{flag_link|}}} | flag_size = {{if empty|{{{pixel_flag|}}}|60px}} | mapframe = yes | mapframe-caption = Байршил: {{if empty|{{{subject_name|}}}|{{{name|}}}|{{BASEPAGENAME}}}} | mapframe-area_km2 = {{#ifeq: {{wikidata|property|unit|P2046}} | square metre | {{#expr: {{wikidata|property|raw|P2046}} / 10^6 }} | {{wikidata|property|raw|P2046}} }} | pushpin_map = Швейцар#{{{canton|}}} кантон | pushpin_label_position = {{{position|}}} | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption_notsmall = | coordinates = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|region:{{#if:{{{iso-code-region|}}}|{{{iso-code-region}}}|CH}}|type:city{{#iferror: {{Swiss populations NC|{{{iso-code-region}}}|{{{municipality_code}}} }}||({{#ifeq:{{{municipality_type}}}|former|{{{population}}}|{{Swiss populations NC|{{{iso-code-region}}}|{{{municipality_code}}} }} }}) }} }}}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = {{{coordinates_footnotes|}}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Швейцар}} | subdivision_type1 = [[Швейцарын кантонууд|Кантон]] | subdivision_name1 = [[{{{canton|}}} кантон|{{{canton}}}]] | subdivision_type2 = [[Швейцарын тойргууд#{{{canton|}}} кантон|Тойрог]] | subdivision_name2 = {{{district}}} | subdivision_type3 = [[Швейцарын хотын захиргаадын жагсаалт|Хотын захиргаа]] | subdivision_name3 = {{{within_municipality|}}} | established_title = | established_date = | founder = | leader_title = [[Гүйцэтгэх засаглал]] | leader_name = {{#if:{{{executive_name|}}} |''{{{executive_name}}}'' {{#if:{{{executive_number_of_members|}}} |<br>({{{executive_number_of_members}}} гишүүнтэй) }}{{#if:{{{executive_members_list|}}}|[[{{{executive_members_list}}}|(list)]])}} }} | leader_title1 = [[Хотын дарга (Швейцар)|Хотын дарга]] {{#if:{{{mayor_title|}}}||{{#if:{{{list_of_mayors|}}}|[[{{{list_of_mayors}}}|&nbsp;(list)]]}}}} | leader_name1 = {{#if:{{{mayor|}}}{{{mayor_title|}}} |{{#if:{{{mayor_title|}}}|''{{{mayor_title}}}''}}<!-- -->{{#if:{{{mayor_title|}}}|{{#if:{{{list_of_mayors|}}}|[[{{{list_of_mayors}}}|&nbsp;(жагсаалт)]]}}}}{{#if:{{{mayor|}}}|<!-- -->{{#if:{{{mayor_title|}}}|<br>}}<!-- -->{{{mayor}}}}}{{#if:{{{mayor_party|}}}|&nbsp;{{polparty|Switzerland|{{{mayor_party}}} }} }}{{#if:{{{mayor_asof|}}} |<br>{{nowrap|({{{mayor_asof}}} байдлаар)}} }} }} | leader_title2 = [[Парламент]] | leader_name2 = {{#if:{{{parliament_name|}}} |''{{{parliament_name}}}'' {{#if:{{{parliament_number_of_members|}}}|<br>({{{parliament_number_of_members}}} гишүүнтэй)}} {{#if:{{{parliament_since|}}}|, instaured {{{parliament_since}}})}} {{#if:{{{parliament_presidents_list|}}}|<br>[[{{{parliament_presidents_list}}}|presidents (list)]])}} }} | unit_pref = Metric | area_footnotes = {{#if: {{wikidata|reference|P2046}} | {{wikidata|reference|P2046}} | {{{area_source|}}} }} | area_total_km2 = {{#if: {{wikidata|property|raw|P2046}} | {{wikidata|property|raw|P2046}} | {{{area|}}} }} | elevation_footnotes = | elevation_m = {{#if:{{{elevation|}}}|{{{elevation}}}|{{{altitude|}}}}} | elevation_point = {{#if:{{{elevation|}}}|{{{elevation_description|}}}|[[file:Kuckucksuhr.JPG|9px|?]]{{{altitude_description|}}}}} | elevation_max_point = {{{highest|}}} | elevation_max_m = {{{highest_m|}}} | elevation_min_point = {{{lowest|}}} | elevation_min_m = {{{lowest_m|}}} | population_footnotes = {{#if: <!-- wikidata pop as of 31.12.18 is set --> {{wikidata|property|raw|P1082|P585=2018-12-31}} | {{wikidata|reference|P1082|P585=2018-12-31}} | {{#if: <!-- a different wikidata pop is present --> {{wikidata|property|raw|P1082}} | {{wikidata|reference|P1082}} | <!-- no data from WD, use template paramenter --> }} }} | population_total = {{#if: <!-- wikidata pop as of 31.12.18 is set --> {{wikidata|property|raw|P1082|P585=2018-12-31}} | {{wikidata|property|raw|P1082|P585=2018-12-31}} | {{#if: <!-- a different wikidata pop is present --> {{wikidata|property|raw|P1082}} | {{wikidata|property|raw|P1082}} | <!-- no data from WD, use template paramenter --> {{{population|}}} }} }} | population_as_of = {{#if: <!-- wikidata pop as of 31.12.18 is set --> {{wikidata|property|raw|P1082|P585=2018-12-31}} | 2018 оны 12 сарын 31 | {{#if: <!-- a different wikidata pop is present --> {{wikidata|property|raw|P1082}} | {{wikidata|qualifier|single|raw|P1082|P585}} | <!-- no data from WD, use template paramenter --> {{{populationof|}}} }} }} | population_density_km2 = auto | population_demonym = {{{demonym|}}} | population_demonyms = {{{demonyms|}}} | population_note = | timezone_link = Швейцар дахь цаг | timezone1 = [[Төв Европын Цаг]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг]] | utc_offset1_DST = +02:00 | postal_code_type = [[Швейцар болон Лихтенштайн дэх шуудангийн код|Шуудангийн код(ууд)]] | postal_code = {{{postal_code|}}} | area_code_type = [[Нийгэмлэгийн таних дугаар#Швейцар|SFOS дугаар]] | area_code = {{#if: {{wikidata|property|P771}} | {{wikidata|property|P771}} | {{{municipality_code|}}} }} | iso_code = {{{iso-code-region|}}} | blank_name_sec1 = Localities | blank_info_sec1 = {{{places|}}} | blank1_name_sec1 = Зэргэлдээх | blank1_info_sec1 = {{{neighboring_municipalities|}}} | blank2_name_sec1 = [[Швейцар дахь ихэр, ах дүү хотуудын жагсаалт|Ихэр хот]]ууд | blank2_info_sec1 = {{{twintowns|}}} | website = {{#if:{{{website|}}} | {{URL|1={{{website}}}}} | {{#ifeq:{{{municipality_type|}}} | former |<!-- none --> | {{#if:{{wikidata|property|P856}} |{{wikidata|property|P856}} |website missing {{main other|[[Category:Pages using infobox Switzerland municipality without website]]}} }} }} }} {{#switch:{{{iso-code-region}}} | CH-LU = <br />[http://www.lustat.ch/gd_{{{municipality_code}}} Profile] {{in lang|de}}, | CH-VD = <br />[http://www.ucv.ch/net/Net_ucv.asp?NumStr=30&NoOFS={{{municipality_code}}} Profile] {{in lang|fr}}, | CH-SH = <br />[http://www.statistik.sh.ch/index.php?id=10029&gem={{#switch:{{{subject_name}}}|Bargen=309|Beggingen=316|Beringen=310|Buch=319|Buchberg=311|Büttenhardt=304|Dörflingen=305|Gächlingen=300|Guntmadingen=301|Hallau=323|Hemishofen=320|Lohn=306|Löhningen=302|Merishausen=312|Neuhausen am Rheinfall=313|Neunkirch=303|Oberhallau=324|Ramsen=321|Rüdlingen=314|Schaffhausen=315|Schleitheim=317|Siblingen=318|Stein am Rhein=322|Stetten=307|Thayngen=308|Trasadingen=325|Wilchingen=326|309}} Profile] {{in lang|de}}, |<br />}} {{#if:{{{municipality_code|}}}|[http://www.media-stat.admin.ch/maps/profile/profile.html?226.{{{municipality_code|}}}.en.geoRefStandard SFSO statistics]}} | footnotes = }}<includeonly>{{main other|{{#if:{{{list_of_mayors|}}}|<!-- -->{{#switch:{{{mayor_asof|}}}<!-- -->|2014 оны 1 сарын|2014 оны 2 сарын|2014 оны 3 сарын|2014 оны 4 сарын|2014=<!-- -->|#default = }}}}<!-- -->}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox Switzerland municipality with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox Switzerland municipality]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| altitude | altitude_description | area | area_source | canton | coordinates | coordinates_footnotes | demonym | demonyms | district | elevation | elevation_description | executive_members_list | executive_name | executive_number_of_members | highest | highest_m | image_caption | image_photo | imagepath_coa | imagepath_flag | imagesize | iso-code-region | list_of_mayors | lowest | lowest_m | mayor | mayor_asof | mayor_party | mayor_title | municipality_code | municipality_type | native_name | neighboring_municipalities | parliament_name | parliament_number_of_members | parliament_presidents_list | parliament_since | pixel_coa | pixel_flag | places | <!-- ignore popofyear when it matches year in populationof -->{{#if:{{{popofyear|}}}|{{#if:{{#invoke:string|replace|{{{populationof}}}|^.*{{{popofyear}}}.*$||plain=false}}|NULL_|}} }}popofyear<!--end of popofyear test; parameter list continues--> | population | populationof | position | postal_code | snow_image | snow_imagecaption | snow_imagesize | subject_name | twintowns | website | within_municipality }}<!-- -->{{main other|{{#if:{{wikidata|property|raw|P1082}}|{{#if:{{{population|}}}{{{populationof|}}}|}}}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}}</noinclude> s9p6o5mo1ecsobjmsrva5qd38hkfi95 0 138657 857734 849425 2026-06-01T04:34:47Z ~2026-32563-39 105036 857734 wikitext text/x-wiki '''Лхасүрэнгийн Моломжамц''' (1961 оны 10-р сарын 21-нд Улаанбаатар хотод төрсөн - 1998 оны 5-р сарын 14-нд нас барсан) [[Монголын урчуудын эвлэл|Монголын Урчуудын Эвлэл]]-ийн нэрэмжит шагналт зураач, МУЭ-гишүүн, [[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын Социал-Демократ]] намын гишүүн, Чингэлтэй дүүргийн ИТХ-ын төлөөлөгч, СУИС-ийн багшаар тус тус ажиллаж байв. ==Намтар== Лхасүрэнгийн Моломжамц Улаанбаатар хотод төрж өссөн. Анх таван настайдаа зураг зурж өвөөдөө магтуулан өхөөрдүүлж байсан гэдэг. Дунд сургуульд байхдаа "Международный детский фестиваль СССР-74" 1974 оны [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт холбоот улсын]] хүүхдийн наадамд “Хөгжлийн зам” зургаараа алтан медаль 1-р байр эзэлсэн. Унгарын Занкагийн Хүүхдийн бүтээлийн галерейгаас (Gyermekalkotások Galériája) зохиогдсон Олон улсын хүүхдийн зургийн уралдаанд “Буурын ноцолдоон” зургаараа 1976 онд оролцсон. "Международный детский фестиваль СССР-77" 1977 оны Зөвлөлт холбоот улсын хүүхдийн "Манай гаргийн хүүхдүүд" наадамд зургаараа оролцон мөнгөн медаль хүртэж, [[Артек (олон улсын хүүхдийн зуслан)|Артек]] олон улсын хүүхдийн зусланд амарч байсан. Энэтхэгийн Шанкарын олон улсын хүүхдийн зургийн уралдаанд, 1977 онд "Хөдөө нутаг" зургаараа оролцож мөнгөн медаль хүртсэн. "Biiku Bunka Kyokai (Япон улсын урлагийн боловсролын сан) & Nippon Television Network Cultural Society"-н 13 дахь удаагийн олон улсын хүүхдийн үзэсгэлэнгийн мөнгөн медаль. Улаанбаатар хотын Октябрийн районы 10 жилийн 42-р дунд сургуульд суралцаж 8-р ангиа сайн дүнтэй төгсөж, өөрийн авьяас сонирхлын дагуу Дүрслэх Урлагийн Дунд Сургуульд зургийн ангид орж суралцаад 1981 онд төгссөн. Ингээд Сэлэнгэ аймгийн Урчуудын Эвлэлд зураачаар томилогдон очиж ажиллаж, уран бүтээлийн ээлжит үзэсгэлэнгүүдэд тогтмол оролцсоор байж. Ингээд 1984 оноос Монголын Урчуудын Эвлэлийн хорооны Монументаль чимэглэлийн үйлдвэрт гүйцэтгэх зураачаар ажилласан. Мөн 35-р гуанзны чимэглэлийн ажил, Дэлгэмэл дэлгэцтэй кино театрын чимэглэлийн ажилд гар бие оролцож байв. Улмаар 1989-1995 оны хооронд ЗХУ-ын Санкт-Петербург (тухайн үеийн Ленинград) хотын Saint Petersburg Stieglitz State Academy of Art and Design [[:en:Saint_Petersburg_Stieglitz_State_Academy_of_Art_and_Design|А.Л.Штиглицийн нэрэмжит Уран зураг, аж үйлдвэрийн академ]]<nowiki/>ийг(хуучнаар Санкт-Петербург хотын В.И.Мухина нэрэмжит дүрслэх урлагийн сургууль) монументаль чимэглэлийн уран зургийн зураач, урлаг судлалын магистрын зэрэгтэй суралцаж төгссөн. Уран зургийн мэргэжлийн багш нар нь Монгол улсын төрийн шагналт зураач [[Батцэндийн Пүрэвсүх|Б.Пүрэвсүх]], урлагийн гавьяат зүтгэлтэн зураач [[Сумъяажавын Дондог|С.Дондог]], Орос улсын ардын зураач Глеб Александрович Савинов, Орос улсын гавьяат зураач Олег Иванович Кузнецов.<ref>{{Cite news |last=Пүрэвжавын |first=Пүрэвсүрэн |date=1996.10.05 |title=Зам дөнгөж эхэлж байна |pages=1 |work=ЗАСГИЙН ГАЗРЫН МЭДЭЭ |url=https://ubinfo.mn/zgm |archive-date=1999.10.05}}</ref> Өөрийн бие даасан үзэсгэлэнг МУЭ-ийн үзэсгэлэнгийн танхимд 1997 онд гаргасан. Монголын Урчуудын Эвлэлийн Хорооны нэрэмжит шагналыг "Шивнээ", "Алтан намар" бүтээлүүдээрээ 1997 оны 12-р сарын 25-нд хүртсэн. ==Гарал== Тэрээр хуучнаар Засагт ханы эрдэнэ бэйсийн хошуу, [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан Тайшир уулын аймгийн]] Сутай уулын хошуу (1923-1931), Ховд аймгийн Хайрхан сумын Задгай баг, өнөөдрийн [[Чандмань сум (Ховд)|Ховд аймгийн Чандмань сум]]ын зүүн урд хэсэг Талын булаг багаас гаралтай Олхонуд овгийн хүн. ==Уран бүтээлүүд== Монголын уран зургийн галерейн алтан сан хөмрөгийн бүтээлүүд: * "Анужин" * "Цэлмэг өдөр" * "Оюутны өрөө" * "Найр" * "Талын дуу" * "Талын айл" * 1991 онд "Нарлаг өдөр" * 1992 онд "Чулуунууд" * 1993 онд "Цагаан натюрморт". Байгалийн сэдэвт уран зургийн уралдаанд "Дөрвөн улирал" цуврал зураг нь хоёрдугаар байранд шалгарсан (1995 он). Урлаг судлаач Д.Дашбалдан агсан Үнэн сонинд бичсэн нэг нийтлэлдээ зураач Л.Моломжамцын "Партизаны гудамж", "Эмээ бид хоёр" бүтээлүүдийг үнэлэн бичсэн байдаг. Хөдөө нутаг, байгалийн сэдэвт зураг зурж байсныг урлаг судлалын ухааны доктор М.Батзориг өөрийн багшийнхаа тухай бичсэн нийтлэлдээ: ''"Монголын байгалийн зурагт үзэгдэл болсон бүтээлийг нэрлэ гэвэл би Б.Чогсомын “Хоргын дуулал”, “Говь”, Л.Гаваагийн “Нутгийн бараа”, Г.Орсоогийн “Борооны өмнө”, До.Болдын “Орхоны хүрхрээ”, Ц.Энхжин, Ц.Нарангэрэл нарын тал нутгийн цуврал, Л.Моломжамц, Х.Ганбат нарын зарим нэг зураг, С.Дагвадоржийн “Үенчийн хавцал”, Ч.Ичинноров зураачийн ерээд оны үеийн зургуудыг нэрлэнэ."''<ref>{{Cite news |last=Mart |first=Batzorig |date=2020-11-29 |title=Билиг танхай зураач |language=en |work=Medium |url=https://batzorigmart.medium.com/%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B3-%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9-%D0%B7%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B0%D1%87-e4cc79dcd554}}</ref> гэж дурдсан байв. Түүний бүтээлүүд уран зураг цуглуулагч МУИС-ийн профессор, геологи эрдэс зүйн шинжлэх ухааны доктор Ж.Бямба <ref>{{Cite web |title=Ж.Бямба: Геологийн шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл хоёр нэгдмэл байх ёстой |url=http://www.baabar.mn/article/6452 |website=www.baabar.mn {{!}} Шилдэг нийтлэлчдийн клуб}}</ref>, Монгол Улсын Ардын багш, профессор Л.Дашням<ref>{{Cite web |title=Л.Дашням: Монголын оюуны их өв сан, зургууд, зураач нараас холдомгүй байна |url=https://montsame.mn/en/read/339409 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref> нарт байна. ==Гэр бүл== Эхнэр Баасангийн Энхтуяа, хүү Моломжамцын Анужин. ==Эшлэл== <references /> {{DEFAULTSORT:Моломжамц, Лхасүрэнгийн}} [[Ангилал:Монголын зураач]] [[Ангилал:Монголын уран зураач]] [[Ангилал:Чандманийн (Ховд) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] [[Ангилал:1998 онд өнгөрсөн]] 2l0pi5nfcqfawhnnfjhbdf5rwj37m32 857736 857734 2026-06-01T06:04:14Z М.Анужин 105037 857736 wikitext text/x-wiki '''Лхасүрэнгийн Моломжамц''' (1961 оны 10-р сарын 21-нд Улаанбаатар хотод төрсөн - 1998 оны 5-р сарын 14-нд нас барсан) [[Монголын урчуудын эвлэл|Монголын Урчуудын Эвлэл]]-ийн нэрэмжит шагналт зураач, МУЭ-гишүүн, [[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын Социал-Демократ]] намын гишүүн, Чингэлтэй дүүргийн ИТХ-ын төлөөлөгч, СУИС-ийн багшаар тус тус ажиллаж байв. ==Намтар== Лхасүрэнгийн Моломжамц Улаанбаатар хотод төрж өссөн. Анх таван настайдаа зураг зурж өвөөдөө магтуулан өхөөрдүүлж байсан гэдэг. Дунд сургуульд байхдаа "Международный детский фестиваль СССР-74" 1974 оны [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт холбоот улсын]] хүүхдийн наадамд “Хөгжлийн зам” зургаараа алтан медаль 1-р байр эзэлсэн. Унгарын Занкагийн Хүүхдийн бүтээлийн галерейгаас (Gyermekalkotások Galériája) зохиогдсон Олон улсын хүүхдийн зургийн уралдаанд “Буурын ноцолдоон” зургаараа 1976 онд оролцсон. "Международный детский фестиваль СССР-77" 1977 оны Зөвлөлт холбоот улсын хүүхдийн "Манай гаргийн хүүхдүүд" наадамд зургаараа оролцон мөнгөн медаль хүртэж, [[Артек (олон улсын хүүхдийн зуслан)|Артек]] олон улсын хүүхдийн зусланд амарч байсан. Энэтхэгийн Шанкарын олон улсын хүүхдийн зургийн уралдаанд, 1977 онд "Хөдөө нутаг" зургаараа оролцож мөнгөн медаль хүртсэн. "Biiku Bunka Kyokai (Япон улсын урлагийн боловсролын сан) & Nippon Television Network Cultural Society"-н 13 дахь удаагийн олон улсын хүүхдийн үзэсгэлэнгийн мөнгөн медаль. Улаанбаатар хотын Октябрийн районы 10 жилийн 42-р дунд сургуульд суралцаж 8-р ангиа сайн дүнтэй төгсөж, өөрийн авьяас сонирхлын дагуу Дүрслэх Урлагийн Дунд Сургуульд зургийн ангид орж суралцаад 1981 онд төгссөн. Ингээд Сэлэнгэ аймгийн Урчуудын Эвлэлд зураачаар томилогдон очиж ажиллаж, уран бүтээлийн ээлжит үзэсгэлэнгүүдэд тогтмол оролцсоор байж. Ингээд 1984 оноос Монголын Урчуудын Эвлэлийн хорооны Монументаль чимэглэлийн үйлдвэрт гүйцэтгэх зураачаар ажилласан. Мөн 35-р гуанзны чимэглэлийн ажил, Дэлгэмэл дэлгэцтэй кино театрын чимэглэлийн ажилд гар бие оролцож байв. Улмаар 1989-1995 оны хооронд ЗХУ-ын Санкт-Петербург (тухайн үеийн Ленинград) хотын Saint Petersburg Stieglitz State Academy of Art and Design [[:en:Saint_Petersburg_Stieglitz_State_Academy_of_Art_and_Design|А.Л.Штиглицийн нэрэмжит Уран зураг, аж үйлдвэрийн академ]]<nowiki/>ийг(хуучнаар Санкт-Петербург хотын В.И.Мухина нэрэмжит дүрслэх урлагийн сургууль) монументаль чимэглэлийн уран зургийн зураач, урлаг судлалын магистрын зэрэгтэй суралцаж төгссөн. Уран зургийн мэргэжлийн багш нар нь Монгол улсын төрийн шагналт зураач [[Батцэндийн Пүрэвсүх|Б.Пүрэвсүх]], урлагийн гавьяат зүтгэлтэн зураач [[Сумъяажавын Дондог|С.Дондог]], Орос улсын ардын зураач Глеб Александрович Савинов, Орос улсын гавьяат зураач Олег Иванович Кузнецов.<ref>{{Cite news |last=Пүрэвжавын |first=Пүрэвсүрэн |date=1996.10.05 |title=Зам дөнгөж эхэлж байна |pages=1 |work=ЗАСГИЙН ГАЗРЫН МЭДЭЭ |url=https://ubinfo.mn/zgm |archive-date=1999.10.05}}</ref> Өөрийн бие даасан үзэсгэлэнг МУЭ-ийн үзэсгэлэнгийн танхимд 1997 онд гаргасан. Монголын Урчуудын Эвлэлийн Хорооны нэрэмжит шагналыг "Шивнээ", "Алтан намар" бүтээлүүдээрээ 1997 оны 12-р сарын 25-нд хүртсэн. ==Гарал== Тэрээр хуучнаар Засагт ханы эрдэнэ бэйсийн хошуу, [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан Тайшир уулын аймгийн]] Сутай уулын хошуу (1923-1931), Ховд аймгийн Хайрхан сумын Задгай баг, өнөөдрийн [[Чандмань сум (Ховд)|Ховд аймгийн Чандмань сум]]ын зүүн урд хэсэг Талын булаг багаас гаралтай Олхонуд овгийн хүн. ==Галерей== Монголын уран зургийн галерейн алтан сан хөмрөгийн бүтээлүүд:<gallery widths="133" heights="120"> Файл:Чулуунууд.jpg|''Чулуунууд,'' (1992) Файл:Цэлмэг өдөр.jpg|''Цэлмэг өдөр,'' (1991) Файл:Цагаан натюрморт.jpg|''Цагаан натюрморт,'' (1993) Файл:Анужин.jpg|''Анужин,'' </gallery> * "Цэлмэг өдөр" * "Оюутны өрөө" * "Найр" * "Талын дуу" * "Талын айл" Байгалийн сэдэвт уран зургийн уралдаанд "Дөрвөн улирал" цуврал зураг нь хоёрдугаар байранд шалгарсан (1995 он). Урлаг судлаач Д.Дашбалдан агсан Үнэн сонинд бичсэн нэг нийтлэлдээ зураач Л.Моломжамцын "Партизаны гудамж", "Эмээ бид хоёр" бүтээлүүдийг үнэлэн бичсэн байдаг. Хөдөө нутаг, байгалийн сэдэвт зураг зурж байсныг урлаг судлалын ухааны доктор М.Батзориг өөрийн багшийнхаа тухай бичсэн нийтлэлдээ: ''"Монголын байгалийн зурагт үзэгдэл болсон бүтээлийг нэрлэ гэвэл би Б.Чогсомын “Хоргын дуулал”, “Говь”, Л.Гаваагийн “Нутгийн бараа”, Г.Орсоогийн “Борооны өмнө”, До.Болдын “Орхоны хүрхрээ”, Ц.Энхжин, Ц.Нарангэрэл нарын тал нутгийн цуврал, Л.Моломжамц, Х.Ганбат нарын зарим нэг зураг, С.Дагвадоржийн “Үенчийн хавцал”, Ч.Ичинноров зураачийн ерээд оны үеийн зургуудыг нэрлэнэ."''<ref>{{Cite news |last=Mart |first=Batzorig |date=2020-11-29 |title=Билиг танхай зураач |language=en |work=Medium |url=https://batzorigmart.medium.com/%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B3-%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9-%D0%B7%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B0%D1%87-e4cc79dcd554}}</ref> гэж дурдсан байв. Түүний бүтээлүүд уран зураг цуглуулагч МУИС-ийн профессор, геологи эрдэс зүйн шинжлэх ухааны доктор Ж.Бямба <ref>{{Cite web |title=Ж.Бямба: Геологийн шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл хоёр нэгдмэл байх ёстой |url=http://www.baabar.mn/article/6452 |website=www.baabar.mn {{!}} Шилдэг нийтлэлчдийн клуб}}</ref>, Монгол Улсын Ардын багш, профессор Л.Дашням<ref>{{Cite web |title=Л.Дашням: Монголын оюуны их өв сан, зургууд, зураач нараас холдомгүй байна |url=https://montsame.mn/en/read/339409 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref> нарт байна. ==Гэр бүл== Эхнэр Баасангийн Энхтуяа, хүү Моломжамцын Анужин. ==Эшлэл== <references /> {{DEFAULTSORT:Моломжамц, Лхасүрэнгийн}} [[Ангилал:Монголын зураач]] [[Ангилал:Монголын уран зураач]] [[Ангилал:Чандманийн (Ховд) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] [[Ангилал:1998 онд өнгөрсөн]] 5zpvde7ljtoiyx0fgpgoezivwzrsz60 0 143868 857731 839819 2026-06-01T03:41:20Z Avirmed Batsaikhan 53733 857731 wikitext text/x-wiki '''БНХАУ-ын Цэргийн Төв Зөвлөл''' ([[Хятад хэл|хятад:]] 中華人民共和國中央軍事委員會, хялбар. 中华人民共和国中央军事委员会, [[пиньинь]] ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó Zhōngyāng Jūnshì Wěiyuánhuì'' ) нь 1983 оноос өнөөг хүртэл БНХАУ-ын бүх Зэвсэгт хүчнийг удирдах төрийн дээд байгууллага юм. БНХАУ-ын Үндсэн хуулийн 93 дугаар зүйлд заасны дагуу Цэргийн Төв Зөвлөл нь дараах албан тушаалтнуудаас бүрдэнэ: * Дарга; * Дэд дарга; * Гишүүд. БНХАУ-ын Цэргийн Төв Зөвлөл нь БНХАУ-ын бүх Зэвсэгт хүчнийг удирдах намын дээд байгууллага болох [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист Намын]] Төв хорооны Цэргийн Зөвлөлтэй хамтран уялдаатай үүрэг гүйцэтгэдэг байна. БНХАУ-ын Цэргийн Төв Зөвлөл нь [[Ардын Чөлөөлөх Арми|Хятадын Ардын Чөлөөлөх Арми]], Ардын Зэвсэгт Цагдаагийн хүчин, мөн ардын цэргийг удирддаг байна. БНХАУ-ын Цэргийн Төв Зөвлөл нь Ардын Чөлөөлөх Армийн Нэгдсэн Штабын штаб, Ардын Чөлөөлөх Армийн Улс төрийн Ерөнхий газар, Ардын Чөлөөлөх Армийн Логистикийн Ерөнхий газар, Ардын Чөлөөлөх Армийн Зэвсэглэл, цэргийн хэрэгслийн ерөнхий газрыг шууд удирддаг. == Дарга нар == * [[Дэн Сяопин]] (1983 оны 6-р сар— 1990 оны 3-р сар) * [[Жян Зэминь]] (1990 оны 3-р сар— 2005 оны 3-р сар) * [[Ху Жиньтао|Ху]] [[Ху Жиньтао|Жиньтао]] (2005 оны 3-р сар— 2013 оны 3-р сар) * [[Ши Жиньпин]] (2013 оны 3-р сарын 14-нөөс хойш) === Дэд дарга нар === * Е Цзяньин (1983 — 1985) * Сюй Сянцянь (1983 — 1988) * Не Жунчжэнь (1983 — 1988) * [[Ян Шанкунь]] (1983 — 1993) * [[Жао Зыян]] (1988 — 1989) * Лю Хуацин (1989 — 1998) * Чи Хаотянь (1995 — 2003) * Чжан Ваньнянь (1995 — 2003) * [[Ху Жиньтао]] (2001 — 2005) * Го Босюн (2003 — 2013) * Цао Ганчуань (2003 — 2008) * Сюй Цайхоу (2004 — 2013) * Ши Жиньпин (2010 — 2013) * Фань Чанлун (2013 — 2018) * Сюй Цилян (2013 — 2023) * Чжан Юся (2017 -2022) * Хэ Вэйдун (2022 — 2025) * Жан Шэнминь (2025 оноос ) a1geylxo9r9tfxbekovf0x1argnfwbu 3 145466 857654 856340 2026-05-31T13:43:16Z HorseBro the hemionus 100126 857654 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|900x450 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''[[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]-ын Talk хуудсанд тавтай морилно уу! Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|<span style="color:#000">English Wikipedia</span>]]: * [[en:User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Userpage</span>]] * [[en:User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <small>{{flatlist| [[Монгол Википедиа|<span style="color:#000">Mongolian Wikipedia</span>]]: * [[User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгч</span>]] * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгчийн яриа</span>]] * Бахархалтай хувь нэмэр: [[Зүүнгарын Хаант Улс|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|<span style="color:#000">#2</span>]], [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|<span style="color:#000">#3</span>]], [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт|<span style="color:#000">#4</span>]], [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|<span style="color:#000">#5</span>]], [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|<span style="color:#000">#6</span>]] * Ажиллах нийтлэлүүд: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Галдан бошигт хаан|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Тусгай:Contributions/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хувь нэмэр</span>]] </small> <small> {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дөрвөдүүд өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэр Эрчис голын эрэг дээрх газрыг эргүүлэн авах болтугай! {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>Ойрадуудаас: Хойд, Дөрвөд, Торгууд, Өөлд, Хошууд, болон эрх баригч Цорос овгууд маань алдагдсан Зүүнгар нутгаа эргүүлэн авч, Ойрад Холбооны дор нэгдэж, бидний хүчирхэг байдалд дахин оруулах болтугай!</small> }} <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 9000px; border: none; line-height: 20px;"> [[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|300px]] </small> </div> </div> </div><!-- end links --> </div><!-- end header --> <div style="position: absolute; bottom: 0; border: none; color: white; text-align: center;"> </div> </div><!-- end overlay block --> </div><!-- end main container --> __NOTOC__ == Түүхчид нэгэнт нэрлэсэн нэршил өөрчилсөн тухай == Хасаг гэдэг үг нь Монгол хэлний Их тайлбар толь бичигт "Хасаг-Монголын баруун хэсгийн зарим нутаг, Казахстан улсад амьдардаг Алтай язгуурын түрэг хэлний бүлгийн хүмүүс." гэж тайлбарласан байна. Яагаад "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэснийг "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрчлөх үндэслэл юу байна вэ?. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэж , мөн Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев адил хэлбэрээр өөрийн бүтээлд тусгасан. Түүхийг эрдэмтэд ингэж нэрлэж бичиж байхад ямар нэг үндэслэлгүй "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрийн дураар солихоо боль. хийсэн засваруудаа буцаана уу [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 00:03, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) :Амар мэнд, нэршил яг шууд англи хэлээс орчуулагдсан бөгөөд, Kazakh-Dzungar Wars гэсэн байдаг. Хэлэлтгүй бас Златкин-аас илүү их ном судар хэрэгтэй. Р.Темигралиев бол ямарч найдвартай эх сурвалж болгох номгүй. [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 00:35, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) ::ЭХ ТҮҮХЭЭ ХАЙРЛА [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 03:06, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) 9pnvfmw3334c0jpc32yjb29lfl348gx 857660 857654 2026-05-31T13:46:57Z HorseBro the hemionus 100126 857660 wikitext text/x-wiki {{HorseBro the hemionus}} == Түүхчид нэгэнт нэрлэсэн нэршил өөрчилсөн тухай == Хасаг гэдэг үг нь Монгол хэлний Их тайлбар толь бичигт "Хасаг-Монголын баруун хэсгийн зарим нутаг, Казахстан улсад амьдардаг Алтай язгуурын түрэг хэлний бүлгийн хүмүүс." гэж тайлбарласан байна. Яагаад "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэснийг "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрчлөх үндэслэл юу байна вэ?. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэж , мөн Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев адил хэлбэрээр өөрийн бүтээлд тусгасан. Түүхийг эрдэмтэд ингэж нэрлэж бичиж байхад ямар нэг үндэслэлгүй "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрийн дураар солихоо боль. хийсэн засваруудаа буцаана уу [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 00:03, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) :Амар мэнд, нэршил яг шууд англи хэлээс орчуулагдсан бөгөөд, Kazakh-Dzungar Wars гэсэн байдаг. Хэлэлтгүй бас Златкин-аас илүү их ном судар хэрэгтэй. Р.Темигралиев бол ямарч найдвартай эх сурвалж болгох номгүй. [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 00:35, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) ::ЭХ ТҮҮХЭЭ ХАЙРЛА [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 03:06, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) fsy3vdghoqi8nfav4666gp8og9efpfr 857665 857660 2026-05-31T13:55:57Z HorseBro the hemionus 100126 857665 wikitext text/x-wiki {{HorseBro the hemionus}} __NOTOC__ == Түүхчид нэгэнт нэрлэсэн нэршил өөрчилсөн тухай == Хасаг гэдэг үг нь Монгол хэлний Их тайлбар толь бичигт "Хасаг-Монголын баруун хэсгийн зарим нутаг, Казахстан улсад амьдардаг Алтай язгуурын түрэг хэлний бүлгийн хүмүүс." гэж тайлбарласан байна. Яагаад "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэснийг "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрчлөх үндэслэл юу байна вэ?. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэж , мөн Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев адил хэлбэрээр өөрийн бүтээлд тусгасан. Түүхийг эрдэмтэд ингэж нэрлэж бичиж байхад ямар нэг үндэслэлгүй "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрийн дураар солихоо боль. хийсэн засваруудаа буцаана уу [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 00:03, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) :Амар мэнд, нэршил яг шууд англи хэлээс орчуулагдсан бөгөөд, Kazakh-Dzungar Wars гэсэн байдаг. Хэлэлтгүй бас Златкин-аас илүү их ном судар хэрэгтэй. Р.Темигралиев бол ямарч найдвартай эх сурвалж болгох номгүй. [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 00:35, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) ::ЭХ ТҮҮХЭЭ ХАЙРЛА [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 03:06, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) 9xvajo06xdcx19k9iyq8ux9e8e0gdg2 857666 857665 2026-05-31T13:56:08Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудсыг '{{HorseBro the hemionus}}'-р сольж байна. 857666 wikitext text/x-wiki {{HorseBro the hemionus}} mj7skbvtdughr6jjhqnajpqkhcc1dxx 857676 857666 2026-05-31T14:05:30Z HorseBro the hemionus 100126 857676 wikitext text/x-wiki {{HorseBro the hemionus/talk}} 7ujysfefv2v0g4g8sw9ww60ygllmrf7 857689 857676 2026-05-31T14:29:53Z HorseBro the hemionus 100126 857689 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.-->{{HorseBro the hemionus/talk}} 5zt5e6crcdjhv2o0ek2u1y5y9i8xwhf 2 145468 857648 856354 2026-05-31T13:33:31Z HorseBro the hemionus 100126 857648 wikitext text/x-wiki {{babel|mn|ru-2|en-4}}{{Userboxtop|Гарал}} {{User Монгол}} {{User Улаанбаатар-1}} {{User Жинлүүрийн орд}} {{Userboxbottom}}{{Userboxtop|Википедиа}} {{User Монгол Википедиa}} {{User Wikipedian|[[2026]] оноос}} {{User humility|6}} {{User humility edits|657}} {{User humility pages|6}} {{Userboxbottom}}[[Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс]] мандатугай!]] [[Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]] [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]] == Хувь нэмэр == === Одоогийн болон зорилтууд === * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] — Жинхэнэ онцлох нийтлэл болгохын тулд нийтлэлдээ маш их анхаарал хандуулсан * [[Галдан бошигт хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Цэвээнравдан хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Галданцэрэн хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Их Цэрэндондов]] — Дараа нь намтраа дэлгэрүүлэх болно * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] — Монгол болон Англи Википедиагийн онцлох нийтлэл болгохын тулд хуудсыг өргөжүүлнэ. * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] — Хуудсыг сайжруулах === Дууссан === * [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] * [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] * [[Улаанхуйн тулалдаан]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] * [[Аягуз голын тулалдаан]] * [[Ямышевын бүслэлт]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Хар Усны тулалдаан]] * [[Хотон нуурын тулалдаан]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Олгой нуурын тулалдаан]] * [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] * [[Галдмаа баатар]] * [[Хужандын бүслэлт]] rr5zdphwrjv2kw40n0gwm5i56qsk3sz 857649 857648 2026-05-31T13:37:04Z HorseBro the hemionus 100126 857649 wikitext text/x-wiki {| cellspacing="1" cellpadding="1" style=" border: 1px solid #808080; padding: 5px; font-size: 100%; font-weight:bold; width:250px; float:right; clear:both;" |-style="text-align: center; color: navy" |'''Миний тухай''' |- |{{Userboxtop|Гарал}} {{User Монгол}} {{User Улаанбаатар-1}} {{User Жинлүүрийн орд}} {{Userboxbottom}} |-style="text-align: center; color: navy" |'''Хэл''' |- |{{babel|mn|ru-2|en-4}} |-style="text-align: center; color: navy" |'''[[Википедиа]]''' |- |{{Userboxtop|Википедиа}}{{User Монгол Википедиa}}{{User Монгол Википедиa}} {{User Wikipedian|[[2026]] оноос}} {{User humility|6}} {{User humility edits|657}} {{User humility pages|6}} {{Userboxbottom}} |- |{{user Нийт бичлэгийн тоо}} |} [[Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс]] мандатугай!]] [[Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]] [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]] == Хувь нэмэр == === Одоогийн болон зорилтууд === * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] — Жинхэнэ онцлох нийтлэл болгохын тулд нийтлэлдээ маш их анхаарал хандуулсан * [[Галдан бошигт хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Цэвээнравдан хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Галданцэрэн хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Их Цэрэндондов]] — Дараа нь намтраа дэлгэрүүлэх болно * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] — Монгол болон Англи Википедиагийн онцлох нийтлэл болгохын тулд хуудсыг өргөжүүлнэ. * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] — Хуудсыг сайжруулах === Дууссан === * [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] * [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] * [[Улаанхуйн тулалдаан]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] * [[Аягуз голын тулалдаан]] * [[Ямышевын бүслэлт]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Хар Усны тулалдаан]] * [[Хотон нуурын тулалдаан]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Олгой нуурын тулалдаан]] * [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] * [[Галдмаа баатар]] * [[Хужандын бүслэлт]] tt6mklfm0xi1hyt0iqqn5wdztpviaso 857650 857649 2026-05-31T13:37:50Z HorseBro the hemionus 100126 857650 wikitext text/x-wiki {| cellspacing="1" cellpadding="1" style=" border: 1px solid #808080; padding: 5px; font-size: 100%; font-weight:bold; width:250px; float:right; clear:both;" |-style="text-align: center; color: navy" |'''Миний тухай''' |- |{{Userboxtop|Гарал}} {{User Монгол}} {{User Улаанбаатар-1}} {{User Жинлүүрийн орд}} {{Userboxbottom}} |-style="text-align: center; color: navy" |'''Хэл''' |- |{{babel|mn|ru-2|en-4}} |-style="text-align: center; color: navy" |'''[[Википедиа]]''' |- |{{Userboxtop|Википедиа}}{{User Монгол Википедиa}} {{User Wikipedian|[[2026]] оноос}} {{User humility|6}} {{User humility edits|657}} {{User humility pages|6}} {{Userboxbottom}} |- |} [[Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс]] мандатугай!]] [[Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]] [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]] == Хувь нэмэр == === Одоогийн болон зорилтууд === * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] — Жинхэнэ онцлох нийтлэл болгохын тулд нийтлэлдээ маш их анхаарал хандуулсан * [[Галдан бошигт хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Цэвээнравдан хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Галданцэрэн хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Их Цэрэндондов]] — Дараа нь намтраа дэлгэрүүлэх болно * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] — Монгол болон Англи Википедиагийн онцлох нийтлэл болгохын тулд хуудсыг өргөжүүлнэ. * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] — Хуудсыг сайжруулах === Дууссан === * [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] * [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] * [[Улаанхуйн тулалдаан]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] * [[Аягуз голын тулалдаан]] * [[Ямышевын бүслэлт]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Хар Усны тулалдаан]] * [[Хотон нуурын тулалдаан]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Олгой нуурын тулалдаан]] * [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] * [[Галдмаа баатар]] * [[Хужандын бүслэлт]] s9jllwlmrtju8zb2ttf26v2sgmxewdg 857651 857650 2026-05-31T13:39:10Z HorseBro the hemionus 100126 857651 wikitext text/x-wiki {| cellspacing="1" cellpadding="1" style=" border: 1px solid #808080; padding: 5px; font-size: 100%; font-weight:bold; width:250px; float:right; clear:both;" |-style="text-align: center; color: navy" |'''Миний тухай''' |- |{{Userboxtop|Гарал}} {{User Монгол}} {{User Улаанбаатар-1}} {{User Жинлүүрийн орд}} {{Userboxbottom}} |-style="text-align: center; color: navy" |'''Хэл''' |- |{{babel|mn|ru-2|en-4}} |-style="text-align: center; color: navy" |'''[[Википедиа]]''' |- |{{Userboxtop|Википедиа}}{{User Монгол Википедиa}} {{User Wikipedian|[[2026]] оноос}} {{User humility|6}} {{User humility edits|657}} {{User humility pages|6}} {{Userboxbottom}} |- |} <div style="width: 100%; height:500px; overflow-y:scroll; padding:0px;"> <gallery class="center" widths="300px" mode=nolines>[[Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс]] мандатугай!]] [[Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]] [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]] </gallery> </div> == Хувь нэмэр == === Одоогийн болон зорилтууд === * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] — Жинхэнэ онцлох нийтлэл болгохын тулд нийтлэлдээ маш их анхаарал хандуулсан * [[Галдан бошигт хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Цэвээнравдан хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Галданцэрэн хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Их Цэрэндондов]] — Дараа нь намтраа дэлгэрүүлэх болно * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] — Монгол болон Англи Википедиагийн онцлох нийтлэл болгохын тулд хуудсыг өргөжүүлнэ. * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] — Хуудсыг сайжруулах === Дууссан === * [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] * [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] * [[Улаанхуйн тулалдаан]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] * [[Аягуз голын тулалдаан]] * [[Ямышевын бүслэлт]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Хар Усны тулалдаан]] * [[Хотон нуурын тулалдаан]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Олгой нуурын тулалдаан]] * [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] * [[Галдмаа баатар]] * [[Хужандын бүслэлт]] dajauub11jqorna6gjsc2sa6303z31q 857652 857651 2026-05-31T13:40:08Z HorseBro the hemionus 100126 857652 wikitext text/x-wiki {| cellspacing="1" cellpadding="1" style=" border: 1px solid #808080; padding: 5px; font-size: 100%; font-weight:bold; width:250px; float:right; clear:both;" |-style="text-align: center; color: navy" |'''Миний тухай''' |- |{{Userboxtop|Гарал}} {{User Монгол}} {{User Улаанбаатар-1}} {{User Жинлүүрийн орд}} {{Userboxbottom}} |-style="text-align: center; color: navy" |'''Хэл''' |- |{{babel|mn|ru-2|en-4}} |-style="text-align: center; color: navy" |'''[[Википедиа]]''' |- |{{Userboxtop|Википедиа}}{{User Монгол Википедиa}} {{User Wikipedian|[[2026]] оноос}} {{User humility|6}} {{User humility edits|657}} {{User humility pages|6}} {{Userboxbottom}} |- |} <div style="width: 100%; height:500px; overflow-y:scroll; padding:0px;"> <gallery class="center" widths="300px" mode=nolines> Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс]] мандатугай!]] Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]] Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]] </gallery> </div> == Хувь нэмэр == === Одоогийн болон зорилтууд === * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] — Жинхэнэ онцлох нийтлэл болгохын тулд нийтлэлдээ маш их анхаарал хандуулсан * [[Галдан бошигт хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Цэвээнравдан хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Галданцэрэн хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Их Цэрэндондов]] — Дараа нь намтраа дэлгэрүүлэх болно * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] — Монгол болон Англи Википедиагийн онцлох нийтлэл болгохын тулд хуудсыг өргөжүүлнэ. * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] — Хуудсыг сайжруулах === Дууссан === * [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] * [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] * [[Улаанхуйн тулалдаан]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] * [[Аягуз голын тулалдаан]] * [[Ямышевын бүслэлт]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Хар Усны тулалдаан]] * [[Хотон нуурын тулалдаан]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Олгой нуурын тулалдаан]] * [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] * [[Галдмаа баатар]] * [[Хужандын бүслэлт]] cw26x605ik5wig8mook6yvtdct8ivf7 857653 857652 2026-05-31T13:40:37Z HorseBro the hemionus 100126 857653 wikitext text/x-wiki {| cellspacing="1" cellpadding="1" style=" border: 1px solid #808080; padding: 5px; font-size: 100%; font-weight:bold; width:250px; float:right; clear:both;" |-style="text-align: center; color: navy" |'''Миний тухай''' |- |{{Userboxtop|Гарал}} {{User Монгол}} {{User Улаанбаатар-1}} {{User Жинлүүрийн орд}} {{Userboxbottom}} |-style="text-align: center; color: navy" |'''Хэл''' |- |{{babel|mn|ru-2|en-4}} |-style="text-align: center; color: navy" |'''[[Википедиа]]''' |- |{{Userboxtop|Википедиа}}{{User Монгол Википедиa}} {{User Wikipedian|[[2026]] оноос}} {{User humility|6}} {{User humility edits|657}} {{User humility pages|6}} {{Userboxbottom}} |- |} <div style="width: 100%; height:500px; overflow-y:scroll; padding:0px;"> <gallery class="center" widths="300px" mode=nolines> Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс]] мандатугай! Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]] Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]] </gallery> </div> == Хувь нэмэр == === Одоогийн болон зорилтууд === * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] — Жинхэнэ онцлох нийтлэл болгохын тулд нийтлэлдээ маш их анхаарал хандуулсан * [[Галдан бошигт хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Цэвээнравдан хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Галданцэрэн хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Их Цэрэндондов]] — Дараа нь намтраа дэлгэрүүлэх болно * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] — Монгол болон Англи Википедиагийн онцлох нийтлэл болгохын тулд хуудсыг өргөжүүлнэ. * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] — Хуудсыг сайжруулах === Дууссан === * [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] * [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] * [[Улаанхуйн тулалдаан]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] * [[Аягуз голын тулалдаан]] * [[Ямышевын бүслэлт]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Хар Усны тулалдаан]] * [[Хотон нуурын тулалдаан]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Олгой нуурын тулалдаан]] * [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] * [[Галдмаа баатар]] * [[Хужандын бүслэлт]] f0tixn2uffbi9i15wa3ptulcbs63dmx 857655 857653 2026-05-31T13:43:42Z HorseBro the hemionus 100126 857655 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|900x450 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''[[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]-ын Talk хуудсанд тавтай морилно уу! Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|<span style="color:#000">English Wikipedia</span>]]: * [[en:User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Userpage</span>]] * [[en:User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <small>{{flatlist| [[Монгол Википедиа|<span style="color:#000">Mongolian Wikipedia</span>]]: * [[User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгч</span>]] * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгчийн яриа</span>]] * Бахархалтай хувь нэмэр: [[Зүүнгарын Хаант Улс|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|<span style="color:#000">#2</span>]], [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|<span style="color:#000">#3</span>]], [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт|<span style="color:#000">#4</span>]], [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|<span style="color:#000">#5</span>]], [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|<span style="color:#000">#6</span>]] * Ажиллах нийтлэлүүд: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Галдан бошигт хаан|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Тусгай:Contributions/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хувь нэмэр</span>]] </small> <small> {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дөрвөдүүд өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэр Эрчис голын эрэг дээрх газрыг эргүүлэн авах болтугай! {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>Ойрадуудаас: Хойд, Дөрвөд, Торгууд, Өөлд, Хошууд, болон эрх баригч Цорос овгууд маань алдагдсан Зүүнгар нутгаа эргүүлэн авч, Ойрад Холбооны дор нэгдэж, бидний хүчирхэг байдалд дахин оруулах болтугай!</small> }} <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 9000px; border: none; line-height: 20px;"> [[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|300px]] </small> </div> </div> </div><!-- end links --> </div><!-- end header --> <div style="position: absolute; bottom: 0; border: none; color: white; text-align: center;"> </div> </div><!-- end overlay block --> </div><!-- end main container -->{| cellspacing="1" cellpadding="1" style=" border: 1px solid #808080; padding: 5px; font-size: 100%; font-weight:bold; width:250px; float:right; clear:both;" |-style="text-align: center; color: navy" |'''Миний тухай''' |- |{{Userboxtop|Гарал}} {{User Монгол}} {{User Улаанбаатар-1}} {{User Жинлүүрийн орд}} {{Userboxbottom}} |-style="text-align: center; color: navy" |'''Хэл''' |- |{{babel|mn|ru-2|en-4}} |-style="text-align: center; color: navy" |'''[[Википедиа]]''' |- |{{Userboxtop|Википедиа}}{{User Монгол Википедиa}} {{User Wikipedian|[[2026]] оноос}} {{User humility|6}} {{User humility edits|657}} {{User humility pages|6}} {{Userboxbottom}} |- |} <div style="width: 100%; height:500px; overflow-y:scroll; padding:0px;"> <gallery class="center" widths="300px" mode=nolines> Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс]] мандатугай! Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]] Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]] </gallery> </div> == Хувь нэмэр == === Одоогийн болон зорилтууд === * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] — Жинхэнэ онцлох нийтлэл болгохын тулд нийтлэлдээ маш их анхаарал хандуулсан * [[Галдан бошигт хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Цэвээнравдан хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Галданцэрэн хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Их Цэрэндондов]] — Дараа нь намтраа дэлгэрүүлэх болно * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] — Монгол болон Англи Википедиагийн онцлох нийтлэл болгохын тулд хуудсыг өргөжүүлнэ. * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] — Хуудсыг сайжруулах === Дууссан === * [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] * [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] * [[Улаанхуйн тулалдаан]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] * [[Аягуз голын тулалдаан]] * [[Ямышевын бүслэлт]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Хар Усны тулалдаан]] * [[Хотон нуурын тулалдаан]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Олгой нуурын тулалдаан]] * [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] * [[Галдмаа баатар]] * [[Хужандын бүслэлт]] dzw56hmwaoeq9qt5xua1fd5idq4u6b7 857656 857655 2026-05-31T13:44:17Z HorseBro the hemionus 100126 857656 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|900x450 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''[[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]-ын Talk хуудсанд тавтай морилно уу! Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|<span style="color:#000">English Wikipedia</span>]]: * [[en:User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Userpage</span>]] * [[en:User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <small>{{flatlist| [[Монгол Википедиа|<span style="color:#000">Mongolian Wikipedia</span>]]: * [[User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгч</span>]] * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгчийн яриа</span>]] * Бахархалтай хувь нэмэр: [[Зүүнгарын Хаант Улс|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|<span style="color:#000">#2</span>]], [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|<span style="color:#000">#3</span>]], [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт|<span style="color:#000">#4</span>]], [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|<span style="color:#000">#5</span>]], [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|<span style="color:#000">#6</span>]] * Ажиллах нийтлэлүүд: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Галдан бошигт хаан|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Тусгай:Contributions/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хувь нэмэр</span>]] </small> <small> {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дөрвөдүүд өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэр Эрчис голын эрэг дээрх газрыг эргүүлэн авах болтугай! {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>Ойрадуудаас: Хойд, Дөрвөд, Торгууд, Өөлд, Хошууд, болон эрх баригч Цорос овгууд маань алдагдсан Зүүнгар нутгаа эргүүлэн авч, Ойрад Холбооны дор нэгдэж, бидний хүчирхэг байдалд дахин оруулах болтугай!</small> }} <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 9000px; border: none; line-height: 20px;"> [[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|300px]] </small> </div> {| cellspacing="1" cellpadding="1" style=" border: 1px solid #808080; padding: 5px; font-size: 100%; font-weight:bold; width:250px; float:right; clear:both;" |-style="text-align: center; color: navy" |'''Миний тухай''' |- |{{Userboxtop|Гарал}} {{User Монгол}} {{User Улаанбаатар-1}} {{User Жинлүүрийн орд}} {{Userboxbottom}} |-style="text-align: center; color: navy" |'''Хэл''' |- |{{babel|mn|ru-2|en-4}} |-style="text-align: center; color: navy" |'''[[Википедиа]]''' |- |{{Userboxtop|Википедиа}}{{User Монгол Википедиa}} {{User Wikipedian|[[2026]] оноос}} {{User humility|6}} {{User humility edits|657}} {{User humility pages|6}} {{Userboxbottom}} |- |} <div style="width: 100%; height:500px; overflow-y:scroll; padding:0px;"> <gallery class="center" widths="300px" mode=nolines> Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс]] мандатугай! Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]] Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]] </gallery> </div> == Хувь нэмэр == === Одоогийн болон зорилтууд === * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] — Жинхэнэ онцлох нийтлэл болгохын тулд нийтлэлдээ маш их анхаарал хандуулсан * [[Галдан бошигт хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Цэвээнравдан хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Галданцэрэн хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Их Цэрэндондов]] — Дараа нь намтраа дэлгэрүүлэх болно * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] — Монгол болон Англи Википедиагийн онцлох нийтлэл болгохын тулд хуудсыг өргөжүүлнэ. * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] — Хуудсыг сайжруулах === Дууссан === * [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] * [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] * [[Улаанхуйн тулалдаан]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] * [[Аягуз голын тулалдаан]] * [[Ямышевын бүслэлт]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Хар Усны тулалдаан]] * [[Хотон нуурын тулалдаан]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Олгой нуурын тулалдаан]] * [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] * [[Галдмаа баатар]] * [[Хужандын бүслэлт]] ayw0t0hemr5we6v280s1cn9vjt862mp 857657 857656 2026-05-31T13:45:34Z HorseBro the hemionus 100126 857657 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|900x450 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''[[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]-ын Talk хуудсанд тавтай морилно уу! Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|<span style="color:#000">English Wikipedia</span>]]: * [[en:User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Userpage</span>]] * [[en:User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <small>{{flatlist| [[Монгол Википедиа|<span style="color:#000">Mongolian Wikipedia</span>]]: * [[User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгч</span>]] * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгчийн яриа</span>]] * Бахархалтай хувь нэмэр: [[Зүүнгарын Хаант Улс|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|<span style="color:#000">#2</span>]], [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|<span style="color:#000">#3</span>]], [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт|<span style="color:#000">#4</span>]], [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|<span style="color:#000">#5</span>]], [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|<span style="color:#000">#6</span>]] * Ажиллах нийтлэлүүд: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Галдан бошигт хаан|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Тусгай:Contributions/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хувь нэмэр</span>]] </small> <small> {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дөрвөдүүд өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэр Эрчис голын эрэг дээрх газрыг эргүүлэн авах болтугай! {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>Ойрадуудаас: Хойд, Дөрвөд, Торгууд, Өөлд, Хошууд, болон эрх баригч Цорос овгууд маань алдагдсан Зүүнгар нутгаа эргүүлэн авч, Ойрад Холбооны дор нэгдэж, бидний хүчирхэг байдалд дахин оруулах болтугай!</small> }} {| cellspacing="1" cellpadding="1" style=" border: 1px solid #808080; padding: 5px; font-size: 100%; font-weight:bold; width:250px; float:right; clear:both;" |-style="text-align: center; color: navy" |'''Миний тухай''' |- |{{Userboxtop|Гарал}} {{User Монгол}} {{User Улаанбаатар-1}} {{User Жинлүүрийн орд}} {{Userboxbottom}} |-style="text-align: center; color: navy" |'''Хэл''' |- |{{babel|mn|ru-2|en-4}} |-style="text-align: center; color: navy" |'''[[Википедиа]]''' |- |{{Userboxtop|Википедиа}}{{User Монгол Википедиa}} {{User Wikipedian|[[2026]] оноос}} {{User humility|6}} {{User humility edits|657}} {{User humility pages|6}} {{Userboxbottom}} |- |} <div style="width: 100%; height:500px; overflow-y:scroll; padding:0px;"> <gallery class="center" widths="300px" mode=nolines> Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс]] мандатугай! Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]] Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]] </gallery> </div> == Хувь нэмэр == === Одоогийн болон зорилтууд === * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] — Жинхэнэ онцлох нийтлэл болгохын тулд нийтлэлдээ маш их анхаарал хандуулсан * [[Галдан бошигт хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Цэвээнравдан хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Галданцэрэн хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Их Цэрэндондов]] — Дараа нь намтраа дэлгэрүүлэх болно * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] — Монгол болон Англи Википедиагийн онцлох нийтлэл болгохын тулд хуудсыг өргөжүүлнэ. * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] — Хуудсыг сайжруулах === Дууссан === * [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] * [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] * [[Улаанхуйн тулалдаан]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] * [[Аягуз голын тулалдаан]] * [[Ямышевын бүслэлт]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Хар Усны тулалдаан]] * [[Хотон нуурын тулалдаан]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Олгой нуурын тулалдаан]] * [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] * [[Галдмаа баатар]] * [[Хужандын бүслэлт]] 0bllnk3s9rqdtlfotase0r97i4yx3zx 857659 857657 2026-05-31T13:46:37Z HorseBro the hemionus 100126 857659 wikitext text/x-wiki {{HorseBro the hemionus}} {| cellspacing="1" cellpadding="1" style=" border: 1px solid #808080; padding: 5px; font-size: 100%; font-weight:bold; width:250px; float:right; clear:both;" |-style="text-align: center; color: navy" |'''Миний тухай''' |- |{{Userboxtop|Гарал}} {{User Монгол}} {{User Улаанбаатар-1}} {{User Жинлүүрийн орд}} {{Userboxbottom}} |-style="text-align: center; color: navy" |'''Хэл''' |- |{{babel|mn|ru-2|en-4}} |-style="text-align: center; color: navy" |'''[[Википедиа]]''' |- |{{Userboxtop|Википедиа}}{{User Монгол Википедиa}} {{User Wikipedian|[[2026]] оноос}} {{User humility|6}} {{User humility edits|657}} {{User humility pages|6}} {{Userboxbottom}} |- |} <div style="width: 100%; height:500px; overflow-y:scroll; padding:0px;"> <gallery class="center" widths="300px" mode=nolines> Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс]] мандатугай! Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]] Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]] </gallery> </div> == Хувь нэмэр == === Одоогийн болон зорилтууд === * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] — Жинхэнэ онцлох нийтлэл болгохын тулд нийтлэлдээ маш их анхаарал хандуулсан * [[Галдан бошигт хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Цэвээнравдан хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Галданцэрэн хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Их Цэрэндондов]] — Дараа нь намтраа дэлгэрүүлэх болно * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] — Монгол болон Англи Википедиагийн онцлох нийтлэл болгохын тулд хуудсыг өргөжүүлнэ. * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] — Хуудсыг сайжруулах === Дууссан === * [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] * [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] * [[Улаанхуйн тулалдаан]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] * [[Аягуз голын тулалдаан]] * [[Ямышевын бүслэлт]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Хар Усны тулалдаан]] * [[Хотон нуурын тулалдаан]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Олгой нуурын тулалдаан]] * [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] * [[Галдмаа баатар]] * [[Хужандын бүслэлт]] 531mjclawrrhmsz4fcnjxxqotipelgv 857664 857659 2026-05-31T13:55:16Z HorseBro the hemionus 100126 857664 wikitext text/x-wiki {| cellspacing="1" cellpadding="1" style=" border: 1px solid #808080; padding: 5px; font-size: 100%; font-weight:bold; width:250px; float:right; clear:both;" |-style="text-align: center; color: navy" |'''Миний тухай''' |- |{{Userboxtop|Гарал}} {{User Монгол}} {{User Улаанбаатар-1}} {{User Жинлүүрийн орд}} {{Userboxbottom}} |-style="text-align: center; color: navy" |'''Хэл''' |- |{{babel|mn|ru-2|en-4}} |-style="text-align: center; color: navy" |'''[[Википедиа]]''' |- |{{Userboxtop|Википедиа}}{{User Монгол Википедиa}} {{User Wikipedian|[[2026]] оноос}} {{User humility|6}} {{User humility edits|657}} {{User humility pages|6}} {{Userboxbottom}} |- |} <div style="width: 100%; height:500px; overflow-y:scroll; padding:0px;"> <gallery class="center" widths="300px" mode=nolines> Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс]] мандатугай! Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]] Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]] </gallery> </div> == Хувь нэмэр == === Одоогийн болон зорилтууд === * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] — Жинхэнэ онцлох нийтлэл болгохын тулд нийтлэлдээ маш их анхаарал хандуулсан * [[Галдан бошигт хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Цэвээнравдан хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Галданцэрэн хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Их Цэрэндондов]] — Дараа нь намтраа дэлгэрүүлэх болно * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] — Монгол болон Англи Википедиагийн онцлох нийтлэл болгохын тулд хуудсыг өргөжүүлнэ. * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] — Хуудсыг сайжруулах === Дууссан === * [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] * [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] * [[Улаанхуйн тулалдаан]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] * [[Аягуз голын тулалдаан]] * [[Ямышевын бүслэлт]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Хар Усны тулалдаан]] * [[Хотон нуурын тулалдаан]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Олгой нуурын тулалдаан]] * [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] * [[Галдмаа баатар]] * [[Хужандын бүслэлт]] {{HorseBro the hemionus}} hbyt7ybsjfbb28dkkvbvuemllot2cog 857677 857664 2026-05-31T14:06:52Z HorseBro the hemionus 100126 857677 wikitext text/x-wiki [[File:Cscr-featured.svg|15x15px|link=Зүүнгарын Хаант Улс]] {| cellspacing="1" cellpadding="1" style=" border: 1px solid #808080; padding: 5px; font-size: 100%; font-weight:bold; width:250px; float:right; clear:both;" |-style="text-align: center; color: navy" |'''Миний тухай''' |- |{{Userboxtop|Гарал}} {{User Монгол}} {{User Улаанбаатар-1}} {{User Жинлүүрийн орд}} {{Userboxbottom}} |-style="text-align: center; color: navy" |'''Хэл''' |- |{{babel|mn|ru-2|en-4}} |-style="text-align: center; color: navy" |'''[[Википедиа]]''' |- |{{Userboxtop|Википедиа}}{{User Монгол Википедиa}} {{User Wikipedian|[[2026]] оноос}} {{User humility|6}} {{User humility edits|657}} {{User humility pages|6}} {{Userboxbottom}} |- |} <div style="width: 100%; height:500px; overflow-y:scroll; padding:0px;"> <gallery class="center" widths="300px" mode=nolines> Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс]] мандатугай! Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]] Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]] </gallery> </div> == Хувь нэмэр == === Одоогийн болон зорилтууд === * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] — Жинхэнэ онцлох нийтлэл болгохын тулд нийтлэлдээ маш их анхаарал хандуулсан * [[Галдан бошигт хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Цэвээнравдан хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Галданцэрэн хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Их Цэрэндондов]] — Дараа нь намтраа дэлгэрүүлэх болно * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] — Монгол болон Англи Википедиагийн онцлох нийтлэл болгохын тулд хуудсыг өргөжүүлнэ. * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] — Хуудсыг сайжруулах === Дууссан === * [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] * [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] * [[Улаанхуйн тулалдаан]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] * [[Аягуз голын тулалдаан]] * [[Ямышевын бүслэлт]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Хар Усны тулалдаан]] * [[Хотон нуурын тулалдаан]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Олгой нуурын тулалдаан]] * [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] * [[Галдмаа баатар]] * [[Хужандын бүслэлт]] {{HorseBro the hemionus}} a48pi6purztkn95m9mmh2s0ynx21wk9 857678 857677 2026-05-31T14:08:24Z HorseBro the hemionus 100126 857678 wikitext text/x-wiki [[File:Cscr-featured.svg|15x15px|link=Зүүнгарын Хаант Улс]] == Oxen == {{clear}} {|border="1px" cellpadding="2" cellspacing="0" style="text-align: center; margin: auto;" <!--Basic me--> |{{User Wikipedian For|year=2016|month=06|day=09}} |{{service awards|year=2016|month=03|day=31|edits=62740|format=ubxbook|align=center}} |{{User number of edits ranking with date|1920|Wikipedia:List of Wikipedians by number of edits#1001–2000|21 February 2026}} |{{User:UBX/EoTWBox}} |-<!--Best of me--> |{{User FA|14}} |{{User WikiCup result|won|2024}} |{{User crown|Alexander}} |{{Four Award Userbox 1|2}} |-<!--Good of me--> |{{User Featured lists|2}} |{{User Good Articles2|15}} |{{User MAwardFA|Genghis Khan}} |{{User HMAwardFA|Rani of Jhansi}} |-<!--Random me--> |{{User FP|1}} |{{User DYK|31|DYK}} |{{Wikipedia:Bilorv's Challenges/Userbox|nine}} |{{User WikiProject Women in Green}} |-<!--Me on Wikipedia--> |{{User wikipedia/Platypus}} |{{userbox|id=[[File:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|40px]] |info=This user founded the [[Wikipedia:WikiProject Mongols/Mongol Empire task force|Mongol Empire task force]]. |info-c=#91ADF3}} |{{userbox | border-c = #999 | id = [[File:Topicon completionism-blue.svg|40px]] | id-c = white | id-fc = | id-s = 14 | info = This user believes their goal '''[[User:Vami_IV/Completionism|is the destruction of their purpose]]'''. | info-c = white | usercategory = Completionist Wikipedians}} |{{User exclude}} |-<!--Random bits of interest--> |{{User Feedonesbrain}} |{{User degree?}} |{{User:Microbyte/userboxes/LOTR}} |{{User:UBX/Yes, Prime Minister}} |-<!--Random bits of insanity--> |{{User:UnicornTapestry/UserBoxes/huh}} |{{User:RJHall/Userboxes/SteamingPile}} |{{User:Nurasko/penguins}} |{{User:Bilorv/RussianReversal|Wikipedia|reads|you}} |} <div style="width: 100%; height:500px; overflow-y:scroll; padding:0px;"> <gallery class="center" widths="300px" mode=nolines> Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс]] мандатугай! Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]] Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]] </gallery> </div> == Хувь нэмэр == === Одоогийн болон зорилтууд === * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] — Жинхэнэ онцлох нийтлэл болгохын тулд нийтлэлдээ маш их анхаарал хандуулсан * [[Галдан бошигт хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Цэвээнравдан хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Галданцэрэн хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Их Цэрэндондов]] — Дараа нь намтраа дэлгэрүүлэх болно * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] — Монгол болон Англи Википедиагийн онцлох нийтлэл болгохын тулд хуудсыг өргөжүүлнэ. * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] — Хуудсыг сайжруулах === Дууссан === * [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] * [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] * [[Улаанхуйн тулалдаан]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] * [[Аягуз голын тулалдаан]] * [[Ямышевын бүслэлт]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Хар Усны тулалдаан]] * [[Хотон нуурын тулалдаан]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Олгой нуурын тулалдаан]] * [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] * [[Галдмаа баатар]] * [[Хужандын бүслэлт]] {{HorseBro the hemionus}} 60xqoh0dxtxnb0pfpcg85b0tl6hpqy8 857679 857678 2026-05-31T14:10:05Z HorseBro the hemionus 100126 857679 wikitext text/x-wiki [[File:Cscr-featured.svg|15x15px|link=Зүүнгарын Хаант Улс]] == Oxen == {{clear}} {|border="1px" cellpadding="2" cellspacing="0" style="text-align: center; margin: auto;" <!--Basic me--> |{{User Монгол}} |{{User Улаанбаатар-1}} |{{User Жинлүүрийн орд}} |{{User Ойрад}} |-<!--Best of me--> |{{User FA|14}} |{{User WikiCup result|won|2024}} |{{User crown|Alexander}} |{{Four Award Userbox 1|2}} |-<!--Good of me--> |{{User Featured lists|2}} |{{User Good Articles2|15}} |{{User MAwardFA|Genghis Khan}} |{{User HMAwardFA|Rani of Jhansi}} |-<!--Random me--> |{{User FP|1}} |{{User DYK|31|DYK}} |{{Wikipedia:Bilorv's Challenges/Userbox|nine}} |{{User WikiProject Women in Green}} |-<!--Me on Wikipedia--> |{{User wikipedia/Platypus}} |{{userbox|id=[[File:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|40px]] |info=This user founded the [[Wikipedia:WikiProject Mongols/Mongol Empire task force|Mongol Empire task force]]. |info-c=#91ADF3}} |{{userbox | border-c = #999 | id = [[File:Topicon completionism-blue.svg|40px]] | id-c = white | id-fc = | id-s = 14 | info = This user believes their goal '''[[User:Vami_IV/Completionism|is the destruction of their purpose]]'''. | info-c = white | usercategory = Completionist Wikipedians}} |{{User exclude}} |-<!--Random bits of interest--> |{{User Feedonesbrain}} |{{User degree?}} |{{User:Microbyte/userboxes/LOTR}} |{{User:UBX/Yes, Prime Minister}} |-<!--Random bits of insanity--> |{{User:UnicornTapestry/UserBoxes/huh}} |{{User:RJHall/Userboxes/SteamingPile}} |{{User:Nurasko/penguins}} |{{User:Bilorv/RussianReversal|Wikipedia|reads|you}} |} <div style="width: 100%; height:500px; overflow-y:scroll; padding:0px;"> <gallery class="center" widths="300px" mode=nolines> Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс]] мандатугай! Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]] Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]] </gallery> </div> == Хувь нэмэр == === Одоогийн болон зорилтууд === * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] — Жинхэнэ онцлох нийтлэл болгохын тулд нийтлэлдээ маш их анхаарал хандуулсан * [[Галдан бошигт хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Цэвээнравдан хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Галданцэрэн хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Их Цэрэндондов]] — Дараа нь намтраа дэлгэрүүлэх болно * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] — Монгол болон Англи Википедиагийн онцлох нийтлэл болгохын тулд хуудсыг өргөжүүлнэ. * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] — Хуудсыг сайжруулах === Дууссан === * [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] * [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] * [[Улаанхуйн тулалдаан]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] * [[Аягуз голын тулалдаан]] * [[Ямышевын бүслэлт]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Хар Усны тулалдаан]] * [[Хотон нуурын тулалдаан]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Олгой нуурын тулалдаан]] * [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] * [[Галдмаа баатар]] * [[Хужандын бүслэлт]] {{HorseBro the hemionus}} dmiuc9oitzslvpm3i9it2soypgbjj87 857681 857679 2026-05-31T14:12:48Z HorseBro the hemionus 100126 857681 wikitext text/x-wiki [[File:Cscr-featured.svg|15x15px|link=Зүүнгарын Хаант Улс]] == Миний тухай == {{clear}} {|border="1px" cellpadding="2" cellspacing="0" style="text-align: center; margin: auto;" <!--Basic me--> |{{User Монгол}} |{{User Улаанбаатар-1}} |{{User Жинлүүрийн орд}} |{{User Ойрад}} |-<!--Best of me--> |{{User FA|14}} |{{User WikiCup result|won|2024}} |{{User crown|Alexander}} |{{Four Award Userbox 1|2}} |-<!--Good of me--> |{{User Featured lists|2}} |{{User Good Articles2|15}} |{{User MAwardFA|Genghis Khan}} |{{User HMAwardFA|Rani of Jhansi}} |-<!--Random me--> |{{User FP|1}} |{{User DYK|31|DYK}} |{{Wikipedia:Bilorv's Challenges/Userbox|nine}} |{{User WikiProject Women in Green}} |-<!--Me on Wikipedia--> |{{User wikipedia/Platypus}} |{{userbox|id=[[File:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|40px]] |info=This user founded the [[Wikipedia:WikiProject Mongols/Mongol Empire task force|Mongol Empire task force]]. |info-c=#91ADF3}} |{{userbox | border-c = #999 | id = [[File:Topicon completionism-blue.svg|40px]] | id-c = white | id-fc = | id-s = 14 | info = This user believes their goal '''[[User:Vami_IV/Completionism|is the destruction of their purpose]]'''. | info-c = white | usercategory = Completionist Wikipedians}} |{{User exclude}} |-<!--Random bits of interest--> |{{User Feedonesbrain}} |{{User degree?}} |{{User:Microbyte/userboxes/LOTR}} |{{User:UBX/Yes, Prime Minister}} |-<!--Random bits of insanity--> |{{User:UnicornTapestry/UserBoxes/huh}} |{{User:RJHall/Userboxes/SteamingPile}} |{{User:Nurasko/penguins}} |{{User:Bilorv/RussianReversal|Wikipedia|reads|you}} |} <div style="width: 100%; height:500px; overflow-y:scroll; padding:0px;"> <gallery class="center" widths="300px" mode=nolines> Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс]] мандатугай! Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]] Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]] </gallery> </div> == Хувь нэмэр == === Одоогийн болон зорилтууд === * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] — Жинхэнэ онцлох нийтлэл болгохын тулд нийтлэлдээ маш их анхаарал хандуулсан * [[Галдан бошигт хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Цэвээнравдан хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Галданцэрэн хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Их Цэрэндондов]] — Дараа нь намтраа дэлгэрүүлэх болно * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] — Монгол болон Англи Википедиагийн онцлох нийтлэл болгохын тулд хуудсыг өргөжүүлнэ. * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] — Хуудсыг сайжруулах === Дууссан === * [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] * [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] * [[Улаанхуйн тулалдаан]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] * [[Аягуз голын тулалдаан]] * [[Ямышевын бүслэлт]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Хар Усны тулалдаан]] * [[Хотон нуурын тулалдаан]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Олгой нуурын тулалдаан]] * [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] * [[Галдмаа баатар]] * [[Хужандын бүслэлт]] {{HorseBro the hemionus}} puzdhny0baabokvr4fdt68ctfjeazhh 857682 857681 2026-05-31T14:13:05Z HorseBro the hemionus 100126 857682 wikitext text/x-wiki [[File:Cscr-featured.svg|15x15px|link=Зүүнгарын Хаант Улс]] == Миний тухай == {{clear}} {|border="1px" cellpadding="2" cellspacing="0" style="text-align: center; margin: auto;" <!--Basic me--> |{{User Монгол}} |{{User Улаанбаатар-1}} |{{User Жинлүүрийн орд}} |{{User Ойрад}} |-<!--Best of me--> |{{User FA|14}} |{{User WikiCup result|won|2024}} |{{User crown|Alexander}} |{{Four Award Userbox 1|2}} |-<!--Good of me--> |{{User Featured lists|2}} |{{User Good Articles2|15}} |{{User MAwardFA|Genghis Khan}} |{{User HMAwardFA|Rani of Jhansi}} |-<!--Random me--> |{{User FP|1}} |{{User DYK|31|DYK}} |{{Wikipedia:Bilorv's Challenges/Userbox|nine}} |{{User WikiProject Women in Green}} |-<!--Me on Wikipedia--> |{{User wikipedia/Platypus}} |{{userbox|id=[[File:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|40px]] |info=This user founded the [[Wikipedia:WikiProject Mongols/Mongol Empire task force|Mongol Empire task force]]. |info-c=#91ADF3}} |{{userbox | border-c = #999 | id = [[File:Topicon completionism-blue.svg|40px]] | id-c = white | id-fc = | id-s = 14 | info = This user believes their goal '''[[User:Vami_IV/Completionism|is the destruction of their purpose]]'''. | info-c = white | usercategory = Completionist Wikipedians}} |{{User exclude}} |-<!--Random bits of interest--> |{{User Feedonesbrain}} |{{User degree?}} |{{User:Microbyte/userboxes/LOTR}} |{{User:UBX/Yes, Prime Minister}} |-<!--Random bits of insanity--> |{{User:UnicornTapestry/UserBoxes/huh}} |{{User:RJHall/Userboxes/SteamingPile}} |{{User:Nurasko/penguins}} |{{User:Bilorv/RussianReversal|Wikipedia|reads|you}} |} == Gallery == <div style="width: 100%; height:500px; overflow-y:scroll; padding:0px;"> <gallery class="center" widths="300px" mode=nolines> Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс]] мандатугай! Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]] Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]] </gallery> </div> == Хувь нэмэр == === Одоогийн болон зорилтууд === * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] — Жинхэнэ онцлох нийтлэл болгохын тулд нийтлэлдээ маш их анхаарал хандуулсан * [[Галдан бошигт хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Цэвээнравдан хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Галданцэрэн хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Их Цэрэндондов]] — Дараа нь намтраа дэлгэрүүлэх болно * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] — Монгол болон Англи Википедиагийн онцлох нийтлэл болгохын тулд хуудсыг өргөжүүлнэ. * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] — Хуудсыг сайжруулах === Дууссан === * [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] * [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] * [[Улаанхуйн тулалдаан]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] * [[Аягуз голын тулалдаан]] * [[Ямышевын бүслэлт]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Хар Усны тулалдаан]] * [[Хотон нуурын тулалдаан]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Олгой нуурын тулалдаан]] * [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] * [[Галдмаа баатар]] * [[Хужандын бүслэлт]] {{HorseBro the hemionus}} l3u6thtnxe3bk2119gcsuc9lrpsqnq7 857684 857682 2026-05-31T14:16:11Z HorseBro the hemionus 100126 857684 wikitext text/x-wiki [[File:Cscr-featured.svg|15x15px|link=Зүүнгарын Хаант Улс]] == Миний тухай == {{clear}} {|border="1px" cellpadding="2" cellspacing="0" style="text-align: center; margin: auto;" <!--Basic me--> |{{User Монгол}} |{{User Улаанбаатар-1}} |{{User Жинлүүрийн орд}} |{{User Ойрад}} |-<!--Хэл--> |{{User mn}} |{{User ru-2}} |{{User en-4}} |{{User xal-1}} |-<!--Good of me--> |{{User Featured lists|2}} |{{User Good Articles2|15}} |{{User MAwardFA|Genghis Khan}} |{{User HMAwardFA|Rani of Jhansi}} |-<!--Random me--> |{{User FP|1}} |{{User DYK|31|DYK}} |{{Wikipedia:Bilorv's Challenges/Userbox|nine}} |{{User WikiProject Women in Green}} |-<!--Me on Wikipedia--> |{{User wikipedia/Platypus}} |{{userbox|id=[[File:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|40px]] |info=This user founded the [[Wikipedia:WikiProject Mongols/Mongol Empire task force|Mongol Empire task force]]. |info-c=#91ADF3}} |{{userbox | border-c = #999 | id = [[File:Topicon completionism-blue.svg|40px]] | id-c = white | id-fc = | id-s = 14 | info = This user believes their goal '''[[User:Vami_IV/Completionism|is the destruction of their purpose]]'''. | info-c = white | usercategory = Completionist Wikipedians}} |{{User exclude}} |-<!--Random bits of interest--> |{{User Feedonesbrain}} |{{User degree?}} |{{User:Microbyte/userboxes/LOTR}} |{{User:UBX/Yes, Prime Minister}} |-<!--Random bits of insanity--> |{{User:UnicornTapestry/UserBoxes/huh}} |{{User:RJHall/Userboxes/SteamingPile}} |{{User:Nurasko/penguins}} |{{User:Bilorv/RussianReversal|Wikipedia|reads|you}} |} == Gallery == <div style="width: 100%; height:500px; overflow-y:scroll; padding:0px;"> <gallery class="center" widths="300px" mode=nolines> Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс]] мандатугай! Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]] Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]] </gallery> </div> == Хувь нэмэр == === Одоогийн болон зорилтууд === * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] — Жинхэнэ онцлох нийтлэл болгохын тулд нийтлэлдээ маш их анхаарал хандуулсан * [[Галдан бошигт хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Цэвээнравдан хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Галданцэрэн хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Их Цэрэндондов]] — Дараа нь намтраа дэлгэрүүлэх болно * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] — Монгол болон Англи Википедиагийн онцлох нийтлэл болгохын тулд хуудсыг өргөжүүлнэ. * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] — Хуудсыг сайжруулах === Дууссан === * [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] * [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] * [[Улаанхуйн тулалдаан]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] * [[Аягуз голын тулалдаан]] * [[Ямышевын бүслэлт]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Хар Усны тулалдаан]] * [[Хотон нуурын тулалдаан]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Олгой нуурын тулалдаан]] * [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] * [[Галдмаа баатар]] * [[Хужандын бүслэлт]] {{HorseBro the hemionus}} 7tm58f05wqde6372cxahy79zlnxk6zj 857685 857684 2026-05-31T14:16:29Z HorseBro the hemionus 100126 857685 wikitext text/x-wiki [[File:Cscr-featured.svg|15x15px|link=Зүүнгарын Хаант Улс]] == Миний тухай == {{clear}} {|border="1px" cellpadding="2" cellspacing="0" style="text-align: center; margin: auto;" <!--Basic me--> |{{User Монгол}} |{{User Улаанбаатар-1}} |{{User Жинлүүрийн орд}} |{{User Ойрад}} |-<!--Хэл--> |{{User mn}} |{{User ru-2}} |{{User en-4}} |{{User de-1}} |-<!--Good of me--> |{{User Featured lists|2}} |{{User Good Articles2|15}} |{{User MAwardFA|Genghis Khan}} |{{User HMAwardFA|Rani of Jhansi}} |-<!--Random me--> |{{User FP|1}} |{{User DYK|31|DYK}} |{{Wikipedia:Bilorv's Challenges/Userbox|nine}} |{{User WikiProject Women in Green}} |-<!--Me on Wikipedia--> |{{User wikipedia/Platypus}} |{{userbox|id=[[File:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|40px]] |info=This user founded the [[Wikipedia:WikiProject Mongols/Mongol Empire task force|Mongol Empire task force]]. |info-c=#91ADF3}} |{{userbox | border-c = #999 | id = [[File:Topicon completionism-blue.svg|40px]] | id-c = white | id-fc = | id-s = 14 | info = This user believes their goal '''[[User:Vami_IV/Completionism|is the destruction of their purpose]]'''. | info-c = white | usercategory = Completionist Wikipedians}} |{{User exclude}} |-<!--Random bits of interest--> |{{User Feedonesbrain}} |{{User degree?}} |{{User:Microbyte/userboxes/LOTR}} |{{User:UBX/Yes, Prime Minister}} |-<!--Random bits of insanity--> |{{User:UnicornTapestry/UserBoxes/huh}} |{{User:RJHall/Userboxes/SteamingPile}} |{{User:Nurasko/penguins}} |{{User:Bilorv/RussianReversal|Wikipedia|reads|you}} |} == Gallery == <div style="width: 100%; height:500px; overflow-y:scroll; padding:0px;"> <gallery class="center" widths="300px" mode=nolines> Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс]] мандатугай! Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]] Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]] </gallery> </div> == Хувь нэмэр == === Одоогийн болон зорилтууд === * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] — Жинхэнэ онцлох нийтлэл болгохын тулд нийтлэлдээ маш их анхаарал хандуулсан * [[Галдан бошигт хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Цэвээнравдан хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Галданцэрэн хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Их Цэрэндондов]] — Дараа нь намтраа дэлгэрүүлэх болно * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] — Монгол болон Англи Википедиагийн онцлох нийтлэл болгохын тулд хуудсыг өргөжүүлнэ. * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] — Хуудсыг сайжруулах === Дууссан === * [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] * [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] * [[Улаанхуйн тулалдаан]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] * [[Аягуз голын тулалдаан]] * [[Ямышевын бүслэлт]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Хар Усны тулалдаан]] * [[Хотон нуурын тулалдаан]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Олгой нуурын тулалдаан]] * [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] * [[Галдмаа баатар]] * [[Хужандын бүслэлт]] {{HorseBro the hemionus}} 3aayhdpzvbsnl5ad10d2xf4nwowxzjg 857686 857685 2026-05-31T14:17:15Z HorseBro the hemionus 100126 857686 wikitext text/x-wiki [[File:Cscr-featured.svg|15x15px|link=Зүүнгарын Хаант Улс]] == Миний тухай == {{clear}} {|border="1px" cellpadding="2" cellspacing="0" style="text-align: center; margin: auto;" <!--Basic me--> |{{User Монгол}} |{{User Улаанбаатар-1}} |{{User Жинлүүрийн орд}} |{{User Ойрад}} |-<!--Хэл--> |{{User mn}} |{{User ru-2}} |{{User en-4}} |{{User de-1}} |} == Галерей == <div style="width: 100%; height:500px; overflow-y:scroll; padding:0px;"> <gallery class="center" widths="300px" mode=nolines> Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс]] мандатугай! Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]] Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]] </gallery> </div> == Хувь нэмэр == === Одоогийн болон зорилтууд === * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] — Жинхэнэ онцлох нийтлэл болгохын тулд нийтлэлдээ маш их анхаарал хандуулсан * [[Галдан бошигт хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Цэвээнравдан хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Галданцэрэн хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Их Цэрэндондов]] — Дараа нь намтраа дэлгэрүүлэх болно * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] — Монгол болон Англи Википедиагийн онцлох нийтлэл болгохын тулд хуудсыг өргөжүүлнэ. * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] — Хуудсыг сайжруулах === Дууссан === * [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] * [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] * [[Улаанхуйн тулалдаан]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] * [[Аягуз голын тулалдаан]] * [[Ямышевын бүслэлт]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Хар Усны тулалдаан]] * [[Хотон нуурын тулалдаан]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Олгой нуурын тулалдаан]] * [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] * [[Галдмаа баатар]] * [[Хужандын бүслэлт]] {{HorseBro the hemionus}} e3rfrqqvmkk3rlw30strlijrgxebqhh 857687 857686 2026-05-31T14:17:42Z HorseBro the hemionus 100126 857687 wikitext text/x-wiki [[File:Cscr-featured.svg|15x15px|link=Зүүнгарын Хаант Улс]] == Хувь нэмэр == === Одоогийн болон зорилтууд === * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] — Жинхэнэ онцлох нийтлэл болгохын тулд нийтлэлдээ маш их анхаарал хандуулсан * [[Галдан бошигт хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Цэвээнравдан хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Галданцэрэн хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Их Цэрэндондов]] — Дараа нь намтраа дэлгэрүүлэх болно * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] — Монгол болон Англи Википедиагийн онцлох нийтлэл болгохын тулд хуудсыг өргөжүүлнэ. * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] — Хуудсыг сайжруулах === Дууссан === * [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] * [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] * [[Улаанхуйн тулалдаан]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] * [[Аягуз голын тулалдаан]] * [[Ямышевын бүслэлт]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Хар Усны тулалдаан]] * [[Хотон нуурын тулалдаан]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Олгой нуурын тулалдаан]] * [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] * [[Галдмаа баатар]] * [[Хужандын бүслэлт]] == Миний тухай == {{clear}} {|border="1px" cellpadding="2" cellspacing="0" style="text-align: center; margin: auto;" <!--Basic me--> |{{User Монгол}} |{{User Улаанбаатар-1}} |{{User Жинлүүрийн орд}} |{{User Ойрад}} |-<!--Хэл--> |{{User mn}} |{{User ru-2}} |{{User en-4}} |{{User de-1}} |} == Галерей == <div style="width: 100%; height:500px; overflow-y:scroll; padding:0px;"> <gallery class="center" widths="300px" mode=nolines> Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс]] мандатугай! Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]] Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]] </gallery> </div> {{HorseBro the hemionus}} l4b97dlb8r52vlnwr20fq1z8od7mhav 857688 857687 2026-05-31T14:29:36Z HorseBro the hemionus 100126 857688 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> [[File:Cscr-featured.svg|15x15px|link=Зүүнгарын Хаант Улс]] == Хувь нэмэр == === Одоогийн болон зорилтууд === * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] — Жинхэнэ онцлох нийтлэл болгохын тулд нийтлэлдээ маш их анхаарал хандуулсан * [[Галдан бошигт хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Цэвээнравдан хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Галданцэрэн хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Их Цэрэндондов]] — Дараа нь намтраа дэлгэрүүлэх болно * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] — Монгол болон Англи Википедиагийн онцлох нийтлэл болгохын тулд хуудсыг өргөжүүлнэ. * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] — Хуудсыг сайжруулах === Дууссан === * [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] * [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] * [[Улаанхуйн тулалдаан]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] * [[Аягуз голын тулалдаан]] * [[Ямышевын бүслэлт]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Хар Усны тулалдаан]] * [[Хотон нуурын тулалдаан]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Олгой нуурын тулалдаан]] * [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] * [[Галдмаа баатар]] * [[Хужандын бүслэлт]] == Миний тухай == {{clear}} {|border="1px" cellpadding="2" cellspacing="0" style="text-align: center; margin: auto;" <!--Basic me--> |{{User Монгол}} |{{User Улаанбаатар-1}} |{{User Жинлүүрийн орд}} |{{User Ойрад}} |-<!--Хэл--> |{{User mn}} |{{User ru-2}} |{{User en-4}} |{{User de-1}} |} == Галерей == <div style="width: 100%; height:500px; overflow-y:scroll; padding:0px;"> <gallery class="center" widths="300px" mode=nolines> Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс]] мандатугай! Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]] Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]] </gallery> </div> {{HorseBro the hemionus}} 4v1cdz85l966ov32yoqx4mjgzgu07wo 857691 857688 2026-05-31T15:07:24Z HorseBro the hemionus 100126 857691 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> [[File:Cscr-featured.svg|15x15px|link=Зүүнгарын Хаант Улс]] == Хувь нэмэр == === Одоогийн болон зорилтууд === * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] — Жинхэнэ онцлох нийтлэл болгохын тулд нийтлэлдээ маш их анхаарал хандуулсан * [[Галдан бошигт хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Цэвээнравдан хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Галданцэрэн хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Их Цэрэндондов]] — Дараа нь намтраа дэлгэрүүлэх болно * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] — Монгол болон Англи Википедиагийн онцлох нийтлэл болгохын тулд хуудсыг өргөжүүлнэ. * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] — Хуудсыг сайжруулах === Дууссан === * [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] * [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] * [[Улаанхуйн тулалдаан]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] * [[Аягуз голын тулалдаан]] * [[Ямышевын бүслэлт]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Хар Усны тулалдаан]] * [[Хотон нуурын тулалдаан]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Олгой нуурын тулалдаан]] * [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] * [[Галдмаа баатар]] * [[Хужандын бүслэлт]] == Миний тухай == {{clear}} {|border="1px" cellpadding="2" cellspacing="0" style="text-align: center; margin: auto;" <!--Basic me--> |{{User Монгол}} |{{User Улаанбаатар-1}} |{{User Жинлүүрийн орд}} |{{User Ойрад}} |-<!--Хэл--> |{{User mn}} |{{User ru-2}} |{{User en-4}} |{{User de-1}} |} == Галерей == <div style="width: 100%; height:500px; overflow-y:scroll; padding:0px;"> <gallery class="center" widths="300px" mode=nolines> Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс]] мандатугай! Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]] Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]] </gallery> </div> == Надтай холбогдох == TikTok — dvo.galdan Discord — mchemionusdzu Reddit — Formerly u/Due-Compote-7706, now u/Small_Rest3955 Telegram — @horseofwikipedia Youtube — @HemmyTheWikipedian Spotify — McHemionus Email — dvo.galdan@gmail.com X — @horsebrothehem{{HorseBro the hemionus}} kwoak9xa4qe5meo05mgvi5rrggvidql 857692 857691 2026-05-31T15:08:04Z HorseBro the hemionus 100126 857692 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> [[File:Cscr-featured.svg|15x15px|link=Зүүнгарын Хаант Улс]] == Хувь нэмэр == === Одоогийн болон зорилтууд === * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] — Жинхэнэ онцлох нийтлэл болгохын тулд нийтлэлдээ маш их анхаарал хандуулсан * [[Галдан бошигт хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Цэвээнравдан хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Галданцэрэн хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Их Цэрэндондов]] — Дараа нь намтраа дэлгэрүүлэх болно * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] — Монгол болон Англи Википедиагийн онцлох нийтлэл болгохын тулд хуудсыг өргөжүүлнэ. * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] — Хуудсыг сайжруулах === Дууссан === * [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] * [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] * [[Улаанхуйн тулалдаан]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] * [[Аягуз голын тулалдаан]] * [[Ямышевын бүслэлт]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Хар Усны тулалдаан]] * [[Хотон нуурын тулалдаан]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Олгой нуурын тулалдаан]] * [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] * [[Галдмаа баатар]] * [[Хужандын бүслэлт]] == Миний тухай == {{clear}} {|border="1px" cellpadding="2" cellspacing="0" style="text-align: center; margin: auto;" <!--Basic me--> |{{User Монгол}} |{{User Улаанбаатар-1}} |{{User Жинлүүрийн орд}} |{{User Ойрад}} |-<!--Хэл--> |{{User mn}} |{{User ru-2}} |{{User en-4}} |{{User de-1}} |} == Галерей == <div style="width: 100%; height:500px; overflow-y:scroll; padding:0px;"> <gallery class="center" widths="300px" mode=nolines> Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс]] мандатугай! Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]] Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]] </gallery> </div> == Надтай холбогдох == TikTok — dvo.galdan Discord — mchemionusdzu Reddit — Formerly u/Due-Compote-7706, now u/Small_Rest3955 Telegram — @horseofwikipedia Youtube — @HemmyTheWikipedian Spotify — McHemionus Email — dvo.galdan@gmail.com X — @horsebrothehem == Template == {{HorseBro the hemionus}} 4jqe6u3wcprv6h7fdkcyecldgl3atdd 857723 857692 2026-06-01T02:41:34Z CommonsDelinker 211 Banner_of_the_Dzungar_Khanate.png файлыг коммонсд [[c:User:Bedivere|Bedivere]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Banner of the Dzungar Khanate.png|]]. 857723 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> [[File:Cscr-featured.svg|15x15px|link=Зүүнгарын Хаант Улс]] == Хувь нэмэр == === Одоогийн болон зорилтууд === * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] — Жинхэнэ онцлох нийтлэл болгохын тулд нийтлэлдээ маш их анхаарал хандуулсан * [[Галдан бошигт хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Цэвээнравдан хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Галданцэрэн хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ * [[Их Цэрэндондов]] — Дараа нь намтраа дэлгэрүүлэх болно * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] — Монгол болон Англи Википедиагийн онцлох нийтлэл болгохын тулд хуудсыг өргөжүүлнэ. * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] — Хуудсыг сайжруулах === Дууссан === * [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] * [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] * [[Улаанхуйн тулалдаан]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] * [[Аягуз голын тулалдаан]] * [[Ямышевын бүслэлт]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Хар Усны тулалдаан]] * [[Хотон нуурын тулалдаан]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Олгой нуурын тулалдаан]] * [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] * [[Галдмаа баатар]] * [[Хужандын бүслэлт]] == Миний тухай == {{clear}} {|border="1px" cellpadding="2" cellspacing="0" style="text-align: center; margin: auto;" <!--Basic me--> |{{User Монгол}} |{{User Улаанбаатар-1}} |{{User Жинлүүрийн орд}} |{{User Ойрад}} |-<!--Хэл--> |{{User mn}} |{{User ru-2}} |{{User en-4}} |{{User de-1}} |} == Галерей == <div style="width: 100%; height:500px; overflow-y:scroll; padding:0px;"> <gallery class="center" widths="300px" mode=nolines> Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]] Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]] </gallery> </div> == Надтай холбогдох == TikTok — dvo.galdan Discord — mchemionusdzu Reddit — Formerly u/Due-Compote-7706, now u/Small_Rest3955 Telegram — @horseofwikipedia Youtube — @HemmyTheWikipedian Spotify — McHemionus Email — dvo.galdan@gmail.com X — @horsebrothehem == Template == {{HorseBro the hemionus}} c62d7tgdnwv8le9k8k4kshvp5zn1qty 10 145484 857724 852272 2026-06-01T02:41:38Z CommonsDelinker 211 Banner_of_the_Dzungar_Khanate.png файлыг коммонсд [[c:User:Bedivere|Bedivere]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Banner of the Dzungar Khanate.png|]]. 857724 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias =Зүүнгарын Хаант Улс | shortname alias = Зүүнгарын Хаант Улс | flag alias = | size = {{{size|23px}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} <noinclude> | related1 = Чин улс </noinclude> }} cthp2ib4vfhlttlb161jvbt8e9239bo 857735 857724 2026-06-01T04:58:04Z HorseBro the hemionus 100126 857735 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias =Зүүнгарын Хаант Улс | shortname alias = Зүүнгарын Хаант Улс | flag alias =Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | size = {{{size|23px}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} <noinclude> | related1 = Чин улс </noinclude> }} m77ezkrpfpkq6c98miaoo0s97fcjbuu 0 146488 857742 857584 2026-06-01T08:48:04Z Orgio89 4242 857742 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 11.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа орж медалиа авав]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 12.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа оров]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 13.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 14.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] Хөнгөн Атлетикийн холбоо, Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, сонирхогчид зэрэг нийт 46 000 гаруй гүйгч оролцож шинэ дээд амжилтийг тогтоолоо. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Элит ба Сонирхогчид)=== ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 🔥⚡ МАРАФОНД УРАЛДАХ ЗӨВЛӨМЖ ⚡🔥 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 🍯 🍝 🍜 🍌 🍳 🍗 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 🍗 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө 💪❤️== * 😴 Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * 🧘‍♀️ Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️👟👟 Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ 🧪 🔥(Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: 🏁 🔥 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * ''Сонголт:'' '''Neutral''' (Энгийн) ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * ''Сонголт:'' Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй '''Stability''' (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * ''Сонголт:'' Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай '''Cushioned''' ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) ултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал нь холын урт гүйлтэнд эвтэйхэн байхын тулд багадаа '''50-80 км''' зайд өмсч эдэлгээнд орсон байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ. ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар болон албан ёсны тайлангуудад тулгуурласан үзүүлэлт: {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |- ! style="background:#efefef; width: 10%;" | Он ! style="background:#efefef; width: 25%;" | Нийт оролцогчдын тоо (Бүртгүүлсэн/Гүйсэн) ! style="background:#efefef; width: 20%;" | Оролцсон улс орны тоо ! style="background:#efefef; width: 45%;" | Онцлох үйл явдал ба нэмэлт мэдээлэл |- | '''2026''' | 46,306 гаруй | 43 улс | Тэмцээний түүхэн дэх хамгийн олон оролцогч бүртгүүлсэн дээд амжилт. Гадаадын 443 тамирчин оролцсон. 21 болон 42 км-ийн замууд Дэлхийн хөнгөн атлетикийн холбооны "В" ангиллын сертификатаар баталгаажсан. | | --- | | '''2025''' | | ~25,000 орчим | | ~30 гаруй улс | | Нийтийн биеийн тамирыг дэмжих, гүйлтийн соёлыг түгээх хүрээнд дотоод гадаадын сонирхогчид өргөнөөр оролцсон. | | - | | '''2024''' | | 15,699 гаруй | | ~30 гаруй улс | | Албан ёсны бүртгэл өмнөх онуудаас өссөн. Үндсэн марафон (42 км)-д 180 гаруй, хагас марафон (21 км)-д 917 гаруй тамирчин мэргэжлийн түвшинд хурд сорьсон. | | - | | '''2023''' | | 20,000 гаруй | | 30 улс | | Ковидын дараах сэргэлтийн үе бөгөөд хагас болон бүтэн марафонд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн тусгай гүйлтийн ангиллыг шинээр нэмж өргөжүүлсэн. | | - | | '''2022''' | | 23,690 хүн | | 29 улс | | Цар тахлын улмаас хоёр жил завсарласны дараа дахин зохион байгуулагдаж, олон улсын гүйгчид өргөнөөр эргэн ирсэн. | | - | | colspan="4" style="background:#f9f9f9; text-align:center;" | | - | | '''2019''' | | 32,000 гаруй | | 29 улс | | Нийслэл хот үүсэн байгуулагдсаны 380 жилийн ойн хүрээнд болсон. Гадаадын 313 тамирчин оролцсоноос Кени улсын элит тамирчид урилгаар оролцож түрүүлсэн. | | - | | '''2018''' | | 30,000 гаруй | | 30 орчим улс | | Олон улсын марафоны нэр хүнд өсөж, Австрали, АНУ, Герман, Кени зэрэг орны тамирчид оролцсон. Автомашингүй өдрөөр уламжлал болгон зохион байгуулагдав. | | - | | '''2017''' | | 30,000 хүн | | ~20 гаруй улс | | Тэмцээний цар хүрээ тогтворжиж, нийслэлийн иргэдийн хамгийн дуртай спорт өдөрлөгүүдийн нэг болов. | | - | | '''2016''' | | 25,000 гаруй | | ~15 гаруй улс | | Гурав дахь удаагийн гүйлт бөгөөд зохион байгуулалтын хувьд цахим бүртгэл болон чипний системийг сайжруулж эхэлсэн. | | - | | '''2015''' | | 18,085 хүн | | ~10 гаруй улс | | Хоёр дахь удаагийн марафон. Оролцогчдын тоо өмнөх оныхоос бараг хоёр мянгаар нэмэгдсэн. | | - | | '''2014''' | | 16,839 хүн | | 12 улс | | Улаанбаатар хотын Засаг даргын тамгын газраас санаачлан зохион байгуулсан анхны албан ёсны олон улсын марафон. | | } | [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] jdkzcirzabgj31baeaamcbjlvl3z6ms 857743 857742 2026-06-01T08:48:59Z Orgio89 4242 857743 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 11.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа орж медалиа авав]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 12.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа оров]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 13.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 14.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] Хөнгөн Атлетикийн холбоо, Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, сонирхогчид зэрэг нийт 46 000 гаруй гүйгч оролцож шинэ дээд амжилтийг тогтоолоо. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Элит ба Сонирхогчид)=== ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 🔥⚡ МАРАФОНД УРАЛДАХ ЗӨВЛӨМЖ ⚡🔥 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 🍯 🍝 🍜 🍌 🍳 🍗 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 🍗 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө 💪❤️== * 😴 Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * 🧘‍♀️ Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️👟👟 Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ 🧪 🔥(Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: 🏁 🔥 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * ''Сонголт:'' '''Neutral''' (Энгийн) ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * ''Сонголт:'' Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй '''Stability''' (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * ''Сонголт:'' Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай '''Cushioned''' ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) ултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал нь холын урт гүйлтэнд эвтэйхэн байхын тулд багадаа '''50-80 км''' зайд өмсч эдэлгээнд орсон байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ. ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар болон албан ёсны тайлангуудад тулгуурласан үзүүлэлт: {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |- ! style="background:#efefef; width: 10%;" | Он ! style="background:#efefef; width: 25%;" | Нийт оролцогчдын тоо (Бүртгүүлсэн/Гүйсэн) ! style="background:#efefef; width: 20%;" | Оролцсон улс орны тоо ! style="background:#efefef; width: 45%;" | Онцлох үйл явдал ба нэмэлт мэдээлэл |- | '''2026''' | 46,306 гаруй | 43 улс | Тэмцээний түүхэн дэх хамгийн олон оролцогч бүртгүүлсэн дээд амжилт. Гадаадын 443 тамирчин оролцсон. 21 болон 42 км-ийн замууд Дэлхийн хөнгөн атлетикийн холбооны "В" ангиллын сертификатаар баталгаажсан. | | --- | | '''2025''' | | ~25,000 орчим | | ~30 гаруй улс | | Нийтийн биеийн тамирыг дэмжих, гүйлтийн соёлыг түгээх хүрээнд дотоод гадаадын сонирхогчид өргөнөөр оролцсон. | | - | | '''2024''' | | 15,699 гаруй | | ~30 гаруй улс | | Албан ёсны бүртгэл өмнөх онуудаас өссөн. Үндсэн марафон (42 км)-д 180 гаруй, хагас марафон (21 км)-д 917 гаруй тамирчин мэргэжлийн түвшинд хурд сорьсон. | | - | | '''2023''' | | 20,000 гаруй | | 30 улс | | Ковидын дараах сэргэлтийн үе бөгөөд хагас болон бүтэн марафонд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн тусгай гүйлтийн ангиллыг шинээр нэмж өргөжүүлсэн. | | - | | '''2022''' | | 23,690 хүн | | 29 улс | | Цар тахлын улмаас хоёр жил завсарласны дараа дахин зохион байгуулагдаж, олон улсын гүйгчид өргөнөөр эргэн ирсэн. | | - | | colspan="4" style="background:#f9f9f9; text-align:center;" | | - | | '''2019''' | | 32,000 гаруй | | 29 улс | | Нийслэл хот үүсэн байгуулагдсаны 380 жилийн ойн хүрээнд болсон. Гадаадын 313 тамирчин оролцсоноос Кени улсын элит тамирчид урилгаар оролцож түрүүлсэн. | | - | | '''2018''' | | 30,000 гаруй | | 30 орчим улс | | Олон улсын марафоны нэр хүнд өсөж, Австрали, АНУ, Герман, Кени зэрэг орны тамирчид оролцсон. Автомашингүй өдрөөр уламжлал болгон зохион байгуулагдав. | | - | | '''2017''' | | 30,000 хүн | | ~20 гаруй улс | | Тэмцээний цар хүрээ тогтворжиж, нийслэлийн иргэдийн хамгийн дуртай спорт өдөрлөгүүдийн нэг болов. | | - | | '''2016''' | | 25,000 гаруй | | ~15 гаруй улс | | Гурав дахь удаагийн гүйлт бөгөөд зохион байгуулалтын хувьд цахим бүртгэл болон чипний системийг сайжруулж эхэлсэн. | | - | | '''2015''' | | 18,085 хүн | | ~10 гаруй улс | | Хоёр дахь удаагийн марафон. Оролцогчдын тоо өмнөх оныхоос бараг хоёр мянгаар нэмэгдсэн. | | - | | '''2014''' | | 16,839 хүн | | 12 улс | | Улаанбаатар хотын Засаг даргын тамгын газраас санаачлан зохион байгуулсан анхны албан ёсны олон улсын марафон. | | } [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] by5t0ju1m19u3gdxrzp3kl1y8vfvjmz 857744 857743 2026-06-01T08:50:05Z Orgio89 4242 857744 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 11.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа орж медалиа авав]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 12.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа оров]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 13.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 14.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] Хөнгөн Атлетикийн холбоо, Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, сонирхогчид зэрэг нийт 46 000 гаруй гүйгч оролцож шинэ дээд амжилтийг тогтоолоо. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Элит ба Сонирхогчид)=== ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 🔥⚡ МАРАФОНД УРАЛДАХ ЗӨВЛӨМЖ ⚡🔥 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 🍯 🍝 🍜 🍌 🍳 🍗 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 🍗 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө 💪❤️== * 😴 Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * 🧘‍♀️ Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️👟👟 Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ 🧪 🔥(Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: 🏁 🔥 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * ''Сонголт:'' '''Neutral''' (Энгийн) ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * ''Сонголт:'' Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй '''Stability''' (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * ''Сонголт:'' Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай '''Cushioned''' ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) ултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал нь холын урт гүйлтэнд эвтэйхэн байхын тулд багадаа '''50-80 км''' зайд өмсч эдэлгээнд орсон байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ. ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал Жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулагддаг **„Улаанбаатар марафон“** олон улсын гүйлтийн тэмцээний 2014 оноос хойших нийт оролцогчдын тоо болон олон улсын төлөөллийн статистик мэдээллийг Википедиа (Wikipedia) кодод хөрвүүлэн, монгол хэл дээр нэгтгэн харуулав. *(Тэмдэглэл: 2020 ба 2021 онуудад дэлхий нийтийг хамарсан COVID-19 цар тахлын улмаас тэмцээн албан ёсоор завсарласан болно.)* {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |- ! style="background:#efefef; width: 10%;" | Он ! style="background:#efefef; width: 25%;" | Нийт оролцогчдын тоо (Бүртгүүлсэн/Гүйсэн) ! style="background:#efefef; width: 20%;" | Оролцсон улс орны тоо ! style="background:#efefef; width: 45%;" | Онцлох үйл явдал ба нэмэлт мэдээлэл |- | '''2026''' | 46,306 гаруй | 43 улс | Тэмцээний түүхэн дэх хамгийн олон оролцогч бүртгүүлсэн дээд амжилт. Гадаадын 443 тамирчин оролцсон. 21 болон 42 км-ийн замууд Дэлхийн хөнгөн атлетикийн холбооны "В" ангиллын сертификатаар баталгаажсан. |- | '''2025''' | ~25,000 орчим | ~30 гаруй улс | Нийтийн биеийн тамирыг дэмжих, гүйлтийн соёлыг түгээх хүрээнд дотоод гадаадын сонирхогчид өргөнөөр оролцсон. |- | '''2024''' | 15,699 гаруй | ~30 гаруй улс | Албан ёсны бүртгэл өмнөх онуудаас өссөн. Үндсэн марафон (42 км)-д 180 гаруй, хагас марафон (21 км)-д 917 гаруй тамирчин мэргэжлийн түвшинд хурд сорьсон. |- | '''2023''' | 20,000 гаруй | 30 улс | Ковидын дараах сэргэлтийн үе бөгөөд хагас болон бүтэн марафонд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн тусгай гүйлтийн ангиллыг шинээр нэмж өргөжүүлсэн. |- | '''2022''' | 23,690 хүн | 29 улс | Цар тахлын улмаас хоёр жил завсарласны дараа дахин зохион байгуулагдаж, олон улсын гүйгчид өргөнөөр эргэн ирсэн. |- | colspan="4" style="background:#f9f9f9; text-align:center;" | '''''2020–2021 онд COVID-19 цар тахлын улмаас цуцлагдсан''''' |- | '''2019''' | 32,000 гаруй | 29 улс | Нийслэл хот үүсэн байгуулагдсаны 380 жилийн ойн хүрээнд болсон. Гадаадын 313 тамирчин оролцсоноос Кени улсын элит тамирчид урилгаар оролцож түрүүлсэн. |- | '''2018''' | 30,000 гаруй | 30 орчим улс | Олон улсын марафоны нэр хүнд өсөж, Австрали, АНУ, Герман, Кени зэрэг орны тамирчид оролцсон. Автомашингүй өдрөөр уламжлал болгон зохион байгуулагдав. |- | '''2017''' | 30,000 хүн | ~20 гаруй улс | Тэмцээний цар хүрээ тогтворжиж, нийслэлийн иргэдийн хамгийн дуртай спорт өдөрлөгүүдийн нэг болов. |- | '''2016''' | 25,000 гаруй | ~15 гаруй улс | Гурав дахь удаагийн гүйлт бөгөөд зохион байгуулалтын хувьд цахим бүртгэл болон чипний системийг сайжруулж эхэлсэн. |- | '''2015''' | 18,085 хүн | ~10 гаруй улс | Хоёр дахь удаагийн марафон. Оролцогчдын тоо өмнөх оныхоос бараг хоёр мянгаар нэмэгдсэн. |- | '''2014''' | 16,839 хүн | 12 улс | Улаанбаатар хотын Засаг даргын тамгын газраас санаачлан зохион байгуулсан анхны албан ёсны олон улсын марафон. |} [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] fxgrxw7ac16khk9jmkf5lv2aeqvatlc 857745 857744 2026-06-01T08:53:18Z Orgio89 4242 857745 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 11.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа орж медалиа авав]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 12.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа оров]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 13.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 14.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] Хөнгөн Атлетикийн холбоо, Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, сонирхогчид зэрэг нийт 46 000 гаруй гүйгч оролцож шинэ дээд амжилтийг тогтоолоо. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Элит ба Сонирхогчид)=== ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 🔥⚡ МАРАФОНД УРАЛДАХ ЗӨВЛӨМЖ ⚡🔥 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 🍯 🍝 🍜 🍌 🍳 🍗 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 🍗 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө 💪❤️== * 😴 Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * 🧘‍♀️ Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️👟👟 Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ 🧪 🔥(Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: 🏁 🔥 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * ''Сонголт:'' '''Neutral''' (Энгийн) ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * ''Сонголт:'' Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй '''Stability''' (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * ''Сонголт:'' Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай '''Cushioned''' ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) ултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал нь холын урт гүйлтэнд эвтэйхэн байхын тулд багадаа '''50-80 км''' зайд өмсч эдэлгээнд орсон байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ. ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Тэмцээний статистик=== Жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулагддаг **„Улаанбаатар марафон“** олон улсын гүйлтийн тэмцээний 2014 оноос хойших нийт оролцогчдын тоо болон олон улсын төлөөллийн статистик мэдээллийг Википедиа (Wikipedia) кодод хөрвүүлэн, монгол хэл дээр нэгтгэн харуулав. *(Тэмдэглэл: 2020 ба 2021 онуудад дэлхий нийтийг хамарсан COVID-19 цар тахлын улмаас тэмцээн албан ёсоор завсарласан болно.)* {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |- ! style="background:#efefef; width: 10%;" | Он ! style="background:#efefef; width: 25%;" | Нийт оролцогчдын тоо (Бүртгүүлсэн/Гүйсэн) ! style="background:#efefef; width: 20%;" | Оролцсон улс орны тоо ! style="background:#efefef; width: 45%;" | Онцлох үйл явдал ба нэмэлт мэдээлэл |- | '''2026''' | 46,306 | 43 | Тэмцээний түүхэн дэх хамгийн олон оролцогч бүртгүүлсэн дээд амжилт. Гадаадын 443 тамирчин оролцсон. 21 болон 42 км-ийн замууд Дэлхийн хөнгөн атлетикийн холбооны "В" ангиллын сертификатаар баталгаажсан. |- | '''2025''' | ~25,000 | ~30 | Нийтийн биеийн тамирыг дэмжих, гүйлтийн соёлыг түгээх хүрээнд дотоод гадаадын сонирхогчид өргөнөөр оролцсон. |- | '''2024''' | 15,699 | ~30 | Албан ёсны бүртгэл өмнөх онуудаас өссөн. Үндсэн марафон (42 км)-д 180 гаруй, хагас марафон (21 км)-д 917 гаруй тамирчин мэргэжлийн түвшинд хурд сорьсон. |- | '''2023''' | 20,000 | 30 | Ковидын дараах сэргэлтийн үе бөгөөд хагас болон бүтэн марафонд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн тусгай гүйлтийн ангиллыг шинээр нэмж өргөжүүлсэн. |- | '''2022''' | 23,690 | 29 | Цар тахлын улмаас хоёр жил завсарласны дараа дахин зохион байгуулагдаж, олон улсын гүйгчид өргөнөөр эргэн ирсэн. |- | colspan="4" style="background:#f9f9f9; text-align:center;" | '''''2020–2021 онд COVID-19 цар тахлын улмаас цуцлагдсан''''' |- | '''2019''' | 32,000 | 29 | Нийслэл хот үүсэн байгуулагдсаны 380 жилийн ойн хүрээнд болсон. Гадаадын 313 тамирчин оролцсоноос Кени улсын элит тамирчид урилгаар оролцож түрүүлсэн. |- | '''2018''' | 30,000 | 30 | Олон улсын марафоны нэр хүнд өсөж, Австрали, АНУ, Герман, Кени зэрэг орны тамирчид оролцсон. Автомашингүй өдрөөр уламжлал болгон зохион байгуулагдав. |- | '''2017''' | 30,000 | ~20 | Тэмцээний цар хүрээ тогтворжиж, нийслэлийн иргэдийн хамгийн дуртай спорт өдөрлөгүүдийн нэг болов. |- | '''2016''' | 25,000 | ~15 | Гурав дахь удаагийн гүйлт бөгөөд зохион байгуулалтын хувьд цахим бүртгэл болон чипний системийг сайжруулж эхэлсэн. |- | '''2015''' | 18,085 | ~10 | Хоёр дахь удаагийн марафон. Оролцогчдын тоо өмнөх оныхоос бараг хоёр мянгаар нэмэгдсэн. |- | '''2014''' | 16,839 | 12 | Улаанбаатар хотын Засаг даргын тамгын газраас санаачлан зохион байгуулсан анхны албан ёсны олон улсын марафон. |} [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] irhb1848hkxcvp8mmvcxo1j1owyc3y5 857746 857745 2026-06-01T08:55:43Z Orgio89 4242 857746 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 11.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа орж медалиа авав]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 12.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа оров]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 13.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 14.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] Хөнгөн Атлетикийн холбоо, Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, сонирхогчид зэрэг нийт 46 000 гаруй гүйгч оролцож шинэ дээд амжилтийг тогтоолоо. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Элит ба Сонирхогчид)=== ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 🔥⚡ МАРАФОНД УРАЛДАХ ЗӨВЛӨМЖ ⚡🔥 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 🍯 🍝 🍜 🍌 🍳 🍗 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 🍗 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө 💪❤️== * 😴 Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * 🧘‍♀️ Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️👟👟 Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ 🧪 🔥(Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: 🏁 🔥 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * ''Сонголт:'' '''Neutral''' (Энгийн) ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * ''Сонголт:'' Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй '''Stability''' (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * ''Сонголт:'' Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай '''Cushioned''' ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) ултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал нь холын урт гүйлтэнд эвтэйхэн байхын тулд багадаа '''50-80 км''' зайд өмсч эдэлгээнд орсон байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ. ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Тэмцээний статистик=== '''Улаанбаатар марафон''' олон улсын гүйлтийн тэмцээний 2014 оноос хойших нийт оролцогчдын тоог нэгтгэн харуулав. {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |- ! style="background:#efefef; width: 10%;" | Он ! style="background:#efefef; width: 25%;" | Нийт оролцогчдын тоо (Бүртгүүлсэн/Гүйсэн) ! style="background:#efefef; width: 20%;" | Оролцсон улс орны тоо ! style="background:#efefef; width: 45%;" | Онцлох үйл явдал ба нэмэлт мэдээлэл |- | '''2026''' | 46,306 | 43 | Тэмцээний түүхэн дэх хамгийн олон оролцогч бүртгүүлсэн дээд амжилт. Гадаадын 443 тамирчин оролцсон. 21 болон 42 км-ийн замууд Дэлхийн хөнгөн атлетикийн холбооны "В" ангиллын сертификатаар баталгаажсан. |- | '''2025''' | ~25,000 | ~30 | Нийтийн биеийн тамирыг дэмжих, гүйлтийн соёлыг түгээх хүрээнд дотоод гадаадын сонирхогчид өргөнөөр оролцсон. |- | '''2024''' | 15,699 | ~30 | Албан ёсны бүртгэл өмнөх онуудаас өссөн. Үндсэн марафон (42 км)-д 180 гаруй, хагас марафон (21 км)-д 917 гаруй тамирчин мэргэжлийн түвшинд хурд сорьсон. |- | '''2023''' | 20,000 | 30 | Ковидын дараах сэргэлтийн үе бөгөөд хагас болон бүтэн марафонд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн тусгай гүйлтийн ангиллыг шинээр нэмж өргөжүүлсэн. |- | '''2022''' | 23,690 | 29 | Цар тахлын улмаас хоёр жил завсарласны дараа дахин зохион байгуулагдаж, олон улсын гүйгчид өргөнөөр эргэн ирсэн. |- | colspan="4" style="background:#f9f9f9; text-align:center;" | '''''2020–2021 онд COVID-19 цар тахлын улмаас цуцлагдсан''''' |- | '''2019''' | 32,000 | 29 | Нийслэл хот үүсэн байгуулагдсаны 380 жилийн ойн хүрээнд болсон. Гадаадын 313 тамирчин оролцсоноос Кени улсын элит тамирчид урилгаар оролцож түрүүлсэн. |- | '''2018''' | 30,000 | 30 | Олон улсын марафоны нэр хүнд өсөж, Австрали, АНУ, Герман, Кени зэрэг орны тамирчид оролцсон. Автомашингүй өдрөөр уламжлал болгон зохион байгуулагдав. |- | '''2017''' | 30,000 | ~20 | Тэмцээний цар хүрээ тогтворжиж, нийслэлийн иргэдийн хамгийн дуртай спорт өдөрлөгүүдийн нэг болов. |- | '''2016''' | 25,000 | ~15 | Гурав дахь удаагийн гүйлт бөгөөд зохион байгуулалтын хувьд цахим бүртгэл болон чипний системийг сайжруулж эхэлсэн. |- | '''2015''' | 18,085 | ~10 | Хоёр дахь удаагийн марафон. Оролцогчдын тоо өмнөх оныхоос бараг хоёр мянгаар нэмэгдсэн. |- | '''2014''' | 16,839 | 12 | Улаанбаатар хотын Засаг даргын тамгын газраас санаачлан зохион байгуулсан анхны албан ёсны олон улсын марафон. |} * Тэмдэглэл: 2020 ба 2021 онуудад дэлхий нийтийг хамарсан COVID-19 цар тахлын улмаас тэмцээн албан ёсоор завсарласан болно. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] gzd37d3h1ruqdop4t719karren4h3b4 857747 857746 2026-06-01T08:57:25Z Orgio89 4242 857747 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 11.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа орж медалиа авав]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 12.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа оров]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 13.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 14.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] Хөнгөн Атлетикийн холбоо, Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, сонирхогчид зэрэг нийт 46 000 гаруй гүйгч оролцож шинэ дээд амжилтийг тогтоолоо. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Элит ба Сонирхогчид)=== ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 🔥⚡ МАРАФОНД УРАЛДАХ ЗӨВЛӨМЖ ⚡🔥 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 🍯 🍝 🍜 🍌 🍳 🍗 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 🍗 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө 💪❤️== * 😴 Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * 🧘‍♀️ Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️👟👟 Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ 🧪 🔥(Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: 🏁 🔥 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * ''Сонголт:'' '''Neutral''' (Энгийн) ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * ''Сонголт:'' Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй '''Stability''' (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * ''Сонголт:'' Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай '''Cushioned''' ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) ултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал нь холын урт гүйлтэнд эвтэйхэн байхын тулд багадаа '''50-80 км''' зайд өмсч эдэлгээнд орсон байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ. ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Тэмцээний статистик=== '''Улаанбаатар марафон''' олон улсын гүйлтийн тэмцээний 2014 оноос хойших нийт оролцогчдын тоог нэгтгэн харуулав. {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |- ! style="background:#efefef; width: 10%;" | Он ! style="background:#efefef; width: 25%;" | Нийт оролцогчдын тоо (Бүртгүүлсэн/Гүйсэн) ! style="background:#efefef; width: 20%;" | Оролцсон улс орны тоо ! style="background:#efefef; width: 45%;" | Онцлох үйл явдал ба нэмэлт мэдээлэл |- | '''2026''' | 46,306 | 43 | Тэмцээний түүхэн дэх хамгийн олон оролцогч бүртгүүлсэн дээд амжилт. Гадаадын 443 тамирчин оролцсон. 21 болон 42 км-ийн замууд Дэлхийн хөнгөн атлетикийн холбооны "В" ангиллын сертификатаар баталгаажсан. |- | '''2025''' | ~36,000 | ~30 | Нийтийн биеийн тамирыг дэмжих, гүйлтийн соёлыг түгээх хүрээнд дотоод гадаадын сонирхогчид өргөнөөр оролцсон. |- | '''2024''' | 15,699 | ~30 | Албан ёсны бүртгэл өмнөх онуудаас өссөн. Үндсэн марафон (42 км)-д 180 гаруй, хагас марафон (21 км)-д 917 гаруй тамирчин мэргэжлийн түвшинд хурд сорьсон. |- | '''2023''' | 20,000 | 30 | Ковидын дараах сэргэлтийн үе бөгөөд хагас болон бүтэн марафонд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн тусгай гүйлтийн ангиллыг шинээр нэмж өргөжүүлсэн. |- | '''2022''' | 23,690 | 29 | Цар тахлын улмаас хоёр жил завсарласны дараа дахин зохион байгуулагдаж, олон улсын гүйгчид өргөнөөр эргэн ирсэн. |- | colspan="4" style="background:#f9f9f9; text-align:center;" | '''''2020–2021 онд COVID-19 цар тахлын улмаас цуцлагдсан''''' |- | '''2019''' | 32,000 | 29 | Нийслэл хот үүсэн байгуулагдсаны 380 жилийн ойн хүрээнд болсон. Гадаадын 313 тамирчин оролцсоноос Кени улсын элит тамирчид урилгаар оролцож түрүүлсэн. |- | '''2018''' | 30,000 | 30 | Олон улсын марафоны нэр хүнд өсөж, Австрали, АНУ, Герман, Кени зэрэг орны тамирчид оролцсон. Автомашингүй өдрөөр уламжлал болгон зохион байгуулагдав. |- | '''2017''' | 30,000 | ~20 | Тэмцээний цар хүрээ тогтворжиж, нийслэлийн иргэдийн хамгийн дуртай спорт өдөрлөгүүдийн нэг болов. |- | '''2016''' | 25,000 | ~15 | Гурав дахь удаагийн гүйлт бөгөөд зохион байгуулалтын хувьд цахим бүртгэл болон чипний системийг сайжруулж эхэлсэн. |- | '''2015''' | 18,085 | ~10 | Хоёр дахь удаагийн марафон. Оролцогчдын тоо өмнөх оныхоос бараг хоёр мянгаар нэмэгдсэн. |- | '''2014''' | 16,839 | 12 | Улаанбаатар хотын Засаг даргын тамгын газраас санаачлан зохион байгуулсан анхны албан ёсны олон улсын марафон. |} * Тэмдэглэл: 2020 ба 2021 онуудад дэлхий нийтийг хамарсан COVID-19 цар тахлын улмаас тэмцээн албан ёсоор завсарласан болно. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] h3op7w131zkbb6fdvptgtbks71k6vse 857748 857747 2026-06-01T08:58:27Z Orgio89 4242 857748 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 11.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа орж медалиа авав]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 12.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа оров]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 13.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 14.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] Хөнгөн Атлетикийн холбоо, Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, сонирхогчид зэрэг нийт 46 000 гаруй гүйгч оролцож шинэ дээд амжилтийг тогтоолоо. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Элит ба Сонирхогчид)=== ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 🔥⚡ МАРАФОНД УРАЛДАХ ЗӨВЛӨМЖ ⚡🔥 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 🍯 🍝 🍜 🍌 🍳 🍗 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 🍗 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө 💪❤️== * 😴 Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * 🧘‍♀️ Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️👟👟 Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ 🧪 🔥(Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: 🏁 🔥 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * ''Сонголт:'' '''Neutral''' (Энгийн) ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * ''Сонголт:'' Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй '''Stability''' (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * ''Сонголт:'' Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай '''Cushioned''' ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) ултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал нь холын урт гүйлтэнд эвтэйхэн байхын тулд багадаа '''50-80 км''' зайд өмсч эдэлгээнд орсон байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ. ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Тэмцээний статистик=== '''Улаанбаатар марафон''' олон улсын гүйлтийн тэмцээний 2014 оноос хойших нийт оролцогчдын тоог нэгтгэн харуулав. {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |- ! style="background:#efefef; width: 10%;" | Он ! style="background:#efefef; width: 25%;" | Нийт оролцогчдын тоо (Бүртгүүлсэн/Гүйсэн) ! style="background:#efefef; width: 20%;" | Оролцсон улс орны тоо ! style="background:#efefef; width: 45%;" | Онцлох үйл явдал ба нэмэлт мэдээлэл |- | '''2026''' | 46,306 | 43 | Тэмцээний түүхэн дэх хамгийн олон оролцогч бүртгүүлсэн дээд амжилт. Гадаадын 443 тамирчин оролцсон. 21 болон 42 км-ийн замууд Дэлхийн хөнгөн атлетикийн холбооны "В" ангиллын сертификатаар баталгаажсан. |- | '''2025''' | ~36,000 | ~30 | Нийтийн биеийн тамирыг дэмжих, гүйлтийн соёлыг түгээх хүрээнд дотоод гадаадын сонирхогчид өргөнөөр оролцсон. |- | '''2024''' | 28,699 | ~30 | Албан ёсны бүртгэл өмнөх онуудаас өссөн. Үндсэн марафон (42 км)-д 180 гаруй, хагас марафон (21 км)-д 917 гаруй тамирчин мэргэжлийн түвшинд хурд сорьсон. |- | '''2023''' | 26,000 | 30 | Ковидын дараах сэргэлтийн үе бөгөөд хагас болон бүтэн марафонд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн тусгай гүйлтийн ангиллыг шинээр нэмж өргөжүүлсэн. |- | '''2022''' | 23,690 | 29 | Цар тахлын улмаас хоёр жил завсарласны дараа дахин зохион байгуулагдаж, олон улсын гүйгчид өргөнөөр эргэн ирсэн. |- | colspan="4" style="background:#f9f9f9; text-align:center;" | '''''2020–2021 онд COVID-19 цар тахлын улмаас цуцлагдсан''''' |- | '''2019''' | 32,000 | 29 | Нийслэл хот үүсэн байгуулагдсаны 380 жилийн ойн хүрээнд болсон. Гадаадын 313 тамирчин оролцсоноос Кени улсын элит тамирчид урилгаар оролцож түрүүлсэн. |- | '''2018''' | 30,000 | 30 | Олон улсын марафоны нэр хүнд өсөж, Австрали, АНУ, Герман, Кени зэрэг орны тамирчид оролцсон. Автомашингүй өдрөөр уламжлал болгон зохион байгуулагдав. |- | '''2017''' | 30,000 | ~20 | Тэмцээний цар хүрээ тогтворжиж, нийслэлийн иргэдийн хамгийн дуртай спорт өдөрлөгүүдийн нэг болов. |- | '''2016''' | 25,000 | ~15 | Гурав дахь удаагийн гүйлт бөгөөд зохион байгуулалтын хувьд цахим бүртгэл болон чипний системийг сайжруулж эхэлсэн. |- | '''2015''' | 18,085 | ~10 | Хоёр дахь удаагийн марафон. Оролцогчдын тоо өмнөх оныхоос бараг хоёр мянгаар нэмэгдсэн. |- | '''2014''' | 16,839 | 12 | Улаанбаатар хотын Засаг даргын тамгын газраас санаачлан зохион байгуулсан анхны албан ёсны олон улсын марафон. |} * Тэмдэглэл: 2020 ба 2021 онуудад дэлхий нийтийг хамарсан COVID-19 цар тахлын улмаас тэмцээн албан ёсоор завсарласан болно. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] f4uun4cuq1s5cshlavd20qki03jjp1t 857749 857748 2026-06-01T09:03:29Z Orgio89 4242 857749 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 11.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа орж медалиа авав]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 12.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа оров]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 13.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 14.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] [[Монголын]]Хөнгөн Атлетикийн холбоо, Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, сонирхогчид зэрэг нийт 46 000 гаруй гүйгч оролцож шинэ дээд амжилтийг тогтоолоо. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Элит ба Сонирхогчид)=== ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 🔥⚡ МАРАФОНД УРАЛДАХ ЗӨВЛӨМЖ ⚡🔥 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 🍯 🍝 🍜 🍌 🍳 🍗 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 🍗 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө 💪❤️== * 😴 Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * 🧘‍♀️ Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️👟👟 Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ 🧪 🔥(Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: 🏁 🔥 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * ''Сонголт:'' '''Neutral''' (Энгийн) ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * ''Сонголт:'' Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй '''Stability''' (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * ''Сонголт:'' Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай '''Cushioned''' ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) ултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал нь холын урт гүйлтэнд эвтэйхэн байхын тулд багадаа '''50-80 км''' зайд өмсч эдэлгээнд орсон байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ. ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Тэмцээний статистик=== '''Улаанбаатар марафон''' олон улсын гүйлтийн тэмцээний 2014 оноос хойших нийт оролцогчдын тоог нэгтгэн харуулав. {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |- ! style="background:#efefef; width: 10%;" | Он ! style="background:#efefef; width: 25%;" | Нийт оролцогчдын тоо (Бүртгүүлсэн/Гүйсэн) ! style="background:#efefef; width: 20%;" | Оролцсон улс орны тоо ! style="background:#efefef; width: 45%;" | Онцлох үйл явдал ба нэмэлт мэдээлэл |- | '''2026''' | 46,306 | 43 | Тэмцээний түүхэн дэх хамгийн олон оролцогч бүртгүүлсэн дээд амжилт. Гадаадын 443 тамирчин оролцсон. 21 болон 42 км-ийн замууд Дэлхийн хөнгөн атлетикийн холбооны "В" ангиллын сертификатаар баталгаажсан. |- | '''2025''' | ~36,000 | ~30 | Нийтийн биеийн тамирыг дэмжих, гүйлтийн соёлыг түгээх хүрээнд дотоод гадаадын сонирхогчид өргөнөөр оролцсон. |- | '''2024''' | 28,699 | ~30 | Албан ёсны бүртгэл өмнөх онуудаас өссөн. Үндсэн марафон (42 км)-д 180 гаруй, хагас марафон (21 км)-д 917 гаруй тамирчин мэргэжлийн түвшинд хурд сорьсон. |- | '''2023''' | 26,000 | 30 | Ковидын дараах сэргэлтийн үе бөгөөд хагас болон бүтэн марафонд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн тусгай гүйлтийн ангиллыг шинээр нэмж өргөжүүлсэн. |- | '''2022''' | 23,690 | 29 | Цар тахлын улмаас хоёр жил завсарласны дараа дахин зохион байгуулагдаж, олон улсын гүйгчид өргөнөөр эргэн ирсэн. |- | colspan="4" style="background:#f9f9f9; text-align:center;" | '''''2020–2021 онд COVID-19 цар тахлын улмаас цуцлагдсан''''' |- | '''2019''' | 32,000 | 29 | Нийслэл хот үүсэн байгуулагдсаны 380 жилийн ойн хүрээнд болсон. Гадаадын 313 тамирчин оролцсоноос Кени улсын элит тамирчид урилгаар оролцож түрүүлсэн. |- | '''2018''' | 30,000 | 30 | Олон улсын марафоны нэр хүнд өсөж, Австрали, АНУ, Герман, Кени зэрэг орны тамирчид оролцсон. Автомашингүй өдрөөр уламжлал болгон зохион байгуулагдав. |- | '''2017''' | 30,000 | ~20 | Тэмцээний цар хүрээ тогтворжиж, нийслэлийн иргэдийн хамгийн дуртай спорт өдөрлөгүүдийн нэг болов. |- | '''2016''' | 25,000 | ~15 | Гурав дахь удаагийн гүйлт бөгөөд зохион байгуулалтын хувьд цахим бүртгэл болон чипний системийг сайжруулж эхэлсэн. |- | '''2015''' | 18,085 | ~10 | Хоёр дахь удаагийн марафон. Оролцогчдын тоо өмнөх оныхоос бараг хоёр мянгаар нэмэгдсэн. |- | '''2014''' | 16,839 | 12 | Улаанбаатар хотын Засаг даргын тамгын газраас санаачлан зохион байгуулсан анхны албан ёсны олон улсын марафон. |} * Тэмдэглэл: 2020 ба 2021 онуудад дэлхий нийтийг хамарсан COVID-19 цар тахлын улмаас тэмцээн албан ёсоор завсарласан болно. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] etyv4273ye08z2n89olbstm19wcae0o 857750 857749 2026-06-01T09:03:44Z Orgio89 4242 857750 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 11.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа орж медалиа авав]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 12.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа оров]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 13.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 14.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] [[Монголын]] Хөнгөн Атлетикийн холбоо, Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, сонирхогчид зэрэг нийт 46 000 гаруй гүйгч оролцож шинэ дээд амжилтийг тогтоолоо. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Элит ба Сонирхогчид)=== ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 🔥⚡ МАРАФОНД УРАЛДАХ ЗӨВЛӨМЖ ⚡🔥 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 🍯 🍝 🍜 🍌 🍳 🍗 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 🍗 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө 💪❤️== * 😴 Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * 🧘‍♀️ Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️👟👟 Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ 🧪 🔥(Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: 🏁 🔥 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * ''Сонголт:'' '''Neutral''' (Энгийн) ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * ''Сонголт:'' Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй '''Stability''' (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * ''Сонголт:'' Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай '''Cushioned''' ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) ултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал нь холын урт гүйлтэнд эвтэйхэн байхын тулд багадаа '''50-80 км''' зайд өмсч эдэлгээнд орсон байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ. ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Тэмцээний статистик=== '''Улаанбаатар марафон''' олон улсын гүйлтийн тэмцээний 2014 оноос хойших нийт оролцогчдын тоог нэгтгэн харуулав. {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |- ! style="background:#efefef; width: 10%;" | Он ! style="background:#efefef; width: 25%;" | Нийт оролцогчдын тоо (Бүртгүүлсэн/Гүйсэн) ! style="background:#efefef; width: 20%;" | Оролцсон улс орны тоо ! style="background:#efefef; width: 45%;" | Онцлох үйл явдал ба нэмэлт мэдээлэл |- | '''2026''' | 46,306 | 43 | Тэмцээний түүхэн дэх хамгийн олон оролцогч бүртгүүлсэн дээд амжилт. Гадаадын 443 тамирчин оролцсон. 21 болон 42 км-ийн замууд Дэлхийн хөнгөн атлетикийн холбооны "В" ангиллын сертификатаар баталгаажсан. |- | '''2025''' | ~36,000 | ~30 | Нийтийн биеийн тамирыг дэмжих, гүйлтийн соёлыг түгээх хүрээнд дотоод гадаадын сонирхогчид өргөнөөр оролцсон. |- | '''2024''' | 28,699 | ~30 | Албан ёсны бүртгэл өмнөх онуудаас өссөн. Үндсэн марафон (42 км)-д 180 гаруй, хагас марафон (21 км)-д 917 гаруй тамирчин мэргэжлийн түвшинд хурд сорьсон. |- | '''2023''' | 26,000 | 30 | Ковидын дараах сэргэлтийн үе бөгөөд хагас болон бүтэн марафонд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн тусгай гүйлтийн ангиллыг шинээр нэмж өргөжүүлсэн. |- | '''2022''' | 23,690 | 29 | Цар тахлын улмаас хоёр жил завсарласны дараа дахин зохион байгуулагдаж, олон улсын гүйгчид өргөнөөр эргэн ирсэн. |- | colspan="4" style="background:#f9f9f9; text-align:center;" | '''''2020–2021 онд COVID-19 цар тахлын улмаас цуцлагдсан''''' |- | '''2019''' | 32,000 | 29 | Нийслэл хот үүсэн байгуулагдсаны 380 жилийн ойн хүрээнд болсон. Гадаадын 313 тамирчин оролцсоноос Кени улсын элит тамирчид урилгаар оролцож түрүүлсэн. |- | '''2018''' | 30,000 | 30 | Олон улсын марафоны нэр хүнд өсөж, Австрали, АНУ, Герман, Кени зэрэг орны тамирчид оролцсон. Автомашингүй өдрөөр уламжлал болгон зохион байгуулагдав. |- | '''2017''' | 30,000 | ~20 | Тэмцээний цар хүрээ тогтворжиж, нийслэлийн иргэдийн хамгийн дуртай спорт өдөрлөгүүдийн нэг болов. |- | '''2016''' | 25,000 | ~15 | Гурав дахь удаагийн гүйлт бөгөөд зохион байгуулалтын хувьд цахим бүртгэл болон чипний системийг сайжруулж эхэлсэн. |- | '''2015''' | 18,085 | ~10 | Хоёр дахь удаагийн марафон. Оролцогчдын тоо өмнөх оныхоос бараг хоёр мянгаар нэмэгдсэн. |- | '''2014''' | 16,839 | 12 | Улаанбаатар хотын Засаг даргын тамгын газраас санаачлан зохион байгуулсан анхны албан ёсны олон улсын марафон. |} * Тэмдэглэл: 2020 ба 2021 онуудад дэлхий нийтийг хамарсан COVID-19 цар тахлын улмаас тэмцээн албан ёсоор завсарласан болно. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 5rkq9s8lmd1gglg82iuq9k88qw1mmfp 857751 857750 2026-06-01T09:04:05Z Orgio89 4242 857751 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 11.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа орж медалиа авав]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 12.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа оров]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 13.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 14.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] [[Монгол]]ын Хөнгөн Атлетикийн холбоо, Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, сонирхогчид зэрэг нийт 46 000 гаруй гүйгч оролцож шинэ дээд амжилтийг тогтоолоо. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Элит ба Сонирхогчид)=== ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 🔥⚡ МАРАФОНД УРАЛДАХ ЗӨВЛӨМЖ ⚡🔥 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 🍯 🍝 🍜 🍌 🍳 🍗 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 🍗 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө 💪❤️== * 😴 Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * 🧘‍♀️ Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️👟👟 Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ 🧪 🔥(Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: 🏁 🔥 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * ''Сонголт:'' '''Neutral''' (Энгийн) ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * ''Сонголт:'' Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй '''Stability''' (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * ''Сонголт:'' Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай '''Cushioned''' ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) ултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал нь холын урт гүйлтэнд эвтэйхэн байхын тулд багадаа '''50-80 км''' зайд өмсч эдэлгээнд орсон байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ. ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Тэмцээний статистик=== '''Улаанбаатар марафон''' олон улсын гүйлтийн тэмцээний 2014 оноос хойших нийт оролцогчдын тоог нэгтгэн харуулав. {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |- ! style="background:#efefef; width: 10%;" | Он ! style="background:#efefef; width: 25%;" | Нийт оролцогчдын тоо (Бүртгүүлсэн/Гүйсэн) ! style="background:#efefef; width: 20%;" | Оролцсон улс орны тоо ! style="background:#efefef; width: 45%;" | Онцлох үйл явдал ба нэмэлт мэдээлэл |- | '''2026''' | 46,306 | 43 | Тэмцээний түүхэн дэх хамгийн олон оролцогч бүртгүүлсэн дээд амжилт. Гадаадын 443 тамирчин оролцсон. 21 болон 42 км-ийн замууд Дэлхийн хөнгөн атлетикийн холбооны "В" ангиллын сертификатаар баталгаажсан. |- | '''2025''' | ~36,000 | ~30 | Нийтийн биеийн тамирыг дэмжих, гүйлтийн соёлыг түгээх хүрээнд дотоод гадаадын сонирхогчид өргөнөөр оролцсон. |- | '''2024''' | 28,699 | ~30 | Албан ёсны бүртгэл өмнөх онуудаас өссөн. Үндсэн марафон (42 км)-д 180 гаруй, хагас марафон (21 км)-д 917 гаруй тамирчин мэргэжлийн түвшинд хурд сорьсон. |- | '''2023''' | 26,000 | 30 | Ковидын дараах сэргэлтийн үе бөгөөд хагас болон бүтэн марафонд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн тусгай гүйлтийн ангиллыг шинээр нэмж өргөжүүлсэн. |- | '''2022''' | 23,690 | 29 | Цар тахлын улмаас хоёр жил завсарласны дараа дахин зохион байгуулагдаж, олон улсын гүйгчид өргөнөөр эргэн ирсэн. |- | colspan="4" style="background:#f9f9f9; text-align:center;" | '''''2020–2021 онд COVID-19 цар тахлын улмаас цуцлагдсан''''' |- | '''2019''' | 32,000 | 29 | Нийслэл хот үүсэн байгуулагдсаны 380 жилийн ойн хүрээнд болсон. Гадаадын 313 тамирчин оролцсоноос Кени улсын элит тамирчид урилгаар оролцож түрүүлсэн. |- | '''2018''' | 30,000 | 30 | Олон улсын марафоны нэр хүнд өсөж, Австрали, АНУ, Герман, Кени зэрэг орны тамирчид оролцсон. Автомашингүй өдрөөр уламжлал болгон зохион байгуулагдав. |- | '''2017''' | 30,000 | ~20 | Тэмцээний цар хүрээ тогтворжиж, нийслэлийн иргэдийн хамгийн дуртай спорт өдөрлөгүүдийн нэг болов. |- | '''2016''' | 25,000 | ~15 | Гурав дахь удаагийн гүйлт бөгөөд зохион байгуулалтын хувьд цахим бүртгэл болон чипний системийг сайжруулж эхэлсэн. |- | '''2015''' | 18,085 | ~10 | Хоёр дахь удаагийн марафон. Оролцогчдын тоо өмнөх оныхоос бараг хоёр мянгаар нэмэгдсэн. |- | '''2014''' | 16,839 | 12 | Улаанбаатар хотын Засаг даргын тамгын газраас санаачлан зохион байгуулсан анхны албан ёсны олон улсын марафон. |} * Тэмдэглэл: 2020 ба 2021 онуудад дэлхий нийтийг хамарсан COVID-19 цар тахлын улмаас тэмцээн албан ёсоор завсарласан болно. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] p9u787fky965qw4s6e3inqnlckz2bfr 857752 857751 2026-06-01T09:07:16Z Orgio89 4242 857752 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 11.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа орж медалиа авав]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 12.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа оров]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 13.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 14.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] [[Монгол]]ын Хөнгөн Атлетикийн холбоо, Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, сонирхогчид зэрэг нийт 46 000 гаруй гүйгч оролцож шинэ дээд амжилтийг тогтоолоо. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Элит ба Сонирхогчид)=== ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 🔥⚡ МАРАФОНД УРАЛДАХ ЗӨВЛӨМЖ ⚡🔥 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 🍯 🍝 🍜 🍌 🍳 🍗 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 🍗 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө 💪❤️== * 😴 Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * 🧘‍♀️ Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️👟👟 Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ 🧪 🔥(Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: 🏁 🔥 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * ''Сонголт:'' '''Neutral''' (Энгийн) ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * ''Сонголт:'' Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй '''Stability''' (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшаа хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн нумны хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * ''Сонголт:'' Доргилт сайн дарах маш зөөлөн буултай '''Cushioned''' ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) ултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол хөлийн нумны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал нь холын урт гүйлтэнд эвтэйхэн байхын тулд багадаа '''50-80 км''' зайд өмсч эдэлгээнд орсон байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ. ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Тэмцээний статистик=== '''Улаанбаатар марафон''' олон улсын гүйлтийн тэмцээний 2014 оноос хойших нийт оролцогчдын тоог нэгтгэн харуулав. {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |- ! style="background:#efefef; width: 10%;" | Он ! style="background:#efefef; width: 25%;" | Нийт оролцогчдын тоо (Бүртгүүлсэн/Гүйсэн) ! style="background:#efefef; width: 20%;" | Оролцсон улс орны тоо ! style="background:#efefef; width: 45%;" | Онцлох үйл явдал ба нэмэлт мэдээлэл |- | '''2026''' | 46,306 | 43 | Тэмцээний түүхэн дэх хамгийн олон оролцогч бүртгүүлсэн дээд амжилт. Гадаадын 443 тамирчин оролцсон. 21 болон 42 км-ийн замууд Дэлхийн хөнгөн атлетикийн холбооны "В" ангиллын сертификатаар баталгаажсан. |- | '''2025''' | ~36,000 | ~30 | Нийтийн биеийн тамирыг дэмжих, гүйлтийн соёлыг түгээх хүрээнд дотоод гадаадын сонирхогчид өргөнөөр оролцсон. |- | '''2024''' | 28,699 | ~30 | Албан ёсны бүртгэл өмнөх онуудаас өссөн. Үндсэн марафон (42 км)-д 180 гаруй, хагас марафон (21 км)-д 917 гаруй тамирчин мэргэжлийн түвшинд хурд сорьсон. |- | '''2023''' | 26,000 | 30 | Ковидын дараах сэргэлтийн үе бөгөөд хагас болон бүтэн марафонд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн тусгай гүйлтийн ангиллыг шинээр нэмж өргөжүүлсэн. |- | '''2022''' | 23,690 | 29 | Цар тахлын улмаас хоёр жил завсарласны дараа дахин зохион байгуулагдаж, олон улсын гүйгчид өргөнөөр эргэн ирсэн. |- | colspan="4" style="background:#f9f9f9; text-align:center;" | '''''2020–2021 онд COVID-19 цар тахлын улмаас цуцлагдсан''''' |- | '''2019''' | 32,000 | 29 | Нийслэл хот үүсэн байгуулагдсаны 380 жилийн ойн хүрээнд болсон. Гадаадын 313 тамирчин оролцсоноос Кени улсын элит тамирчид урилгаар оролцож түрүүлсэн. |- | '''2018''' | 30,000 | 30 | Олон улсын марафоны нэр хүнд өсөж, Австрали, АНУ, Герман, Кени зэрэг орны тамирчид оролцсон. Автомашингүй өдрөөр уламжлал болгон зохион байгуулагдав. |- | '''2017''' | 30,000 | ~20 | Тэмцээний цар хүрээ тогтворжиж, нийслэлийн иргэдийн хамгийн дуртай спорт өдөрлөгүүдийн нэг болов. |- | '''2016''' | 25,000 | ~15 | Гурав дахь удаагийн гүйлт бөгөөд зохион байгуулалтын хувьд цахим бүртгэл болон чипний системийг сайжруулж эхэлсэн. |- | '''2015''' | 18,085 | ~10 | Хоёр дахь удаагийн марафон. Оролцогчдын тоо өмнөх оныхоос бараг хоёр мянгаар нэмэгдсэн. |- | '''2014''' | 16,839 | 12 | Улаанбаатар хотын Засаг даргын тамгын газраас санаачлан зохион байгуулсан анхны албан ёсны олон улсын марафон. |} * Тэмдэглэл: 2020 ба 2021 онуудад дэлхий нийтийг хамарсан COVID-19 цар тахлын улмаас тэмцээн албан ёсоор завсарласан болно. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] ipwsplib35oulpli0x196ml72vhgsso 857753 857752 2026-06-01T09:25:18Z Orgio89 4242 857753 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 11.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа орж медалиа авав]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 12.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа оров]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 13.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] [[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 14.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]] [[Монгол]]ын Хөнгөн Атлетикийн холбоо, Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн "Улаанбаатар марафон" нь энэ жил 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д амжилттай зохион байгуулагдлаа. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон олон улсын шилдэг тамирчид, сонирхогчид зэрэг нийт 46 000 гаруй гүйгч оролцож шинэ дээд амжилтийг тогтоолоо. [[Дэлхий]]н 40 улсаас гүйгчид оролцлоо. Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө. (Шинэ уралдагч нарт зориулсан зөвлөмжийг өгүүллийн сүүл хэсгээс харна уу!) ===Гүйлтийн ангилал ба зайн дэлгэрэнгүй=== Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан: * Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон). * Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан). * Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт). ===Улаанбаатар Марафон 2026: Ялагчдын жагсаалт (Бүх ангилалаар)=== 2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө. [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]][[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026 10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]] {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]] |[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]] |- | | | | | |} ===42 км (Бүтэн марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]] ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан * 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ ===21 км (Хагас марафон)=== [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]] ==Эрэгтэй төрөл 18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд 🏃‍♂️== * 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюга * 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсуке * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж ==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд 🏃‍♀️== * 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа ===10 км (Элит ба Сонирхогчид)=== ==Эрэгтэй 🏃‍♂️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах ==Эмэгтэй 🏃‍♀️== * 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа * 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг * 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул ==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан== * Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа. * Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил "Хоггүй марафон" уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв. * Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна. ==Ерөнхий зохион байгуулагч== *World Athletics *Asian Athletics Association *Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар *Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар ===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 🔥⚡ МАРАФОНД УРАЛДАХ ЗӨВЛӨМЖ ⚡🔥 🏅 🥇 🏆=== #Хооллолт, ус, ундаа: *Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй. *Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. *Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална. *Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй. #Уралдааны тактик: *Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг. *Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй. *Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай. === Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) === Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг. Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй. ==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа. * Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай. ==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️== * Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар. * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа. * Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал "Урт гүйлт" (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой. ==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️== * Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг). * Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа. * Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ. ===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 🍯 🍝 🍜 🍌 🍳 🍗 🐟=== Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол "шатахуун" юм. ==📅 Бэлтгэлийн саруудад== * **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ. * **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 🍗 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх. * **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших. ===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)=== * Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг. * **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз. ==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө 💪❤️== * 😴 Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах. * 🧘‍♀️ Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална. * 👟 Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх). ==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)== Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай: ===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)=== * Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно. * Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️👟👟 Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй. ===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)=== ==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)== * Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана. * ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол. == 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)== * Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж. * Энергийн гел ⚡ 🧪 🔥(Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна). == 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁== * Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг "Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ" эсвэл "Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье" гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул. * Сүүлийн 2-3 км: 🏁 🔥 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай. Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе! === 👟 Гутлаа сонгох 👟 === Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. ==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)== Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй. * Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг. * ''Сонголт:'' '''Neutral''' (Энгийн) ангиллын пүүз. * Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг. * ''Сонголт:'' Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй '''Stability''' (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз. * Гадагшаа хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн нумны хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй. * ''Сонголт:'' Доргилт сайн дарах маш зөөлөн буултай '''Cushioned''' ангиллын пүүз. ==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)== ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай. * Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог. * Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй. ==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning & Drop)== * Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) ултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална. * Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой. ==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)== * Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол хөлийн нумны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) "Super Shoes" ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг. * Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна. ==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд== * Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй. * '''Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа''' юм. Гутал нь холын урт гүйлтэнд эвтэйхэн байхын тулд багадаа '''50-80 км''' зайд өмсч эдэлгээнд орсон байх шаардлагатай. Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ. ==Хамтран зохион байгуулагч== *Hipay *Mongolian Athletics Federation ==Ерөнхий ивээн тэтгэгч== *Emart *APU Company *Khan Bank ==Ивээн тэтгэгч== *MIAT Mongolian Airlines *NEOCITY *Cloud Nine *Icemark *BlueMon Sports *Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia *Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал ===Тэмцээний статистик=== '''Улаанбаатар марафон''' олон улсын гүйлтийн тэмцээний 2014 оноос хойших нийт оролцогчдын тоог нэгтгэн харуулав. {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |- ! style="background:#efefef; width: 10%;" | Он ! style="background:#efefef; width: 25%;" | Нийт оролцогчдын тоо (Бүртгүүлсэн/Гүйсэн) ! style="background:#efefef; width: 20%;" | Оролцсон улс орны тоо ! style="background:#efefef; width: 45%;" | Онцлох үйл явдал ба нэмэлт мэдээлэл |- | '''2026''' | 46,306 | 43 | Тэмцээний түүхэн дэх хамгийн олон оролцогч бүртгүүлсэн дээд амжилт. Гадаадын 443 тамирчин оролцсон. 21 болон 42 км-ийн замууд Дэлхийн хөнгөн атлетикийн холбооны "В" ангиллын сертификатаар баталгаажсан. |- | '''2025''' | ~36,000 | ~30 | Нийтийн биеийн тамирыг дэмжих, гүйлтийн соёлыг түгээх хүрээнд дотоод гадаадын сонирхогчид өргөнөөр оролцсон. |- | '''2024''' | 28,699 | ~30 | Албан ёсны бүртгэл өмнөх онуудаас өссөн. Үндсэн марафон (42 км)-д 180 гаруй, хагас марафон (21 км)-д 917 гаруй тамирчин мэргэжлийн түвшинд хурд сорьсон. |- | '''2023''' | 26,000 | 30 | Ковидын дараах сэргэлтийн үе бөгөөд хагас болон бүтэн марафонд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн тусгай гүйлтийн ангиллыг шинээр нэмж өргөжүүлсэн. |- | '''2022''' | 23,690 | 29 | Цар тахлын улмаас хоёр жил завсарласны дараа дахин зохион байгуулагдаж, олон улсын гүйгчид өргөнөөр эргэн ирсэн. |- | colspan="4" style="background:#f9f9f9; text-align:center;" | '''''2020–2021 онд COVID-19 цар тахлын улмаас цуцлагдсан''''' |- | '''2019''' | 32,000 | 29 | Нийслэл хот үүсэн байгуулагдсаны 380 жилийн ойн хүрээнд болсон. Гадаадын 313 тамирчин оролцсоноос Кени улсын элит тамирчид урилгаар оролцож түрүүлсэн. |- | '''2018''' | 30,000 | 30 | Олон улсын марафоны нэр хүнд өсөж, Австрали, АНУ, Герман, Кени зэрэг орны тамирчид оролцсон. Автомашингүй өдрөөр уламжлал болгон зохион байгуулагдав. |- | '''2017''' | 30,000 | ~20 | Тэмцээний цар хүрээ тогтворжиж, нийслэлийн иргэдийн хамгийн дуртай спорт өдөрлөгүүдийн нэг болов. |- | '''2016''' | 25,000 | ~15 | Гурав дахь удаагийн гүйлт бөгөөд зохион байгуулалтын хувьд цахим бүртгэл болон чипний системийг сайжруулж эхэлсэн. |- | '''2015''' | 18,085 | ~10 | Хоёр дахь удаагийн марафон. Оролцогчдын тоо өмнөх оныхоос бараг хоёр мянгаар нэмэгдсэн. |- | '''2014''' | 16,839 | 12 | Улаанбаатар хотын Засаг даргын тамгын газраас санаачлан зохион байгуулсан анхны албан ёсны олон улсын марафон. |} * Тэмдэглэл: 2020 ба 2021 онуудад дэлхий нийтийг хамарсан COVID-19 цар тахлын улмаас тэмцээн албан ёсоор завсарласан болно. [[Ангилал:Улаанбаатар марафон]] [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]] [[Ангилал:2026 оны спорт]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] iwstqv5s1v7z177ypwyf43wb53twefi 0 146518 857683 857614 2026-05-31T14:13:33Z 唐吉訶德的侍從 5036 857683 wikitext text/x-wiki '''Зуун сэтгэлгээний сургууль''' ({{lang-zh|諸子百家}}) нь [[Хавар Намрын улсын үе]] болон [[Байлдаант улсын үе]]д (МЭӨ 500-221 оны орчим) цэцэглэн хөгжсөн философи, сургуулиуд байв. Тэдний цэцэглэн хөгжсөн эрин үе бол Хятадад эмх замбараагүй байдал, олныг хамарсан цэрэгжилтээр дүүрэн үймээн самуунтай үе байсан ч Хятадын философийг өрсөлдөгч төрийн байгууллагууд хөгжүүлж, ивээлдээ авч байв. Энэ үе [[Цинь улс]]н Хятадыг нэгтгэснээр төгссөн. Үүний дараа [[Цинь Ши Хуан]], Ли Си нар сэтгэлгээг дарахын тулд ном шатааж, Күнзийн эрдэмтдийг хөнөөжээ. ==сэтгэлгээний сургууль== "Хан улсын түүх"(漢書)-ын мэдээлснээр энэ хугацаанд "есөн урсгал" (九流) гэж нэрлэгддэг есөн чухал сэтгэлгээний сургууль байсан: #бичгийн зүйл (儒家) #бомбын зүйл (道家) #билиг аргын зүйл (陰陽家) #цаазын зүйл (法家) #нэрийн зүйл (名家) #эрхүүтийн зүйл (墨家) #хөндлөн гулдын зүйл (縱橫家) #бага сагагийн зүйл (雜家) #тариалангийн зүйл (農家) [[Ангилал:Хятадын түүх]] jw2pw7l0c5earuanx68zu31y381xfv2 857690 857683 2026-05-31T14:41:30Z 唐吉訶德的侍從 5036 857690 wikitext text/x-wiki '''Зуун сэтгэлгээний сургууль''' ({{lang-zh|諸子百家}}) нь [[Хавар Намрын улсын үе]] болон [[Байлдаант улсын үе]]д (МЭӨ 500-221 оны орчим) цэцэглэн хөгжсөн философи, сургуулиуд байв. Тэдний цэцэглэн хөгжсөн эрин үе бол Хятадад эмх замбараагүй байдал, олныг хамарсан цэрэгжилтээр дүүрэн үймээн самуунтай үе байсан ч Хятадын философийг өрсөлдөгч төрийн байгууллагууд хөгжүүлж, ивээлдээ авч байв. Энэ үе [[Цинь улс]]н Хятадыг нэгтгэснээр төгссөн. Үүний дараа [[Цинь Ши Хуан]], Ли Си нар сэтгэлгээг дарахын тулд ном шатааж, Күнзийн эрдэмтдийг хөнөөжээ. ==сэтгэлгээний сургууль== "Хан улсын түүх"(漢書)-ын мэдээлснээр энэ хугацаанд "есөн урсгал" (九流) гэж нэрлэгддэг есөн чухал сэтгэлгээний сургууль байсан: #бичгийн зүйл (儒家) — Энэ сургуулийн алдартай хүмүүс нь [[Күнз]], [[Мэнз]] (孟子), Сюнь-цзы (荀子) юм. Энэ сургууль хожим нь [[Күнзийн сургаал]] болж хөгжсөн. #бомбын зүйл (道家) — Энэ сургуулийн алдартай хүмүүс нь [[Лао-цзы]], [[Жуан-цзы]] (莊子) юм. Энэ сургууль хожим нь [[Бумбын шашин]] болж хөгжсөн. #билиг аргын зүйл (陰陽家) — Энэ сургуулийн алдартай хүмүүсийн тоонд Зоу Янь (鄒衍) болон бусад хүмүүс багтдаг. #цаазын зүйл (法家) — Энэ сургуулийн алдартай хүмүүсийн тоонд Гуан Жун (管仲), Шан Ян (商鞅), Хан Фэй (韓非) болон бусад хүмүүс багтдаг. #нэрийн зүйл (名家) — Энэ сургуулийн алдартай хүмүүсийн тоонд Хуи Ши (惠施) болон бусад хүмүүс багтдаг. #эрхүүтийн зүйл (墨家) — Энэ сургуулийн алдартай хүмүүсийн тоонд [[Мо Ди]] болон бусад хүмүүс багтдаг. #хөндлөн гулдын зүйл (縱橫家) — Энэ сургуулийн алдартай хүмүүсийн тоонд Гуйгуцзы (鬼谷子), Су Цинь (蘇秦), Жан И (張儀) болон бусад хүмүүс багтдаг. #бага сагагийн зүйл (雜家) — Энэ сургуулийн алдартай хүмүүсийн тоонд Лю Бувэй (呂不韋) болон бусад хүмүүс багтдаг. #тариалангийн зүйл (農家) — Энэ сургуулийн алдартай хүмүүсийн тоонд Шү Син (許行) болон бусад хүмүүс багтдаг. [[Ангилал:Хятадын түүх]] lj7qauphdlvakafot0y6m1mzhpvtbbv 0 146520 857621 2026-05-31T12:14:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Тохтоа''' '''бэх''', '''Тохто-беки''', '''Токта-беки''' ( 1131 онд төрсөн- 1205/1208 орчим нас барсан) — [[Чингис хаан|Чингис хааны]] үед амьдарч байсан [[Мэргид]] аймгийн удирдагч байсан. Тохтоа бэх нь нэр хүндтэй [[Мэргид]] овогийн удирдагч Удуйтуудаас гаралтай бөгөөд Туд..." 857621 wikitext text/x-wiki '''Тохтоа''' '''бэх''', '''Тохто-беки''', '''Токта-беки''' ( 1131 онд төрсөн- 1205/1208 орчим нас барсан) — [[Чингис хаан|Чингис хааны]] үед амьдарч байсан [[Мэргид]] аймгийн удирдагч байсан. Тохтоа бэх нь нэр хүндтэй [[Мэргид]] овогийн удирдагч Удуйтуудаас гаралтай бөгөөд Тудур-билгийн хүү бөгөөд өв залгамжлагч байсан юм. Монголчуудтай хийсэн нэгэн тулалдааны үеэр Тудур-билэг Гадаан-тайшийн ноёнд олзлогдож, хожим нь алагдаж, хүнд шархадсан Тохтоа эцгийнхээ цэргийн үлдэгдлийг дагуулан зугтжээ. Гурван жилийн дараа Тохтоа бэх дахин монголчуудын эсрэг довтолсон боловч энэ удаад бас ялагдсан байна. Тохтоа бэхийн дүү нарын нэг нь Ноён Их Чилэдү байв; зочдыг зооглосны дараа гэртээ буцаж ирэхэд Чилэдуг Монголын удирдагч [[Есүхэй баатар|Есүхэй]] отолтонд өртөж, түүний залуу сүйт бүсгүй [[Өэлүн|Өэлүныг]] монголчууд хулгайлжээ. Өшөө авахыг эрмэлзсэн Тохтоа-бэх болон Мэргидийн удирдагч Дайр-Усун, Хаатай-Дармала нар 1184 оны орчимд 300 дайчдыг удирдан Есүхэйгийн хүү [[Тэмүжин]] рүү довтлохоор явсан бөгөөд тэр үед аль хэдийн нас барсан байсан бөгөөд түүний эхнэр [[Бөртэ үжин|Бөртэг]] олзлон авчээ. Дараа нь цэрэг цуглуулж Тэмүжин Мэргидүүдийн эсрэг довтлон Чикой, Хилок голын хоорондох газарт тэднийг бүрмөсөн ялав; Хаатай-Дармала олзлогдож, Тохтоа бэх, Дайр-Усун нар өөрийн омгийнхны мэдэгдсэнээр зугтаж чаджээ. 1204 оны намар Чингис хаан Тохтоа бэхийн эсрэг дахин довтлон, Удуйтууд болон бусад хэд хэдэн Мэргид овгийг захирчээ. Тохтоа бэх Алтай дахь Найманчуудын үлдэгдэл рүү ухарч, түүний ач охидын нэг [[Дөргөнэ|Дөргөнэг]] монголчууд олзлон авч, Чингис хаан өөрийн хүү [[Өгэдэй хаан|Өгэдэйтэй]] гэрлүүлжээ. 1205 оны хавар Чингис хааны арми Бухтарма голын ойролцоо Тохтоа бэхийн болон Таян хааны хүү Кучлук нарын хамтарсан хүчийг бут цохив. Кучлук зугтаж чадсан боловч түүний армийн ихэнх нь Иртыш голыг гатлах үеэр живжээ; Тохтоа бэх суманд өртөж алагджээ. Хүү нь Хуту байсан. 49avzoasmqvmhgg7led5o5z9li2s9rv 857623 857621 2026-05-31T12:18:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 857623 wikitext text/x-wiki '''Тохтоа''' '''бэх''', '''Тохто-беки''', '''Токта-беки''' ( 1131 онд төрсөн- 1205/1208 орчим нас барсан) — [[Чингис хаан|Чингис хааны]] үед амьдарч байсан [[Мэргид]] аймгийн удирдагч байсан. Тохтоа бэх нь нэр хүндтэй [[Мэргид]] овогийн удирдагч Удуйтуудаас гаралтай бөгөөд Тудур-билгийн хүү бөгөөд өв залгамжлагч байсан юм. Монголчуудтай хийсэн нэгэн тулалдааны үеэр Тудур-билэг Гадаан-тайшийн ноёнд олзлогдож, хожим нь алагдаж, хүнд шархадсан Тохтоа эцгийнхээ цэргийн үлдэгдлийг дагуулан зугтжээ. Гурван жилийн дараа Тохтоа бэх дахин монголчуудын эсрэг довтолсон боловч энэ удаад бас ялагдсан байна. Тохтоа бэхийн дүү нарын нэг нь Ноён Их Чилэдү байв; зочдыг зооглосны дараа гэртээ буцаж ирэхэд Их Чилэдуг Монголын удирдагч [[Есүхэй баатар|Есүхэй]] отолтонд өртөж, түүний залуу сүйт бүсгүй [[Өэлүн|Өэлүныг]] монголчууд хулгайлжээ. Өшөө авахыг эрмэлзсэн Тохтоа-бэх болон Мэргидийн удирдагч Дайр-Усун, Хаатай-Дармала нар 1184 оны орчимд 300 дайчдыг удирдан Есүхэйгийн хүү [[Тэмүжин]] рүү довтлохоор явсан бөгөөд тэр үед аль хэдийн нас барсан байсан бөгөөд түүний эхнэр [[Бөртэ үжин|Бөртэг]] олзлон авчээ. Дараа нь цэрэг цуглуулж Тэмүжин Мэргидүүдийн эсрэг довтлон Чикой, Хилок голын хоорондох газарт тэднийг бүрмөсөн ялав; Хаатай-Дармала олзлогдож, Тохтоа бэх, Дайр-Усун нар өөрийн омгийнхны мэдэгдсэнээр зугтаж чаджээ. 1204 оны намар Чингис хаан Тохтоа бэхийн эсрэг дахин довтлон, Удуйтууд болон бусад хэд хэдэн Мэргид овгийг захирчээ. Тохтоа бэх Алтай дахь Найманчуудын үлдэгдэл рүү ухарч, түүний ач охидын нэг [[Дөргөнэ|Дөргөнэг]] монголчууд олзлон авч, Чингис хаан өөрийн хүү [[Өгэдэй хаан|Өгэдэйтэй]] гэрлүүлжээ. 1205 оны хавар Чингис хааны арми Бухтарма голын ойролцоо Тохтоа бэхийн болон Таян хааны хүү Кучлук нарын хамтарсан хүчийг бут цохив. Кучлук зугтаж чадсан боловч түүний армийн ихэнх нь Иртыш голыг гатлах үеэр живжээ; Тохтоа бэх суманд өртөж алагджээ. Хүү нь Хуту байсан. 7m8f831pehmu89jbh826ajlkml2kpbh 857626 857623 2026-05-31T12:23:07Z Avirmed Batsaikhan 53733 857626 wikitext text/x-wiki '''Тохтоа''' '''бэх''', '''Тохто-беки''', '''Токта-беки''' ( 1131 онд төрсөн- 1205/1208 орчим нас барсан) — [[Чингис хаан|Чингис хааны]] үед амьдарч байсан [[Мэргид]] аймгийн удирдагч байсан. Тохтоа бэх нь нэр хүндтэй [[Мэргид]] овогийн удирдагч Удуйтуудаас гаралтай бөгөөд Тудур-билгийн хүү бөгөөд өв залгамжлагч байсан юм. Монголчуудтай хийсэн нэгэн тулалдааны үеэр Тудур-билэг Гадаан-тайшийн ноёнд олзлогдож, хожим нь алагдаж, хүнд шархадсан Тохтоа эцгийнхээ цэргийн үлдэгдлийг дагуулан зугтжээ. Гурван жилийн дараа Тохтоа бэх дахин монголчуудын эсрэг довтолсон боловч энэ удаад бас ялагдсан байна. Тохтоа бэхийн дүү нарын нэг нь Ноён Их Чилэдү байв; зочдыг зооглосны дараа гэртээ буцаж ирэхэд Их Чилэдуг Монголын удирдагч [[Есүхэй баатар|Есүхэй]] отолтонд өртөж, түүний залуу сүйт бүсгүй [[Өэлүн|Өэлүныг]] монголчууд хулгайлжээ. Өшөө авахыг эрмэлзсэн Тохтоа-бэх болон Мэргидийн удирдагч Дайр усун, Хаатай-Дармала нар 1184 оны орчимд 300 дайчдыг удирдан Есүхэйгийн хүү [[Тэмүжин]] рүү довтлохоор явсан бөгөөд тэр үед аль хэдийн нас барсан байсан бөгөөд түүний эхнэр [[Бөртэ үжин|Бөртэг]] олзлон авчээ. Дараа нь цэрэг цуглуулж Тэмүжин Мэргидүүдийн эсрэг довтлон Чикой, Хилок голын хоорондох газарт тэднийг бүрмөсөн ялав; Хаатай-Дармала олзлогдож, Тохтоа бэх, Дайр-Усун нар өөрийн омгийнхны мэдэгдсэнээр зугтаж чаджээ. 1204 оны намар Чингис хаан Тохтоа бэхийн эсрэг дахин довтлон, Удуйтууд болон бусад хэд хэдэн Мэргид овгийг захирчээ. Тохтоа бэх Алтай дахь Найманчуудын үлдэгдэл рүү ухарч, түүний ач охидын нэг [[Дөргөнэ|Дөргөнэг]] монголчууд олзлон авч, Чингис хаан өөрийн хүү [[Өгэдэй хаан|Өгэдэйтэй]] гэрлүүлжээ. 1205 оны хавар Чингис хааны арми Бухтарма голын ойролцоо Тохтоа бэхийн болон Таян хааны хүү Кучлук нарын хамтарсан хүчийг бут цохив. Кучлук зугтаж чадсан боловч түүний армийн ихэнх нь [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрөнг]] гатлах үеэр живжээ; Тохтоа бэх суманд өртөж алагджээ. Хүү нь Хуту байсан. 7ilyzkodi7dxbc6jfnbaqyql6onw3o0 0 146521 857630 2026-05-31T12:38:09Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "Олон хууль эрх зүйн хүрээнд нас баралтын хэлбэрийг шүүх эмнэлгийн шинжээч, эмнэлгийн шинжээч, цагдаа эсвэл үүнтэй төстэй албан тушаалтнууд тогтоодог бөгөөд чухал статистик мэдээлэл болгон бүртгэдэг. АНУ болон Их Британид үхлийн шалтгаан болох бууны ша..." 857630 wikitext text/x-wiki Олон хууль эрх зүйн хүрээнд нас баралтын хэлбэрийг шүүх эмнэлгийн шинжээч, эмнэлгийн шинжээч, цагдаа эсвэл үүнтэй төстэй албан тушаалтнууд тогтоодог бөгөөд чухал статистик мэдээлэл болгон бүртгэдэг. АНУ болон Их Британид үхлийн шалтгаан болох бууны шарх, хорт хавдар зэрэг тодорхой өвчин, гэмтэл, үхлийн хэлбэр, үхлийн механизм (үндсэндээ хууль эрх зүйн тодорхойлолт), үхлийн механизм (мөн үхлийн хэлбэр гэж нэрлэдэг)-ийг ялгаж үздэг бөгөөд энэ нь тухайн хүн яагаад нас барсан эсвэл үхлийн үндсэн шалтгааныг тайлбарладаггүй бөгөөд ихэвчлэн амьсгал боогдох, хэм алдагдал, цус алдалт зэрэг үхлийн шалтгаан, хэлбэрт тодорхой байдаггүй. Өөр өөр өөр улс орнуудад өөр өөр ангиллыг ашигладаг боловч үхлийн хэлбэрийг тодорхойлоход "байгалийн" болон "аллага" гэх мэт маш өргөн ангиллаас эхлээд "зам тээврийн осол" эсвэл "бууны шарх" гэх мэт тодорхой хэлбэр хүртэл бүх зүйл багтдаг. Зарим тохиолдолд ерөнхий хууль эрх зүйн шаардлагын улмаас нас баралтын эмнэлгийн шалтгаан тодорхойгүй, гэр бүлийн гишүүд эсвэл асран хамгаалагчийн хүсэлтээр, эсвэл нас баралтын нөхцөл байдал сэжигтэй байсан тул задлан шинжилгээ хийдэг. Өвчний олон улсын ангиллын кодыг заримдаа нас баралтын арга барил, шалтгааныг системтэйгээр бүртгэхэд ашигладаг бөгөөд энэ нь статистик мэдээллийг нэгтгэхэд хялбар бөгөөд улс орнуудын хооронд үйл явдлыг харьцуулах боломжийг олгодог. 7gtblavs21mak7aaplmzed3imo9l45z 10 146522 857631 2026-05-31T12:40:33Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "&nbsp;([[Зугталт]])<noinclude> <!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --> {{Documentation}} </noinclude>" 857631 wikitext text/x-wiki &nbsp;([[Зугталт]])<noinclude> <!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --> {{Documentation}} </noinclude> 46maygb8xl2gfukuwtzxz63mumwsqcd 857632 857631 2026-05-31T12:40:46Z HorseBro the hemionus 100126 857632 wikitext text/x-wiki &nbsp;([[Зугталт|Зугтсан]])<noinclude> <!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --> {{Documentation}} </noinclude> 6y5180evi9dv9bwblunf43wxp7fztqa 0 146523 857634 2026-05-31T12:42:49Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "'''Зугталт''' эсвэл Цэргийн албан тушаалаа зөвшөөрөлгүйгээр (зөвшөөрөл, чөлөө эсвэл чөлөө) орхихыг цэргээс оргох гэдэг нь буцаж ирэхгүй байх зорилгоор цэргийн алба хаахаас татгалзах явдал юм. Энэ нь түр зуурын эзгүй байх хэлбэр болох зөвшөөрөлгүй эзгүй ба..." 857634 wikitext text/x-wiki '''Зугталт''' эсвэл Цэргийн албан тушаалаа зөвшөөрөлгүйгээр (зөвшөөрөл, чөлөө эсвэл чөлөө) орхихыг цэргээс оргох гэдэг нь буцаж ирэхгүй байх зорилгоор цэргийн алба хаахаас татгалзах явдал юм. Энэ нь түр зуурын эзгүй байх хэлбэр болох зөвшөөрөлгүй эзгүй байх (UA) эсвэл чөлөөгүй эзгүй байх (AWOL /ˈeɪwɒl/)-тай харьцуулагддаг. 49l7up4dohne1thloskymcajnh661hu 4 146524 857641 2026-05-31T13:11:23Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "'''Сайн өгүүлэл''' (GA) гэдэг нь сайн нийтлэлийн нэр дэвшүүлэх үйл явцыг амжилттай давсан, редакцийн үндсэн стандарт болох сайн нийтлэлийн шалгуурыг хангасан Википедиагийн нийтлэл юм. Эдгээр нь сайн бичигдсэн, баримтын хувьд үнэн зөв, баталгаажсан мэдээлэл..." 857641 wikitext text/x-wiki '''Сайн өгүүлэл''' (GA) гэдэг нь сайн нийтлэлийн нэр дэвшүүлэх үйл явцыг амжилттай давсан, редакцийн үндсэн стандарт болох сайн нийтлэлийн шалгуурыг хангасан Википедиагийн нийтлэл юм. Эдгээр нь сайн бичигдсэн, баримтын хувьд үнэн зөв, баталгаажсан мэдээлэл агуулсан, өргөн хүрээтэй, төвийг сахисан үзэл бодолтой, тогтвортой, боломжтой бол зохих зохиогчийн эрхийн лицензтэй холбогдох зургаар дүрслэгдсэн байх ёстой. Сайн нийтлэлүүд нь онцлох өгүүлэлүүд (FA) шиг цогц байх албагүй ч гол талуудыг нь орхигдуулж болохгүй: сайн болон онцлох нийтлэлийн шалгуурыг харьцуулж үзвэл цаашдын ялгааг харуулна. g22nhtej19wirllwlljxmlw2pbr31g6 857643 857641 2026-05-31T13:13:32Z HorseBro the hemionus 100126 857643 wikitext text/x-wiki '''Сайн өгүүлэл''' (GA) гэдэг нь сайн нийтлэлийн нэр дэвшүүлэх үйл явцыг амжилттай давсан, редакцийн үндсэн стандарт болох сайн нийтлэлийн шалгуурыг хангасан Википедиагийн нийтлэл юм. Эдгээр нь сайн бичигдсэн, баримтын хувьд үнэн зөв, баталгаажсан мэдээлэл агуулсан, өргөн хүрээтэй, төвийг сахисан үзэл бодолтой, тогтвортой, боломжтой бол зохих зохиогчийн эрхийн лицензтэй холбогдох зургаар дүрслэгдсэн байх ёстой. Сайн нийтлэлүүд нь онцлох өгүүлэлүүд (FA) шиг цогц байх албагүй ч гол талуудыг нь орхигдуулж болохгүй: сайн болон онцлох нийтлэлийн шалгуурыг харьцуулж үзвэл цаашдын ялгааг харуулна. [[Ангилал:Сайн өгүүлэл]] 35nqii3yo9matb77xvuhkkdut5g7gga 10 146525 857644 2026-05-31T13:14:05Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "{{Main other|{{Top icon | imagename = symbol support vote.svg | wikilink = Википедиа:Сайн өгүүлэл | description = Энэ бол Монголын Википедиагийн сайн өгүүлэл. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг энд дарж үзнэ үү. | id = good-star | maincat = [[Ангилал:Сайн өгүүлэл]] }}}}<noinclude> {{documentation}} </noinclude>" 857644 wikitext text/x-wiki {{Main other|{{Top icon | imagename = symbol support vote.svg | wikilink = Википедиа:Сайн өгүүлэл | description = Энэ бол Монголын Википедиагийн сайн өгүүлэл. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг энд дарж үзнэ үү. | id = good-star | maincat = [[Ангилал:Сайн өгүүлэл]] }}}}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> nto8hftnjf2ek4jdu83daz7wqy0y5n5 10 146526 857658 2026-05-31T13:46:25Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "<!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-1..." 857658 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|900x450 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''[[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]-ын Talk хуудсанд тавтай морилно уу! Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|<span style="color:#000">English Wikipedia</span>]]: * [[en:User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Userpage</span>]] * [[en:User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <small>{{flatlist| [[Монгол Википедиа|<span style="color:#000">Mongolian Wikipedia</span>]]: * [[User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгч</span>]] * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгчийн яриа</span>]] * Бахархалтай хувь нэмэр: [[Зүүнгарын Хаант Улс|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|<span style="color:#000">#2</span>]], [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|<span style="color:#000">#3</span>]], [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт|<span style="color:#000">#4</span>]], [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|<span style="color:#000">#5</span>]], [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|<span style="color:#000">#6</span>]] * Ажиллах нийтлэлүүд: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Галдан бошигт хаан|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Тусгай:Contributions/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хувь нэмэр</span>]] </small> <small> {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дөрвөдүүд өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэр Эрчис голын эрэг дээрх газрыг эргүүлэн авах болтугай! {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>Ойрадуудаас: Хойд, Дөрвөд, Торгууд, Өөлд, Хошууд, болон эрх баригч Цорос овгууд маань алдагдсан Зүүнгар нутгаа эргүүлэн авч, Ойрад Холбооны дор нэгдэж, бидний хүчирхэг байдалд дахин оруулах болтугай!</small> }} 1jfmh0gclwr5vujfwhd0bkcheksa2o1 857661 857658 2026-05-31T13:49:10Z HorseBro the hemionus 100126 857661 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|900x450 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''[[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]-ын Talk хуудсанд тавтай морилно уу! Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|<span style="color:#000">English Wikipedia</span>]]: * [[en:User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Userpage</span>]] * [[en:User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <small>{{flatlist| [[Монгол Википедиа|<span style="color:#000">Mongolian Wikipedia</span>]]: * [[User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгч</span>]] * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгчийн яриа</span>]] * Бахархалтай хувь нэмэр: [[Зүүнгарын Хаант Улс|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|<span style="color:#000">#2</span>]], [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|<span style="color:#000">#3</span>]], [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт|<span style="color:#000">#4</span>]], [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|<span style="color:#000">#5</span>]], [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|<span style="color:#000">#6</span>]] * Ажиллах нийтлэлүүд: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Галдан бошигт хаан|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Тусгай:Contributions/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хувь нэмэр</span>]] </small> <small> {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дөрвөдүүд өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэр Эрчис голын эрэг дээрх газрыг эргүүлэн авах болтугай! {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>[[Ойрадууд|Ойрадуудаас]]: [[Хойд]], [[Дөрвөд]], [[Торгууд]], [[Өөлд]], [[Хошууд]], болон эрх баригч [[Цорос]] овгууд маань алдагдсан Зүүнгар нутгаа эргүүлэн авч, Ойрад Холбооны дор нэгдэж, бидний хүчирхэг байдалд дахин оруулах болтугай!</small> }} m4aoky6hptxxdk099a5t6mtp9kssitf 857662 857661 2026-05-31T13:51:19Z HorseBro the hemionus 100126 857662 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px;height: 300px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|900x300 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''[[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]-ын Talk хуудсанд тавтай морилно уу! Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|<span style="color:#000">English Wikipedia</span>]]: * [[en:User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Userpage</span>]] * [[en:User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <small>{{flatlist| [[Монгол Википедиа|<span style="color:#000">Mongolian Wikipedia</span>]]: * [[User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгч</span>]] * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгчийн яриа</span>]] * Бахархалтай хувь нэмэр: [[Зүүнгарын Хаант Улс|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|<span style="color:#000">#2</span>]], [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|<span style="color:#000">#3</span>]], [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт|<span style="color:#000">#4</span>]], [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|<span style="color:#000">#5</span>]], [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|<span style="color:#000">#6</span>]] * Ажиллах нийтлэлүүд: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Галдан бошигт хаан|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Тусгай:Contributions/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хувь нэмэр</span>]] </small> <small> {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дөрвөдүүд өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэр Эрчис голын эрэг дээрх газрыг эргүүлэн авах болтугай! {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>[[Ойрадууд|Ойрадуудаас]]: [[Хойд]], [[Дөрвөд]], [[Торгууд]], [[Өөлд]], [[Хошууд]], болон эрх баригч [[Цорос]] овгууд маань алдагдсан Зүүнгар нутгаа эргүүлэн авч, Ойрад Холбооны дор нэгдэж, бидний хүчирхэг байдалд дахин оруулах болтугай!</small> }} 2j3cz73uhctanpoyymf0gx2i31cpupm 857663 857662 2026-05-31T13:54:30Z HorseBro the hemionus 100126 857663 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px;height: 415px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03 resized.jpg|900x415 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''[[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]-ын Talk хуудсанд тавтай морилно уу! Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|<span style="color:#000">English Wikipedia</span>]]: * [[en:User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Userpage</span>]] * [[en:User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <small>{{flatlist| [[Монгол Википедиа|<span style="color:#000">Mongolian Wikipedia</span>]]: * [[User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгч</span>]] * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгчийн яриа</span>]] * Бахархалтай хувь нэмэр: [[Зүүнгарын Хаант Улс|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|<span style="color:#000">#2</span>]], [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|<span style="color:#000">#3</span>]], [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт|<span style="color:#000">#4</span>]], [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|<span style="color:#000">#5</span>]], [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|<span style="color:#000">#6</span>]] * Ажиллах нийтлэлүүд: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Галдан бошигт хаан|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Тусгай:Contributions/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хувь нэмэр</span>]] </small> <small> {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дөрвөдүүд өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэр Эрчис голын эрэг дээрх газрыг эргүүлэн авах болтугай! {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>[[Ойрадууд|Ойрадуудаас]]: [[Хойд]], [[Дөрвөд]], [[Торгууд]], [[Өөлд]], [[Хошууд]], болон эрх баригч [[Цорос]] овгууд маань алдагдсан Зүүнгар нутгаа эргүүлэн авч, Ойрад Холбооны дор нэгдэж, бидний хүчирхэг байдалд дахин оруулах болтугай!</small> }} 2gt3qohfee1nva9onipr6forqkkaxum 857667 857663 2026-05-31T13:58:37Z HorseBro the hemionus 100126 857667 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px;height: 415px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03 resized.jpg|900x415 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> '''''HorseBro the hemionus-ын хуудсанд тавтай морилно уу!''' Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|<span style="color:#000">English Wikipedia</span>]]: * [[en:User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Userpage</span>]] * [[en:User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <small>{{flatlist| [[Монгол Википедиа|<span style="color:#000">Mongolian Wikipedia</span>]]: * [[User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгч</span>]] * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгчийн яриа</span>]] * Бахархалтай хувь нэмэр: [[Зүүнгарын Хаант Улс|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|<span style="color:#000">#2</span>]], [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|<span style="color:#000">#3</span>]], [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт|<span style="color:#000">#4</span>]], [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|<span style="color:#000">#5</span>]], [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|<span style="color:#000">#6</span>]] * Ажиллах нийтлэлүүд: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Галдан бошигт хаан|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Тусгай:Contributions/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хувь нэмэр</span>]] </small> <small> {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дөрвөдүүд өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэр Эрчис голын эрэг дээрх газрыг эргүүлэн авах болтугай! {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>[[Ойрадууд|Ойрадуудаас]]: [[Хойд]], [[Дөрвөд]], [[Торгууд]], [[Өөлд]], [[Хошууд]], болон эрх баригч [[Цорос]] овгууд маань алдагдсан Зүүнгар нутгаа эргүүлэн авч, Ойрад Холбооны дор нэгдэж, бидний хүчирхэг байдалд дахин оруулах болтугай!</small> }} gb8w698h0v7j2mcbtrglx5doqpk8srv 857668 857667 2026-05-31T14:00:22Z HorseBro the hemionus 100126 857668 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px;height: 415px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03 resized.jpg|900x415 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> '''''HorseBro the hemionus-ын хуудсанд тавтай морилно уу!''' Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|<span style="color:#000">English Wikipedia</span>]]: * [[en:User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Userpage</span>]] * [[en:User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] }} </small> <small>{{flatlist| [[Монгол Википедиа|<span style="color:#000">Mongolian Wikipedia</span>]]: * [[User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгч</span>]] * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгчийн яриа</span>]] * Бахархалтай хувь нэмэр: [[Зүүнгарын Хаант Улс|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|<span style="color:#000">#2</span>]], [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|<span style="color:#000">#3</span>]], [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт|<span style="color:#000">#4</span>]], [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|<span style="color:#000">#5</span>]], [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|<span style="color:#000">#6</span>]] * Ажиллах нийтлэлүүд: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Галдан бошигт хаан|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Тусгай:Contributions/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хувь нэмэр</span>]] </small> <small> {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дөрвөдүүд өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэр Эрчис голын эрэг дээрх газрыг эргүүлэн авах болтугай! {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>[[Ойрадууд|Ойрадуудаас]]: [[Хойд]], [[Дөрвөд]], [[Торгууд]], [[Өөлд]], [[Хошууд]], болон эрх баригч [[Цорос]] овгууд маань алдагдсан Зүүнгар нутгаа эргүүлэн авч, Ойрад Холбооны дор нэгдэж, бидний хүчирхэг байдалд дахин оруулах болтугай!</small> }} 929w5lggodjxcb62uk8bwfd860297xt 857669 857668 2026-05-31T14:02:00Z HorseBro the hemionus 100126 857669 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px;height: 415px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03 resized.jpg|900x415 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> '''''HorseBro the hemionus-ын хуудсанд тавтай морилно уу!''' Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|<span style="color:#000">English Wikipedia</span>]]: * [[en:User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Userpage</span>]] * [[en:User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <small>{{flatlist| [[Монгол Википедиа|<span style="color:#000">Mongolian Wikipedia</span>]]: * [[User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгч</span>]] * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгчийн яриа</span>]] * Бахархалтай хувь нэмэр: [[Зүүнгарын Хаант Улс|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|<span style="color:#000">#2</span>]], [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|<span style="color:#000">#3</span>]], [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт|<span style="color:#000">#4</span>]], [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|<span style="color:#000">#5</span>]], [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|<span style="color:#000">#6</span>]] * Ажиллах нийтлэлүүд: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Галдан бошигт хаан|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Тусгай:Contributions/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хувь нэмэр</span>]] </small> <small> {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дөрвөдүүд өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэр Эрчис голын эрэг дээрх газрыг эргүүлэн авах болтугай! {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>[[Ойрадууд|Ойрадуудаас]]: [[Хойд]], [[Дөрвөд]], [[Торгууд]], [[Өөлд]], [[Хошууд]], болон эрх баригч [[Цорос]] овгууд маань алдагдсан Зүүнгар нутгаа эргүүлэн авч, Ойрад Холбооны дор нэгдэж, бидний хүчирхэг байдалд дахин оруулах болтугай!</small> }} gb8w698h0v7j2mcbtrglx5doqpk8srv 857670 857669 2026-05-31T14:03:00Z HorseBro the hemionus 100126 857670 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px;height: 415px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03 resized.jpg|900x415 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> '''''HorseBro the hemionus-ын хуудсанд тавтай морилно уу!''' Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|<span style="color:#000">English Wikipedia</span>]]: * [[en:User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Userpage</span>]] * [[en:User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <small>{{flatlist| [[Монгол Википедиа|<span style="color:#000">Mongolian Wikipedia</span>]]: * [[User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгч</span>]] * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгчийн яриа</span>]] * Бахархалтай хувь нэмэр: [[Зүүнгарын Хаант Улс|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|<span style="color:#000">#2</span>]], [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|<span style="color:#000">#3</span>]], [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт|<span style="color:#000">#4</span>]], [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|<span style="color:#000">#5</span>]], [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|<span style="color:#000">#6</span>]] * Ажиллах нийтлэлүүд: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Галдан бошигт хаан|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Тусгай:Contributions/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хувь нэмэр</span>]] </small> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|<span style="color:#000">English Wikipedia</span>]]: * [[en:User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Userpage</span>]] * [[en:User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <small> {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дөрвөдүүд өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэр Эрчис голын эрэг дээрх газрыг эргүүлэн авах болтугай! {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>[[Ойрадууд|Ойрадуудаас]]: [[Хойд]], [[Дөрвөд]], [[Торгууд]], [[Өөлд]], [[Хошууд]], болон эрх баригч [[Цорос]] овгууд маань алдагдсан Зүүнгар нутгаа эргүүлэн авч, Ойрад Холбооны дор нэгдэж, бидний хүчирхэг байдалд дахин оруулах болтугай!</small> }} 56ue7sq0xw32sfk1dclzx37sluqkxb4 857671 857670 2026-05-31T14:03:43Z HorseBro the hemionus 100126 [[Special:Contributions/HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[User talk:HorseBro the hemionus|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/857667|857667]] засварыг цуцлах 857671 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px;height: 415px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03 resized.jpg|900x415 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''[[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]-ын Talk хуудсанд тавтай морилно уу! Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|<span style="color:#000">English Wikipedia</span>]]: * [[en:User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Userpage</span>]] * [[en:User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <small>{{flatlist| [[Монгол Википедиа|<span style="color:#000">Mongolian Wikipedia</span>]]: * [[User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгч</span>]] * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгчийн яриа</span>]] * Бахархалтай хувь нэмэр: [[Зүүнгарын Хаант Улс|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|<span style="color:#000">#2</span>]], [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|<span style="color:#000">#3</span>]], [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт|<span style="color:#000">#4</span>]], [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|<span style="color:#000">#5</span>]], [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|<span style="color:#000">#6</span>]] * Ажиллах нийтлэлүүд: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Галдан бошигт хаан|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Тусгай:Contributions/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хувь нэмэр</span>]] </small> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|<span style="color:#000">English Wikipedia</span>]]: * [[en:User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Userpage</span>]] * [[en:User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <small> {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дөрвөдүүд өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэр Эрчис голын эрэг дээрх газрыг эргүүлэн авах болтугай! {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>[[Ойрадууд|Ойрадуудаас]]: [[Хойд]], [[Дөрвөд]], [[Торгууд]], [[Өөлд]], [[Хошууд]], болон эрх баригч [[Цорос]] овгууд маань алдагдсан Зүүнгар нутгаа эргүүлэн авч, Ойрад Холбооны дор нэгдэж, бидний хүчирхэг байдалд дахин оруулах болтугай!</small> }} pc93ksuxv65ofk26gwyczuxuek1dwh4 857672 857671 2026-05-31T14:04:08Z HorseBro the hemionus 100126 857672 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px;height: 415px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03 resized.jpg|900x415 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''[[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]-ын Talk хуудсанд тавтай морилно уу! Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|<span style="color:#000">English Wikipedia</span>]]: * [[en:User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Userpage</span>]] * [[en:User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <small>{{flatlist| [[Монгол Википедиа|<span style="color:#000">Mongolian Wikipedia</span>]]: * [[User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгч</span>]] * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгчийн яриа</span>]] * Бахархалтай хувь нэмэр: [[Зүүнгарын Хаант Улс|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|<span style="color:#000">#2</span>]], [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|<span style="color:#000">#3</span>]], [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт|<span style="color:#000">#4</span>]], [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|<span style="color:#000">#5</span>]], [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|<span style="color:#000">#6</span>]] * Ажиллах нийтлэлүүд: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Галдан бошигт хаан|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Тусгай:Contributions/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хувь нэмэр</span>]] </small> <small> {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дөрвөдүүд өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэр Эрчис голын эрэг дээрх газрыг эргүүлэн авах болтугай! {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>[[Ойрадууд|Ойрадуудаас]]: [[Хойд]], [[Дөрвөд]], [[Торгууд]], [[Өөлд]], [[Хошууд]], болон эрх баригч [[Цорос]] овгууд маань алдагдсан Зүүнгар нутгаа эргүүлэн авч, Ойрад Холбооны дор нэгдэж, бидний хүчирхэг байдалд дахин оруулах болтугай!</small> }} 2gt3qohfee1nva9onipr6forqkkaxum 857673 857672 2026-05-31T14:04:19Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Загвар:HorseBro the hemionus]] to [[Загвар:HorseBro the hemionus/talk]] 857672 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px;height: 415px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03 resized.jpg|900x415 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''[[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]-ын Talk хуудсанд тавтай морилно уу! Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|<span style="color:#000">English Wikipedia</span>]]: * [[en:User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Userpage</span>]] * [[en:User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <small>{{flatlist| [[Монгол Википедиа|<span style="color:#000">Mongolian Wikipedia</span>]]: * [[User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгч</span>]] * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгчийн яриа</span>]] * Бахархалтай хувь нэмэр: [[Зүүнгарын Хаант Улс|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|<span style="color:#000">#2</span>]], [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|<span style="color:#000">#3</span>]], [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт|<span style="color:#000">#4</span>]], [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|<span style="color:#000">#5</span>]], [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|<span style="color:#000">#6</span>]] * Ажиллах нийтлэлүүд: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Галдан бошигт хаан|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Тусгай:Contributions/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хувь нэмэр</span>]] </small> <small> {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дөрвөдүүд өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэр Эрчис голын эрэг дээрх газрыг эргүүлэн авах болтугай! {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>[[Ойрадууд|Ойрадуудаас]]: [[Хойд]], [[Дөрвөд]], [[Торгууд]], [[Өөлд]], [[Хошууд]], болон эрх баригч [[Цорос]] овгууд маань алдагдсан Зүүнгар нутгаа эргүүлэн авч, Ойрад Холбооны дор нэгдэж, бидний хүчирхэг байдалд дахин оруулах болтугай!</small> }} 2gt3qohfee1nva9onipr6forqkkaxum 10 146527 857674 2026-05-31T14:04:19Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Загвар:HorseBro the hemionus]] to [[Загвар:HorseBro the hemionus/talk]] 857674 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:HorseBro the hemionus/talk]] r320q61tpqu72rai3tp4liz0uod0iaz 857675 857674 2026-05-31T14:05:05Z HorseBro the hemionus 100126 Removed redirect to [[Загвар:HorseBro the hemionus/talk]] 857675 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px;height: 415px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03 resized.jpg|900x415 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''[[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]-ын Хэрэглэгчийн хуудсанд тавтай морилно уу! Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|<span style="color:#000">English Wikipedia</span>]]: * [[en:User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Userpage</span>]] * [[en:User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <small>{{flatlist| [[Монгол Википедиа|<span style="color:#000">Mongolian Wikipedia</span>]]: * [[User:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгч</span>]] * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгчийн яриа</span>]] * Бахархалтай хувь нэмэр: [[Зүүнгарын Хаант Улс|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|<span style="color:#000">#2</span>]], [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|<span style="color:#000">#3</span>]], [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт|<span style="color:#000">#4</span>]], [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|<span style="color:#000">#5</span>]], [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|<span style="color:#000">#6</span>]] * Ажиллах нийтлэлүүд: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Галдан бошигт хаан|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Тусгай:Contributions/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хувь нэмэр</span>]] </small> <small> {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дөрвөдүүд өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэр Эрчис голын эрэг дээрх газрыг эргүүлэн авах болтугай! {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>[[Ойрадууд|Ойрадуудаас]]: [[Хойд]], [[Дөрвөд]], [[Торгууд]], [[Өөлд]], [[Хошууд]], болон эрх баригч [[Цорос]] овгууд маань алдагдсан Зүүнгар нутгаа эргүүлэн авч, Ойрад Холбооны дор нэгдэж, бидний хүчирхэг байдалд дахин оруулах болтугай!</small> }} 2thw9fwc0rrhajto23lc392y5bfar2t 10 146528 857680 2026-05-31T14:12:26Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "{{Userbox | logo = [[Image:Flag of the Oirats.svg|67px|Ойрадууд]] | info = Энэ хэрэглэгч '''[[Ойрадууд|Ойрад]]''' хүн. | info-background = gold; | logo-background = white; | border-color = gold; }} <includeonly> [[Ангилал:Монгол Викичид|{{PAGENAME}}]] </includeonly> <noinclude> ==Хэрэглэх== Хэрэглэхийн тулд дараах текстийг хуулж бичнэ үү:<nowiki> {{User Ой..." 857680 wikitext text/x-wiki {{Userbox | logo = [[Image:Flag of the Oirats.svg|67px|Ойрадууд]] | info = Энэ хэрэглэгч '''[[Ойрадууд|Ойрад]]''' хүн. | info-background = gold; | logo-background = white; | border-color = gold; }} <includeonly> [[Ангилал:Монгол Викичид|{{PAGENAME}}]] </includeonly> <noinclude> ==Хэрэглэх== Хэрэглэхийн тулд дараах текстийг хуулж бичнэ үү:<nowiki> {{User Ойрад}}</nowiki><br> [[Ангилал:Монгол Викичид| ]] [[Ангилал:Загвар:Хэрэглэгчийн гарал|Монгол]] </noinclude> 52sumpy4s1o0zaaafs9zrfso7rj5g8t 6 146529 857699 2026-05-31T18:06:52Z Enkhsaihan2005 64429 857699 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 6 146530 857702 2026-05-31T18:25:13Z Enkhsaihan2005 64429 857702 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 146531 857730 2026-06-01T03:39:36Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:China Emblem PLA.svg|thumb]] '''Хятадын Ардын Чөлөөлөх Армийн Цэргийн Шинжлэх ухааны академи''' ([[Хятад хэл|хятад:]] 中国人民解放军军事科学院, [[Англи хэл|англи.]] ''Academy of Military Science of the Chinese People's Liberation Army'' ) - [[Ардын Чөлөөлөх Арми|БНХАУ-ын Ардын Чөлөөлөх Арми]], БНХАУ-ын Цэрги..." 857730 wikitext text/x-wiki [[Файл:China Emblem PLA.svg|thumb]] '''Хятадын Ардын Чөлөөлөх Армийн Цэргийн Шинжлэх ухааны академи''' ([[Хятад хэл|хятад:]] 中国人民解放军军事科学院, [[Англи хэл|англи.]] ''Academy of Military Science of the Chinese People's Liberation Army'' ) - [[Ардын Чөлөөлөх Арми|БНХАУ-ын Ардын Чөлөөлөх Арми]], [[БНХАУ-ын Цэргийн Төв Зөвлөл|БНХАУ-ын Цэргийн Төв Зөвлөлийн]] удирдлагад байдаг Хятадын цэргийн их сургууль юм. Ерөнхийлөгч нь дэслэгч генерал Ян Сюэжюнь (2017 оны 6-р сараас хойш), улс төрийн ахлах комиссар нь дэслэгч генерал Фан Сян нар ажиллаж байгаа юм. == Түүх == 1955 оноос хойш БНХАУ-ын Цэргийн Төв Зөвлөлийн удирдлагууд цэргийн мэргэшсэн судалгааны байгууллагуудыг байгуулах талаар удаа дараа уулзаж байжээ. 1956 оны 9-р сард Е Жяньин БНХАУ-ын Төв цэргийн Зөвлөл, түүнчлэн [[Мао Зэдун|Мао Зэдунд]] цэргийн академи байгуулах санал тавьсан байна. Уг саналыг баталж, 1956 оны 12-р сарын 3-нд академи байгуулаг бэлтгэл хороог байгуулснаа зарласан юм. 1957 оны 7-р сард Хятадын Цэргийн Төв Зөвлөл Академийн бүтцийг 3 тэнхим (цэргийн боловсрол, цэргийн түүх, цэргийн технологи), мөн олон тооны захиргааны албан тушаал, тэнхимүүд (нийт 316 ажилтантай) болгон баталсан байна. 1957 оны 10-р сарын 24-нд [[БНХАУ-ын Үндэсний Батлан хамгаалах яам|БНХАУ-ын Үндэсний Батлан ​​​​хамгаалах яам]] ХАЧА-ийн Цэргийн шинжлэх ухааны академийг байгуулах тушаалд гарын үсэг зурсан бөгөөд мөн оны 11-р сард ХАЧА-ийн Сургалтын газрын Цэргийн сургалт, технологийн тэнхим тус тэнхимээс салж, Академийг байгуулах үндэс суурь болсон юм. Цэргийн шинжлэх ухааны академийн зохион байгуулалтын заалтуудыг 1958 оны 1-р сарын 25-нд БНХАУ-ын Үндэсний Батлан ​​​​хамгаалах яамны тогтоолоор баталж, Академийг БНХАУ-ын Цэргийн Төв Зөвлөл болон Үндэсний Батлан ​​​​хамгаалах яамны харьяанд байгуулсан байна. 1958 оны 3-р сарын 15-нд Бээжин хотод Хятадын Ардын Чөлөөлөх армийн Цэргийн Шинжлэх Ухааны Академи албан ёсоор нээгдэв. Е Жяньинг захирал, улс төрийн комиссар болгож томилсон. Академийн анхны өдрүүдэд Цэргийн Төв зөвлөл улс даяар явуулж буй цэргийн судалгааг хянах үүргийг академид даалгасан байна. 1959 оны 1-р сарын 12-ноос 28-ны хооронд БНХАУ-ын Цэргийн Төв зөвлөлийн шийдвэрийн дагуу Бээжинд цэргийн судалгааны анхны бага хурал болжээ. Хурлыг Хятадын Батлан хамгаалах сайд Пэн Дэхуай болон Хятадын Ардын Чөлөөлөх армийн Ерөнхий штабын дарга Хуан Көцин нар оролцсон. Дараагийн зургаан хурал 1961, 1991, 1996, 2001, 2006 онд тус тус болон 2011 онд болсон юм. Мао Зэдун анхны удирдах багийн сонгон шалгаруулалтыг шууд хариуцаж, "ажил болон цэргийн албанд өргөн туршлагатай нөхдийн бүлгийг цуглуулан цэргийн судалгааны их сургууль байгуулах" тушаал өгсөн. 1978 оны 3-р сарын 15-нд Хятадын Ардын Чөлөөлөх армийн Цэргийн Шинжлэх ухааны Академи нээгдсэний 20 жилийн ой тохиоход [[Дэн Сяопин]] "Мао Зэдуны цэргийн үзэл санааг өвлөн авч, орчин үеийн нөхцөлд ард түмний дайныг судлан, Хятадын цэргийн шинжлэх ухааныг хөгжүүлэх" уриалгыг дэвшүүлжээ. 1983 оны 5-р сард Дэн Сяопины санаачилгаар Академи нь Хятадын цэргийн нэвтэрхий толь бичиг хэвлүүлэх бэлтгэл ажлыг эхлүүлсэн. 2008 оны 3-р сарын 21-нд Академи 50 жилийн ойгоо тэмдэглэсэн. Уг арга хэмжээнд [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист Намын]] Төв хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Хятадын Ардчилсан Бүгд Найрамдах Улсын Төрийн зөвлөлийн дарга, Хятадын Ардчилсан Бүгд Найрамдах Улсын Төв цэргийн хорооны дарга [[Ху Жиньтао]] оролцсон, ХКН Төв хорооны Товчооны гишүүд болон БНХАУ-ын Цэргийн төв Зөвлөлийн дэд дарга Гуо Бошионг, Сюй Цайхау нар оролцсон байна. 2017 оны 7-р сарын 19-нд Бээжин хотын Наймдугаар сарын 1-ний нэрэмжит Танхимд анхны хурал болж, түүнд Цэргийн Шинжлэх Ухааны Академи, Үндэсний Батлан Хамгаалах Их Сургууль, Хятадын Цэргийн Шинжлэх Ухаан, Технологийн Үндэсний Их Сургууль болон бусад цэргийн академи, судалгааны хүрээлэн, боловсролын байгууллагын удирдлагууд оролцсон бөгөөд Хятадын Коммунист Намын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Даргын ивээл дор боллоо. Хятадын Цэргийн төв Зөвлөлийн дарга [[Ши Жиньпин]] Батлан хамгаалах шинжлэх ухааны академи, Үндэсний батлан хамгаалах их сургууль болон Хятадын Ардын чөлөөлөх армийн Батлан хамгаалах шинжлэх ухаан, технологийн үндэсний их сургуульд хандан үг хэлж, Хятадын Батлан хамгаалах шинжлэх ухааны академи нь Хятадын бүх цэргийн судалгааны тэргүүн эгнээнийхээ үүргийг гүйцэтгэж байгааг онцлов, мөн '''''цэргийн судалгааны тогтолцоог орчин үеийн шаардлагад нийцүүлэх, орчин үеийн цэргийн онол, технологийг нэгтгэх, цэргийн судалгааны байгууллагын загварт шинэ санаа нэвтрүүлэх, хамтарсан инновацийг дэмжих, дэлхийн түвшний судалгааны институт байгуулахаар''''' зүтгэхийг уриалсан. == Бүтэц == * Шинжлэх ухааны судалгааны хэлтэс * Улс төрийн бэлтгэл сургалтын хэлтэс * Олон нийттэй харилцах, судалгааны хэлтэс * Стратегийн судалгааны хэлтэс * Цэргийн тактикийн судалгааны хэлтэс * Цэргийн системийн судалгааны хэлтэс * Цэргийн түүхийн судалгааны хэлтэс * Цэргийн нэр томьёоны толь бичгийн хэлтэс * Гадаад цэргийн хэргийн судалгааны хэлтэс * Мао Зэдуны цэргийн үзэл санааг судлах хэлтэс * Цэргийн үйл ажиллагааны дүн шинжилгээний хэлтэс 2hduw7usha2jbl0bwkh5mwjv5g5m9md 0 146532 857732 2026-06-01T03:57:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Оросын цэргийн дээд боловсролын байгууллагууд'''- ([[Орос хэл|орос.]] ''Военные высшие учебные заведения России'') - 2023 оны байдлаар Оросын Холбооны Улсад 3 цэргийн судалгаа, сургалтын төв, 11 цэргийн академи, 2 цэргийн их сургууль, 12 дээд цэргийн коллеж, 1 дээд..." 857732 wikitext text/x-wiki '''Оросын цэргийн дээд боловсролын байгууллагууд'''- ([[Орос хэл|орос.]] ''Военные высшие учебные заведения России'') - 2023 оны байдлаар Оросын Холбооны Улсад 3 цэргийн судалгаа, сургалтын төв, 11 цэргийн академи, 2 цэргийн их сургууль, 12 дээд цэргийн коллеж, 1 дээд сургууль болон хэд хэдэн салбар байдаг бөгөөд нийтдээ 37 цэргийн дээд боловсролын байгууллага үйл ажиллагаагаа явуулж байна. {| class="wikitable" !№ !Таних иэмдэг !Байгууллагын албан ёсны бүтэн нэр !Байгуулагдсан он !Хаяг !Салбар |- ! colspan="6" |Военные учебно-научные центры |- |1 | |Общевойсковая ордена Жукова академия Вооружённых Сил Российской Федерации |8 декабря 1918 года |г. Москва | |- |2 | |Военно-воздушная орденов Ленина и Октябрьской Революции, дважды Краснознамённая, орденов Кутузова и Жукова академия имени профессора Н. Е. Жуковского и Ю. А. Гагарина |8 декабря 1918 года |г. Воронеж | |- |3 | |Военно-морская академия имени адмирала флота Советского Союза Н. Г. Кузнецова |25 января 1701 года |г. Санкт-Петербург | |- ! colspan="6" |Академии |- |4 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Great_emblem_of_the_Military_Academy_of_the_General_Staff_of_the_Armed_Forces_of_Russia.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Great_emblem_of_the_Military_Academy_of_the_General_Staff_of_the_Armed_Forces_of_Russia.svg|center|62x62px]] |Военная ордена Ленина, Краснознамённая, орденов Суворова и Кутузова академия Генерального штаба Вооружённых Сил Российской Федерации |8 декабря 1832 года |г. Москва | |- |5 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Great_emblem_of_the_Peter_the_Great_Military_Academy_of_the_Strategic_Missile_Forces.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Great_emblem_of_the_Peter_the_Great_Military_Academy_of_the_Strategic_Missile_Forces.svg|center|61x61px]] |Военная орденов Ленина, Октябрьской Революции и Суворова академия РВСН имени Петра Великого |7 декабря 1820 года |г. Балашиха | * Филиал Военной академии РВСН имени Петра Великого (г. Серпухов) |- |6 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Great_emblem_of_the_A.F._Mozhaysky_Military-Space_Academy.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Great_emblem_of_the_A.F._Mozhaysky_Military-Space_Academy.svg|center|57x57px]] |Военно-Космическая орденов Жукова и красного знамени Академия имени А. Ф. Можайского |16 января 1712 года |г. Санкт-Петербург | |- |7 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Great_emblem_of_the_Air_and_Space_Defense_Academy.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Great_emblem_of_the_Air_and_Space_Defense_Academy.svg|center|62x62px]] |Военная академия воздушно-космической обороны имени Маршала Советского Союза Г. К. Жукова |1 января 1957 года |г. Тверь | |- |8 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Great_emblem_of_the_S.M._Kirov_Military_Medical_Academy.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Great_emblem_of_the_S.M._Kirov_Military_Medical_Academy.svg|center|64x64px]] |Военно-медицинская академия имени С. М. Кирова |18 декабря 1798 года |г. Санкт-Петербург | * Филиал Военно-медицинской академии имени С. М. Кирова (г. Москва) |- |9 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Эмблема_Военной_академии_связи.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B8_%D1%81%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%B8.svg|center|62x62px]] |Военная орденов Жукова и Ленина Краснознаменная академия связи имени Маршала Советского Союза С. М. Буденного |8 ноября 1919 года |г. Санкт-Петербург | |- |10 | |Военная ордена Кутузова академия войсковой противовоздушной обороны Вооружённых Сил Российской Федерации имени Маршала Советского Союза А. М. Василевского |31 марта 1992 года |г. Смоленск | |- |11 | |Михайловская военная артиллерийская академия |25 ноября 1820 года |г. Санкт-Петербург | |- |12 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Эмблема_ВА_РХБЗиИВ.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0_%D0%92%D0%90_%D0%A0%D0%A5%D0%91%D0%97%D0%B8%D0%98%D0%92.jpg|center|61x61px]] |Военная академия радиационной, химической и биологической защиты имени Маршала Советского Союза С. К. Тимошенко |13 мая 1932 года |г. Кострома | |- |13 | |Военная орденов Кутузова и Ленина академия материально-технического обеспечения имени генерала армии А.В. Хрулёва |31 марта 1900 года |г. Санкт-Петербург | * Военный институт (железнодорожных войск и военных сообщений) Военной академии МТО * Военный институт (инженерно-технический) Военной академии МТО * Вольский военный институт материального обеспечения * Омский автобронетанковый инженерный институт * Пензенский артиллерийский инженерный институт |- |14 | |Военно-инженерная ордена Кутузова академия имени Героя Советского Союза генерал-лейтенанта инженерных войск Д.М.Карбышева |24 ноября 1819 года |пгт Нахабино | |- ! colspan="6" |Институты |- |15 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Great_emblem_of_the_Military_Institute_of_Physical_Culture.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Great_emblem_of_the_Military_Institute_of_Physical_Culture.svg|center|61x61px]] |Военный институт физической культуры |14 октября 1909 года |г. Санкт-Петербург | |- ! colspan="6" |Университеты |- |16 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Emblem_of_the_Military_University_of_the_Ministry_of_Defense_of_Russia.gif|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Emblem_of_the_Military_University_of_the_Ministry_of_Defense_of_Russia.gif|center|61x61px]] |Военный университет имени князя Александра Невского Министерства обороны Российской Федерации |5 ноября 1919 года |г. Москва | |- |17 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Emblem_of_the_Military_University_of_Radio_Electronics.png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Emblem_of_the_Military_University_of_Radio_Electronics.png|center|63x63px]] |Военный ордена Жукова университет радиоэлектроники |10 ноября 1959 года |г. Череповец | |- ! colspan="6" |Училища |- |18 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Great_emblem_of_the_Moscow_Higher_Military_Command_School.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Great_emblem_of_the_Moscow_Higher_Military_Command_School.svg|center|61x61px]] |Московское высшее общевойсковое командное орденов Жукова, Ленина и Октябрьской Революции Краснознамённое училище |15 декабря 1917 года |г. Москва | |- |19 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Great_emblem_of_the_Kazan_Tank_Command_Higher_School.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Great_emblem_of_the_Kazan_Tank_Command_Higher_School.svg|center|63x63px]] |Казанское высшее танковое командное ордена Жукова Краснознамённое училище |22 февраля 1919 года |г. Казань | |- |20 | |Новосибирское высшее военное командное ордена Жукова училище |1 июня 1967 года |г. Новосибирск | |- |21 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Dvoku-bol_embl.png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dvoku-bol_embl.png|center|63x63px]] |Дальневосточное гвардейское высшее общевойсковое командное ордена Жукова училище имени Маршала Советского Союза К. К. Рокоссовского |11 февраля 1940 года |г. Благовещенск | |- |22 | |Краснодарское высшее военное авиационное ордена Дружбы народов училище лётчиков имени Героя Советского Союза А. К. Серова |19 августа 1938 года |г. Краснодар | |- |23 | |Ярославское высшее военное училище противовоздушной обороны имени маршала Советского Союза Л. А. Говорова |15 октября 1951 года |г. Ярославль | |- |24 | |Тихоокеанское высшее военно-морское училище имени С. О. Макарова |8 ноября 1938 года |г. Владивосток | |- |25 | |Краснодарское высшее военное училище имени генерала армии С. М. Штеменко |15 ноября 1929 года |г. Краснодар | |- |26 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Great_emblem_of_the_Ryazan_Guards_Higher_Airborne_Command_School.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Great_emblem_of_the_Ryazan_Guards_Higher_Airborne_Command_School.svg|center|57x57px]] |Рязанское гвардейское высшее воздушно-десантное ордена Суворова дважды Краснознамённое командное училище имени генерала В. Ф. Маргелова |13 ноября 1918 года |г. Рязань | |- |27 | |Тюменское высшее военно-инженерное ордена Кутузова командное училище имени маршала инженерных войск А. И. Прошлякова |22 июня 1957 года |г. Тюмень | |- |28 | |Черноморское высшее военно-морское орденов Нахимова и Красной Звезды училище имени П. С. Нахимова |1 апреля 1937 года |г. Севастополь | |- |29 | |Балтийское высшее военно-морское училище имени адмирала Ф.Ф. Ушакова |10 апреля 2023 года |г. Калининград | |- |30 | |Донецкое высшее общевойсковое командное училище |16 августа 2023 года |г. Донецк | * Филиал, г. Камышин |- |31 | |Саратовское высшее военное инженерное училище радиационной, химической и биологической защиты имени генерал-лейтенанта И. А. Кириллова |2 апреля 2025 года |г. Саратов | |- |32 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Great_emblem_of_the_Nizhny_Novgorod_Higher_Military_Engineer_School.png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Great_emblem_of_the_Nizhny_Novgorod_Higher_Military_Engineer_School.png|center|63x63px]] |Нижегородское гвардейское высшее военно-инженерное командное Ковельское Краснознамённое училище |24 июля 2025 года |г. Кстово | |- |33 | |Саратовское высшее артиллерийское командное училище |6 июля 2024 года |г. Саратов | |- |34 | |Новочеркасское высшее военное командное училище связи |28 августа 2024 года |г. Новочеркасск | |- |35 | |Ульяновское высшее военное авиационное училище лётчиков |30 апреля 2026 года |г. Ульяновск | |- |36 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Great_emblem_of_the_Syzran_Higher_Military_Aviation_School.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Great_emblem_of_the_Syzran_Higher_Military_Aviation_School.svg|center|60x60px]] |Сызранское высшее военное авиационное училище лётчиков |20 марта 1940 года |г. Сызрань | |- |37 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Cvvackush.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cvvackush.jpg|center|61x61px]] |Челябинское высшее военное авиационное краснознамённое училище штурманов |1 октября 1936 года |г. Челябинск | |} 0pp6ddb99ays97pnccvidnjnxeylp0e 857733 857732 2026-06-01T04:09:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 857733 wikitext text/x-wiki '''Оросын цэргийн дээд боловсролын байгууллагууд'''- ([[Орос хэл|орос.]] ''Военные высшие учебные заведения России'') - 2023 оны байдлаар Оросын Холбооны Улсад 3 цэргийн судалгаа, сургалтын төв, 11 цэргийн академи, 2 цэргийн их сургууль, 12 дээд цэргийн коллеж, 1 дээд сургууль болон хэд хэдэн салбар байдаг бөгөөд нийтдээ 37 цэргийн дээд боловсролын байгууллага үйл ажиллагаагаа явуулж байна. {| class="wikitable" !№ !Байгууллагын албан ёсны бүтэн нэр !Байгуулагдсан он !Хаяг !Салбар |- ! colspan="5" |Военные учебно-научные центры |- |1 |Жуковын одонт ОХУ-ын Зэвсэгт хүчний Цэргийн Ерөнхий академи (Общевойсковая ордена Жукова академия Вооружённых Сил Российской Федерации) |8 декабря 1918 года |г. Москва | |- |2 |(Военно-воздушная орденов Ленина и Октябрьской Революции, дважды Краснознамённая, орденов Кутузова и Жукова академия имени профессора Н. Е. Жуковского и Ю. А. Гагарина) |8 декабря 1918 года |г. Воронеж | |- |3 |Военно-морская академия имени адмирала флота Советского Союза Н. Г. Кузнецова |25 января 1701 года |г. Санкт-Петербург | |- ! colspan="5" |Академии |- |4 |Военная ордена Ленина, Краснознамённая, орденов Суворова и Кутузова академия Генерального штаба Вооружённых Сил Российской Федерации |8 декабря 1832 года |г. Москва | |- |5 |Военная орденов Ленина, Октябрьской Революции и Суворова академия РВСН имени Петра Великого |7 декабря 1820 года |г. Балашиха | * Филиал Военной академии РВСН имени Петра Великого (г. Серпухов) |- |6 |Военно-Космическая орденов Жукова и красного знамени Академия имени А. Ф. Можайского |16 января 1712 года |г. Санкт-Петербург | |- |7 |Военная академия воздушно-космической обороны имени Маршала Советского Союза Г. К. Жукова |1 января 1957 года |г. Тверь | |- |8 |Военно-медицинская академия имени С. М. Кирова |18 декабря 1798 года |г. Санкт-Петербург | * Филиал Военно-медицинской академии имени С. М. Кирова (г. Москва) |- |9 |Военная орденов Жукова и Ленина Краснознаменная академия связи имени Маршала Советского Союза С. М. Буденного |8 ноября 1919 года |г. Санкт-Петербург | |- |10 |Военная ордена Кутузова академия войсковой противовоздушной обороны Вооружённых Сил Российской Федерации имени Маршала Советского Союза А. М. Василевского |31 марта 1992 года |г. Смоленск | |- |11 |Михайловская военная артиллерийская академия |25 ноября 1820 года |г. Санкт-Петербург | |- |12 |Военная академия радиационной, химической и биологической защиты имени Маршала Советского Союза С. К. Тимошенко |13 мая 1932 года |г. Кострома | |- |13 |Военная орденов Кутузова и Ленина академия материально-технического обеспечения имени генерала армии А.В. Хрулёва |31 марта 1900 года |г. Санкт-Петербург | * Военный институт (железнодорожных войск и военных сообщений) Военной академии МТО * Военный институт (инженерно-технический) Военной академии МТО * Вольский военный институт материального обеспечения * Омский автобронетанковый инженерный институт * Пензенский артиллерийский инженерный институт |- |14 |Военно-инженерная ордена Кутузова академия имени Героя Советского Союза генерал-лейтенанта инженерных войск Д.М.Карбышева |24 ноября 1819 года |пгт Нахабино | |- ! colspan="5" |Институты |- |15 |Военный институт физической культуры |14 октября 1909 года |г. Санкт-Петербург | |- ! colspan="5" |Университеты |- |16 |Военный университет имени князя Александра Невского Министерства обороны Российской Федерации |5 ноября 1919 года |г. Москва | |- |17 |Военный ордена Жукова университет радиоэлектроники |10 ноября 1959 года |г. Череповец | |- ! colspan="5" |Училища |- |18 |Московское высшее общевойсковое командное орденов Жукова, Ленина и Октябрьской Революции Краснознамённое училище |15 декабря 1917 года |г. Москва | |- |19 |Казанское высшее танковое командное ордена Жукова Краснознамённое училище |22 февраля 1919 года |г. Казань | |- |20 |Новосибирское высшее военное командное ордена Жукова училище |1 июня 1967 года |г. Новосибирск | |- |21 |Дальневосточное гвардейское высшее общевойсковое командное ордена Жукова училище имени Маршала Советского Союза К. К. Рокоссовского |11 февраля 1940 года |г. Благовещенск | |- |22 |Краснодарское высшее военное авиационное ордена Дружбы народов училище лётчиков имени Героя Советского Союза А. К. Серова |19 августа 1938 года |г. Краснодар | |- |23 |Ярославское высшее военное училище противовоздушной обороны имени маршала Советского Союза Л. А. Говорова |15 октября 1951 года |г. Ярославль | |- |24 |Тихоокеанское высшее военно-морское училище имени С. О. Макарова |8 ноября 1938 года |г. Владивосток | |- |25 |Краснодарское высшее военное училище имени генерала армии С. М. Штеменко |15 ноября 1929 года |г. Краснодар | |- |26 |Рязанское гвардейское высшее воздушно-десантное ордена Суворова дважды Краснознамённое командное училище имени генерала В. Ф. Маргелова |13 ноября 1918 года |г. Рязань | |- |27 |Тюменское высшее военно-инженерное ордена Кутузова командное училище имени маршала инженерных войск А. И. Прошлякова |22 июня 1957 года |г. Тюмень | |- |28 |Черноморское высшее военно-морское орденов Нахимова и Красной Звезды училище имени П. С. Нахимова |1 апреля 1937 года |г. Севастополь | |- |29 |Балтийское высшее военно-морское училище имени адмирала Ф.Ф. Ушакова |10 апреля 2023 года |г. Калининград | |- |30 |Донецкое высшее общевойсковое командное училище |16 августа 2023 года |г. Донецк | * Филиал, г. Камышин |- |31 |Саратовское высшее военное инженерное училище радиационной, химической и биологической защиты имени генерал-лейтенанта И. А. Кириллова |2 апреля 2025 года |г. Саратов | |- |32 |Нижегородское гвардейское высшее военно-инженерное командное Ковельское Краснознамённое училище |24 июля 2025 года |г. Кстово | |- |33 |Саратовское высшее артиллерийское командное училище |6 июля 2024 года |г. Саратов | |- |34 |Новочеркасское высшее военное командное училище связи |28 августа 2024 года |г. Новочеркасск | |- |35 |Ульяновское высшее военное авиационное училище лётчиков |30 апреля 2026 года |г. Ульяновск | |- |36 |Сызранское высшее военное авиационное училище лётчиков |20 марта 1940 года |г. Сызрань | |- |37 |Челябинское высшее военное авиационное краснознамённое училище штурманов |1 октября 1936 года |г. Челябинск | |} o7vf3ikyudg8lpwwt2kk2n9rb3tyed2 0 146533 857738 2026-06-01T08:39:37Z Orgio89 4242 Хуудас үүсгэв: "Монгол улсад зохион байгуулагддаг '''250 км-ийн зайн, 6 шатлалт хэт холын марафон''' нь олон улсад '''Gobi March''' (Говийн аялал) нэрээрээ алдаршсан бөгөөд нэр хүндтэй '''4 Deserts Ultramarathon Series''' (Дөрвөн цөлийн хэт холын марафон цуврал)-ын нэг хэсэг болгон [[RacingThePlanet]] байгуул..." 857738 wikitext text/x-wiki Монгол улсад зохион байгуулагддаг '''250 км-ийн зайн, 6 шатлалт хэт холын марафон''' нь олон улсад '''Gobi March''' (Говийн аялал) нэрээрээ алдаршсан бөгөөд нэр хүндтэй '''4 Deserts Ultramarathon Series''' (Дөрвөн цөлийн хэт холын марафон цуврал)-ын нэг хэсэг болгон [[RacingThePlanet]] байгууллагаас зохион байгуулдаг. Энэхүү тэмцээний түүх, оролцогчдын тоо, зардал, дэлхий дахины төлөөлөл болон удахгүй болох 2026 оны уралдааны дэлгэрэнгүй мэдээллийг доор нэгтгэн харуулав. ==Түүх ба зохион байгуулагдсан жилүүд== Gobi March марафон нь 22 жилийн турш (2003 оноос эхлэн) тасралтгүй зохион байгуулагдаж байна. * Хятад дахь үе шат (2003–2017): Тэмцээний эхний 15 жилийн хугацаанд уралдаан БНХАУ-ын Шинжаан уйнгарын өөртөө засах орны Говь цөлд болдог байв. * Монгол улс руу шилжсэн нь (2018–Одоо үе): 2018 оноос эхлэн тус уралдааныг **Монгол улсад** бүрмөсөн шилжүүлэн зохион байгуулах болсон бөгөөд одоо Орхоны хөндийн үзэсгэлэнт тал хээр, элсэн манхан, ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн түүхэн дурсгалт газрууд болон эртний нийслэл Хархорум (Хархорин) хотын нутгаар дайран өнгөрдөг. * Тэмдэглэл: Дэлхий нийтийг хамарсан аяллын хязгаарлалтын улмаас 2020-2022 онуудад тэмцээн өнжсөн. ==Оролцогчид ба төлөөлөн оролцсон улс орнууд (Оноор)== Энэхүү уралдаанд олон улсын элит хэт холын марафончид болон өөрийгөө сорьж буй адал явдалт аялагчид олноор оролцдог. Жил бүр дунджаар **80-аас 220 тамирчин** оролцдог бөгөөд эрэгтэй, эмэгтэй оролцогчдын харьцаа ойролцоогоор 70/30 байдаг. Монголд шилжин ирснээс хойших тэмцээний оролцогчдын тоон мэдээлэл нь уралдааны дэлхийн цар хүрээг илтгэнэ: {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |- !style="background:#efefef;"| Он !style="background:#efefef;"| Нийт оролцогчид (Баримжаагаар: Барианд орсон/Замаас гарсан) !style="background:#efefef;"| Оролцсон улсын тоо !style="background:#efefef;"| Онцлох үйл явдал / Тэмдэглэл |- | '''2026''' | ''Удахгүй болох'' | '''40 гаруй улс''' оролцохоор хүлээгдэж байна | Тэмцээний албан ёсны 20 дахь удаагийн уралдаан | | --- | | '''2025''' | | 77 тамирчин барианд орсон ''(54 эрэгтэй, 23 эмэгтэй)'' | | '''31 улс''' | | АНУ, Герман, Өмнөд Солонгос болон Монгол улсын тамирчид олноор оролцсон | | - | | '''2024''' | | 107 тамирчин барианд орсон ''(75 эрэгтэй, 32 эмэгтэй)'' | | '''~30-аас 35 улс''' | | Такуя Вакаока (Япон) түрүүлсэн | | - | | '''2023''' | | 102 тамирчин барианд орсон ''(75 эрэгтэй, 27 эмэгтэй)'' | | '''~30 улс''' | | Кен Райдаут (АНУ) түрүүлсэн | | - | | '''2019''' | | 96 тамирчин барианд орсон ''(64 эрэгтэй, 32 эмэгтэй)'' | | '''35-аас олон улс''' | | Цар тахлын улмаас 3 жил завсарлахын өмнөх сүүлийн уралдаан | | - | | '''2018''' | | 216 тамирчин барианд орсон ''(144 эрэгтэй, 72 эмэгтэй)'' | | '''40 гаруй улс''' | | '''Монгол дахь анхны уралдаан''' (Хамгийн олон оролцогчтой байсан дээд амжилт) | | } | | *Түүхээс үзвэл (Хятадад зохион байгуулагдаж байх үед), 2007 онд 157 гүйгч, 2008 онд 147 гүйгч дэлхийн бүх 7 тивийн төлөөлөл болон оролцож, оролцогчдын тоо мөн адил өндөр түвшинд хүрч байжээ.* | ==Бүртгэлийн хураамж== Оролцооны хураамж нь алслагдсан цөлд өөрийгөө хангах зарчмаар явагддаг уралдааныг зохион байгуулах (эрүүл мэндийн баг, хяналтын цэгүүдийн ус, хуарангийн дэд бүтэц, уламжлалт гэр сууцаар хангах) ложистикийн өндөр зардлыг тусгасан байдаг: * Иж бүрэн 250 км-ийн Gobi March бүртгэлийн хураамж: 4,500 ам.доллар * "UltraLite" (Богино хэмжээний формат) бүртгэлийн хураамж: 3,300 ам.доллар * Төлбөрийн бүтэц: Ихэвчлэн уралдаанд оролцох эрхээ баталгаажуулахын тулд 1,500 ам.долларын урьдчилгаа барьцаа шаарддаг бөгөөд үлдсэн төлбөрийг уралдаан эхлэхээс 120 хоногийн өмнө төлж барагдуулдаг. ==2026 оны уралдаан хэзээ болох вэ== 2026 оны Gobi March (Монгол) уралдаан албан ёсоор **2026 оны 6 дугаар сарын 21-ний Ням гарагт** эхлэхээр товлогдсон байна. Уралдаан 6 үе шаттайгаар 7 хоногийн турш үргэлжилж, **2026 оны 6 дугаар сарын 27-нд** өндөрлөнө. Уралдааны зам Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумаас эхэлж, Хархорум дахь эртний Эрдэнэ Зуу хийдийн үүдэнд барианд орно. 2018 оноос хойш Монгол улсад зохион байгуулагдсан **Gobi March (Монгол)** уралдаан бүрийн эрэгтэй, эмэгтэй төрөлд эхний гурван байрт шалгарсан тамирчдын жагсаалтыг доор харуулав. *(Тэмдэглэл: Дэлхий нийтийг хамарсан аяллын хязгаарлалтын улмаас 2020-2022 онуудад тэмцээн зохион байгуулагдаагүй болно.)* ==2025 оны тэмцээн== * **Эрэгтэйчүүдийн индэр:** 1. Такүро Күмагаи (Япон) – 25:54:13 2. *Мэдээллийн сангийн эцсийн баталгаажуулалт хүлээгдэж байна* 3. *Мэдээллийн сангийн эцсийн баталгаажуулалт хүлээгдэж байна* * Эмэгтэйчүүдийн индэр: 1. Михаэла Пунз-Рамл (Австри) – 30:30:50 2. *Мэдээллийн сангийн эцсийн баталгаажуулалт хүлээгдэж байна* 3. *Мэдээллийн сангийн эцсийн баталгаажуулалт хүлээгдэж байна* ==2024 оны тэмцээн== * Эрэгтэйчүүдийн индэр: 1. Такуя Вакаока (Япон) – 22:36:27 2. Хироюки Мацүда (Япон) – 23:06:23 3. Хуан Висенте Гарсиа Бенеито (Испани) – 24:41:24 * Эмэгтэйчүүдийн индэр: 1. Ясмин Стодереггер (Австри) – 30:18:46 2. Майгуалида Охеда Перес (Испани) – 30:28:56 3. Ева зу Бек (Польш) – 34:50:03 ==2023 оны тэмцээн== * Эрэгтэйчүүдийн индэр: 1. Кен Райдаут (АНУ) – 26:07:38 2. Давид Дано (Израиль) – 27:32:17 3. Ю Дун Хён (Өмнөд Солонгос) – 28:16:23 * Эмэгтэйчүүдийн индэр: 1. Ноэми Хааг (Швейцарь) – 33:29:26 2. Элиза Зендер (Герман) – 34:31:36 3. Эмили Браун (Их Британи) – 35:34:54 ==2019 оны тэмцээн== * **Эрэгтэйчүүдийн индэр:** 1. Стефан Зубер (Швейцарь) – 28:03:38 2. Консуэло Сенн (Швейцарь) – 28:30:20 3. Николай Росковиц (Унгар) – 28:53:40 * **Эмэгтэйчүүдийн индэр:** 1. Аманда де Кок (Өмнөд Африк) – 30:49:34 2. Симоне Хааструп (Дани) – 31:47:14 3. Анхелес Барриос (Испани) – 34:45:54 ==2018 оны тэмцээн (Монгол дахь анхны уралдаан)== * Эрэгтэйчүүдийн индэр: 1. Вон Хо Чун (Хонконг) – 20:34:08 *(Бүх цаг үеийн замын дээд амжилтыг эзэмшигч)* 2. Михал Гаврон (Польш) – *Хугацааны мэдээлэл байхгүй* 3. *Албан ёсны архивын мэдээлэл хүлээгдэж байна* * Эмэгтэйчүүдийн индэр: 1. Ангела Заех (Герман) – 25:10:30 2. Изабель Сове (Канад) – *Хугацааны мэдээлэл байхгүй* 3. *Албан ёсны архивын мэдээлэл хүлээгдэж байна* e5k7z7lme8a79zpn3bi4yt52c8ejcxa 857739 857738 2026-06-01T08:40:52Z Orgio89 4242 857739 wikitext text/x-wiki Монгол улсад зохион байгуулагддаг '''250 км-ийн зайн, 6 шатлалт хэт холын марафон''' нь олон улсад '''Gobi March''' (Говийн аялал) нэрээрээ алдаршсан бөгөөд нэр хүндтэй '''4 Deserts Ultramarathon Series''' (Дөрвөн цөлийн хэт холын марафон цуврал)-ын нэг хэсэг болгон [[RacingThePlanet]] байгууллагаас зохион байгуулдаг. Энэхүү тэмцээний түүх, оролцогчдын тоо, зардал, дэлхий дахины төлөөлөл болон удахгүй болох 2026 оны уралдааны дэлгэрэнгүй мэдээллийг доор нэгтгэн харуулав. ==Түүх ба зохион байгуулагдсан жилүүд== Gobi March марафон нь 22 жилийн турш (2003 оноос эхлэн) тасралтгүй зохион байгуулагдаж байна. * Хятад дахь үе шат (2003–2017): Тэмцээний эхний 15 жилийн хугацаанд уралдаан БНХАУ-ын Шинжаан уйнгарын өөртөө засах орны Говь цөлд болдог байв. * Монгол улс руу шилжсэн нь (2018–Одоо үе): 2018 оноос эхлэн тус уралдааныг **Монгол улсад** бүрмөсөн шилжүүлэн зохион байгуулах болсон бөгөөд одоо Орхоны хөндийн үзэсгэлэнт тал хээр, элсэн манхан, ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн түүхэн дурсгалт газрууд болон эртний нийслэл Хархорум (Хархорин) хотын нутгаар дайран өнгөрдөг. * Тэмдэглэл: Дэлхий нийтийг хамарсан аяллын хязгаарлалтын улмаас 2020-2022 онуудад тэмцээн өнжсөн. ==Оролцогчид ба төлөөлөн оролцсон улс орнууд (Оноор)== Энэхүү уралдаанд олон улсын элит хэт холын марафончид болон өөрийгөө сорьж буй адал явдалт аялагчид олноор оролцдог. Жил бүр дунджаар **80-аас 220 тамирчин** оролцдог бөгөөд эрэгтэй, эмэгтэй оролцогчдын харьцаа ойролцоогоор 70/30 байдаг. Монголд шилжин ирснээс хойших тэмцээний оролцогчдын тоон мэдээлэл нь уралдааны дэлхийн цар хүрээг илтгэнэ: {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |- !style="background:#efefef;"| Он !style="background:#efefef;"| Нийт оролцогчид (Баримжаагаар: Барианд орсон/Замаас гарсан) !style="background:#efefef;"| Оролцсон улсын тоо !style="background:#efefef;"| Онцлох үйл явдал / Тэмдэглэл |- | '''2026''' | ''Удахгүй болох'' | '''40 гаруй улс''' оролцохоор хүлээгдэж байна | Тэмцээний албан ёсны 20 дахь удаагийн уралдаан | | --- | | '''2025''' | | 77 тамирчин барианд орсон ''(54 эрэгтэй, 23 эмэгтэй)'' | | '''31 улс''' | | АНУ, Герман, Өмнөд Солонгос болон Монгол улсын тамирчид олноор оролцсон | | - | | '''2024''' | | 107 тамирчин барианд орсон ''(75 эрэгтэй, 32 эмэгтэй)'' | | '''~30-аас 35 улс''' | | Такуя Вакаока (Япон) түрүүлсэн | | - | | '''2023''' | | 102 тамирчин барианд орсон ''(75 эрэгтэй, 27 эмэгтэй)'' | | '''~30 улс''' | | Кен Райдаут (АНУ) түрүүлсэн | | - | | '''2019''' | | 96 тамирчин барианд орсон ''(64 эрэгтэй, 32 эмэгтэй)'' | | '''35-аас олон улс''' | | Цар тахлын улмаас 3 жил завсарлахын өмнөх сүүлийн уралдаан | | - | | '''2018''' | | 216 тамирчин барианд орсон ''(144 эрэгтэй, 72 эмэгтэй)'' | | '''40 гаруй улс''' | | '''Монгол дахь анхны уралдаан''' (Хамгийн олон оролцогчтой байсан дээд амжилт) | | } *Түүхээс үзвэл (Хятадад зохион байгуулагдаж байх үед), 2007 онд 157 гүйгч, 2008 онд 147 гүйгч дэлхийн бүх 7 тивийн төлөөлөл болон оролцож, оролцогчдын тоо мөн адил өндөр түвшинд хүрч байжээ. ==Бүртгэлийн хураамж== Оролцооны хураамж нь алслагдсан цөлд өөрийгөө хангах зарчмаар явагддаг уралдааныг зохион байгуулах (эрүүл мэндийн баг, хяналтын цэгүүдийн ус, хуарангийн дэд бүтэц, уламжлалт гэр сууцаар хангах) ложистикийн өндөр зардлыг тусгасан байдаг: * Иж бүрэн 250 км-ийн Gobi March бүртгэлийн хураамж: 4,500 ам.доллар * "UltraLite" (Богино хэмжээний формат) бүртгэлийн хураамж: 3,300 ам.доллар * Төлбөрийн бүтэц: Ихэвчлэн уралдаанд оролцох эрхээ баталгаажуулахын тулд 1,500 ам.долларын урьдчилгаа барьцаа шаарддаг бөгөөд үлдсэн төлбөрийг уралдаан эхлэхээс 120 хоногийн өмнө төлж барагдуулдаг. ==2026 оны уралдаан хэзээ болох вэ== 2026 оны Gobi March (Монгол) уралдаан албан ёсоор **2026 оны 6 дугаар сарын 21-ний Ням гарагт** эхлэхээр товлогдсон байна. Уралдаан 6 үе шаттайгаар 7 хоногийн турш үргэлжилж, **2026 оны 6 дугаар сарын 27-нд** өндөрлөнө. Уралдааны зам Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумаас эхэлж, Хархорум дахь эртний Эрдэнэ Зуу хийдийн үүдэнд барианд орно. 2018 оноос хойш Монгол улсад зохион байгуулагдсан **Gobi March (Монгол)** уралдаан бүрийн эрэгтэй, эмэгтэй төрөлд эхний гурван байрт шалгарсан тамирчдын жагсаалтыг доор харуулав. *(Тэмдэглэл: Дэлхий нийтийг хамарсан аяллын хязгаарлалтын улмаас 2020-2022 онуудад тэмцээн зохион байгуулагдаагүй болно.)* ==2025 оны тэмцээн== * **Эрэгтэйчүүдийн индэр:** 1. Такүро Күмагаи (Япон) – 25:54:13 2. *Мэдээллийн сангийн эцсийн баталгаажуулалт хүлээгдэж байна* 3. *Мэдээллийн сангийн эцсийн баталгаажуулалт хүлээгдэж байна* * Эмэгтэйчүүдийн индэр: 1. Михаэла Пунз-Рамл (Австри) – 30:30:50 2. *Мэдээллийн сангийн эцсийн баталгаажуулалт хүлээгдэж байна* 3. *Мэдээллийн сангийн эцсийн баталгаажуулалт хүлээгдэж байна* ==2024 оны тэмцээн== * Эрэгтэйчүүдийн индэр: 1. Такуя Вакаока (Япон) – 22:36:27 2. Хироюки Мацүда (Япон) – 23:06:23 3. Хуан Висенте Гарсиа Бенеито (Испани) – 24:41:24 * Эмэгтэйчүүдийн индэр: 1. Ясмин Стодереггер (Австри) – 30:18:46 2. Майгуалида Охеда Перес (Испани) – 30:28:56 3. Ева зу Бек (Польш) – 34:50:03 ==2023 оны тэмцээн== * Эрэгтэйчүүдийн индэр: 1. Кен Райдаут (АНУ) – 26:07:38 2. Давид Дано (Израиль) – 27:32:17 3. Ю Дун Хён (Өмнөд Солонгос) – 28:16:23 * Эмэгтэйчүүдийн индэр: 1. Ноэми Хааг (Швейцарь) – 33:29:26 2. Элиза Зендер (Герман) – 34:31:36 3. Эмили Браун (Их Британи) – 35:34:54 ==2019 оны тэмцээн== * **Эрэгтэйчүүдийн индэр:** 1. Стефан Зубер (Швейцарь) – 28:03:38 2. Консуэло Сенн (Швейцарь) – 28:30:20 3. Николай Росковиц (Унгар) – 28:53:40 * **Эмэгтэйчүүдийн индэр:** 1. Аманда де Кок (Өмнөд Африк) – 30:49:34 2. Симоне Хааструп (Дани) – 31:47:14 3. Анхелес Барриос (Испани) – 34:45:54 ==2018 оны тэмцээн (Монгол дахь анхны уралдаан)== * Эрэгтэйчүүдийн индэр: 1. Вон Хо Чун (Хонконг) – 20:34:08 *(Бүх цаг үеийн замын дээд амжилтыг эзэмшигч)* 2. Михал Гаврон (Польш) – *Хугацааны мэдээлэл байхгүй* 3. *Албан ёсны архивын мэдээлэл хүлээгдэж байна* * Эмэгтэйчүүдийн индэр: 1. Ангела Заех (Герман) – 25:10:30 2. Изабель Сове (Канад) – *Хугацааны мэдээлэл байхгүй* 3. *Албан ёсны архивын мэдээлэл хүлээгдэж байна* d1bobpogvk2dyood40r8uhurzzt3ylo 857740 857739 2026-06-01T08:42:30Z Orgio89 4242 857740 wikitext text/x-wiki Монгол улсад зохион байгуулагддаг '''250 км-ийн зайн, 6 шатлалт хэт холын марафон''' нь олон улсад '''Gobi March''' (Говийн аялал) нэрээрээ алдаршсан бөгөөд нэр хүндтэй '''4 Deserts Ultramarathon Series''' (Дөрвөн цөлийн хэт холын марафон цуврал)-ын нэг хэсэг болгон [[RacingThePlanet]] байгууллагаас зохион байгуулдаг. Энэхүү тэмцээний түүх, оролцогчдын тоо, зардал, дэлхий дахины төлөөлөл болон удахгүй болох 2026 оны уралдааны дэлгэрэнгүй мэдээллийг доор нэгтгэн харуулав. ==Түүх ба зохион байгуулагдсан жилүүд== Gobi March марафон нь 22 жилийн турш (2003 оноос эхлэн) тасралтгүй зохион байгуулагдаж байна. * Хятад дахь үе шат (2003–2017): Тэмцээний эхний 15 жилийн хугацаанд уралдаан БНХАУ-ын Шинжаан уйнгарын өөртөө засах орны Говь цөлд болдог байв. * Монгол улс руу шилжсэн нь (2018–Одоо үе): 2018 оноос эхлэн тус уралдааныг **Монгол улсад** бүрмөсөн шилжүүлэн зохион байгуулах болсон бөгөөд одоо Орхоны хөндийн үзэсгэлэнт тал хээр, элсэн манхан, ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн түүхэн дурсгалт газрууд болон эртний нийслэл Хархорум (Хархорин) хотын нутгаар дайран өнгөрдөг. * Тэмдэглэл: Дэлхий нийтийг хамарсан аяллын хязгаарлалтын улмаас 2020-2022 онуудад тэмцээн өнжсөн. ==Оролцогчид ба төлөөлөн оролцсон улс орнууд (Оноор)== Энэхүү уралдаанд олон улсын элит хэт холын марафончид болон өөрийгөө сорьж буй адал явдалт аялагчид олноор оролцдог. Жил бүр дунджаар **80-аас 220 тамирчин** оролцдог бөгөөд эрэгтэй, эмэгтэй оролцогчдын харьцаа ойролцоогоор 70/30 байдаг. Монголд шилжин ирснээс хойших тэмцээний оролцогчдын тоон мэдээлэл нь уралдааны дэлхийн цар хүрээг илтгэнэ: {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |- !style="background:#efefef;"| Он !style="background:#efefef;"| Нийт оролцогчид (Баримжаагаар: Барианд орсон/Замаас гарсан) !style="background:#efefef;"| Оролцсон улсын тоо !style="background:#efefef;"| Онцлох үйл явдал / Тэмдэглэл |- | '''2026''' | ''Удахгүй болох'' | '''40 гаруй улс''' оролцохоор хүлээгдэж байна | Тэмцээний албан ёсны 20 дахь удаагийн уралдаан | | --- | | '''2025''' | | 77 тамирчин барианд орсон ''(54 эрэгтэй, 23 эмэгтэй)'' | | '''31 улс''' | | АНУ, Герман, Өмнөд Солонгос болон Монгол улсын тамирчид олноор оролцсон | | - | | '''2024''' | | 107 тамирчин барианд орсон ''(75 эрэгтэй, 32 эмэгтэй)'' | | '''~30-аас 35 улс''' | | Такуя Вакаока (Япон) түрүүлсэн | | - | | '''2023''' | | 102 тамирчин барианд орсон ''(75 эрэгтэй, 27 эмэгтэй)'' | | '''~30 улс''' | | Кен Райдаут (АНУ) түрүүлсэн | | - | | '''2019''' | | 96 тамирчин барианд орсон ''(64 эрэгтэй, 32 эмэгтэй)'' | | '''35-аас олон улс''' | | Цар тахлын улмаас 3 жил завсарлахын өмнөх сүүлийн уралдаан | | - | | '''2018''' | | 216 тамирчин барианд орсон ''(144 эрэгтэй, 72 эмэгтэй)'' | | '''40 гаруй улс''' | | '''Монгол дахь анхны уралдаан''' (Хамгийн олон оролцогчтой байсан дээд амжилт) | | } *Түүхээс үзвэл (Хятадад зохион байгуулагдаж байх үед), 2007 онд 157 гүйгч, 2008 онд 147 гүйгч дэлхийн бүх 7 тивийн төлөөлөл болон оролцож, оролцогчдын тоо мөн адил өндөр түвшинд хүрч байжээ. ==Бүртгэлийн хураамж== Оролцооны хураамж нь алслагдсан цөлд өөрийгөө хангах зарчмаар явагддаг уралдааныг зохион байгуулах (эрүүл мэндийн баг, хяналтын цэгүүдийн ус, хуарангийн дэд бүтэц, уламжлалт гэр сууцаар хангах) ложистикийн өндөр зардлыг тусгасан байдаг: * Иж бүрэн 250 км-ийн Gobi March бүртгэлийн хураамж: 4,500 ам.доллар * "UltraLite" (Богино хэмжээний формат) бүртгэлийн хураамж: 3,300 ам.доллар * Төлбөрийн бүтэц: Ихэвчлэн уралдаанд оролцох эрхээ баталгаажуулахын тулд 1,500 ам.долларын урьдчилгаа барьцаа шаарддаг бөгөөд үлдсэн төлбөрийг уралдаан эхлэхээс 120 хоногийн өмнө төлж барагдуулдаг. ==2026 оны уралдаан хэзээ болох вэ== 2026 оны Gobi March (Монгол) уралдаан албан ёсоор **2026 оны 6 дугаар сарын 21-ний Ням гарагт** эхлэхээр товлогдсон байна. Уралдаан 6 үе шаттайгаар 7 хоногийн турш үргэлжилж, **2026 оны 6 дугаар сарын 27-нд** өндөрлөнө. Уралдааны зам Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумаас эхэлж, Хархорум дахь эртний Эрдэнэ Зуу хийдийн үүдэнд барианд орно. 2018 оноос хойш Монгол улсад зохион байгуулагдсан **Gobi March (Монгол)** уралдаан бүрийн эрэгтэй, эмэгтэй төрөлд эхний гурван байрт шалгарсан тамирчдын жагсаалтыг доор харуулав. *(Тэмдэглэл: Дэлхий нийтийг хамарсан аяллын хязгаарлалтын улмаас 2020-2022 онуудад тэмцээн зохион байгуулагдаагүй болно.)* ==2025 оны тэмцээн== * **Эрэгтэйчүүдийн индэр:** 1. Такүро Күмагаи (Япон) – 25:54:13 2. *Мэдээллийн сангийн эцсийн баталгаажуулалт хүлээгдэж байна* 3. *Мэдээллийн сангийн эцсийн баталгаажуулалт хүлээгдэж байна* * Эмэгтэйчүүдийн индэр: 1. Михаэла Пунз-Рамл (Австри) – 30:30:50 2. *Мэдээллийн сангийн эцсийн баталгаажуулалт хүлээгдэж байна* 3. *Мэдээллийн сангийн эцсийн баталгаажуулалт хүлээгдэж байна* ==2024 оны тэмцээн== * Эрэгтэйчүүдийн индэр: 1. Такуя Вакаока (Япон) – 22:36:27 2. Хироюки Мацүда (Япон) – 23:06:23 3. Хуан Висенте Гарсиа Бенеито (Испани) – 24:41:24 * Эмэгтэйчүүдийн индэр: 1. Ясмин Стодереггер (Австри) – 30:18:46 2. Майгуалида Охеда Перес (Испани) – 30:28:56 3. Ева зу Бек (Польш) – 34:50:03 ==2023 оны тэмцээн== * Эрэгтэйчүүдийн индэр: 1. Кен Райдаут (АНУ) – 26:07:38 2. Давид Дано (Израиль) – 27:32:17 3. Ю Дун Хён (Өмнөд Солонгос) – 28:16:23 * Эмэгтэйчүүдийн индэр: 1. Ноэми Хааг (Швейцарь) – 33:29:26 2. Элиза Зендер (Герман) – 34:31:36 3. Эмили Браун (Их Британи) – 35:34:54 ==2019 оны тэмцээн== * **Эрэгтэйчүүдийн индэр:** 1. Стефан Зубер (Швейцарь) – 28:03:38 2. Консуэло Сенн (Швейцарь) – 28:30:20 3. Николай Росковиц (Унгар) – 28:53:40 * **Эмэгтэйчүүдийн индэр:** 1. Аманда де Кок (Өмнөд Африк) – 30:49:34 2. Симоне Хааструп (Дани) – 31:47:14 3. Анхелес Барриос (Испани) – 34:45:54 ==2018 оны тэмцээн (Монгол дахь анхны уралдаан)== * Эрэгтэйчүүдийн индэр: 1. Вон Хо Чун (Хонконг) – 20:34:08 *(Бүх цаг үеийн замын дээд амжилтыг эзэмшигч)* 2. Михал Гаврон (Польш) – *Хугацааны мэдээлэл байхгүй* 3. *Албан ёсны архивын мэдээлэл хүлээгдэж байна* * Эмэгтэйчүүдийн индэр: 1. Ангела Заех (Герман) – 25:10:30 2. Изабель Сове (Канад) – *Хугацааны мэдээлэл байхгүй* 3. *Албан ёсны архивын мэдээлэл хүлээгдэж байна* [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 7kboyg122grz2qje48qzk6kf29ajren 857741 857740 2026-06-01T08:42:49Z Orgio89 4242 857741 wikitext text/x-wiki [[Монгол]] улсад зохион байгуулагддаг '''250 км-ийн зайн, 6 шатлалт хэт холын марафон''' нь олон улсад '''Gobi March''' (Говийн аялал) нэрээрээ алдаршсан бөгөөд нэр хүндтэй '''4 Deserts Ultramarathon Series''' (Дөрвөн цөлийн хэт холын марафон цуврал)-ын нэг хэсэг болгон [[RacingThePlanet]] байгууллагаас зохион байгуулдаг. Энэхүү тэмцээний түүх, оролцогчдын тоо, зардал, дэлхий дахины төлөөлөл болон удахгүй болох 2026 оны уралдааны дэлгэрэнгүй мэдээллийг доор нэгтгэн харуулав. ==Түүх ба зохион байгуулагдсан жилүүд== Gobi March марафон нь 22 жилийн турш (2003 оноос эхлэн) тасралтгүй зохион байгуулагдаж байна. * Хятад дахь үе шат (2003–2017): Тэмцээний эхний 15 жилийн хугацаанд уралдаан БНХАУ-ын Шинжаан уйнгарын өөртөө засах орны Говь цөлд болдог байв. * Монгол улс руу шилжсэн нь (2018–Одоо үе): 2018 оноос эхлэн тус уралдааныг **Монгол улсад** бүрмөсөн шилжүүлэн зохион байгуулах болсон бөгөөд одоо Орхоны хөндийн үзэсгэлэнт тал хээр, элсэн манхан, ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн түүхэн дурсгалт газрууд болон эртний нийслэл Хархорум (Хархорин) хотын нутгаар дайран өнгөрдөг. * Тэмдэглэл: Дэлхий нийтийг хамарсан аяллын хязгаарлалтын улмаас 2020-2022 онуудад тэмцээн өнжсөн. ==Оролцогчид ба төлөөлөн оролцсон улс орнууд (Оноор)== Энэхүү уралдаанд олон улсын элит хэт холын марафончид болон өөрийгөө сорьж буй адал явдалт аялагчид олноор оролцдог. Жил бүр дунджаар **80-аас 220 тамирчин** оролцдог бөгөөд эрэгтэй, эмэгтэй оролцогчдын харьцаа ойролцоогоор 70/30 байдаг. Монголд шилжин ирснээс хойших тэмцээний оролцогчдын тоон мэдээлэл нь уралдааны дэлхийн цар хүрээг илтгэнэ: {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |- !style="background:#efefef;"| Он !style="background:#efefef;"| Нийт оролцогчид (Баримжаагаар: Барианд орсон/Замаас гарсан) !style="background:#efefef;"| Оролцсон улсын тоо !style="background:#efefef;"| Онцлох үйл явдал / Тэмдэглэл |- | '''2026''' | ''Удахгүй болох'' | '''40 гаруй улс''' оролцохоор хүлээгдэж байна | Тэмцээний албан ёсны 20 дахь удаагийн уралдаан | | --- | | '''2025''' | | 77 тамирчин барианд орсон ''(54 эрэгтэй, 23 эмэгтэй)'' | | '''31 улс''' | | АНУ, Герман, Өмнөд Солонгос болон Монгол улсын тамирчид олноор оролцсон | | - | | '''2024''' | | 107 тамирчин барианд орсон ''(75 эрэгтэй, 32 эмэгтэй)'' | | '''~30-аас 35 улс''' | | Такуя Вакаока (Япон) түрүүлсэн | | - | | '''2023''' | | 102 тамирчин барианд орсон ''(75 эрэгтэй, 27 эмэгтэй)'' | | '''~30 улс''' | | Кен Райдаут (АНУ) түрүүлсэн | | - | | '''2019''' | | 96 тамирчин барианд орсон ''(64 эрэгтэй, 32 эмэгтэй)'' | | '''35-аас олон улс''' | | Цар тахлын улмаас 3 жил завсарлахын өмнөх сүүлийн уралдаан | | - | | '''2018''' | | 216 тамирчин барианд орсон ''(144 эрэгтэй, 72 эмэгтэй)'' | | '''40 гаруй улс''' | | '''Монгол дахь анхны уралдаан''' (Хамгийн олон оролцогчтой байсан дээд амжилт) | | } *Түүхээс үзвэл (Хятадад зохион байгуулагдаж байх үед), 2007 онд 157 гүйгч, 2008 онд 147 гүйгч дэлхийн бүх 7 тивийн төлөөлөл болон оролцож, оролцогчдын тоо мөн адил өндөр түвшинд хүрч байжээ. ==Бүртгэлийн хураамж== Оролцооны хураамж нь алслагдсан цөлд өөрийгөө хангах зарчмаар явагддаг уралдааныг зохион байгуулах (эрүүл мэндийн баг, хяналтын цэгүүдийн ус, хуарангийн дэд бүтэц, уламжлалт гэр сууцаар хангах) ложистикийн өндөр зардлыг тусгасан байдаг: * Иж бүрэн 250 км-ийн Gobi March бүртгэлийн хураамж: 4,500 ам.доллар * "UltraLite" (Богино хэмжээний формат) бүртгэлийн хураамж: 3,300 ам.доллар * Төлбөрийн бүтэц: Ихэвчлэн уралдаанд оролцох эрхээ баталгаажуулахын тулд 1,500 ам.долларын урьдчилгаа барьцаа шаарддаг бөгөөд үлдсэн төлбөрийг уралдаан эхлэхээс 120 хоногийн өмнө төлж барагдуулдаг. ==2026 оны уралдаан хэзээ болох вэ== 2026 оны Gobi March (Монгол) уралдаан албан ёсоор **2026 оны 6 дугаар сарын 21-ний Ням гарагт** эхлэхээр товлогдсон байна. Уралдаан 6 үе шаттайгаар 7 хоногийн турш үргэлжилж, **2026 оны 6 дугаар сарын 27-нд** өндөрлөнө. Уралдааны зам Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумаас эхэлж, Хархорум дахь эртний Эрдэнэ Зуу хийдийн үүдэнд барианд орно. 2018 оноос хойш Монгол улсад зохион байгуулагдсан **Gobi March (Монгол)** уралдаан бүрийн эрэгтэй, эмэгтэй төрөлд эхний гурван байрт шалгарсан тамирчдын жагсаалтыг доор харуулав. *(Тэмдэглэл: Дэлхий нийтийг хамарсан аяллын хязгаарлалтын улмаас 2020-2022 онуудад тэмцээн зохион байгуулагдаагүй болно.)* ==2025 оны тэмцээн== * **Эрэгтэйчүүдийн индэр:** 1. Такүро Күмагаи (Япон) – 25:54:13 2. *Мэдээллийн сангийн эцсийн баталгаажуулалт хүлээгдэж байна* 3. *Мэдээллийн сангийн эцсийн баталгаажуулалт хүлээгдэж байна* * Эмэгтэйчүүдийн индэр: 1. Михаэла Пунз-Рамл (Австри) – 30:30:50 2. *Мэдээллийн сангийн эцсийн баталгаажуулалт хүлээгдэж байна* 3. *Мэдээллийн сангийн эцсийн баталгаажуулалт хүлээгдэж байна* ==2024 оны тэмцээн== * Эрэгтэйчүүдийн индэр: 1. Такуя Вакаока (Япон) – 22:36:27 2. Хироюки Мацүда (Япон) – 23:06:23 3. Хуан Висенте Гарсиа Бенеито (Испани) – 24:41:24 * Эмэгтэйчүүдийн индэр: 1. Ясмин Стодереггер (Австри) – 30:18:46 2. Майгуалида Охеда Перес (Испани) – 30:28:56 3. Ева зу Бек (Польш) – 34:50:03 ==2023 оны тэмцээн== * Эрэгтэйчүүдийн индэр: 1. Кен Райдаут (АНУ) – 26:07:38 2. Давид Дано (Израиль) – 27:32:17 3. Ю Дун Хён (Өмнөд Солонгос) – 28:16:23 * Эмэгтэйчүүдийн индэр: 1. Ноэми Хааг (Швейцарь) – 33:29:26 2. Элиза Зендер (Герман) – 34:31:36 3. Эмили Браун (Их Британи) – 35:34:54 ==2019 оны тэмцээн== * **Эрэгтэйчүүдийн индэр:** 1. Стефан Зубер (Швейцарь) – 28:03:38 2. Консуэло Сенн (Швейцарь) – 28:30:20 3. Николай Росковиц (Унгар) – 28:53:40 * **Эмэгтэйчүүдийн индэр:** 1. Аманда де Кок (Өмнөд Африк) – 30:49:34 2. Симоне Хааструп (Дани) – 31:47:14 3. Анхелес Барриос (Испани) – 34:45:54 ==2018 оны тэмцээн (Монгол дахь анхны уралдаан)== * Эрэгтэйчүүдийн индэр: 1. Вон Хо Чун (Хонконг) – 20:34:08 *(Бүх цаг үеийн замын дээд амжилтыг эзэмшигч)* 2. Михал Гаврон (Польш) – *Хугацааны мэдээлэл байхгүй* 3. *Албан ёсны архивын мэдээлэл хүлээгдэж байна* * Эмэгтэйчүүдийн индэр: 1. Ангела Заех (Герман) – 25:10:30 2. Изабель Сове (Канад) – *Хугацааны мэдээлэл байхгүй* 3. *Албан ёсны архивын мэдээлэл хүлээгдэж байна* [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] 2ancae88aysw0ap4a7gv1nzzt6jyu6f 857756 857741 2026-06-01T11:32:35Z Orgio89 4242 857756 wikitext text/x-wiki [[Монгол]] улсад зохион байгуулагддаг '''250 км-ийн зайн, 6 шатлалт хэт холын марафон''' нь олон улсад '''Gobi March''' (Говийн аялал) нэрээрээ алдаршсан бөгөөд нэр хүндтэй '''4 Deserts Ultramarathon Series''' (Дөрвөн цөлийн хэт холын марафон цуврал)-ын нэг хэсэг болгон [[RacingThePlanet]] байгууллагаас зохион байгуулдаг. Энэхүү тэмцээний түүх, оролцогчдын тоо, зардал, дэлхий дахины төлөөлөл болон удахгүй болох 2026 оны уралдааны дэлгэрэнгүй мэдээллийг доор нэгтгэн харуулав. ==Түүх ба зохион байгуулагдсан жилүүд== Gobi March марафон нь 22 жилийн турш (2003 оноос эхлэн) тасралтгүй зохион байгуулагдаж байна. * Хятад дахь үе шат (2003–2017): Тэмцээний эхний 15 жилийн хугацаанд уралдаан БНХАУ-ын Шинжаан уйнгарын өөртөө засах орны Говь цөлд болдог байв. * Монгол улс руу шилжсэн нь (2018–Одоо үе): 2018 оноос эхлэн тус уралдааныг **Монгол улсад** бүрмөсөн шилжүүлэн зохион байгуулах болсон бөгөөд одоо Орхоны хөндийн үзэсгэлэнт тал хээр, элсэн манхан, ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн түүхэн дурсгалт газрууд болон эртний нийслэл Хархорум (Хархорин) хотын нутгаар дайран өнгөрдөг. * Тэмдэглэл: Дэлхий нийтийг хамарсан аяллын хязгаарлалтын улмаас 2020-2022 онуудад тэмцээн өнжсөн. ==Оролцогчид ба төлөөлөн оролцсон улс орнууд (Оноор)== Энэхүү уралдаанд олон улсын элит хэт холын марафончид болон өөрийгөө сорьж буй адал явдалт аялагчид олноор оролцдог. Жил бүр дунджаар **80-аас 220 тамирчин** оролцдог бөгөөд эрэгтэй, эмэгтэй оролцогчдын харьцаа ойролцоогоор 70/30 байдаг. ==Бүртгэлийн хураамж== Оролцооны хураамж нь алслагдсан цөлд өөрийгөө хангах зарчмаар явагддаг уралдааныг зохион байгуулах (эрүүл мэндийн баг, хяналтын цэгүүдийн ус, хуарангийн дэд бүтэц, уламжлалт гэр сууцаар хангах) ложистикийн өндөр зардлыг тусгасан байдаг: * Иж бүрэн 250 км-ийн Gobi March бүртгэлийн хураамж: 4,500 ам.доллар * "UltraLite" (Богино хэмжээний формат) бүртгэлийн хураамж: 3,300 ам.доллар * Төлбөрийн бүтэц: Ихэвчлэн уралдаанд оролцох эрхээ баталгаажуулахын тулд 1,500 ам.долларын урьдчилгаа барьцаа шаарддаг бөгөөд үлдсэн төлбөрийг уралдаан эхлэхээс 120 хоногийн өмнө төлж барагдуулдаг. ==2026 оны уралдаан хэзээ болох вэ== 2026 оны Gobi March (Монгол) уралдаан албан ёсоор **2026 оны 6 дугаар сарын 21-ний Ням гарагт** эхлэхээр товлогдсон байна. Уралдаан 6 үе шаттайгаар 7 хоногийн турш үргэлжилж, **2026 оны 6 дугаар сарын 27-нд** өндөрлөнө. Уралдааны зам Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумаас эхэлж, Хархорум дахь эртний Эрдэнэ Зуу хийдийн үүдэнд барианд орно. 2018 оноос хойш Монгол улсад зохион байгуулагдсан **Gobi March (Монгол)** уралдаан бүрийн эрэгтэй, эмэгтэй төрөлд эхний гурван байрт шалгарсан тамирчдын жагсаалтыг доор харуулав. *(Тэмдэглэл: Дэлхий нийтийг хамарсан аяллын хязгаарлалтын улмаас 2020-2022 онуудад тэмцээн зохион байгуулагдаагүй болно.)* ==2025 оны тэмцээн== * **Эрэгтэйчүүдийн индэр:** 1. Такүро Күмагаи (Япон) – 25:54:13 2. *Мэдээллийн сангийн эцсийн баталгаажуулалт хүлээгдэж байна* 3. *Мэдээллийн сангийн эцсийн баталгаажуулалт хүлээгдэж байна* * Эмэгтэйчүүдийн индэр: 1. Михаэла Пунз-Рамл (Австри) – 30:30:50 2. *Мэдээллийн сангийн эцсийн баталгаажуулалт хүлээгдэж байна* 3. *Мэдээллийн сангийн эцсийн баталгаажуулалт хүлээгдэж байна* ==2024 оны тэмцээн== * Эрэгтэйчүүдийн индэр: 1. Такуя Вакаока (Япон) – 22:36:27 2. Хироюки Мацүда (Япон) – 23:06:23 3. Хуан Висенте Гарсиа Бенеито (Испани) – 24:41:24 * Эмэгтэйчүүдийн индэр: 1. Ясмин Стодереггер (Австри) – 30:18:46 2. Майгуалида Охеда Перес (Испани) – 30:28:56 3. Ева зу Бек (Польш) – 34:50:03 ==2023 оны тэмцээн== * Эрэгтэйчүүдийн индэр: 1. Кен Райдаут (АНУ) – 26:07:38 2. Давид Дано (Израиль) – 27:32:17 3. Ю Дун Хён (Өмнөд Солонгос) – 28:16:23 * Эмэгтэйчүүдийн индэр: 1. Ноэми Хааг (Швейцарь) – 33:29:26 2. Элиза Зендер (Герман) – 34:31:36 3. Эмили Браун (Их Британи) – 35:34:54 ==2019 оны тэмцээн== * **Эрэгтэйчүүдийн индэр:** 1. Стефан Зубер (Швейцарь) – 28:03:38 2. Консуэло Сенн (Швейцарь) – 28:30:20 3. Николай Росковиц (Унгар) – 28:53:40 * **Эмэгтэйчүүдийн индэр:** 1. Аманда де Кок (Өмнөд Африк) – 30:49:34 2. Симоне Хааструп (Дани) – 31:47:14 3. Анхелес Барриос (Испани) – 34:45:54 ==2018 оны тэмцээн (Монгол дахь анхны уралдаан)== * Эрэгтэйчүүдийн индэр: 1. Вон Хо Чун (Хонконг) – 20:34:08 *(Бүх цаг үеийн замын дээд амжилтыг эзэмшигч)* 2. Михал Гаврон (Польш) – *Хугацааны мэдээлэл байхгүй* 3. *Албан ёсны архивын мэдээлэл хүлээгдэж байна* * Эмэгтэйчүүдийн индэр: 1. Ангела Заех (Герман) – 25:10:30 2. Изабель Сове (Канад) – *Хугацааны мэдээлэл байхгүй* 3. *Албан ёсны архивын мэдээлэл хүлээгдэж байна* [[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]] [[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]] px1mopvopwq3r6likjftdzdtkvkj9et 1 146534 857757 2026-06-01T11:33:08Z Orgio89 4242 /* noorog */ шинэ хэсэг 857757 wikitext text/x-wiki == noorog == Монголд шилжин ирснээс хойших тэмцээний оролцогчдын тоон мэдээлэл нь уралдааны дэлхийн цар хүрээг илтгэнэ: {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |- !style="background:#efefef;"| Он !style="background:#efefef;"| Нийт оролцогчид (Баримжаагаар: Барианд орсон/Замаас гарсан) !style="background:#efefef;"| Оролцсон улсын тоо !style="background:#efefef;"| Онцлох үйл явдал / Тэмдэглэл |- | '''2026''' | ''Удахгүй болох'' | '''40 гаруй улс''' оролцохоор хүлээгдэж байна | Тэмцээний албан ёсны 20 дахь удаагийн уралдаан | | --- | | '''2025''' | | 77 тамирчин барианд орсон ''(54 эрэгтэй, 23 эмэгтэй)'' | | '''31 улс''' | | АНУ, Герман, Өмнөд Солонгос болон Монгол улсын тамирчид олноор оролцсон | | - | | '''2024''' | | 107 тамирчин барианд орсон ''(75 эрэгтэй, 32 эмэгтэй)'' | | '''~30-аас 35 улс''' | | Такуя Вакаока (Япон) түрүүлсэн | | - | | '''2023''' | | 102 тамирчин барианд орсон ''(75 эрэгтэй, 27 эмэгтэй)'' | | '''~30 улс''' | | Кен Райдаут (АНУ) түрүүлсэн | | - | | '''2019''' | | 96 тамирчин барианд орсон ''(64 эрэгтэй, 32 эмэгтэй)'' | | '''35-аас олон улс''' | | Цар тахлын улмаас 3 жил завсарлахын өмнөх сүүлийн уралдаан | | - | | '''2018''' | | 216 тамирчин барианд орсон ''(144 эрэгтэй, 72 эмэгтэй)'' | | '''40 гаруй улс''' | | '''Монгол дахь анхны уралдаан''' (Хамгийн олон оролцогчтой байсан дээд амжилт) | | } *Түүхээс үзвэл (Хятадад зохион байгуулагдаж байх үед), 2007 онд 157 гүйгч, 2008 онд 147 гүйгч дэлхийн бүх 7 тивийн төлөөлөл болон оролцож, оролцогчдын тоо мөн адил өндөр түвшинд хүрч байжээ. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|яриа]]) 11:33, 1 Зургаадугаар сар 2026 (UTC) b9z5xd51e3ur38n2v0i34h48001vze3