Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 805 858219 829903 2026-06-06T07:37:57Z Erdenebatbund 97592 1 858219 wikitext text/x-wiki {{About|Монголын аймгийн||Завхан (салаа утга)}} {{Short description|Монголын аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Завхан аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠵᠠᠪᠬᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = Har Nuur.jpg | image_alt = | image_caption = [[Хар нуур (Завхан)|Хар нуур]], 2006 | image_flag = Mn flag zavkhan aimag.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Mn coa zavkhan aimag.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Zavkhan in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|48|0|N|96|15|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date|1931}} | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Улиастай]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 82455.66 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 1886 | population_footnotes = | population_total = {{decrease}} 70,719 | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[UTC+7]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)146 | registration_plate = ЗА_ | iso_code = MN-057 | website = {{URL|http://www.zavkhan.gov.mn/}} | footnotes = }} '''Завхан''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{mongolUnicode|ᠵᠠᠪᠬᠠᠨ|h}} – ''жабхан'') нь [[Монгол улс]]ын [[аймаг]] юм. [[1923 он]]д шинээр зохион байгуулагдсан таван аймгийн нэг юм. 1931 оны 2-р сарын 18-ны өдрийн Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн тогтоолоор [[Хан тайшир уулын аймаг|Хантайшир уулын аймгийг]] татан буулгаж Завхан аймгийг байгуулах шийдвэр гарсан байжээ. Монгол Улсын баруун бүсэд байрлах бөгөөд баруун хойд талаараа [[Орос|ОХУ]]-ын [[Тува]] улс, баруун талаараа [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Увс аймаг|Увс]], зүүн талаараа [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]], [[Архангай аймаг|Архангай]], урд талаараа [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймгуудтай]] хиллэдэг. Завхан аймаг нь өнгөрсөн болоод одоо цаг үедээ сүсэгтэн олондоо дээдлэн шүтэгдсэн, шашны хутагт хувилгаад, мөн хүчит бөхчүүд тэр тусмаа үндэсний бөхийн Арслан, Гарди цолтнууд, Орчин цагийн Реп Хип Хоп урлагийн шилдэгийн шилдэг реппэрүүдээрээ алдартай нутаг юм. == Газар зүй == Завхан аймаг Монгол улсын баруун хойд хэсэгт дорнод уртрагийн 930 16'-аас 990 12', хойд өргөргийн 460 33'-аас 500 23' хооронд оршдог. Хойноосоо урд хүртэл 610 км, баруунаасаа зүүн хүртэл 520 км зайтай, уудам дэлгэр 82.5 мянган км² нутаг дэвсгэртэй. Завхан аймаг эх орныхоо баруун хойд хэсэгт буюу [[Хангайн нуруу]]ны өндөрлөгийн баруун хэсэг, [[Их нууруудын хотгор]]ын зүүн, [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтайн нурууны]] салбар уулсын хойд хэсэгт оршдог. Завхан аймгийн нутаг дэвсгэр нь Монгол орны дундаж өндрөөс 500 метр орчим илүү өндөрлөг газар байрлана. Аймгийн нутаг зүүнээс баруун тийш намсаж тогтжээ. Хангайн нурууны ноён оргил 4031 метр өндөр [[Отгонтэнгэр]] уул, хамгийн нам цэг [[Дөргөн нуур]]ын хөвөөнд хилийн цэг 1132 метр далайн түвшнээс дээш 2000 метрт оршдог нь Төв Азийн уулархаг сэрүүн бүсэд хамарч, хур, чийг багатай хангай, хээр, говь хосолсон нутаг юм. Аймгийн нутагт Их нууруудын чиглэлийн [[Монгол элс]], дунд хэсгээр [[Бор хярын элс]], өргөргийн дагуу баруунаас нийт нутгийн 50 орчим хувьд түрж орсон байх ба хойд хилийн дагуух [[Тэсийн гол]]д тармацаг элстэй байдаг. Аймгийн төв Улиастай нь [[Улаанбаатар|Улаанбаатараас]] 1023 км алс зайтай оршдог байна. == Ан амьтан, ургамал == Сав газрын онцлогт дасан зохицсон хуурайсаг ургамлууд зонхилсон нийт 253 зүйл ургамлаас 29% нь эмийн найрлагад орох, ахуй, хүнс, гоёл чимэглэлийн зэрэг зориулалтаар хэрэглэгддэг байна. Энэхүү сав газарт 18 зүйлийн нэн ховор, ховор ургамал, 15 зүйл унаган ургамал, 3 зүйл үлдэц ургамал тэмдэглэгджээ. Одоогийн байдлаар сав газрын нийт нутаг дэвсгэрийн дийлэнх буюу 86%-г бэлчээр эзэлж байгаа бөгөөд цөлийн хээрийн бэлчээрийн хэв шинж тэр дундаа зонхилж (38%) байна. Сав газрын бэлчээрийн дийлэнхийг буюу 71%-г зөвхөн зун-намрын улиралд ашигладаг. Хяргас нуур-Завхан голын сав газрын сээр нуруутан амьтдын судалгаанаас үзвэл Монгол оронд тэмдэглэгдсэн хөхтний 54.3%, шувуудын 77.5%, загасны 5.7%, мөлхөгчдийн 27.3%, хоёр нутагтны 16.7% байршин амьдардаг байна. Тус сав газарт тэмдэглэгдсэн мөлхөгчид, хоёр нутагтны зүйлийн бүрдэл нь харьцангуй ядмаг, нуур элбэгтэй, шувуудын хувьд чухал газрууд олонтой учраас Монгол оронд тэмдэглэгдсэн шувуудын ихэнх хувь нь байршдаг байна. Нэн ховор болон ховор шувуудын ихэнх нь усны шувууд бөгөөд тэдгээрийн гол идэш тэжээл болсон загасны зүйлүүдийн 50% нь ховордолттой зэрэгт хамрагддаг онцлогтой. Монгол орны бусад хэсгүүдэд тархац, нөөцийн хувьд хязгаарлагдмал амьтад энэ бүс нутагт байршин амьдардаг нь энэ сав газрын бас нэг онцлог бөгөөд олон улсын хэмжээнд “ховордож болзошгүй” ангилалд ордог замба жирх, бордуу шишүүхэй, говийн алагдаага, “эмзэг” ангилалд ордог тавруу атигдаахай, өөхлөг тажигдаахай зэрэг зүйлүүд амьдардаг байна. Нэн ховор хөхтний зүйлүүдээс Хомын талаар тахь, Завхан аймгийн Отгон, Алдархаан, Шилүүстэй сумдын нутаг, Говь-Алтай аймгийн Бурхан буудайн БНГ, Отгонтэнгэрийн ДЦГ-аар [[цоохор ирвэс]], Завхан аймгийн Нөмрөг сумын Баянзүрх, Нөмрөг ууланд [[Хүдэр|баданга хүдэр]] нутагладаг гэсэн мэдээлэл байна.  Нутгийн уулархаг хэсэгт уулын тайгын хөрс, баруун хэсэгт элс, Өмнөд хэсгээр нь хээрийн хүрэн хөрс тархжээ. Нутгийн хойд ба зүүн хэсэгт ой тайга, өмнөд хэсгээр нь [[хээрийн ургамал]] тархжээ. Завхан аймгийн нутагт [[ойн баавгай]]', [[гахай]], [[говийн хар сүүлт]] гэхчилэн олон байгалийн бүсийн амьтан амьдардаг. Нэн ховор ургамал элбэгтэй үүнд вансэмбэрүү. Төрөл бүрийн жимс жимсгэнэ нэрс, [[аньс]] намартаа болц нь сайхан гүйцэж амттай болдог. == Аж үйлдвэр == Газар тариалан бага хөгжсөн. Завхан аймагт барилгын хүнсний машин засварын үйлдвэрийн газрууд бий. [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийн]] салбар Эдийн засгийн дээд сурууль ажилладаг. Завхан аймаг [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-руу гарах автозамын хилийн [[Арцсуурь боомт]] [[Тэс сум (Завхан)|Тэс сумын]] нутагт бий. == Хөдөө аж ахуй == Мал аж ахуй болон газар тариалан эрхлэхэд илүү тохиромжтой, үржил хөрс бэлчээр сайтай голуудын хөндий тал хээр нутагт хүн ам нэлээд шигүү суудаг. Тосонцэнгэл сум нь хотожсон суурин юм. Баянзүрх, Зарт, Цэцүүх, Отгонтэнгэр, Улаан хаалга, Борбургас, Даян зэрэг амралт сувилалын газруудтай. Таван хошуу малтай бөгөөд хониороо улсад дээгүүр байранд ордог. Тулман хөхт ямаа, Булнайн сарлаг, Тэсийн голын адуу, Сартуулын ууцан сүүлт хонь, ноолуурын хар ямаа, Талын улаан үхэр зэрэг нутгийн үүлдрийн шилмэл мал зонхилон өсдөг. Тэс, Идэр, Богдын голын хөндийд төмс, хүнсний ногоо чацаргана тариалдаг. Завхан аймаг 2022 оны байдлаар нийт 3,721,059 малтай байна. Үүнээс адуу-271.568, тэмээ-8.701, үхэр-256,477, хонь-1,888,615, ямаа- 1,286,615 байсан. == Сумд == [[Зураг:Mongolia Zavkhan sum map.png|thumb|right|310x310px|Аймгийн газрын зураг]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- |+ |- ! rowspan=2|№ ! rowspan=2|Сумын нэр<br>(хотыг тодоор) ! rowspan=2|Багийн<br>тоо ! colspan=4|Хүн амын тооцоо<ref name="стат2012">Завхан аймгийн статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/content_files/comppmedia/cpdf0x4541.pdf Завхан аймгийн эдийн засаг, нийгмийн байдлын танилцуулга. 2012 он.]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! rowspan=2|Талбай<ref name="стат2012"/><br>(мян. км²) |- ! 2000 ! 2010 ! 2012 ! 2022 |- | 1 || align=left| [[Алдархаан сум|Алдархаан]] || 6 ||4,324 ||2,924 ||2,766 ||2,969 ||7.1 |- | 2 || align=left| [[Асгат сум (Завхан)|Асгат]] || 2 ||989 ||894 ||913 ||1,001 ||0.6 |- | 3 || align=left| [[Баянтэс сум|Баянтэс]] || 4 ||2,681 ||2,653 ||2,556 ||2,638 ||4.3 |- | 4 || align=left| [[Баянхайрхан сум|Баянхайрхан]] || 4 ||2,490 ||1,801 ||1,755 ||1,751 ||2.5 |- | 5 || align=left| [[Дөрвөлжин сум|Дөрвөлжин]] || 5 ||2,603 ||1,928 ||1,949 ||2,256 ||7,3 |- | 6 || align=left| [[Завханмандал сум|Завханмандал]] || 4 ||1,405 ||1,070 ||1,070 ||1,107 ||3.6 |- | 7 || align=left| [[Идэр сум|Идэр]] || 4 ||3,471 ||2,501 ||2,476 ||2,530 ||3.7 |- | 8 || align=left| [[Их-Уул сум (Завхан)|Их-Уул]] || 6 ||6,863 ||5,947 ||5,953 ||6,588 ||3.8 |- | 9 || align=left| [[Нөмрөг сум|Нөмрөг]] || 5 ||2,511 ||2,009 ||1814 ||1,947 ||3.3 |- | 10 || align=left| [[Отгон сум|Отгон]]|| 6 ||3,586 ||3,207 ||2,860 ||2,576 ||6.0 |- | 11 || align=left| [[Сантмаргац сум|Сантмаргац]] || 4 ||2,267 ||1,664 ||1,623 ||1,573 ||2.4 |- | 12 || align=left| [[Сонгино сум|Сонгино]] || 5 ||2,204 ||1,637 ||1,511 ||1,536 ||2.5 |- | 13 || align=left| [[Тосонцэнгэл сум (Завхан)|Тосонцэнгэл]] || 7 ||10,085 ||8,451 ||8,538 ||9,543 ||5.3 |- | 14 || align=left| [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] || 4 ||2,300 ||1,874 ||1,835 ||1,897 ||2.8 |- | 15 || align=left| [[Тэлмэн сум|Тэлмэн]] || 6 ||3,425 ||2,788 ||2,863 ||2,911 ||3.4 |- | 16 || align=left| [[Тэс сум (Завхан)|Тэс]] || 4 ||3,082 ||3,097 ||2,727 ||2,900 ||0.9 |- | 17 || align=left| '''[[Улиастай]]''' || 6 ||16,542 ||15,701 ||15,460 ||16,507 ||0.03 |- | 18 || align=left| [[Ургамал сум|Ургамал]] || 5 ||2,089 ||1,254 ||1,214 ||1,321 ||3.5 |- | 19 || align=left| [[Цагаанхайрхан сум (Завхан)|Цагаанхайрхан]] || 4 ||1,933 ||1,430 ||1,328 ||1,379 ||2.6 |- | 20 || align=left| [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут]] || 4 ||1,912 ||1,427 ||1,358 ||1,274 ||2.6 |- | 21 || align=left| [[Цэцэн-Уул сум|Цэцэн-Уул]] || 5 ||2,581 ||1,805 ||1,737 ||1,609 ||2.4 |- | 22 || align=left| [[Шилүүстэй сум|Шилүүстэй]] || 4 ||2,783 || 2,090 ||1,849 ||1,757 ||2.7 |- | 23 || align=left| [[Эрдэнэхайрхан сум|Эрдэнэхайрхан]] || 5 ||2,361 ||1,563 ||1,501 ||1,729 ||4.2 |- | 24 || align=left| [[Яруу сум|Яруу]] || 5 ||3,199 ||2,162 ||2,024 ||2,056 ||4.9 |- | colspan=2| Аймгийн дүн || 114|| 87,686||71,877||69,672 || 73,355 || 82.4 |} == Алдартай хүмүүс == === Спортын алдартан === [[Намжилын Баярсайхан]], [[Монгол улс Барселоны олимпод|1992 оны олимпын]] [[Монгол улс Барселоны олимпод#Медальтнууд|хүрэл медальт]] Цэргийн хэмээн алдаршсан Санжмятавын Шагж үндэсний бөхийн арслан Урт гарт хэмээн алдаршсан Маамын Лхагва үндэсний бөхийн улсын арслан [[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]], [[үндэсний бөх]]ийн [[улсын гарди]] [[Махгалын Баяржавхлан]], [[үндэсний бөх]]ийн [[улсын гарди]] [[Ширбазарын Жаргалсайхан]] [[үндэсний бөх]]ийн [[улсын гарди]] [[Батнасангийн Гончигдамба]] [[үндэсний бөх]]ийн [[улсын гарди]] [[Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл ]] [[Үндэсний бөхийн улсын заан]] [[Бүдээбазарын Адъяахүү]] [[үндэсний бөх]]ийн [[улсын начин]] Очирбатын Цогтгэрэл 1993оны Самбо бөхийн дэлхийн аваргын алтан медал 2001онд Монгол Улсын гавъяат тамирчин Монхорын Дармаабазар үндэсний бөхийн улсын харцага Шүхэртийн Уламбаяр үндэсний бөхийн улсын харцага Дамдинпүрэвийн Бат-Эрдэнэ үндэсний бөхийн улсын харцага Төрмөнхийн Бэгзсүрэн үндэсний бөхийн улсын харцага Лхагвын Лха-Очир үндэсний бөхийн улсын харцага Цэрэннадмидын Сумъяабэйс үндэсний бөхийн улсын начин Батцэнгэлийн Чимэдвандан үндэсний бөхийн улсын начин === Урлагийн алдартан === [[Бэгзийн Явуухулан]], Яруу найрагч, БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал]]т, [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн]] [[Ламжавын Ванган]], жүжгийн зохиолч, найруулагч, БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал]]т, [[Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн]] [[Чүлтэмийн Алтан-Өлзий]], тайз, дэлгэцийн жүжигчин, [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Монгол Улсын Гавьяат Жүжигчин]] === Улс төр, нийгмийн зүтгэлтэн === [[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]] Ардын Засгийн [[Ерөнхий сайд|анхны ерөнхий сайд]], [[Башлуугийн Жамсранжав|Дилов хутагт Б.Жамсранжав]] Монголын улс төрийн зүтгэлтэн, [[хутагт]], [[Бат-Очирын Элдэв-Очир|Бат-очирын Элдэв-Очир]] Монголын улс төрийн зүтгэлтэн, [[Батын Дорж]], Монголын улс төр, цэргийн зүтгэлтэн, элчин сайд, [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын [[Улсын баатар]], Монгол улсын анхны [[Армийн Генерал]], [[Гомбожавын Очирбат|Гомбожавын Очирбат,]] [[Монгол|Монголын]] улс төрийн зүтгэлтэн, [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-ын дарга (1990),[[Монгол|Монгол улсын]] [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|хөдөлмөрийн баатар]] (2011), [[Пунсалмаагийн Очирбат]], Монголын улс төрийн зүтгэлтэн, [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол Улсын анхны ерөнхийлөгч]], [[Нацагийн Багабанди]], Монголын улс төрийн зүтгэлтэн, [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол Улсын хоёр дахь ерөнхийлөгч]], [[Дэмчигжавын Моломжамц]] Монголбанкны ерөнхийлөгч (1992-1996), сангийн сайд (1984-1990) [[Шагдарын Отгонбилэг]], Монгол Улсын [[хөдөлмөрийн баатар]] (1996 он), [[Эрдэнэт үйлдвэр]]ийн захирал (-2001 он) [[Рэгзээгийн Амарсайхан]], Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн(1996-2000 он), АСЗХ-ын дэд ерөнхийлөгч, ШУА-ын дэд ерөнхийлөгч, УБ хотын БЗД-ийн засаг дарга. [[Цэрэндашийн Намхайнямбуу]] Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар, Улсын Их хурлын гишүүн /1992-1996/. Хас-Очирын Жүгдэрнамжил - Монгол улсын гавъяат барилгачин, Батлан хамгаалах яамны орлогч сайд Хошууч генерал [[Асарваанийн Шоовдор]], Монгол Улсын Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан, Сэлэнгэ аймгийн ИТХ төлөөлөгч, Хөтөлийн Цемент Шохойн үйлдвэрийн гүйцэтгэх захирал. [[Дуламсүрэнгийн Оюунхорол]] - Монгол улсын их хурлын гишүүн /2008-2016/, Байгаль орчин аялал жуулчлалын сайд /2014-2017/ ==== Боловсролын салбарын алдартнууд==== Доржжавын Чулуун - Монгол улсын гавьяат багш. Ургамал сумын харьяат.<ref>{{Cite book |last=1 |title=}}</ref> Дорлигжавын Батжаргал - Монгол улсын гавьяат багш, Санхүү эдийн засгийн их сургуулийн захирал асан, Эдийн засгийн ухааны доктор профессор. Ургамал сумын харьяат. ======'''Орчин цагийн реп хип хоп урлагийн алдартнууд''' ====== Desant, Батболд - Реппэр, Продюсер, Тоонот Рекордсын үүсгэн байгуулагч CCB бүлгэмийн үүсгэн байгуулагч, гишүүн. Яруу сумын харьяат<ref>{{Cite news |title= |pages=А}}</ref> Ка - Реппэр, Продюсер, CCB бүлгэмийн үүсгэн байгуулагч, гишүүн. 113, Гүрвэл Энхтөрийн Очирваани - Реппэр, Продюсер, Thunderz Б.Өлзий-Учрал - Реппэр, Продюсер, Backyard 2016 хип хоп анхдугаар тэмцээний ялагч. Wolfizm, Нисдэг чоно, Батцэнгэлийн Гэсэр - Реппэр, Продюсер, Loce, G-Loc Батгэрэлийн Энхтүвшин - Реппэр Продюсер, Squally Boyz хамтлагийн гишүүн, Og Mob бүлгэмийн үүсгэн байгуулагч, хуучин гишүүн. Esteem, Stm Банзрагч - Реппэр, Og Mob бүлгэмийн гишүүн. Mac Moodey, Алтангэрэлийн Мөнхтулга - Реппэр ======'''Стрим интернэт орчны алдартнууд'''====== Saftaz, Батсүхийн Энх-Ундрах - Завхан аймгийн Идэр сумын харьяат. ML Mobile Legends тоглоомын Монгол дахь No1 стример, Youtube хуудаснаа 250 мянга орчим дагагчтай. 2020 оноос хойш тасралтгүй стрим шууд дамжуулалт хийж байгаа. ==Цахим холбоос== {{Commonscat|Zavkhan Aimag|Завхан аймгийн зураг}} * [http://zavkhan.gov.mn/ Завхан аймгийн албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Завханы сумууд}} [[Ангилал:Завхан аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан|!]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)|!]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан|!]] [[Ангилал:1923 онд байгуулагдсан]] aa3diqmotchg5o64dza2f06jat6o0wg 0 7935 858196 784565 2026-06-05T16:58:20Z 唐吉訶德的侍從 5036 858196 wikitext text/x-wiki '''Жүн ван''' ([[Хятад үсэг|ханз үсэг]]:郡王, [[пиньинь]]: Jùn wáng) заримдаа '''Жюнь ван''' хэмээх цол нь Зүүн Азийн орнуудын хааны ургийн ноёнд олгож байсан цол юм. Энэ цол анх Хятадын [[Хань улс|Хань улсын]] үеэс бий болж, дараах үеийн олон төрт улсууд уламжлан хэрэглэж, зүүн азийн [[Япон]], [[Солонгос]], [[Вьетнам]], [[Манж]], [[Монгол]] зэрэг оронд түүхийн өөр өөр цаг үед жүн ван гэх хятад цолыг хэрэглэх болсон. == Түүхийн тойм == Тэр дотроос [[Их Монгол Улс]], [[Юань улс|Юань]], [[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] улсын үед монголын ихэс язгууртны хүрээнд хэрэглэж байсан. Улс бүрийн үед харилцан адилгүй зэрэгт хуваагдаж байсан бөгөөд Юань улсын үед 5 эсвэл 6 дугаар дэсийн вангуудад олгож байсан. Чин улсын үед '''Төрийн Жүн ван''' ([[Манж хэл|манжаар]]:{{МонголЮникод|ᡩᠣᡵᠣᡳ<br>ᡤᡳᠶᡡᠨ<br>ᠸᠠᠩ}}, Доро и гиюн ван) гэж нэрлээд [[Хошой чин ван|хошой чин вангийн]] дараах хоёрдугаар дэсийн цол болгож, манж, монгол ноёдод хааны зарлигаар олгох болсон. Манжийн үеийн жүн вангийн малгайн оройд улаан эрдэнийн чулуун [[жинс]] тогтоож, дунд нь 3 [[тана]] шигтгэнэ. Зун цагийн ёст малгайн магнайвчинд 4 тана, хойд талын алтан цэцэгт 3 тана хадна. [[Чин ван]]гийн адил торгон дээл, зөрүү луутай байна. Өвлийн цагт булгаар хажсан [[шилүүс]]ний арьсан дэвсгэр хэрэглэнэ. [[Чин улс|Чин улсын]] манж жүн вангийн жилийн цалин 5000 лан, 5000 ху будаа, жүн вангийн залгамжлагчийн жилийн цалин 3000 лан, 3000 ху будаа авч байсан бол Ар, өвөр Монголын жүн вангийн жилийн цалин 1500 лан мөнгө, 20 боодол торго, 50 хамжлага захирах эрхтэй байжээ. == Дүрэм журам == Чин гүрний хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа "нэг үе залгамжлах", "үе улиран залгамжлах" гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Харин тухайн үед Манжийн хааны удам дотроос үе улиран залгамжлах эрхтэй 12 вангийн 2 нь төрийн жүн байсныг хятад бичигт нийтэд нь "төмөр малгайт ван" (铁帽子王) (цол хэргэм буурахгүй дархан эрхтэй гэсэн утгатай) гэдэг байсан. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чин гүрний 2 "төмөр малгайт жүн ван" !№ !Цол хэргэм !Манж цол хэргэм !Хятад цол хэргэм !Цаг хугацаа !Харьяалагдах хошуу !Угсаа гарал |- |1 | [[төрийн хичээнсэн жүн ван]] |төрийн кичэхэ жүн ван<br>{{МонголЮникод|ᡩᠣᡵᠣᡳ <br/>ᡴᡳᠴᡝᡥᡝ <br/>ᡤᡳᠶᡡᠨ <br/>ᠸᠠᠩ}}<br>Doroi kicehe giyūn wang | төрийн кэцинь жүн ван 多羅克勤郡王, Duōluó kèqín jùnwáng | 1636-1945 |[[Манжийн Хөвөөт улаан хошуу]] |[[Дайшань]] вангийн хүү [[Ёто]] вангийн угсаа |- |2 | [[төрийн эвт жүн ван]] | төрийн дахасхунь жүн ван<br>{{МонголЮникод|ᡩᠣᡵᠣᡳ<br> ᡩᠠᡥᠠᠰᡥᡡᠨ<br> ᡤᡳᠶᡡᠨ <br>ᠸᠠᠩ}}<br>Doroi dahashūn giyūn wang | төрийн шүньчэн жүн ван 多羅順承郡王, Duōluó shùnchéng jùnwáng | 1636-1945 |[[Манжийн Шулуун улаан хошуу]] |[[Дайшань]] вангийн хүү [[Сахалиян]]гийн хүү [[Лэкдэхүн]] вангийн угсаа |- |} == Мөн үзэх == * [[Монгол ноёдын цол хэргэм]] * [[Хятад ноёдын цол хэргэм]] [[Ангилал:Цол]] [[Ангилал:Хятадын цол]] [[Ангилал:Монголын цол]] 9e9kggkisiekfta520rg7d7xlw7hm2q 858197 858196 2026-06-05T16:58:55Z 唐吉訶德的侍從 5036 858197 wikitext text/x-wiki '''Жүн ван''' ([[Хятад үсэг|ханз үсэг]]:郡王, [[пиньинь]]: Jùn wáng) заримдаа '''Жюнь ван''' хэмээх цол нь Зүүн Азийн орнуудын хааны ургийн ноёнд олгож байсан цол юм. Энэ цол анх Хятадын [[Хань улс|Хань улсын]] үеэс бий болж, дараах үеийн олон төрт улсууд уламжлан хэрэглэж, зүүн азийн [[Япон]], [[Солонгос]], [[Вьетнам]], [[Манж]], [[Монгол]] зэрэг оронд түүхийн өөр өөр цаг үед жүн ван гэх хятад цолыг хэрэглэх болсон. == Түүхийн тойм == Тэр дотроос [[Их Монгол Улс]], [[Юань улс|Юань]], [[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] улсын үед монголын ихэс язгууртны хүрээнд хэрэглэж байсан. Улс бүрийн үед харилцан адилгүй зэрэгт хуваагдаж байсан бөгөөд Юань улсын үед 5 эсвэл 6 дугаар дэсийн вангуудад олгож байсан. Чин улсын үед '''Төрийн Жүн ван''' ([[Манж хэл|манжаар]]:{{МонголЮникод|ᡩᠣᡵᠣᡳ<br>ᡤᡳᠶᡡᠨ<br>ᠸᠠᠩ}}, Доро и гиюн ван) гэж нэрлээд [[Хошой чин ван|хошой чин вангийн]] дараах хоёрдугаар дэсийн цол болгож, манж, монгол ноёдод хааны зарлигаар олгох болсон. Манжийн үеийн жүн вангийн малгайн оройд улаан эрдэнийн чулуун [[жинс]] тогтоож, дунд нь 3 [[тана]] шигтгэнэ. Зун цагийн ёст малгайн магнайвчинд 4 тана, хойд талын алтан цэцэгт 3 тана хадна. [[Чин ван]]гийн адил торгон дээл, зөрүү луутай байна. Өвлийн цагт булгаар хажсан [[шилүүс]]ний арьсан дэвсгэр хэрэглэнэ. [[Чин улс|Чин улсын]] манж жүн вангийн жилийн цалин 5000 лан, 5000 ху будаа, жүн вангийн залгамжлагчийн жилийн цалин 3000 лан, 3000 ху будаа авч байсан бол Ар, өвөр Монголын жүн вангийн жилийн цалин 1500 лан мөнгө, 20 боодол торго, 50 хамжлага захирах эрхтэй байжээ. == Дүрэм журам == Чин гүрний хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа "нэг үе залгамжлах", "үе улиран залгамжлах" гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Харин тухайн үед Манжийн хааны удам дотроос үе улиран залгамжлах эрхтэй 12 вангийн 2 нь төрийн жүн байсныг хятад бичигт нийтэд нь "төмөр малгайт ван" (铁帽子王) (цол хэргэм буурахгүй дархан эрхтэй гэсэн утгатай) гэдэг байсан. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чин гүрний 2 "төмөр малгайт жүн ван" !№ !Цол хэргэм !Манж цол хэргэм !Хятад цол хэргэм !Цаг хугацаа !Харьяалагдах хошуу !Угсаа гарал |- |1 | [[төрийн хичээнсэн жүн ван]] |төрийн кичэхэ жүн ван<br>{{МонголЮникод|ᡩᠣᡵᠣᡳ <br/>ᡴᡳᠴᡝᡥᡝ <br/>ᡤᡳᠶᡡᠨ <br/>ᠸᠠᠩ}}<br>Doroi kicehe giyūn wang | төрийн кэцинь жүн ван 多羅克勤郡王, Duōluó kèqín jùnwáng | 1636-1945 |[[Манжийн Хөвөөт улаан хошуу]] |[[Дайшань]] вангийн хүү [[Ёто]] вангийн угсаа |- |2 | [[төрийн эвт жүн ван]] | төрийн дахасхунь жүн ван<br>{{МонголЮникод|ᡩᠣᡵᠣᡳ<br> ᡩᠠᡥᠠᠰᡥᡡᠨ<br> ᡤᡳᠶᡡᠨ <br>ᠸᠠᠩ}}<br>Doroi dahashūn giyūn wang | төрийн шүньчэн жүн ван 多羅順承郡王, Duōluó shùnchéng jùnwáng | 1648-1945 |[[Манжийн Шулуун улаан хошуу]] |[[Дайшань]] вангийн хүү [[Сахалиян]]гийн хүү [[Лэкдэхүн]] вангийн угсаа |- |} == Мөн үзэх == * [[Монгол ноёдын цол хэргэм]] * [[Хятад ноёдын цол хэргэм]] [[Ангилал:Цол]] [[Ангилал:Хятадын цол]] [[Ангилал:Монголын цол]] epnv8w38kh2c2pqg4xl31odrz0n5r8m 858220 858197 2026-06-06T08:04:10Z 唐吉訶德的侍從 5036 858220 wikitext text/x-wiki '''Жүн ван''' ([[Хятад үсэг|ханз үсэг]]:郡王, [[пиньинь]]: Jùn wáng) заримдаа '''Жюнь ван''' хэмээх цол нь Зүүн Азийн орнуудын хааны ургийн ноёнд олгож байсан цол юм. Энэ цол анх Хятадын [[Хань улс|Хань улсын]] үеэс бий болж, дараах үеийн олон төрт улсууд уламжлан хэрэглэж, зүүн азийн [[Япон]], [[Солонгос]], [[Вьетнам]], [[Манж]], [[Монгол]] зэрэг оронд түүхийн өөр өөр цаг үед жүн ван гэх хятад цолыг хэрэглэх болсон. == Түүхийн тойм == Тэр дотроос [[Их Монгол Улс]], [[Юань улс|Юань]], [[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] улсын үед монголын ихэс язгууртны хүрээнд хэрэглэж байсан. Улс бүрийн үед харилцан адилгүй зэрэгт хуваагдаж байсан бөгөөд Юань улсын үед 5 эсвэл 6 дугаар дэсийн вангуудад олгож байсан. Чин улсын үед '''Төрийн Жүн ван''' ([[Манж хэл|манжаар]]:{{МонголЮникод|ᡩᠣᡵᠣᡳ<br>ᡤᡳᠶᡡᠨ<br>ᠸᠠᠩ}}, Доро и гиюн ван) гэж нэрлээд [[Хошой чин ван|хошой чин вангийн]] дараах хоёрдугаар дэсийн цол болгож, манж, монгол ноёдод хааны зарлигаар олгох болсон. Манжийн үеийн жүн вангийн малгайн оройд улаан эрдэнийн чулуун [[жинс]] тогтоож, дунд нь 3 [[тана]] шигтгэнэ. Зун цагийн ёст малгайн магнайвчинд 4 тана, хойд талын алтан цэцэгт 3 тана хадна. [[Чин ван]]гийн адил торгон дээл, зөрүү луутай байна. Өвлийн цагт булгаар хажсан [[шилүүс]]ний арьсан дэвсгэр хэрэглэнэ. [[Чин улс|Чин улсын]] манж жүн вангийн жилийн цалин 5000 лан, 5000 ху будаа, жүн вангийн залгамжлагчийн жилийн цалин 3000 лан, 3000 ху будаа авч байсан бол Ар, өвөр Монголын жүн вангийн жилийн цалин 1500 лан мөнгө, 20 боодол торго, 50 хамжлага захирах эрхтэй байжээ. == Дүрэм журам == Чин гүрний хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа "нэг үе залгамжлах", "үе улиран залгамжлах" гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Харин тухайн үед Манжийн хааны удам дотроос үе улиран залгамжлах эрхтэй 12 вангийн 2 нь төрийн жүн байсныг хятад бичигт нийтэд нь "төмөр малгайт ван" (铁帽子王) (цол хэргэм буурахгүй дархан эрхтэй гэсэн утгатай) гэдэг байсан. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чин гүрний 2 "төмөр малгайт жүн ван" !№ !Цол хэргэм !Манж цол хэргэм !Хятад цол хэргэм !Цаг хугацаа !Харьяалагдах хошуу !Угсаа гарал |- |1 | [[Төрийн Хичээнсэн жүн ван]] |Төрийн Кичэхэ жүн ван<br>{{МонголЮникод|ᡩᠣᡵᠣᡳ <br/>ᡴᡳᠴᡝᡥᡝ <br/>ᡤᡳᠶᡡᠨ <br/>ᠸᠠᠩ}}<br>Doroi kicehe giyūn wang | Төрийн Кэцинь жүн ван 多羅克勤郡王, Duōluó kèqín jùnwáng | 1636-1945 |[[Манжийн Хөвөөт улаан хошуу]] |[[Дайшань]] вангийн хүү [[Ёто]] вангийн угсаа |- |2 | [[Төрийн Эвт жүн ван]] | Төрийн Дахасхунь жүн ван<br>{{МонголЮникод|ᡩᠣᡵᠣᡳ<br> ᡩᠠᡥᠠᠰᡥᡡᠨ<br> ᡤᡳᠶᡡᠨ <br>ᠸᠠᠩ}}<br>Doroi dahashūn giyūn wang | Төрийн Шүньчэн жүн ван 多羅順承郡王, Duōluó shùnchéng jùnwáng | 1648-1945 |[[Манжийн Шулуун улаан хошуу]] |[[Дайшань]] вангийн хүү [[Сахалиян]]гийн хүү [[Лэкдэхүн]] вангийн угсаа |- |} == Мөн үзэх == * [[Монгол ноёдын цол хэргэм]] * [[Хятад ноёдын цол хэргэм]] [[Ангилал:Цол]] [[Ангилал:Хятадын цол]] [[Ангилал:Монголын цол]] eeaxanpk7qkegi189m21vca6loykywu 0 15849 858235 857722 2026-06-06T10:49:18Z HorseBro the hemionus 100126 858235 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}} {{Featured article}} {{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | symbol_type = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635–1741 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. 16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}} == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}} Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} [[Файл:Tsewang Rabtan Khan.png|thumb|[[Цэвээнравдан хаан]].]] 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Калмаккирилган|Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Их Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Их Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Их Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}} Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}} ==== Тактикууд ==== [[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]] Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} [[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]] Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}} ==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ==== XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}} [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}} Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна. XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}} 1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}} Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман "хөөрөгдсөн" их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}} === Хууль === Ойрадууд анх ''"Цаазийн бичиг"'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''"Монгол–Ойрадын Их Цааз"''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}} === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал === Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''"Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл"''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} == Эдийн засаг == === Худалдаа === [[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн "Руй Кон" (如意驄) хэмээх сайхан морь.]] Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} [[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]] Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} === Хөдөө аж ахуй === Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} == Нийгэм == === Хүн ам === Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}} Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, "үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ".{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} [[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}} === Архитектур === [[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]] 20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}} 17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. "Хятад, Могол ард түмэн"-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг "тариалангийн Бухарчууд" амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ "хот" нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт "цайз"-ын ойролцоо тэнүүчилж байв: {{Quote|"...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг".{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}} Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь "алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг" гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}} Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} === Соёл === [[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]] Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} [[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь "Жангарч"]] Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] "Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл" үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр "Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр" гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} === Газрын зурагууд === <gallery class="center" widths="200" heights="160"> </gallery>Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}<gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчлал !Нас нөгчсөн он |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |} == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} *{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}} * {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}} * {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}} *{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}} * {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}} * {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}} * {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}} * {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] b1xlqv0h7zhv50cy94gpevexyonc1aw 0 28805 858182 822300 2026-06-05T12:27:42Z Makenzis 48528 858182 wikitext text/x-wiki {{Redirect5|Динамо}} {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = Динамо Киев | current = | image = | fullname = Динамо Киев ХК | nickname = | founded = 1927 оны 11 сарын 1 | ground = [[Олимпын цэнгэлдэх хүрээлэн (Киев)|Олимпын цэнгэлдэх хүрээлэн]]<br>[[Валерий Лобановскийн нэрэмжит Динамо цэнгэлдэх хүрээлэн|Динамо цэнгэлдэх хүрээлэн]] | capacity = 70.050, 16.873 | chairman = {{UKR|Ziel=Игорь Суркис}} | manager = | coach = {{ROM|Ziel=Мирча Луческу}} | league = [[Украины Премьер лиг|Украины Премьер Лиг]] | season = 2025/26 | position = 4. | website = http://www.fcdynamo.kiev.ua/ | pattern_la1 = _dynamo2021h | pattern_b1 = _dynamo2021h | pattern_ra1 = _dynamo2021h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = _dkyiv2021h | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = ffffff | socks1 = ffffff | pattern_la2 = _dynamo2021a | pattern_b2 = _dynamo2021a | pattern_ra2 = _dynamo2021a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = _dkyiv2021a | leftarm2 = 001EC4 | body2 = 001EC4 | rightarm2 = 001EC4 | shorts2 = 001EC4 | socks2 = 001EC4 |pattern_la3 = |pattern_b3 = |pattern_ra3 = |pattern_sh3 = |pattern_so3 = |leftarm3 = |body3 = |rightarm3 = |shorts3 = |socks3 = }} [[File:Andriy Shevchenko, Oleh Blokhin, Ihor Belanov.jpeg|thumb|[[Андрей Шевченко|А.Шевченко]], [[Олег Блохин|О.Блохин]], [[Игорь Беланов|И.Беланов]]]] '''Динамо Киев''' мөн '''[[Киев]]ийн Динамо''' ({{lang-uk|ФК «Динамо» Київ}}) — Европын цомтой багуудын хошой цомын эзэн (1975, 1986), [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Европын аваргуудын лигийн]] их шөвөгт дөрвөнтээ үлдэж байсан, Зөвлөлтийн арван гурван удаагийн аварга (1961, 1966, 1967, 1968, 1971, 1974, 1975, 1977, 1980, 1981, 1985, 1986, 1990), Украйны бас л арван гурван удаагийн аварга (1993-аас 2016 оны хооронд), Зөвлөлтийн цомын ес, Украины цомын мөн есөн удаагийн эзэн, хуучин [[ЗХУ]]-ынх байсан, одоо [[Украин]] улсын гэж ойлгох [[Киев]] хотын [[хөлбөмбөгийн баг]]. == Цахим холбоос == {{Commonscat|FC Dynamo Kyiv|Динамо Киев}} * [http://fcdynamo.kiev.ua/ Offizielle Webseite des Vereins] [[Ангилал:Динамо Киев| ]] [[Ангилал:Киевийн спортын клуб]] [[Ангилал:Украины хөлбөмбөгийн клуб|Киев #Динамо]] [[Ангилал:1927 онд байгуулагдсан]] 50g3wor0ul8g8c853a7di05pk4ks7wp 0 30006 858233 850674 2026-06-06T10:44:59Z HorseBro the hemionus 100126 858233 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хунтайж дараа нь хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Цэвээнравдан | title = Цэвээнравдан хаан | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хунтайж мөн хаан]] | reign = 1697–1727 | coronation =1697 | predecessor = [[Галдан бошигт хаан]] | successor = [[Галданцэрэн хаан]] | queen = | spouse = | issue = [[Галданцэрэн хаан]], Лувсансүр, Ботлог | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | father = [[Сэнгэ хунтайж]] | birth_date = | death_date = 1727 ||image=Tsewang Rabtan Khan.png|caption=Орчин үеийн зурсан Цэвээнравдан хааны зураг}} '''Цэвээнравдан хаан''' нь [[Сэнгэ хунтайж]]ийн хүү бөгөөд 1694 онд авга ах [[Галдан бошигт]]оос [[Зүүнгарын хаант улс]]ын хаан ширээг булаан авч, '''Зоригт хунтайж''' дараа нь '''хаан''' цолтойгоор Зүүнгар Улсын эзэн болсон. 1717 онд [[Их Цэрэндондов]]т 6000 цэрэг өгч [[Төвөд]] рүү илгээн эзлэн авсан. Гэвч удалгүй 1720 онд [[Чин улс]]ын цэрэгт ялагдан Төвөдийг алджээ. 1727 онд өвчнөөр нас барсан. == Гэр бүл == Цэвээнравдан хунтайж хоёр хатантай байсан. Их хатан '''Гүнгэравдан''' нь хошуудын [[Гончиг Далай хан|Гончиг Далай ханы]] охин.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). //Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica-107. Уб., 2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal= |pages=156-157}}</ref> Энэ хатнаас [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] төрсөн.<ref name=":0" /> Эцгийнхээ дараа Зүүнгарын хаан болсон. Бага хатан нь торгуудын [[Аюук хан|Аюук ханы]] охин '''Сэтэржав''' бөгөөд, Лувсаншуну, Шунудаваа гэх хоёр хөвүүн, нэг охин төрүүлсэн.<ref name=":0" /> Цэвээнравданыг 1727 онд Сэтэржав хатан нь хордуулж егүүтгээд өөрөөс төрсөн хүү Лувсаншунуг Зүүнгарын хаан болгохоор хуйвалдсанд Галданцэрэн болон түүний талын ноёд Сэтэржавыг барьж, Шунудаваа болон охиных нь хамтаар цаазласан ч, Лувсаншуну нь харьяатаа дагуулан Ижил мөрний торгууд руу зугтсан. == Эшлэл == [[Ангилал:17-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1727 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] awvvt4hwms4d2ajm3ctyd6lob1ep89s 0 30037 858188 660892 2026-06-05T15:02:52Z 唐吉訶德的侍從 5036 858188 wikitext text/x-wiki [[File:Ubasi.jpg|thumb|Германы Манхайм хот дахь Райсс музейд хадгалагдаж буй, Убаши ханы хөрөг. Тосон будгийн зураг]] '''Увш'''<ref>{{cite web |url =https://mongoltoli.mn/history/h/912 |title = Шинэ торгуудын бэйсийн хошуу (Чин сэтгэлт чуулган)|website= mongoltoli.mn}}</ref> аль эсвэл Убаши (1744-1774) нь 1762-1771 оны хооронд [[Халимаг]]ийг удирдаж байсан сүүлчийн хан юм. 1771 онд [[Торгууд]]ын 5 айимгийн нийт 250000 хүнийг авч эх нутаг [[Зүүнгар]]ын зүг хөдөлсөн урт аянаа эхлүүлсэн бөгөөд нутагтаа ирээд ердөө 20000 хүрэхгүй хүнтэй үлдэж, улмаар [[Манж]]ид дагаар орсон. ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Дондогдаш хан]] |дараа= Байхгүй |он=1761-1771 |албан_тушаал=[[Монгол хаад#Халимагийн хант улс|Халимагийн хан]] }} {{end}} [[Ангилал:1744 онд төрсөн]] [[Ангилал:1774 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Хан]] [[Ангилал:Халимагийн хан]] mdi6y9cuiuxoaj7dvrwlmzzsvszes5z 858189 858188 2026-06-05T15:03:19Z 唐吉訶德的侍從 5036 858189 wikitext text/x-wiki [[File:Ubasi.jpg|thumb|Германы Манхайм хот дахь Райсс музейд хадгалагдаж буй, Увш ханы хөрөг. Тосон будгийн зураг]] '''Увш'''<ref>{{cite web |url =https://mongoltoli.mn/history/h/912 |title = Шинэ торгуудын бэйсийн хошуу (Чин сэтгэлт чуулган)|website= mongoltoli.mn}}</ref> аль эсвэл '''Убаши''' (1744-1774) нь 1762-1771 оны хооронд [[Халимаг]]ийг удирдаж байсан сүүлчийн хан юм. 1771 онд [[Торгууд]]ын 5 айимгийн нийт 250000 хүнийг авч эх нутаг [[Зүүнгар]]ын зүг хөдөлсөн урт аянаа эхлүүлсэн бөгөөд нутагтаа ирээд ердөө 20000 хүрэхгүй хүнтэй үлдэж, улмаар [[Манж]]ид дагаар орсон. ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Дондогдаш хан]] |дараа= Байхгүй |он=1761-1771 |албан_тушаал=[[Монгол хаад#Халимагийн хант улс|Халимагийн хан]] }} {{end}} [[Ангилал:1744 онд төрсөн]] [[Ангилал:1774 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Хан]] [[Ангилал:Халимагийн хан]] 7adxp0euczop1ewqbdffuufljttetqo 0 36486 858183 713854 2026-06-05T14:27:08Z Fenglin1020 80310 найруулгын алдааг засав 858183 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Мин улсын Юньнаний монголчуудын эсрэг хийсэн дайн | partof = Монгол-Хятадын дайнууд | image = | caption = | date = 1368-1382 он | place = [[Юань улс]]ын Юньнань муж | territory = Юньнань мужийг [[Мин улс]] эзэлсэн | result = Мин улсын ялалт | status = | combatant1 = [[Умард Юань]] улс | combatant2 = Хятадын [[Мин улс]] | combatant3 = | commander1 = [[Басалаварми]] | commander2 = Мин улсын хаан [[Жу Юань Жан]], [[Фу Юу Дэ]], [[Лан Ю]], [[Му Ин]] | commander3 = | strength1 = 100,000 монгол болон мусульман цэргүүд | strength2 = 300,000 мин улсын хятад болон мусульман цэргүүд | strength3 = | casualties1 = тодорхойгүй | casualties2 = тодорхойгүй | casualties3 = | notes = }} '''[[Мин улс]] [[Юньнань|Юньнанийг]] эзэлсэн нь''' [[Хятад]] дахь Монголын [[Юань улс]]ыг хятадууд хөөсөн дайнуудын сүүлийн үе шат болдог. Хятад дахь монголчуудын ноёрхол 1368 онд [[Тогоонтөмөр хаан]] [[Дайду]] хотоос хөөгдсөнөөр дуусгавар болсон гэж үздэг хэдий ч Хятадын өмнөд хэсэгт Юньнань мужид байрлаж байсан Монголын цэрэг өөрийн Юань улсад үнэнч байж, Мин улсын өөртөө дагуулах бодлогыг хорь орчим жил эсэргүүцэн байлдсан байна. энэ тэмцэлд хятадын ислам шашинт цэргүүд дайтагч хоёр талын аль алинд нь тэмцэж байсан байна. Мин улсын [[жанжин]] [[Фу Юу Дэ]] болон [[Лан Ю]], [[Му Ин]] нар 1381 онд 300000 цэрэг бүхий их хүчээр 3 чиглэлээр Юньнанийг довтолсон ба Хятадын давуу хүчтэй олон жилийн урт хугацаанд тулалдаж туйлдсан байснаас гадна нэмэлт хангамж, дэмжлэг байхгүй байснаас шалтгаалан монголчууд бут цохигдсон байна. Давуу хүчтэй цэрэгт монголчууд болон Юань улсад үнэнч муслим цэргүүд бут цохиулахад монголчуудын тэмцлийг удирдаж байсан Лян ван [[Басалаварми]] 1382 оны 1 сарын 6-нд амиа хорлосон байна. Юньнанийг эзэлсэн Мин улсын мусульман цэргүүд монголчуудыг толгой дараалан хүйс тэмтэрч байсан ба дайны төгсгөлд олзлогдсон 380 монгол ба мусульманчуудыг засаж байсан байна. Энэхүү олзлогдсон хүмүүсийн дотор Мин улсын ирээдүйн [[адмирал]] [[Чжэн Хэ]] байжээ. [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:Дайнууд]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын дайнууд]] [[Ангилал:Монгол-Мин улсын дайнууд]] 1k0aiztqg69duviw328cyd1pz5rf5pk 0 36825 858199 672535 2026-06-05T23:15:42Z Enkhsaihan2005 64429 858199 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Австралийн суурин |Name = Голд-Кост |Wappen = |Flagge = |Bild = Q1 building GoldCoast.jpg |Beschriftung = |Bundesstaat = [[Квийнслэнд]] |Verwaltung = Gold Coast City Council |Gegründet = 1959 |lat = 28/01/0/S |lon = 153/24/0 |Höhe = |Einwohner = 591473 |EinwohnerStand = 2010 |EinwohnerQuelle = <ref name="abs.gov.au">{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3218.0 |title=3218.0 – Regional Population Growth, Australia, 2010-11 |publisher=Australian Bureau of Statistics |date=2012-03-30 |accessdate=2012-04-24}}</ref> |Fläche = 1402 |Zeitzone = [[UTC+10]] |Telefonvorwahl = |Postleitzahl = 4210–4230 |LGA = Gold Coast City |Webpräsenz = www.goldcoast.qld.gov.au |Karte = |Kartenbreite = 280 }} '''Голд-Кост''' (Gold Coast - ''алтан эрэг'') — [[Австрали]] улсын [[Квийнслэнд]] мужийн 591,473 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3218.0 "3218.0 - Regional Population Growth, Australia, 2010-11"].</ref> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Голд-Кост, Сивэй (1992–2020) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 38.5 | Feb record high C = 40.5 | Mar record high C = 36.3 | Apr record high C = 33.3 | May record high C = 29.4 | Jun record high C = 27.1 | Jul record high C = 28.9 | Aug record high C = 32.4 | Sep record high C = 33.0 | Oct record high C = 38.0 | Nov record high C = 35.5 | Dec record high C = 39.4 | year record high C = | Jan avg record high C = 33.2 | Feb avg record high C = 32.7 | Mar avg record high C = 32.5 | Apr avg record high C = 29.7 | May avg record high C = 26.9 | Jun avg record high C = 24.9 | Jul avg record high C = 25.1 | Aug avg record high C = 26.5 | Sep avg record high C = 29.1 | Oct avg record high C = 31.3 | Nov avg record high C = 31.8 | Dec avg record high C = 33.3 | year avg record high C = 35.6 | Jan high C = 28.9 | Feb high C = 28.7 | Mar high C = 28.0 | Apr high C = 26.1 | May high C = 23.6 | Jun high C = 21.4 | Jul high C = 21.3 | Aug high C = 22.1 | Sep high C = 24.0 | Oct high C = 25.4 | Nov high C = 26.9 | Dec high C = 28.0 | year high C = | Jan mean C = 25.4 | Feb mean C = 25.2 | Mar mean C = 24.5 | Apr mean C = 22.2 | May mean C = 19.5 | Jun mean C = 17.3 | Jul mean C = 16.7 | Aug mean C = 17.3 | Sep mean C = 19.4 | Oct mean C = 21.1 | Nov mean C = 23.0 | Dec mean C = 24.2 | Jan low C = 21.9 | Feb low C = 21.8 | Mar low C = 20.9 | Apr low C = 18.3 | May low C = 15.4 | Jun low C = 13.3 | Jul low C = 12.0 | Aug low C = 12.5 | Sep low C = 14.8 | Oct low C = 16.9 | Nov low C = 19.0 | Dec low C = 20.5 | year low C = | Jan avg record low C = 18.8 | Feb avg record low C = 19.3 | Mar avg record low C = 17.6 | Apr avg record low C = 14.4 | May avg record low C = 10.5 | Jun avg record low C = 7.9 | Jul avg record low C = 7.1 | Aug avg record low C = 7.7 | Sep avg record low C = 10.5 | Oct avg record low C = 12.5 | Nov avg record low C = 15.1 | Dec avg record low C = 17.0 | year avg record low C = 6.3 | Jan record low C = 16.7 | Feb record low C = 17.2 | Mar record low C = 13.4 | Apr record low C = 8.9 | May record low C = 6.6 | Jun record low C = 3.8 | Jul record low C = 2.5 | Aug record low C = 4.2 | Sep record low C = 7.9 | Oct record low C = 9.4 | Nov record low C = 13.2 | Dec record low C = 14.7 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 136.7 | Feb precipitation mm = 132.6 | Mar precipitation mm = 134.0 | Apr precipitation mm = 118.7 | May precipitation mm = 97.6 | Jun precipitation mm = 113.9 | Jul precipitation mm = 100.3 | Aug precipitation mm = 54.8 | Sep precipitation mm = 41.2 | Oct precipitation mm = 87.4 | Nov precipitation mm = 106.7 | Dec precipitation mm = 129.0 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1 мм | Jan precipitation days = 8.8 | Feb precipitation days = 8.3 | Mar precipitation days = 9.0 | Apr precipitation days = 8.6 | May precipitation days = 8.1 | Jun precipitation days = 7.2 | Jul precipitation days = 7.0 | Aug precipitation days = 6.3 | Sep precipitation days = 5.1 | Oct precipitation days = 6.3 | Nov precipitation days = 8.0 | Dec precipitation days = 9.3 | year precipitation days = | Jan afthumidity = 70 | Feb afthumidity = 70 | Mar afthumidity = 68 | Apr afthumidity = 65 | May afthumidity = 62 | Jun afthumidity = 58 | Jul afthumidity = 55 | Aug afthumidity = 56 | Sep afthumidity = 62 | Oct afthumidity = 66 | Nov afthumidity = 68 | Dec afthumidity = 69 | year humidity = | Jan dew point C = 20.5 | Feb dew point C = 20.7 | Mar dew point C = 19.3 | Apr dew point C = 16.7 | May dew point C = 13.8 | Jun dew point C = 11.0 | Jul dew point C = 9.8 | Aug dew point C = 10.4 | Sep dew point C = 13.2 | Oct dew point C = 15.5 | Nov dew point C = 17.3 | Dec dew point C = 18.9 | year dew point C = 15.6 | source 1 = [[Цаг уурын товчоо]]<ref>{{cite web |title=Climate statistics for Australian locations |url=http://www.bom.gov.au/jsp/ncc/cdio/cvg/av?p_stn_num=040764&p_prim_element_index=0&p_comp_element_index=0&redraw=null&p_display_type=full_statistics_table&normals_years=1991-2020&tablesizebutt=normal |publisher=[[Цаг уурын товчоо]] |access-date=2026-06-05 |archive-date=2021-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817195729/http://www.bom.gov.au/jsp/ncc/cdio/cvg/av?p_stn_num=040764&p_prim_element_index=0&p_comp_element_index=0&redraw=null&p_display_type=full_statistics_table&normals_years=1991-2020&tablesizebutt=normal |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Monthly highest temperature |url=http://www.bom.gov.au/jsp/ncc/cdio/weatherData/av?p_nccObsCode=40&p_display_type=dataFile&p_startYear=&p_c=&p_stn_num=040764 |publisher=[[Цаг уурын товчоо]] |access-date=2026-06-05 |archive-date=2022-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206150724/http://www.bom.gov.au/jsp/ncc/cdio/weatherData/av?p_nccObsCode=40&p_display_type=dataFile&p_startYear=&p_c=&p_stn_num=040764 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Monthly lowest temperature |url=http://www.bom.gov.au/jsp/ncc/cdio/weatherData/av?p_nccObsCode=43&p_display_type=dataFile&p_startYear=&p_c=&p_stn_num=040764 |publisher=[[Цаг уурын товчоо]] |access-date=2026-06-05 |archive-date=2022-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206145614/http://www.bom.gov.au/jsp/ncc/cdio/weatherData/av?p_nccObsCode=43&p_display_type=dataFile&p_startYear=&p_c=&p_stn_num=040764 |url-status=live }}</ref> | source = }} == Хамтын ажиллагаатай хотууд == {| | width=450 | * {{CHN|#}} [[Бэйхай]], Хятад, 1997 оноос хойш * {{UAE|#}} [[Дубай хот|Дубай]], [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|АНЭУ]], 2001 оноос хойш * {{USA|#}} [[Форт Лодердейл]], Флорида (АНУ), 1980 оноос хойш * {{FRA|#}} [[Нумеа]], Шинэ Каледони (Франц), 1992 оноос хойш | * {{TWN|#}} [[Тайбэй]], Тайвань, 1982 оноос хойш * {{TWN|#}} [[Тайнань]], Тайвань, 1982 оноос хойш * {{JPN|#}} [[Такасү]], Япон, 1995 оноос хойш * {{CHN|#}} [[Чжухай]], Хятад, 2012 оноос хойш |} {| | width=450 | Бусад нөхөрсөг харилцаатай хотууд: * {{JPN|#}} [[Канагава]], Япон, 1990 оноос хойш * {{CHN|#}} [[Цзинин]], Хятад, 2014 оноос хойш * {{CHN|#}} [[Чөндү]], Хятад, 2014 оноос хойш * {{CHN|#}} [[Үхань]], Хятад, 2015 оноос хойш | Идэвхтэй бус харилцаатай хотууд: * [[Керкира]], Грек * Хоровенуа, Шинэ Зеланд * [[Нетания]], Израиль * [[Улаанбаатар]], Монгол Улс |} == Зураг== <gallery widths="240px" heights="170px"> Зураг:Goldcoast Queensland Australia aerial view.jpg Зураг:Chevron Islad in Surfers Paradise.jpg Зураг: Зураг: </gallery> == Цахим холбоос == {{Commons|Gold Coast, Australia}} * [http://www.goldcoast.qld.gov.au/ Gold Coast City Council] == Эшлэл == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Квийнслэндийн суурин]] [[Ангилал:Голд-Кост (Австрали)| ]] [[Ангилал:Австралийн их сургуулийн хот]] obvvyeaqxliz64zobnenljfncktye19 0 36828 858200 766253 2026-06-05T23:17:27Z Enkhsaihan2005 64429 858200 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Австралийн суурин |Name = Желонг |Wappen = |Flagge = |Bild = View_of_Geelong_across_Corio_Bay_from_Moorpanyal_Park,_2010.jpg |Beschriftung = |Bundesstaat = Викториа |Gegründet = 1836 |lat = 38/10/0/S |lon = 144/21/0 |Höhe = |Einwohner = 143921 |EinwohnerStand = 2011 |EinwohnerQuelle = <ref>{{Census 2011 AUS|id = UCL203001 |name = Geelong (VIC) (Urban Centre/Locality) |accessdate =2011-11-04}}</ref> |Fläche = 114.8 |Zeitzone = UTC+10 |Telefonvorwahl = |Postleitzahl = 3220 |StatisticalDivision = |LGA = City of Greater Geelong |Webpräsenz = |Karte = |Kartenbreite = 280 }} '''Желон''' (Желонг, Geelong /dʒəˈlɔŋ/) — [[Австрали]] улсын [[Викториа (Австрали)|Викториа]] мужийн засаг захиргааны төв, 215 мянган хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/UCL203001 |wayback=20150924051856 |text=Хүн амын тоо |archiv-bot=2024-01-01 05:43:15 InternetArchiveBot }}.</ref> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Желонг (2011–2026 оны хэвийн, туйлын үе 2011–2026) |metric first = Yes |single line = Yes |rain colour = green |Jan record high C = 45.4 |Feb record high C = 42.0 |Mar record high C = 39.8 |Apr record high C = 35.7 |May record high C = 27.8 |Jun record high C = 20.4 |Jul record high C = 21.8 |Aug record high C = 25.8 |Sep record high C = 30.9 |Oct record high C = 35.5 |Nov record high C = 39.2 |Dec record high C = 45.1 |year record high C = 45.4 |Jan high C = 26.0 |Feb high C = 25.6 |Mar high C = 24.3 |Apr high C = 20.8 |May high C = 17.5 |Jun high C = 14.6 |Jul high C = 14.4 |Aug high C = 15.5 |Sep high C = 17.8 |Oct high C = 20.2 |Nov high C = 21.9 |Dec high C = 24.2 |year high C = | Jan mean C = 20.4 | Feb mean C = 20.1 | Mar mean C = 18.9 | Apr mean C = 15.9 | May mean C = 13.0 | Jun mean C = 10.6 | Jul mean C = 10.4 | Aug mean C = 11.1 | Sep mean C = 12.9 | Oct mean C = 14.8 | Nov mean C = 16.5 | Dec mean C = 18.5 | year mean C = |Jan low C = 14.8 |Feb low C = 14.6 |Mar low C = 13.5 |Apr low C = 11.0 |May low C = 8.5 |Jun low C = 6.6 |Jul low C = 6.4 |Aug low C = 6.6 |Sep low C = 7.9 |Oct low C = 9.3 |Nov low C = 11.1 |Dec low C = 12.7 |year low C = |Jan record low C = 8.3 |Feb record low C = 7.6 |Mar record low C = 6.9 |Apr record low C = 3.2 |May record low C = 0.3 |Jun record low C = -0.4 |Jul record low C = -2.2 |Aug record low C = -0.2 |Sep record low C = 0.7 |Oct record low C = 2.1 |Nov record low C = 4.2 |Dec record low C = 5.9 |year record low C = |Jan rain mm = 39.4 |Feb rain mm = 29.8 |Mar rain mm = 24.2 |Apr rain mm = 46.9 |May rain mm = 42.9 |Jun rain mm = 53.0 |Jul rain mm = 39.7 |Aug rain mm = 41.3 |Sep rain mm = 47.4 |Oct rain mm = 56.3 |Nov rain mm = 55.8 |Dec rain mm = 32.2 |year rain mm = 510.3 |Jan rain days = 6.0 |Feb rain days = 6.0 |Mar rain days = 8.4 |Apr rain days = 11.5 |May rain days = 14.4 |Jun rain days = 15.5 |Jul rain days = 17.4 |Aug rain days = 16.5 |Sep rain days = 15.8 |Oct rain days = 13.2 |Nov rain days = 11.3 |Dec rain days = 9.3 | year rain days = 145.3 |unit rain days = 0.2 мм |source = Цаг уурын товчоо<ref>{{cite web |url=https://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_087184_All.shtml |title= Breakwater (Geelong Racecourse) all years |publisher= Цаг уурын товчоо |access-date=2026-06-05}}</ref>}} == Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Shopsinsidegeelongbaycity2.JPG Зураг: Зураг:McHarrys-Geelong-Transit-System-bus.jpg Зураг: </gallery> == Цахим холбоос == * {{commonscat|Geelong}} * [http://www.geelongcity.vic.gov.au/ www.geelongcity.vic.gov.au] ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Желонг| ]] [[Ангилал:Викториагийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Австралийн их сургуулийн хот]] 1wgusuq76pmyl0o8fg9yh5dmmt9ry11 0 36829 858201 720748 2026-06-05T23:19:03Z Enkhsaihan2005 64429 858201 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Австралийн суурин |Name = |Wappen = Coat of arms of Darwin.svg |Flagge = |Bild = Darwin 1993.jpg |Beschriftung = |Bundesstaat = [[Хойд Нутаг Дэвсгэр]] |Gegründet = 1869 |lat = 12/27/0/S |lon = 130/50/0 |Höhe = |HöheQuelle = |Einwohner = 136828 |EinwohnerStand = 2016 |EinwohnerQuelle = |Fläche = 112.01 |Zeitzone = UTC+9:30 |Telefonvorwahl = |Postleitzahl = 0800 |StatisticalDivision= |LGA = City of Darwin |Webpräsenz = www.darwin.nt.gov.au |Karte = |Kartenbreite = }} '''Дарвин''' (Да́рвин, Darwin) — [[Австрали]] улсын [[Хойд Нутаг Дэвсгэр|Умард нутгийн]] төв, 129 мянган хүнтэй [[хот]]. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = [[Дарвин нисэх буудал]], Хойд Нутаг Дэвсгэр, Австрали, 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1941–одоо |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 36.1 |Feb record high C = 36.0 |Mar record high C = 36.0 |Apr record high C = 36.7 |May record high C = 36.0 |Jun record high C = 35.0 |Jul record high C = 35.0 |Aug record high C = 37.0 |Sep record high C = 38.0 |Oct record high C = 38.9 |Nov record high C = 37.3 |Dec record high C = 37.1 |Jan high C = 32.0 |Feb high C = 31.7 |Mar high C = 32.3 |Apr high C = 33.0 |May high C = 32.3 |Jun high C = 31.1 |Jul high C = 31.1 |Aug high C = 31.9 |Sep high C = 33.1 |Oct high C = 33.8 |Nov high C = 33.7 |Dec high C = 33.0 |Jan low C = 25.1 |Feb low C = 25.1 |Mar low C = 24.9 |Apr low C = 24.2 |May low C = 22.3 |Jun low C = 20.0 |Jul low C = 19.3 |Aug low C = 19.8 |Sep low C = 22.9 |Oct low C = 24.8 |Nov low C = 25.4 |Dec low C = 25.5 |Jan record low C = 20.2 |Feb record low C = 17.2 |Mar record low C = 19.2 |Apr record low C = 16.0 |May record low C = 13.8 |Jun record low C = 12.1 |Jul record low C = 10.4 |Aug record low C = 13.0 |Sep record low C = 14.3 |Oct record low C = 19.0 |Nov record low C = 19.3 |Dec record low C = 19.8 | Jan avg record high C = 34.2 | Feb avg record high C = 33.8 | Mar avg record high C = 34.5 | Apr avg record high C = 34.8 | May avg record high C = 34.3 | Jun avg record high C = 33.5 | Jul avg record high C = 33.4 | Aug avg record high C = 34.5 | Sep avg record high C = 35.8 | Oct avg record high C = 36.2 | Nov avg record high C = 35.8 | Dec avg record high C = 35.3 | year avg record high C = 36.8 | Jan avg record low C = 22.2 | Feb avg record low C = 22.4 | Mar avg record low C = 22.3 | Apr avg record low C = 21.3 | May avg record low C = 18.3 | Jun avg record low C = 15.5 | Jul avg record low C = 15.5 | Aug avg record low C = 15.9 | Sep avg record low C = 19.4 | Oct avg record low C = 21.9 | Nov avg record low C = 21.8 | Dec avg record low C = 22.4 | year avg record low C = 14.3 |rain colour = green |Jan rain mm = 470.7 |Feb rain mm = 412.4 |Mar rain mm = 313.7 |Apr rain mm = 105.1 |May rain mm = 20.7 |Jun rain mm = 2.1 |Jul rain mm = 0.9 |Aug rain mm = 0.8 |Sep rain mm = 14.3 |Oct rain mm = 68.9 |Nov rain mm = 143.5 |Dec rain mm = 279.3 |Jan rain days = 19.6 |Feb rain days = 18.2 |Mar rain days = 16.8 |Apr rain days = 7.6 |May rain days = 1.7 |Jun rain days = 0.2 |Jul rain days = 0.1 |Aug rain days = 0.2 |Sep rain days = 1.5 |Oct rain days = 5.5 |Nov rain days = 10.1 |Dec rain days = 15.0 |unit rain days = 1 мм |Jan afthumidity = 71 |Feb afthumidity = 74 |Mar afthumidity = 67 |Apr afthumidity = 52 |May afthumidity = 41 |Jun afthumidity = 36 |Jul afthumidity = 36 |Aug afthumidity = 38 |Sep afthumidity = 47 |Oct afthumidity = 51 |Nov afthumidity = 58 |Dec afthumidity = 66 |Jan dew point C = 24.2 |Feb dew point C = 24.3 |Mar dew point C = 23.4 |Apr dew point C = 19.8 |May dew point C = 15.8 |Jun dew point C = 12.4 |Jul dew point C = 11.8 |Aug dew point C = 13.1 |Sep dew point C = 18.1 |Oct dew point C = 20.3 |Nov dew point C = 22.3 |Dec dew point C = 23.6 |Jan sun = 176.7 |Feb sun = 162.4 |Mar sun = 213.9 |Apr sun = 264.0 |May sun = 300.7 |Jun sun = 303.0 |Jul sun = 319.3 |Aug sun = 325.5 |Sep sun = 297.0 |Oct sun = 294.5 |Nov sun = 255.0 |Dec sun = 198.4 |Jand sun = 5.7 |Febd sun = 5.8 |Mard sun = 6.9 |Aprd sun = 8.8 |Mayd sun = 9.7 |Jund sun = 10.1 |Juld sun = 10.3 |Augd sun = 10.5 |Sepd sun = 9.9 |Octd sun = 9.5 |Novd sun = 8.5 |Decd sun = 6.5 |Jan percentsun = 45 |Feb percentsun = 48 |Mar percentsun = 57 |Apr percentsun = 74 |May percentsun = 83 |Jun percentsun = 86 |Jul percentsun = 87 |Aug percentsun = 87 |Sep percentsun = 82 |Oct percentsun = 78 |Nov percentsun = 69 |Dec percentsun = 52 |Jan uv = 13 |Feb uv = 14 |Mar uv = 13 |Apr uv = 11 |May uv = 9 |Jun uv = 8 |Jul uv = 8 |Aug uv = 10 |Sep uv = 12 |Oct uv = 13 |Nov uv = 13 |Dec uv = 13 |source 1 =<ref name="DarwinAirportAWS"/><ref>[http://www.bom.gov.au/jsp/ncc/climate_averages/uv-index/index.jsp Average solar ultraviolet (UV) Index] Bureau of Meteorology. Татаж авсан: 2022-10-17.</ref><ref>{{cite web|url = http://www.bom.gov.au/climate/data/|title = Climate data online (Site number: 014015)|publisher = Цаг уурын товчоо|access-date = 2026-06-05}}</ref>}} == Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Darwin CBD-2005.jpg Зураг:Darwin 6796.jpg Зураг: Зураг: </gallery> == Цахим холбоос == {{Commons|Darwin, Northern Territory|Дарвин}} * [http://www.darwin.nt.gov.au/ Darwin City Council] ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Дарвин (Австрали)| ]] [[Ангилал:Хойд Нутаг Дэвсгэрийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Австралийн их сургуулийн хот]] ry89tsohxxwflnvddzn1ryomsuz5mby 0 36833 858202 837106 2026-06-05T23:19:59Z Enkhsaihan2005 64429 858202 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Филлах | native_name = Villach | settlement_type = [[Статутар хот (Австри)|Статутар хот]] | image_skyline = Villach panorama.jpg | imagesize = 300px | image_caption = Драва голын эрэг | image_flag = Flag of Villach.gif | image_shield = Villach CoA.svg | shield_size = 80x110px | shield_link = | pushpin_map = Австри Каринти#Австри | pushpin_mapsize = 270 | pushpin_map_caption = Австри дахь байршил | pushpin_relief = | image_map = Oesterreich kaernten-VI.png | mapsize = 260x260px | map_alt = | map_caption = Каринти дахь Филлахын байршил | coordinates = {{coord|46|37|N|13|51|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{AUT}} | subdivision_type1 = [[Австрийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Каринти}} | subdivision_type2 = [[Тойрог (Австри)|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Статутар хот (Австри)|Статутар хот]] | parts_type = | parts_style = para | p1 = <!-- Leaders --> | leader_title = [[Хотын дарга]] | leader_name = Гюнтер Альбел (SPÖ) | leader_party = | leader_title1 = | leader_name1 = <!-- Statistics --> | area_footnotes = {{Austria population Wikidata|area_footnotes}} | area_total_km2 = {{Austria population Wikidata|area_total_km2}} | area_metro_km2 = | elevation_m = 501 | elevation_max_m = | elevation_min_m = | population_as_of = 2025 | population_footnotes = | population_total = 65749 | population_urban = | population_metro = | population_note = | population_density_km2 = auto | established_title = | established_date = | timezone = [[Төв Европын Цаг|CET]] | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|CEST]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | registration_plate = [[Австрийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|VI]] | postal_code_type = [[Австрийн шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 9500 | area_code_type = [[Австри дахь утасны дугаар|Бүсийн код]] | area_code = 04242 | website = [http://www.villach.at/ villach.at] | footnotes = }} '''Филлах''' ({{lang-de|Villach}} [{{IPA|ˈfɪlax}}], {{lang-sl|Beljak}}) — [[Австри]] улсын [[Каринти]] мужийн {{EWZ|AT|20201}}&nbsp;хүнтэй (мэдээ: {{EWD|AT|5}})<ref>{{EWQ|AT|20201}}</ref> [[хот]]. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Филлах 1971-2000 |metric first = Yes |single line = Yes |Jan high C = 1.4 |Feb high C = 5.2 |Mar high C = 10.6 |Apr high C = 14.9 |May high C = 20.2 |Jun high C = 23.4 |Jul high C = 25.6 |Aug high C = 25.2 |Sep high C = 20.8 |Oct high C = 14.5 |Nov high C = 6.6 |Dec high C = 1.8 |year high C = 14.2 |Jan mean C = -3.2 |Feb mean C = -0.6 |Mar mean C = 4.0 |Apr mean C = 8.3 |May mean C = 13.5 |Jun mean C = 16.7 |Jul mean C = 18.7 |Aug mean C = 18.3 |Sep mean C = 14.1 |Oct mean C = 8.5 |Nov mean C = 2.2 |Dec mean C = -2.1 |year mean C = 8.2 |Jan low C = -6.4 |Feb low C = -4.6 |Mar low C = -0.8 |Apr low C = 3.1 |May low C = 7.9 |Jun low C = 11.1 |Jul low C = 12.9 |Aug low C = 12.8 |Sep low C = 9.2 |Oct low C = 4.6 |Nov low C = -0.7 |Dec low C = -4.8 |year low C = 3.7 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 46.8 |Feb precipitation mm = 47.1 |Mar precipitation mm = 65.5 |Apr precipitation mm = 83.2 |May precipitation mm = 96.1 |Jun precipitation mm = 120.5 |Jul precipitation mm = 133.7 |Aug precipitation mm = 111.3 |Sep precipitation mm = 102.3 |Oct precipitation mm = 105.5 |Nov precipitation mm = 102.2 |Dec precipitation mm = 61.2 |year precipitation mm = 1075.4 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days= 5.9 |Feb precipitation days= 5.3 |Mar precipitation days= 7.1 |Apr precipitation days= 9.0 |May precipitation days= 10.4 |Jun precipitation days= 12.0 |Jul precipitation days= 11.9 |Aug precipitation days= 10.1 |Sep precipitation days= 8.2 |Oct precipitation days= 8.3 |Nov precipitation days= 7.7 |Dec precipitation days= 6.3 |Jan sun=84.4 |Feb sun=120.3 |Mar sun=160.6 |Apr sun=167.7 |May sun=208.4 |Jun sun=214.3 |Jul sun=245.2 |Aug sun=227.2 |Sep sun=190.3 |Oct sun=142.0 |Nov sun=85.9 |Dec sun=73.2 |source = ''Zamg.ac.at''<ref name="Zamg.ac.at">{{Cite web|url=http://www.zamg.ac.at/fix/klima/oe71-00/klima2000/klimadaten_oesterreich_1971_frame1.htm|title=Klimadaten von Österreich 1971 - 2000|website=www.zamg.ac.at}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commons|Villach|Филлах}} * [https://www.villach.at/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эх сурвалж == <references /> [[Ангилал:Австрийн дүүргийн төв]] [[Ангилал:Каринтийн коммун]] [[Ангилал:Австрийн хот]] [[Ангилал:Каринтийн суурин]] [[Ангилал:Австрийн дүүрэг]] [[Ангилал:Филлах| ]] [[Ангилал:Австрийн онцгой статустай хот]] [[Ангилал:Драва голын суурин]] 2avbxyktpsrnz67nkkhrd7zhyevbvoh 0 36834 858203 837110 2026-06-05T23:22:38Z Enkhsaihan2005 64429 858203 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Вөртерзээ дэх Клагенфурт | native_name = {{native name|de|Klagenfurt am Wörthersee}}<br/>{{native name|sl|Celovec}} | other_name = | settlement_type = [[Статутар хот (Австри)|Статутар хот]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 290 |border = infobox |perrow = 1/3/3/3/1 |caption_align = center |image1 = Klagenfurt Villacher Vorstadt Kreuzbergl-Stadtblick 20102015 8306.jpg |caption1 = Клагенфуртын үзэмж |image2 = Dreifaltigkeitssäule, Pestvotivdenkmal Klagenfurt.jpg |caption2 = Гурвалын багана |image3 = Stadttheater Klagenfurt 2.jpg |caption3 = [[Клагенфурт хотын театр]] |image4 = Klagenfurt vom Schrottbauer gesehen 09092008 63.jpg |caption4 = [[Вөртерзее цэнгэлдэх хүрээлэн]] |image5 = Klagenfurt Domplatz Kirche 22022007 01.jpg |caption5 = [[Клагенфуртын сүм]] |image6 = Klagenfurt - Dom Innenansicht 03.jpg |caption6 = [[Клагенфуртын цогчин дуган|Цогчин дуган]] |image7 = Lendhafengassen.jpg |caption7 = Лендхафен хороолол |image8 = Keutschach Pyramidenkogel Aussichtsturm Plattform 05072007 92.jpg |caption8 = [[Пирамиденкогель|Пирамиденкогелиэс]] Клагенфурт |image9 = Klagenfurt Maiernigg Süduferstrasse Seevilla Samek Seehaus am Fischerfels 20042017 5026.jpg |caption9 = Вилла Самек |image10 = Klagenfurt Pfarrkirche hl. Egid Glockenturm NO-Ansicht 23052020 9073.jpg |caption10 = Гэгээн Эгид |image11 = Panorama-Wörthersee.jpg |caption11 = Зүүн талд Клагенфурттай хамт [[Вөртерзее]] }} | image_flag = Flag of Klagenfurt.gif | image_shield = AUT Klagenfurt COA.svg | shield_size = 80x110px | shield_link = | pushpin_map = Австри Каринти#Австри | pushpin_map_caption = Каринти дэх Клагенфуртын байршил##Австри дахь Клагенфуртын байршил | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{coord|46|37|N|14|18|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{AUT}} | subdivision_type1 = [[Австрийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Каринти}} | subdivision_type2 = [[Тойрог (Австри)|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Статутар хот (Австри)|Статутар хот]] | parts_type = | parts_style = para | p1 = <!-- Leaders --> | leader_title = [[Хотын дарга]] | leader_name = Кристиан Шайдер (Теам Каринти) | leader_party = | leader_title1 = | leader_name1 = <!-- Statistics --> | area_footnotes = {{Austria population Wikidata|area_footnotes}} | area_total_km2 = {{Austria population Wikidata|area_total_km2}} | area_metro_km2 = | elevation_m = 446 | elevation_max_m = | elevation_min_m = | population_as_of = {{Austria population Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = | population_total = {{Austria population Wikidata|population_total}} | population_urban = | population_metro = | population_note = | population_density_km2 = auto | established_title = | established_date = | timezone = [[Төв Европын Цаг|CET]] | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|CEST]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | registration_plate = [[Австрийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|K]] | postal_code_type = [[Австрийн шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 9020, 9061, 9063, 9065, 9073, 9201 | area_code_type = [[Австри дахь утасны дугаар|Бүсийн код]] | area_code = 0463 | website = [http://www.klagenfurt.at/ www.klagenfurt.at] | footnotes = }} '''Клагенфурт''' ({{lang-de|Klagenfurt am Wörthersee}} [{{IPA|ˈklaːɡn̩ˌfʊʁt am ˈvœʁtɐˌzeː}}]) — [[Австри]] улсын [[Каринти]] мужийн төв, 92 мянган хүнтэй [[хот]]. == Зураг == <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Klagenfurt Innere Stadt Landhaus NO-Ansicht 31072008 01.jpg Зураг:Wörtherseestadion beim Endspiel im ÖFB-Cup 2010.jpg Зураг: </gallery> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |collapsed = yes |location = Клагенфурт (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1961-2025, чийгшил ба шүүдрийн цэг 1961-1990) |metric first = Y |single line = Y |precipitation colour = green | unit precipitation days = 1.0 мм | precip days colour = |Jan record high C = 16.4 |Feb record high C = 21.5 |Mar record high C = 24.0 |Apr record high C = 28.2 |May record high C = 32.4 |Jun record high C = 37.9 |Jul record high C = 38.1 |Aug record high C = 37.8 |Sep record high C = 31.6 |Oct record high C = 26.3 |Nov record high C = 21.5 |Dec record high C = 16.6 |year record high C = |Jan record low C = -27.8 |Feb record low C = -25.6 |Mar record low C = -21.1 |Apr record low C = -5.9 |May record low C = -3.8 |Jun record low C = -0.6 |Jul record low C = 3.0 |Aug record low C = 3.4 |Sep record low C = -1.6 |Oct record low C = -8.9 |Nov record low C = -17.4 |Dec record low C = -21.8 |year record low C = | Jan precipitation mm =27.0 | Feb precipitation mm =38.0 | Mar precipitation mm =46.3 | Apr precipitation mm =63.1 | May precipitation mm =85.6 | Jun precipitation mm =105.0 | Jul precipitation mm =119.0 | Aug precipitation mm =130.8 | Sep precipitation mm =102.1 | Oct precipitation mm =90.9 | Nov precipitation mm =84.8 | Dec precipitation mm =50.4 | year precipitation mm = | Jan precipitation days =4.3 | Feb precipitation days =4.6 | Mar precipitation days =5.5 | Apr precipitation days =8.1 | May precipitation days =9.9 | Jun precipitation days =10.3 | Jul precipitation days =10.6 | Aug precipitation days =10.6 | Sep precipitation days =8 | Oct precipitation days =7.7 | Nov precipitation days =7.7 | Dec precipitation days =5.6 | year precipitation days = | Jan high C =1.5 | Feb high C =5.7 | Mar high C =11.2 | Apr high C =16.6 | May high C =20.7 | Jun high C =25.2 | Jul high C =26.2 | Aug high C =25.5 | Sep high C =20.8 | Oct high C =14.4 | Nov high C =7.5 | Dec high C =1.4 | year high C = | Jan mean C =-2.1 | Feb mean C =0.4 | Mar mean C =5.6 | Apr mean C =10.4 | May mean C =15.2 | Jun mean C =19.0 | Jul mean C =20.7 | Aug mean C =20.3 | Sep mean C =15.4 | Oct mean C =10.3 | Nov mean C =4.4 | Dec mean C =-1.3 | year mean C = | Jan low C =-5.6 | Feb low C =-4.8 | Mar low C =-0.4 | Apr low C =4.3 | May low C =8.7 | Jun low C =12.8 | Jul low C =13.9 | Aug low C =13.7 | Sep low C =10.0 | Oct low C =5.5 | Nov low C =1.3 | Dec low C =-3.9 | year low C = | Jan sun =94.5 | Feb sun =135.2 | Mar sun =187.7 | Apr sun =197.1 | May sun =230.8 | Jun sun =239.2 | Jul sun =257.1 | Aug sun =248.4 | Sep sun =191.9 | Oct sun =134.7 | Nov sun =68.1 | Dec sun =67.8 | year sun = | Jan humidity =88 | Feb humidity =82 | Mar humidity =75 | Apr humidity =69 | May humidity =69 | Jun humidity =70 | Jul humidity =71 | Aug humidity =75 | Sep humidity =81 | Oct humidity =84 | Nov humidity =89 | Dec humidity =90 | year humidity = | Jan dew point C =-5.5 | Feb dew point C =-3.9 | Mar dew point C =-1.4 | Apr dew point C =2.2 | May dew point C =7.3 | Jun dew point C =10.8 | Jul dew point C =12.8 | Aug dew point C =12.9 | Sep dew point C =10.5 | Oct dew point C =5.7 | Nov dew point C =0.4 | Dec dew point C =-4.0 |source 1= [[NCEI|NOAA NCEI]]<ref name =NCEI>{{Cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Austria/CSV/Klagenfurt_11231.csv |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020: Klagenfurt-11231 |access-date=2026-06-05 |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA]] |no-pp=y |format=CSV}}</ref><ref name =OLDWMO>{{Cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/OS/11231.TXT |title=Klagenfurt Climate Normals for 1961-1990 |access-date=2026-06-05 |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA]] |no-pp=y }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Ogimet<ref>{{cite web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?lang=en&ind=11231&ano=2025&mes=6&day=27&hora=8&min=0&ndays=30|title= 11231: Klagenfurt-Flughafen (Austria)|author=<!--Not stated--> |date= 27 June 2025|website=ogimet.com |publisher=OGIMET |access-date= 2026-06-05 |quote=}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commons|Klagenfurt|Вөртерзээ дэх Клагенфурт}} * [https://www.klagenfurt.at/ Вөртерзээ дэх Клагенфурт хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эх сурвалж == <references /> [[Ангилал:Клагенфурт| ]] [[Ангилал:Австрийн хот]] [[Ангилал:Каринтийн коммун]] [[Ангилал:Австрийн онцгой статустай хот]] [[Ангилал:Каринтийн суурин]] [[Ангилал:Австрийн дүүрэг]] [[Ангилал:Австрийн мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Австрийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Австрийн дүүргийн төв]] [[Ангилал:Австрийн урьдын нийслэл]] 45i9soiiz4iyz8h5lv03foygv1770z4 0 36836 858204 837116 2026-06-05T23:23:57Z Enkhsaihan2005 64429 858204 wikitext text/x-wiki {{Short description|Доод Австрийн нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Санкт Пөлтен | native_name = {{native name|bar|Sant Pödn}} | settlement_type = [[Статутар хот (Австри)|Статутар хот]] | image_skyline = {{Photomontage|position=center | photo1a = 13-04-13-st-poelten-pathausplatz-714.jpg | photo1b = 13-04-13-st-poelten-domplatz-318.jpg | photo3b = 13-04-13-st-poelten-landhausviertel-607.jpg | photo2a = Sankt Poelten.jpg | photo3a = St. Poelten Rathaus 2.jpg | size = 250 | spacing = 2 | color = #FFFFFF | border = 0 | foot_montage = Дээрээс доош, зүүнээс баруун: Францискан сүм ба хийдтэй Ратхаусплатц, [[Санкт Пөлтений сүм]], хотын үзэмж, Хотын захиргаа, Доод Австрийн засгийн газрын хороолол}} | image_caption = | image_flag = Banner Sankt Poelten.svg | image_shield = AUT Sankt Poelten COA.svg | shield_size = 80x110px | shield_link = | pushpin_map = Австри Доод Австри#Австри | pushpin_mapsize = 270 | pushpin_map_caption = Доод Австри дахь байршил##Австри дахь байршил | image_map = Karte A Noe P.svg | mapsize = 250px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{Coord|48|12|00|N|15|37|00|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Австри}} | subdivision_type1 = [[Австрийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Доод Австри}} | subdivision_type2 = [[Тойрог (Австри)|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Статутар хот (Австри)|Статутар хот]] | parts_type = | parts_style = para | p1 = | leader_title = [[Хотын дарг]] | leader_name = Маттиас Штадлер | leader_party = {{Polparty|Австри| [[Австрийн Социал Демократ Нам|АСДН]] }} | leader_title1 = | leader_name1 = | area_footnotes = {{Austria population Wikidata|area_footnotes}} | area_total_km2 = {{Austria population Wikidata|area_total_km2}} | area_metro_km2 = | elevation_m = 267 | elevation_max_m = | elevation_min_m = | population_as_of = 2025 | population = 59767 | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=Population 01.01.2025 |url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/bevoelkerungsstand/bevoelkerung-zu-jahres-/-quartalsanfang|access-date=2025-10-28}}</ref> | population_urban = | population_metro = | population_note = | population_density_km2 = auto | established_title = | established_date = | timezone = [[Төв Европын Цаг|CET]] | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|CEST]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | registration_plate = [[Австрийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|P]] | postal_code_type = [[Австрийн шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 3100, 3104, 3105, 3106, 3107, 3108, 3140, 3151, 3385 | area_code_type = [[Австри дахь утасны дугаар|Бүсийн код]] | area_code = 02742 | website = {{URL|www.st-poelten.gv.at}} | footnotes = }} '''Санкт Пөлтен''' ({{lang-de|Sankt Pölten}} [{{IPA|zaŋkt ˈpœltn̩}}]) [[Австри]] улсын [[Доод Австри]] мужийн төв, 52 мянган хүнтэй [[хот]]. == Зураг == {{Том зураг|Panorama St. Pölten.jpg|5000|Панорам}} {{double image|left|Sankt Poelten.jpg|210|13-04-13-st-poelten-landhausviertel-510.jpg|280}} {{зай авах}} == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Санкт Пөлтен (1991–2020) |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 17.9 |Feb record high C = 19.2 |Mar record high C = 24.3 |Apr record high C = 30.9 |May record high C = 32.2 |Jun record high C = 37.7 |Jul record high C = 37.6 |Aug record high C = 38.2 |Sep record high C = 34.2 |Oct record high C = 28.0 |Nov record high C = 23.6 |Dec record high C = 16.4 |year record high C = 37.7 |Jan high C = 2.5 |Feb high C = 5.3 |Mar high C = 10.0 |Apr high C = 16.5 |May high C = 20.1 |Jun high C = 24.5 |Jul high C = 25.7 |Aug high C = 25.4 |Sep high C = 20.5 |Oct high C = 13.8 |Nov high C = 7.9 |Dec high C = 3.2 |year high C = |Jan mean C = 0.2 |Feb mean C = 1.7 |Mar mean C = 6.0 |Apr mean C = 11.0 |May mean C = 15.4 |Jun mean C = 19.0 |Jul mean C = 20.9 |Aug mean C = 20.6 |Sep mean C = 15.8 |Oct mean C = 10.5 |Nov mean C = 5.3 |Dec mean C = 1.0 |year mean C = |Jan low C = -2.2 |Feb low C = -1.6 |Mar low C = 1.6 |Apr low C = 5.6 |May low C = 9.6 |Jun low C = 13.6 |Jul low C = 14.7 |Aug low C = 14.5 |Sep low C = 11.0 |Oct low C = 6.4 |Nov low C = 2.6 |Dec low C = -1.2 |year low C = |Jan record low C = -22.1 |Feb record low C = -20.7 |Mar record low C = -23.1 |Apr record low C = -4.3 |May record low C = 0.6 |Jun record low C = 2.9 |Jul record low C = 6.8 |Aug record low C = 7.0 |Sep record low C = 1.1 |Oct record low C = -6.9 |Nov record low C = -13.4 |Dec record low C = -20.0 |year record low C = -23.1 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 31.8 |Feb precipitation mm = 25.9 |Mar precipitation mm = 45.5 |Apr precipitation mm = 45.4 |May precipitation mm = 93.7 |Jun precipitation mm = 105.7 |Jul precipitation mm = 102.8 |Aug precipitation mm = 101.4 |Sep precipitation mm = 74.5 |Oct precipitation mm = 50.9 |Nov precipitation mm = 41.1 |Dec precipitation mm = 33.7 |year precipitation mm = |Jan snow cm = 16 |Feb snow cm = 17 |Mar snow cm = 8 |Apr snow cm = 2 |May snow cm = 0 |Jun snow cm = 0 |Jul snow cm = 0 |Aug snow cm = 0 |Sep snow cm = 0 |Oct snow cm = 0 |Nov snow cm = 6 |Dec snow cm = 14 |year snow cm = 64 |time day = 14:00 |Jan humidity = 78.3 |Feb humidity = 69.4 |Mar humidity = 60.0 |Apr humidity = 52.2 |May humidity = 55.2 |Jun humidity = 55.2 |Jul humidity = 54.3 |Aug humidity = 54.2 |Sep humidity = 60.0 |Oct humidity = 68.4 |Nov humidity = 77.6 |Dec humidity = 80.6 |year humidity = |Jan sun = 60.0 |Feb sun = 92.0 |Mar sun = 146.3 |Apr sun = 203.0 |May sun = 230.9 |Jun sun = 243.7 |Jul sun = 253.3 |Aug sun = 251.7 |Sep sun = 179.6 |Oct sun = 123.8 |Nov sun = 62.6 |Dec sun = 50.3 |year sun = |Jan percentsun = 23.2 |Feb percentsun = 33.1 |Mar percentsun = 40.4 |Apr percentsun = 50.3 |May percentsun = 50.1 |Jun percentsun = 52.0 |Jul percentsun = 53.7 |Aug percentsun = 58.1 |Sep percentsun = 48.7 |Oct percentsun = 38.0 |Nov percentsun = 23.9 |Dec percentsun = 20.6 |year percentsun = |source 1 = [[Цаг уур, геодинамикийн төв хүрээлэн]] (цас 1981-2010)<ref name="Central Institute for Meteorology and Geodynamics"> {{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605200319/https://www.zamg.ac.at/cms/de/dokumente/klima/dok_klimauebersichten/copy_of_klimanormalperiode_19912020.xlsx |archive-date=2023-06-05 |url=https://www.zamg.ac.at/cms/de/dokumente/klima/dok_klimauebersichten/copy_of_klimanormalperiode_19912020.xlsx |title=Klimamittelwerte 1991–2020 |publisher=Цаг уур, геодинамикийн төв хүрээлэн |language=de |access-date=2026-06-05}}</ref><ref name =ZAMGsnow> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20141229003014/http://www.zamg.ac.at/cms/de/dokumente/klima/dok_ip-klimawandel/daten-download/klimamittel/klimamittel-schnee | archive-date = 2014-12-29 | url = https://www.zamg.ac.at/cms/de/dokumente/klima/dok_ip-klimawandel/daten-download/klimamittel-schnee | title = Klimamittel 1981–2010: Schnee | language = de | publisher = Цаг уур, геодинамикийн төв хүрээлэн | access-date = 2026-06-05}}</ref> }} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|St. Pölten|Санкт Пөлтен}} * [https://www.st-poelten.at/ Доод Австри Холбооны Муж Улсын нийслэл Санкт Пөлтен хотын албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Австрийн хот]] [[Ангилал:Доод Австрийн коммун]] [[Ангилал:Австрийн онцгой статустай хот]] [[Ангилал:Санкт Пөлтен| ]] [[Ангилал:Австрийн дүүрэг]] [[Ангилал:Австрийн мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Австрийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Австрийн дүүргийн төв]] 4iayr6x5aeq9cutldvtk5o0jr8acmub 858205 858204 2026-06-05T23:24:22Z Enkhsaihan2005 64429 858205 wikitext text/x-wiki {{Short description|Доод Австрийн нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Санкт Пөлтен | native_name = {{native name|bar|Sant Pödn}} | settlement_type = [[Статутар хот (Австри)|Статутар хот]] | image_skyline = {{Photomontage|position=center | photo1a = 13-04-13-st-poelten-pathausplatz-714.jpg | photo1b = 13-04-13-st-poelten-domplatz-318.jpg | photo3b = 13-04-13-st-poelten-landhausviertel-607.jpg | photo2a = Sankt Poelten.jpg | photo3a = St. Poelten Rathaus 2.jpg | size = 250 | spacing = 2 | color = #FFFFFF | border = 0 | foot_montage = Дээрээс доош, зүүнээс баруун: Францискан сүм ба хийдтэй Ратхаусплатц, [[Санкт Пөлтений сүм]], хотын үзэмж, Хотын захиргаа, Доод Австрийн засгийн газрын хороолол}} | image_caption = | image_flag = Banner Sankt Poelten.svg | image_shield = AUT Sankt Poelten COA.svg | shield_size = 80x110px | shield_link = | pushpin_map = Австри Доод Австри#Австри | pushpin_mapsize = 270 | pushpin_map_caption = Доод Австри дахь байршил##Австри дахь байршил | image_map = Karte A Noe P.svg | mapsize = 250px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{Coord|48|12|00|N|15|37|00|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Австри}} | subdivision_type1 = [[Австрийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Доод Австри}} | subdivision_type2 = [[Тойрог (Австри)|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Статутар хот (Австри)|Статутар хот]] | parts_type = | parts_style = para | p1 = | leader_title = [[Хотын дарг]] | leader_name = Маттиас Штадлер | leader_party = {{Polparty|Австри| [[Австрийн Социал Демократ Нам|АСДН]] }} | leader_title1 = | leader_name1 = | area_footnotes = {{Austria population Wikidata|area_footnotes}} | area_total_km2 = {{Austria population Wikidata|area_total_km2}} | area_metro_km2 = | elevation_m = 267 | elevation_max_m = | elevation_min_m = | population_as_of = 2025 | population = 59767 | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=Population 01.01.2025 |url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/bevoelkerungsstand/bevoelkerung-zu-jahres-/-quartalsanfang|access-date=2025-10-28}}</ref> | population_urban = | population_metro = | population_note = | population_density_km2 = auto | established_title = | established_date = | timezone = [[Төв Европын Цаг|CET]] | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|CEST]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | registration_plate = [[Австрийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|P]] | postal_code_type = [[Австрийн шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 3100, 3104, 3105, 3106, 3107, 3108, 3140, 3151, 3385 | area_code_type = [[Австри дахь утасны дугаар|Бүсийн код]] | area_code = 02742 | website = {{URL|www.st-poelten.gv.at}} | footnotes = }} '''Санкт Пөлтен''' ({{lang-de|Sankt Pölten}} [{{IPA|zaŋkt ˈpœltn̩}}]) [[Австри]] улсын [[Доод Австри]] мужийн төв, 52 мянган хүнтэй [[хот]]. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Санкт Пөлтен (1991–2020) |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 17.9 |Feb record high C = 19.2 |Mar record high C = 24.3 |Apr record high C = 30.9 |May record high C = 32.2 |Jun record high C = 37.7 |Jul record high C = 37.6 |Aug record high C = 38.2 |Sep record high C = 34.2 |Oct record high C = 28.0 |Nov record high C = 23.6 |Dec record high C = 16.4 |year record high C = 37.7 |Jan high C = 2.5 |Feb high C = 5.3 |Mar high C = 10.0 |Apr high C = 16.5 |May high C = 20.1 |Jun high C = 24.5 |Jul high C = 25.7 |Aug high C = 25.4 |Sep high C = 20.5 |Oct high C = 13.8 |Nov high C = 7.9 |Dec high C = 3.2 |year high C = |Jan mean C = 0.2 |Feb mean C = 1.7 |Mar mean C = 6.0 |Apr mean C = 11.0 |May mean C = 15.4 |Jun mean C = 19.0 |Jul mean C = 20.9 |Aug mean C = 20.6 |Sep mean C = 15.8 |Oct mean C = 10.5 |Nov mean C = 5.3 |Dec mean C = 1.0 |year mean C = |Jan low C = -2.2 |Feb low C = -1.6 |Mar low C = 1.6 |Apr low C = 5.6 |May low C = 9.6 |Jun low C = 13.6 |Jul low C = 14.7 |Aug low C = 14.5 |Sep low C = 11.0 |Oct low C = 6.4 |Nov low C = 2.6 |Dec low C = -1.2 |year low C = |Jan record low C = -22.1 |Feb record low C = -20.7 |Mar record low C = -23.1 |Apr record low C = -4.3 |May record low C = 0.6 |Jun record low C = 2.9 |Jul record low C = 6.8 |Aug record low C = 7.0 |Sep record low C = 1.1 |Oct record low C = -6.9 |Nov record low C = -13.4 |Dec record low C = -20.0 |year record low C = -23.1 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 31.8 |Feb precipitation mm = 25.9 |Mar precipitation mm = 45.5 |Apr precipitation mm = 45.4 |May precipitation mm = 93.7 |Jun precipitation mm = 105.7 |Jul precipitation mm = 102.8 |Aug precipitation mm = 101.4 |Sep precipitation mm = 74.5 |Oct precipitation mm = 50.9 |Nov precipitation mm = 41.1 |Dec precipitation mm = 33.7 |year precipitation mm = |Jan snow cm = 16 |Feb snow cm = 17 |Mar snow cm = 8 |Apr snow cm = 2 |May snow cm = 0 |Jun snow cm = 0 |Jul snow cm = 0 |Aug snow cm = 0 |Sep snow cm = 0 |Oct snow cm = 0 |Nov snow cm = 6 |Dec snow cm = 14 |year snow cm = 64 |time day = 14:00 |Jan humidity = 78.3 |Feb humidity = 69.4 |Mar humidity = 60.0 |Apr humidity = 52.2 |May humidity = 55.2 |Jun humidity = 55.2 |Jul humidity = 54.3 |Aug humidity = 54.2 |Sep humidity = 60.0 |Oct humidity = 68.4 |Nov humidity = 77.6 |Dec humidity = 80.6 |year humidity = |Jan sun = 60.0 |Feb sun = 92.0 |Mar sun = 146.3 |Apr sun = 203.0 |May sun = 230.9 |Jun sun = 243.7 |Jul sun = 253.3 |Aug sun = 251.7 |Sep sun = 179.6 |Oct sun = 123.8 |Nov sun = 62.6 |Dec sun = 50.3 |year sun = |Jan percentsun = 23.2 |Feb percentsun = 33.1 |Mar percentsun = 40.4 |Apr percentsun = 50.3 |May percentsun = 50.1 |Jun percentsun = 52.0 |Jul percentsun = 53.7 |Aug percentsun = 58.1 |Sep percentsun = 48.7 |Oct percentsun = 38.0 |Nov percentsun = 23.9 |Dec percentsun = 20.6 |year percentsun = |source 1 = [[Цаг уур, геодинамикийн төв хүрээлэн]] (цас 1981-2010)<ref name="Central Institute for Meteorology and Geodynamics"> {{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605200319/https://www.zamg.ac.at/cms/de/dokumente/klima/dok_klimauebersichten/copy_of_klimanormalperiode_19912020.xlsx |archive-date=2023-06-05 |url=https://www.zamg.ac.at/cms/de/dokumente/klima/dok_klimauebersichten/copy_of_klimanormalperiode_19912020.xlsx |title=Klimamittelwerte 1991–2020 |publisher=Цаг уур, геодинамикийн төв хүрээлэн |language=de |access-date=2026-06-05}}</ref><ref name =ZAMGsnow> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20141229003014/http://www.zamg.ac.at/cms/de/dokumente/klima/dok_ip-klimawandel/daten-download/klimamittel/klimamittel-schnee | archive-date = 2014-12-29 | url = https://www.zamg.ac.at/cms/de/dokumente/klima/dok_ip-klimawandel/daten-download/klimamittel-schnee | title = Klimamittel 1981–2010: Schnee | language = de | publisher = Цаг уур, геодинамикийн төв хүрээлэн | access-date = 2026-06-05}}</ref> }} == Зураг == {{Том зураг|Panorama St. Pölten.jpg|5000|Панорам}} {{double image|left|Sankt Poelten.jpg|210|13-04-13-st-poelten-landhausviertel-510.jpg|280}} {{зай авах}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|St. Pölten|Санкт Пөлтен}} * [https://www.st-poelten.at/ Доод Австри Холбооны Муж Улсын нийслэл Санкт Пөлтен хотын албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Австрийн хот]] [[Ангилал:Доод Австрийн коммун]] [[Ангилал:Австрийн онцгой статустай хот]] [[Ангилал:Санкт Пөлтен| ]] [[Ангилал:Австрийн дүүрэг]] [[Ангилал:Австрийн мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Австрийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Австрийн дүүргийн төв]] eo8lmah5t8tsc5i0bbivk4a06v63mzk 0 36982 858206 844965 2026-06-05T23:26:01Z Enkhsaihan2005 64429 858206 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Краснодарын хязгаарт хот}} {{About|Оросын хотын}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Сочи | ru_name = |image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 270 | caption_align = center | image1 = Sochi harbour.jpg | caption1 = [[Сочийн боомт]] | image2 = Sochi adler aerial view 2018 20.jpg | caption2 = Цэцэрлэгт хүрээлэн | image3 = Аэрофотоснимок Зимнего театра 04 (cropped).jpg | caption3 = Өвлийн театр | image4 = Sochi adler aerial view 2018 14.jpg | caption4 = [[Сочийн олимпын цэцэрлэгт хүрээлэн]] | image5 = А-147 Джубга — Сочи, км 202, развязка Голубые Дали.jpg | caption5 = [[Адлер төмөр замын өртөө]] | image6 = Аэрофотоснимок Зимнего театра 02.jpg | caption6 = Сочийн үзэмж | color = white }} | pushpin_map = Орос Краснодарын хязгаар#Орос#Европ | coordinates = {{Coord|43|35|07|N|39|43|13|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Sochi (Krasnodar krai).svg | flag_caption = | image_coa = Coat of Arms of Sochi (Krasnodar krai).svg | coa_caption = | anthem = | anthem_ref = | holiday = | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Краснодарын хязгаар]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref1481" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Сочи [[Холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref1481" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Сочи хот | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref1481" /> | adm_ctr_of2 = | adm_ctr_of2_ref = | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref1481" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Сочи хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref753"/> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Сочи хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref753"/> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = <ref name="Head">{{Webarchiv|url=http://english.sochiru.ru/ |wayback=20140111120701 |text=Official website of Sochi |archiv-bot=2024-01-21 10:43:51 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111120701/http://english.sochiru.ru/ |date=January 11, 2014 }}</ref> | leader_name = [[Алексей Копайгородский]] | leader_name_ref = <ref name="Head" /> | representative_body = [[Сочийн хотын хурал|Хотын хурал]] | representative_body_ref = <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 176.77 | area_km2_ref = <ref name="Area" /> | pop_2010census = 343334 | pop_2010census_rank = 52-т | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = 443562 | pop_latest_date = 8 сар, 2020 | pop_latest_ref = <ref name=est.2020>{{cite web|title=RUSSIA: Južnyj Federal'nyj Okrug: Southern Federal District|url=https://www.citypopulation.de/en/russia/cities/southern/|publisher=City Population.de|date=August 8, 2020|access-date=August 28, 2020}}</ref> | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1838 | established_title = | established_date_ref = <ref name="GSE" /><ref name="Mus" /> | current_cat_date = | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 354000, 354002–354004, 354008–354010, 354013, 354014, 354018, 354019, 354022, 354024, 354025, 354030, 354031, 354033, 354036, 354037, 354039, 354053–354055, 354057, 354059, 354061, 354065–354068, 354071, 354073, 354084, 354099, 354200, 354202–354214, 354216–354218, 354220, 354226, 354231, 354233, 354299, 354340, 354346, 354348, 354349, 354354, 354355, 354364, 354380, 354382, 354383, 354399, 993501 | postal_codes_ref = | dialing_codes = 862 | dialing_codes_ref = | website = http://sochiadm.ru/ }} '''Сочи''' ([[оросоор]] Со́чи) — [[Орос улс]]ын [[Краснодарын хязгаар]]т оршдог 368 мянган хүнтэй [[хот]], [[Хар тэнгис]]ийн эрэгт [[рашаан]] амралтаар дагнан хөгжсөн газар.<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]</ref><ref>{{Cite web |url=https://sochi-realinvest.ru/guide/5/9/ |title=Сочигийн орон сууцны дүүргийн тодорхойлолт |access-date=2020-07-09 |archive-date=2020-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200710234048/https://sochi-realinvest.ru/guide/5/9/ |url-status=dead }}</ref> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Сочи (1991–2020, туйлын үе 1870–одоо) |metric first = yes |single line = yes |width = auto |Jan record high C = 22.4 |Feb record high C = 23.5 |Mar record high C = 30.0 |Apr record high C = 33.7 |May record high C = 34.7 |Jun record high C = 35.2 |Jul record high C = 39.4 |Aug record high C = 38.5 |Sep record high C = 36.0 |Oct record high C = 32.1 |Nov record high C = 29.1 |Dec record high C = 23.5 |year record high C = 39.4 |Jan high C = 9.9 |Feb high C = 10.4 |Mar high C = 12.7 |Apr high C = 17.0 |May high C = 21.2 |Jun high C = 25.4 |Jul high C = 27.9 |Aug high C = 28.6 |Sep high C = 25.2 |Oct high C = 20.7 |Nov high C = 15.6 |Dec high C = 12.0 |year high C = 18.9 |Jan mean C = 6.3 |Feb mean C = 6.5 |Mar mean C = 8.6 |Apr mean C = 12.3 |May mean C = 16.6 |Jun mean C = 20.9 |Jul mean C = 23.7 |Aug mean C = 24.3 |Sep mean C = 20.5 |Oct mean C = 16.2 |Nov mean C = 11.4 |Dec mean C = 8.3 |year mean C = 14.6 |Jan low C = 3.8 |Feb low C = 3.7 |Mar low C = 5.6 |Apr low C = 9.0 |May low C = 13.3 |Jun low C = 17.4 |Jul low C = 20.0 |Aug low C = 20.7 |Sep low C = 16.9 |Oct low C = 13.1 |Nov low C = 8.5 |Dec low C = 5.7 |year low C = 11.5 |Jan record low C = -13.4 |Feb record low C = -12.6 |Mar record low C = -7.0 |Apr record low C = -5.0 |May record low C = 3.0 |Jun record low C = 7.1 |Jul record low C = 12.6 |Aug record low C = 10.4 |Sep record low C = 2.7 |Oct record low C = -3.2 |Nov record low C = -5.4 |Dec record low C = -8.3 |year record low C = -13.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 177 |Feb precipitation mm = 134 |Mar precipitation mm = 133 |Apr precipitation mm = 109 |May precipitation mm = 107 |Jun precipitation mm = 95 |Jul precipitation mm = 120 |Aug precipitation mm = 106 |Sep precipitation mm = 140 |Oct precipitation mm = 177 |Nov precipitation mm = 175 |Dec precipitation mm = 178 |year precipitation mm = 1651 |Jan snow depth cm = 1 |Feb snow depth cm = 1 |Mar snow depth cm = 0 |Apr snow depth cm = 0 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 0 |Dec snow depth cm = 0 |year snow depth cm = 1 |Jan rain days = 19 |Feb rain days = 18 |Mar rain days = 18 |Apr rain days = 18 |May rain days = 16 |Jun rain days = 14 |Jul rain days = 11 |Aug rain days = 10 |Sep rain days = 13 |Oct rain days = 15 |Nov rain days = 17 |Dec rain days = 20 |year rain days = 189 |Jan snow days = 6 |Feb snow days = 6 |Mar snow days = 3 |Apr snow days = 0.3 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0 |Nov snow days = 1 |Dec snow days = 4 |year snow days = 20 |Jan humidity = 73 |Feb humidity = 72 |Mar humidity = 72 |Apr humidity = 75 |May humidity = 79 |Jun humidity = 79 |Jul humidity = 79 |Aug humidity = 78 |Sep humidity = 76 |Oct humidity = 76 |Nov humidity = 74 |Dec humidity = 72 |year humidity = 75 |Jan sun = 96 |Feb sun = 105 |Mar sun = 145 |Apr sun = 161 |May sun = 221 |Jun sun = 258 |Jul sun = 279 |Aug sun = 281 |Sep sun = 226 |Oct sun = 195 |Nov sun = 121 |Dec sun = 86 |year sun = 2174 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda"> {{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/37099.htm | title = Weather and Climate – The Climate of Sochi | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru | access-date = 2026-06-05}}</ref> |source 2 = NOAA (нар, 1961–1990)<ref name = NOAA > {{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/RE/37099.TXT | title = Soci (Sochi) Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-06-05}}</ref> |date=2010 }} ==Хүн ам зүй== ===Хүн амын тоо=== 1897-2013 оны дотор: * 1897 он — 1000 хүн <ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2011/year/year2011.rar Города с численностью населения 100 тысяч и более человек.]</ref> * 1926 он — 13,000 хүн * 1959 он — 127,000 хүн * 1979 он — 243 000 хүн * 2000 он— 358,600 хүн <ref>[http://www.mojgorod.ru/krasnod_kraj/sochi/index.html Народная энциклопедия «Мой город». Сочи]</ref> * 2013 он — 368,011 хүн ===Ард түмэн=== 2010 оны байдлаар:<ref>{{Cite web |url=http://krsdstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/krsdstat/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |title=Итоги::Краснодарстат. |access-date=2013-12-09 |archive-date=2013-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130424072455/http://krsdstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/krsdstat/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |url-status=dead }}</ref> * [[Орос үндэстэн]] (69.9%) * [[Армен үндэстэн]] (20.1%) * [[Украйн үндэстэн]] (2.3%) * [[Гүрж үндэстэн]] (2.0%) * [[Адыг ястан]] (1.1%) * бусад ард түмэн (4.4%) == Зураг== <gallery widths="170px" heights="130px"> Зураг:Subashi desant.jpg Зураг:RIAN archive 308905 Panorama of Sochi.jpg Зураг:Sochi Skyscrapers.jpeg </gallery> == Мөн үзэх == * [[Сочийн олимп]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Sochi|Сочи}} * [http://www.sochiadm.ru/ Хотын захиргааны цахим хуудас] == Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Сочи| ]] [[Ангилал:Краснодарын хязгаарын суурин]] [[Ангилал:Оросын рашаан сувиллын суурин]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:1838 онд байгуулагдсан]] 5ifrrd8jgvliu39mb458kfnwugw8fir 0 37207 858207 678913 2026-06-05T23:28:04Z Enkhsaihan2005 64429 858207 wikitext text/x-wiki '''Дыре-Дауа''' (ድሬዳዋ, Dire Dawa, Дире Дава) — [[Этиоп]] улсын хоёрдугаар их [[хот]]. 27 түмэн хүнтэй. {{double image|left|MosqueDireDawa.JPG|240|Dire Dawa Station.jpg|310}} {{зай авах}} == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Дыре-Дауа (1991-2020, туйлын үе 1952–одоо) | metric first = yes | single line = yes | width = auto | Jan record high C = 38.0 | Feb record high C = 42.0 | Mar record high C = 42.0 | Apr record high C = 37.8 | May record high C = 39.9 | Jun record high C = 39.5 | Jul record high C = 38.2 | Aug record high C = 37.3 | Sep record high C = 37.4 | Oct record high C = 38.4 | Nov record high C = 36.4 | Dec record high C = 36.0 | year record high C = 42.0 | Jan high C = 29.3 | Feb high C = 31.1 | Mar high C = 32.8 | Apr high C = 33.4 | May high C = 34.5 | Jun high C = 35.6 | Jul high C = 33.9 | Aug high C = 32.7 | Sep high C = 32.2 | Oct high C = 33.0 | Nov high C = 31.0 | Dec high C = 29.4 | year high C = 32.6 | Jan mean C = 22.2 | Feb mean C = 23.7 | Mar mean C = 26.0 | Apr mean C = 26.8 | May mean C = 28.7 | Jun mean C = 29.2 | Jul mean C = 27.5 | Aug mean C = 26.7 | Sep mean C = 27.1 | Oct mean C = 25.9 | Nov mean C = 23.8 | Dec mean C = 21.9 | year mean C = 25.8 | Jan low C = 14.7 | Feb low C = 16.4 | Mar low C = 18.9 | Apr low C = 20.7 | May low C = 21.8 | Jun low C = 22.6 | Jul low C = 21.1 | Aug low C = 20.6 | Sep low C = 20.9 | Oct low C = 18.8 | Nov low C = 16.2 | Dec low C = 14.6 | year low C = 19.0 | Jan record low C = 3.0 | Feb record low C = 6.0 | Mar record low C = 7.2 | Apr record low C = 5.0 | May record low C = 10.3 | Jun record low C = 11.8 | Jul record low C = 7.3 | Aug record low C = 6.5 | Sep record low C = 8.5 | Oct record low C = 6.0 | Nov record low C = 7.6 | Dec record low C = 1.0 | year record low C = 1.0 | rain colour = green | Jan rain mm = 15 | Feb rain mm = 27 | Mar rain mm = 74 | Apr rain mm = 113 | May rain mm = 78 | Jun rain mm = 42 | Jul rain mm = 115 | Aug rain mm = 158 | Sep rain mm = 105 | Oct rain mm = 36 | Nov rain mm = 16 | Dec rain mm = 13 | unit rain days = 0.1 мм | Jan rain days = 2 | Feb rain days = 3 | Mar rain days = 7 | Apr rain days = 10 | May rain days = 6 | Jun rain days = 5 | Jul rain days = 11 | Aug rain days = 14 | Sep rain days = 10 | Oct rain days = 3 | Nov rain days = 2 | Dec rain days = 1 | Jan humidity = 55 | Feb humidity = 56 | Mar humidity = 55 | Apr humidity = 55 | May humidity = 47 | Jun humidity = 44 | Jul humidity = 50 | Aug humidity = 53 | Sep humidity = 52 | Oct humidity = 45 | Nov humidity = 49 | Dec humidity = 51 | year humidity = 51 | Jan dew point C =11 | Feb dew point C =12 | Mar dew point C =12 | Apr dew point C =15 | May dew point C =15 | Jun dew point C =14 | Jul dew point C =15 | Aug dew point C =16 | Sep dew point C =15 | Oct dew point C =12 | Nov dew point C =12 | Dec dew point C =11 | Jan sun = 294.5 | Feb sun = 265.6 | Mar sun = 257.3 | Apr sun = 246.0 | May sun = 244.9 | Jun sun = 204.0 | Jul sun = 220.1 | Aug sun = 244.9 | Sep sun = 234.0 | Oct sun = 248.0 | Nov sun = 282.0 | Dec sun = 300.7 | Jand sun = 9.5 | Febd sun = 9.4 | Mard sun = 8.3 | Aprd sun = 8.2 | Mayd sun = 7.9 | Jund sun = 6.8 | Juld sun = 7.1 | Augd sun = 7.9 | Sepd sun = 7.8 | Octd sun = 8.0 | Novd sun = 9.4 | Decd sun = 9.7 | yeard sun = 8.3 | source 1 = Météo Climat<ref>{{cite web | url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1991-2020-1-p65.php | title = Météo Climat stats for Diredawa 1991–2020 | publisher = Météo Climat | access-date = 2026-06-05}}</ref><ref name = meteoclimat> {{cite web | url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=1830 | title = Station Diredawa | publisher = Météo Climat | language = fr | access-date = 2026-06-05}}</ref> | source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил 1957-1982 ба нар 1994-2012),<ref name = DWD> {{cite web | url = https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_634710_kt.pdf | title = Klimatafel von Dire Dawa (Diredaua), Provinz Harar / Äthiopien | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 2026-06-05}}</ref> [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]] (бороо 1981–2010),<ref name=WMO>{{cite web | url = http://worldweather.wmo.int/060/c00165.htm | title = World Weather Information Service – Dire Dawa | access-date = 2026-06-05 | publisher = World Meteorological Organisation | archive-url = https://web.archive.org/web/20131023022947/http://worldweather.wmo.int/060/c00165.htm | archive-date = 2013-10-23 | url-status = live | df = dmy-all}}</ref> Time and Date (шүүдрийн цэг, 2005-2015)<ref>{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/ethiopia/dire-dawa/climate |title = Climate & Weather Averages in Dire Dawa, Ethiopia |publisher = Time and Date |access-date = 2026-06-05}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Dire Dawa|Дыре-Дауа}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Этиопын хот}} [[Ангилал:Дыре-Дауа| ]] [[Ангилал:Этиопын суурин]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Этиопын хот]] 8a4s4k1yfuogavqrne0f5s7nol0rul8 0 37211 858208 678747 2026-06-05T23:30:09Z Enkhsaihan2005 64429 858208 wikitext text/x-wiki '''Ауаса''' (አዋሳ, Awasa) — [[Этиоп]]ын 21 түмэн хүнтэй [[хот]]. {{double image|left|Awasa outskirts.JPG|230|St Gabriel Church Awasa.jpg|230}} {{зай авах}} == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Ауаса |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 32.6 |Feb record high C = 33.0 |Mar record high C = 33.5 |Apr record high C = 33.6 |May record high C = 31.4 |Jun record high C = 30.2 |Jul record high C = 28.8 |Aug record high C = 29.2 |Sep record high C = 29.2 |Oct record high C = 30.5 |Nov record high C = 31.6 |Dec record high C = 31.3 |year record high C = |Jan high C = 28.4 |Feb high C = 29.2 |Mar high C = 29.3 |Apr high C = 27.9 |May high C = 26.6 |Jun high C = 25.2 |Jul high C = 23.6 |Aug high C = 24.1 |Sep high C = 25.0 |Oct high C = 26.2 |Nov high C = 27.5 |Dec high C = 27.9 |year high C = |Jan low C = 10.4 |Feb low C = 11.6 |Mar low C = 12.5 |Apr low C = 13.6 |May low C = 13.8 |Jun low C = 13.9 |Jul low C = 14.0 |Aug low C = 13.9 |Sep low C = 13.1 |Oct low C = 11.8 |Nov low C = 9.4 |Dec low C = 9.2 |year low C = |Jan record low C = 0.8 |Feb record low C = 3.0 |Mar record low C = 5.1 |Apr record low C = 6.5 |May record low C = 9.0 |Jun record low C = 8.5 |Jul record low C = 7.7 |Aug record low C = 7.2 |Sep record low C = 7.5 |Oct record low C = 3.5 |Nov record low C = 0.5 |Dec record low C = -2.8 |year record low C = |rain colour = green |Jan rain mm = 29 |Feb rain mm = 44 |Mar rain mm = 100 |Apr rain mm = 147 |May rain mm = 133 |Jun rain mm = 99 |Jul rain mm = 128 |Aug rain mm = 125 |Sep rain mm = 140 |Oct rain mm = 92 |Nov rain mm = 30 |Dec rain mm = 24 |year rain mm = |unit rain days = 0.1 мм |Jan rain days = 5 |Feb rain days = 8 |Mar rain days = 16 |Apr rain days = 16 |May rain days = 16 |Jun rain days = 15 |Jul rain days = 19 |Aug rain days = 20 |Sep rain days = 22 |Oct rain days = 14 |Nov rain days = 5 |Dec rain days = 4 |year rain days = | daily =Y | Jan humidity =47 | Feb humidity =45 | Mar humidity =47 | Apr humidity =63 | May humidity =68 | Jun humidity =68 | Jul humidity =70 | Aug humidity =71 | Sep humidity =73 | Oct humidity =64 | Nov humidity =54 | Dec humidity =49 | Jan dew point C =10 | Feb dew point C =10 | Mar dew point C =11 | Apr dew point C =14 | May dew point C =15 | Jun dew point C =15 | Jul dew point C =14 | Aug dew point C =15 | Sep dew point C =15 | Oct dew point C =14 | Nov dew point C =12 | Dec dew point C =10 | source 1 = National Meteorology Agency (average high and low, extremes)<ref name=NMA>{{cite web | url = http://www.ethiomet.gov.et/climates/climate_of_city/2466/Hawassa | title = Climate of City: Hawassa | publisher = National Meteorology Agency | access-date = 2026-06-05 | archive-date = 2019-08-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190822155738/http://www.ethiomet.gov.et/climates/climate_of_city/2466/Hawassa | url-status = dead }}</ref> |source 2 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]] (бороо 1981–2010)<ref name = WMO > {{cite web | url = http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=163 | title = World Weather Information Service – Awasa | publisher = Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага | access-date = 2026-06-05}}</ref> Time and Date (шүүдрийн цэг ба чийгшил, 2005–2015)<ref>{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/@343137/climate |title = Climate & Weather Averages in Hawassa, Ethiopia |publisher = Time and Date |access-date = 2026-06-05}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Awasa|Ауаса}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Этиопын хот}} [[Ангилал:Сидама мужийн суурин]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Засаг захиргааны нэгжийн төв суурин]] [[Ангилал:Этиопын хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] dxh7put9n7mfzcpedckvjseiwo1jk8f 858209 858208 2026-06-05T23:30:33Z Enkhsaihan2005 64429 858209 wikitext text/x-wiki '''Ауаса''' (አዋሳ, Awasa) — [[Этиоп]]ын 21 түмэн хүнтэй [[хот]]. {{double image|left|Awasa outskirts.JPG|230|St Gabriel Church Awasa.jpg|230}} {{зай авах}} == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Ауаса |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 32.6 |Feb record high C = 33.0 |Mar record high C = 33.5 |Apr record high C = 33.6 |May record high C = 31.4 |Jun record high C = 30.2 |Jul record high C = 28.8 |Aug record high C = 29.2 |Sep record high C = 29.2 |Oct record high C = 30.5 |Nov record high C = 31.6 |Dec record high C = 31.3 |year record high C = |Jan high C = 28.4 |Feb high C = 29.2 |Mar high C = 29.3 |Apr high C = 27.9 |May high C = 26.6 |Jun high C = 25.2 |Jul high C = 23.6 |Aug high C = 24.1 |Sep high C = 25.0 |Oct high C = 26.2 |Nov high C = 27.5 |Dec high C = 27.9 |year high C = |Jan low C = 10.4 |Feb low C = 11.6 |Mar low C = 12.5 |Apr low C = 13.6 |May low C = 13.8 |Jun low C = 13.9 |Jul low C = 14.0 |Aug low C = 13.9 |Sep low C = 13.1 |Oct low C = 11.8 |Nov low C = 9.4 |Dec low C = 9.2 |year low C = |Jan record low C = 0.8 |Feb record low C = 3.0 |Mar record low C = 5.1 |Apr record low C = 6.5 |May record low C = 9.0 |Jun record low C = 8.5 |Jul record low C = 7.7 |Aug record low C = 7.2 |Sep record low C = 7.5 |Oct record low C = 3.5 |Nov record low C = 0.5 |Dec record low C = -2.8 |year record low C = |rain colour = green |Jan rain mm = 29 |Feb rain mm = 44 |Mar rain mm = 100 |Apr rain mm = 147 |May rain mm = 133 |Jun rain mm = 99 |Jul rain mm = 128 |Aug rain mm = 125 |Sep rain mm = 140 |Oct rain mm = 92 |Nov rain mm = 30 |Dec rain mm = 24 |year rain mm = |unit rain days = 0.1 мм |Jan rain days = 5 |Feb rain days = 8 |Mar rain days = 16 |Apr rain days = 16 |May rain days = 16 |Jun rain days = 15 |Jul rain days = 19 |Aug rain days = 20 |Sep rain days = 22 |Oct rain days = 14 |Nov rain days = 5 |Dec rain days = 4 |year rain days = | daily =Y | Jan humidity =47 | Feb humidity =45 | Mar humidity =47 | Apr humidity =63 | May humidity =68 | Jun humidity =68 | Jul humidity =70 | Aug humidity =71 | Sep humidity =73 | Oct humidity =64 | Nov humidity =54 | Dec humidity =49 | Jan dew point C =10 | Feb dew point C =10 | Mar dew point C =11 | Apr dew point C =14 | May dew point C =15 | Jun dew point C =15 | Jul dew point C =14 | Aug dew point C =15 | Sep dew point C =15 | Oct dew point C =14 | Nov dew point C =12 | Dec dew point C =10 | source 1 = National Meteorology Agency (дундаж дээд, доод ба туйлшрал)<ref name=NMA>{{cite web | url = http://www.ethiomet.gov.et/climates/climate_of_city/2466/Hawassa | title = Climate of City: Hawassa | publisher = National Meteorology Agency | access-date = 2026-06-05 | archive-date = 2019-08-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190822155738/http://www.ethiomet.gov.et/climates/climate_of_city/2466/Hawassa | url-status = dead }}</ref> |source 2 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]] (бороо 1981–2010)<ref name = WMO > {{cite web | url = http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=163 | title = World Weather Information Service – Awasa | publisher = Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага | access-date = 2026-06-05}}</ref> Time and Date (шүүдрийн цэг ба чийгшил, 2005–2015)<ref>{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/@343137/climate |title = Climate & Weather Averages in Hawassa, Ethiopia |publisher = Time and Date |access-date = 2026-06-05}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Awasa|Ауаса}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Этиопын хот}} [[Ангилал:Сидама мужийн суурин]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Засаг захиргааны нэгжийн төв суурин]] [[Ангилал:Этиопын хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] dn5ehl215oxa8u4olq8mksxwok17gxr 0 37212 858211 618224 2026-06-05T23:46:02Z Enkhsaihan2005 64429 858211 wikitext text/x-wiki {{Short description|Эстонийн хоёр дахь хамгийн олон хүн амтай хот}} {{Инфобокс суурин | name = Тарту | native_name = Tartu | settlement_type = Хот | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2/ |image1 = Tartu (2019).jpg |caption1 = Тарту ба [[Эмайыги|Эмайыги гол]] |image2 = Tartu asv2022-04 img32 View from Emajõe Tower.jpg |caption2 = [[Гэгээн Жоны сүм, Тарту|Гэгээн Жоны сүм]] |image3 = Eesti Rahva Muuseumi peahoone 13.jpg |caption3 = [[Эстонийн Үндэсний Музей]] |image4 = Tartu Ülikooli peahoone 2012.jpg |caption4 = [[Тартугийн их сургууль]] |image5 = Tartu Raekoja platsi vaade.jpg |caption5 = [[Хотын захиргааны талбай, Тарту|Хотын захиргааны талбай]] }} | nickname = Өмнөд Эстонийн нийслэл<ref name="visitsouthestonia">{{cite web |url=https://visitsouthestonia.com/en/destinations/tartu-city/ |title=Tartu city |publisher=Visit South Estonia |access-date=2026-06-05 |archive-date=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224095624/https://visitsouthestonia.com/en/destinations/tartu-city/ |url-status=live}}</ref><ref name="ecb">{{cite web |url=https://www.ecb.ee/destination/tartu/ |title=Tartu – European Capital of Culture 2024 |publisher=Эстонийн конвенцийн товчоо (ECB) |access-date=2026-06-05 |archive-date=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224095619/https://www.ecb.ee/destination/tartu/ |url-status=live}}</ref> | blank_emblem_type = [[Брэнд тэмдэг]] | motto = ''Heade mõtete linn''<br/>("Сайн санааны хот.") | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-wikidata = yes | mapframe-point = none | mapsize = | map_caption = Интерактив газрын зураг | pushpin_map_caption = Европ дахь байршил##[[Балтын тэнгис]]ийн бүс дэх байршил##Эстони дэх байршил | pushpin_relief = 1 | pushpin_map = Европ#Балтын тэнгис#Эстони | coordinates = {{Coord|region:EE_type:city|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Эстони | subdivision_type1 = [[Эстонийн хошууд|Хошуу]] | subdivision_name1 = [[Тарту хошуу|Тарту]] | subdivision_type2 = [[Эстонийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name2 = [[Тарту (хотын захиргаа)|Тарту]] | established_title = Анх суурьшсан | established_date = МЭ 5-р зуун | established_title1 = Анх дурдсан | established_date1 = {{circa|1030}} | established_title2 = Хотын эрх | established_date2 = 1262 оноос өмнө | named_for = | total_type = | unit_pref = | area_footnotes = | area_magnitude = | area_total_km2 = 38.80 | area_total_sq_mi = 15 | area_land_km2 = 37.9 | area_land_sq_mi = 14.6 | area_water_km2 = 1.3 | area_water_sq_mi = 0.5 | area_water_percent = 3.39 | elevation_footnotes = | elevation_m = 57.2 | elevation_ft = 188 | elevation_max_m = 79 | elevation_max_ft = 259 | population_total = 97304<!-- data by Statistics Estonia, see below for resident registration data --> | population_metro = 164,460 <ref name="FUA,Euro">{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/URB_LPOP1/default/table?lang=en&category=urb.urb_luz}}</ref> | population_rank = [[Эстонийн хот, суурингийн жагсаалт|2-р байр]] | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref name="RV0240">Population of Tartu city as a settlement unit, excluding population of other settlement units of the municipality of Tartu city. [https://andmed.stat.ee/en/stat/RV0240 Population by sex, age and place of residence after the 2017 administrative reform, 1 January] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714064911/https://andmed.stat.ee/en/stat/RV0240 |date=2021-07-14 }}. Эстонийн статистикийн алба.</ref> | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = auto | demographics_type2 = [[Угсаатан]] | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = [[Эстоничууд]] | demographics2_info1 = 80.3% | demographics2_title2 = [[Оросууд]] | demographics2_info2 = 13.4% | demographics2_title3 = бусад | demographics2_info3 = 5.3% | population_demonym = {{lang|et|tartlane}} ([[Эстони хэл|Эстони]]) | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://andmed.stat.ee/pxweb/en/stat/stat__majandus__rahvamajanduse-arvepidamine__sisemajanduse-koguprodukt-(skp)__regionaalne-sisemajanduse-koguprodukt/RAA0050.px/ |title=GROSS DOMESTIC PRODUCT BY COUNTY |website=stat.ee}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €3.247 тэрбум (2023) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €32,183 (2023) | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +02:00 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +03:00 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 50050 - 51111 | registration_plate = | website = [https://tartu.ee/en Тарту хот] }} '''Тарту''' (Та́рту, [[эстониор]] Tartu, дундад зууны үед '''Дерпт''') — [[Эстони]]йн хоёрдугаар их [[хот]]. Нэг буман хүнтэй. {{double image|left|Town Hall23 2008.JPG|230|Tartu university christmas.jpg|230}} {{зай авах}} == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Тарту (Tõravere) 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1865–одоо |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 9.7 |Feb record high C = 10.9 |Mar record high C = 18.4 |Apr record high C = 27.6 |May record high C = 30.9 |Jun record high C = 34.0 |Jul record high C = 34.9 |Aug record high C = 35.2 |Sep record high C = 30.3 |Oct record high C = 21.5 |Nov record high C = 13.8 |Dec record high C = 13.0 |year record high C = 35.2 |Jan high C = -1.8 |Feb high C = -1.6 |Mar high C = 3.3 |Apr high C = 11.1 |May high C = 17.1 |Jun high C = 20.6 |Jul high C = 23.1 |Aug high C = 21.8 |Sep high C = 16.3 |Oct high C = 9.2 |Nov high C = 3.3 |Dec high C = 0.0 |year high C = 10.2 |Jan mean C = −4.1 |Feb mean C = −4.4 |Mar mean C = -0.5 |Apr mean C = 5.9 |May mean C = 11.5 |Jun mean C = 15.5 |Jul mean C = 18.0 |Aug mean C = 16.7 |Sep mean C = 11.8 |Oct mean C = 6.0 |Nov mean C = 1.2 |Dec mean C = -2.1 |year mean C = 6.3 |Jan low C = −6.5 |Feb low C = −7.3 |Mar low C = −4.0 |Apr low C = 1.2 |May low C = 5.8 |Jun low C = 10.3 |Jul low C = 12.9 |Aug low C = 12.0 |Sep low C = 8.0 |Oct low C = 3.3 |Nov low C = -0.8 |Dec low C = -4.2 |year low C = 2.6 |Jan record low C = -37.5 |Feb record low C = -36.0 |Mar record low C = -29.6 |Apr record low C = -19.8 |May record low C = -7.2 |Jun record low C = -2.2 |Jul record low C = 1.8 |Aug record low C = 1.5 |Sep record low C = -6.6 |Oct record low C = -13.8 |Nov record low C = -22.2 |Dec record low C = -38.6 |year record low C = -38.6 |precipitation colour= green |Jan precipitation mm = 48 |Feb precipitation mm = 39 |Mar precipitation mm = 36 |Apr precipitation mm = 35 |May precipitation mm = 54 |Jun precipitation mm = 88 |Jul precipitation mm = 67 |Aug precipitation mm = 79 |Sep precipitation mm = 55 |Oct precipitation mm = 68 |Nov precipitation mm = 55 |Dec precipitation mm = 51 |year precipitation mm = 673 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 12.8 |Feb precipitation days = 9.9 |Mar precipitation days = 9.3 |Apr precipitation days = 8.3 |May precipitation days = 8.5 |Jun precipitation days = 10.7 |Jul precipitation days = 9.5 |Aug precipitation days = 11.2 |Sep precipitation days = 9.8 |Oct precipitation days = 11.9 |Nov precipitation days = 11.3 |Dec precipitation days = 12.4 |year precipitation days = 125.6 |Jan humidity = 88 |Feb humidity = 85 |Mar humidity = 76 |Apr humidity = 68 |May humidity = 65 |Jun humidity = 70 |Jul humidity = 74 |Aug humidity = 77 |Sep humidity = 82 |Oct humidity = 86 |Nov humidity = 89 |Dec humidity = 89 |year humidity = 79 |Jan sun = 33.7 |Feb sun = 65.1 |Mar sun = 140.3 |Apr sun = 190.9 |May sun = 266.0 |Jun sun = 258.0 |Jul sun = 268.7 |Aug sun = 227.6 |Sep sun = 152.1 |Oct sun = 79.3 |Nov sun = 30.0 |Dec sun = 24.3 |year sun = 1735.9 | Jan dew point C = -7 | Feb dew point C = -8 | Mar dew point C = -4 | Apr dew point C = 0 | May dew point C = 6 | Jun dew point C = 10 | Jul dew point C = 13 | Aug dew point C = 13 | Sep dew point C = 9 | Oct dew point C = 4 | Nov dew point C = 1 | Dec dew point C = -3 |source 1 = [[Эстонийн Цаг Уурын Алба]]<ref name=temp>{{cite web |url=http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/ohutemperatuur/?lang=en |title=Climate normals-Temperature |publisher=Эстонийн Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-05 |archive-date=2020-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200211222336/http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/ohutemperatuur/?lang=en |url-status=live}}</ref><ref name=precip>{{cite web |url=http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/sademed/?lang=en |title=Climate normals-Precipitation |publisher=Эстонийн Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-05 |archive-date=2020-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200211222341/http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/sademed/?lang=en |url-status=live}}</ref><ref name=humidity>{{cite web |url=http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/ohuniiskus/?lang=en |title=Climate normals-Humidity |publisher=Эстонийн Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-05 |archive-date=2020-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200211222402/http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/ohuniiskus/?lang=en |url-status=live}}</ref><ref name=sun>{{cite web |url=http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/paikesepaiste-kestus/?lang=en |title=Climate normals-Sunshine |publisher=Эстонийн Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-05 |archive-date=2020-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200211222409/http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/paikesepaiste-kestus/?lang=en |url-status=live}}</ref><ref name=extremes>{{cite web |url=http://www.ilmateenistus.ee/kliima/rekordid/ohutemperatuur/ |title=Rekordid |language=Estonian |publisher=Эстонийн Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-05 |archive-date=2024-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240417081006/https://www.ilmateenistus.ee/kliima/rekordid/ohutemperatuur/ |url-status=live}}</ref><ref name=precipdays> {{cite web |url=http://www.emhi.ee/index.php?ide=6,299,303 |title=Kliimanormid-Sademed, õhuniiskus |publisher=Эстонийн Цаг Уурын Алба |language=et |access-date=2026-06-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222112141/http://www.emhi.ee/index.php?ide=6,299,303 |archive-date=2012-02-22}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Estonia/CSV/Tartu-Toravere_26242.csv |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 |language=en-us |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-06-05}}</ref> |source 2 = Time and Date (шүүдрийн цэг, 2005-2015)<ref>{{cite web |url=https://www.timeanddate.com/weather/estonia/tartu/climate |title=Climate & Weather Averages in Tartu |publisher=Time and Date |access-date=2026-06-05 |archive-date=2023-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406105620/https://www.timeanddate.com/weather/estonia/tartu/climate |url-status=live}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commons|Tartu|Тарту}} [[Ангилал:Тарту| ]] [[Ангилал:Ханзе хот]] [[Ангилал:Эстонийн суурин]] [[Ангилал:Эстонийн коммун‎]] [[Ангилал:Струве нум]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] 4i69k4k19rptny3m1kpyogl8fyots9u 858212 858211 2026-06-05T23:46:31Z Enkhsaihan2005 64429 858212 wikitext text/x-wiki {{Short description|Эстонийн хоёр дахь хамгийн олон хүн амтай хот}} {{Инфобокс суурин | name = Тарту | native_name = Tartu | settlement_type = Хот | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2/ |image1 = Tartu (2019).jpg |caption1 = Тарту ба [[Эмайыги|Эмайыги гол]] |image2 = Tartu asv2022-04 img32 View from Emajõe Tower.jpg |caption2 = [[Гэгээн Жоны сүм, Тарту|Гэгээн Жоны сүм]] |image3 = Eesti Rahva Muuseumi peahoone 13.jpg |caption3 = [[Эстонийн Үндэсний Музей]] |image4 = Tartu Ülikooli peahoone 2012.jpg |caption4 = [[Тартугийн их сургууль]] |image5 = Tartu Raekoja platsi vaade.jpg |caption5 = [[Хотын захиргааны талбай, Тарту|Хотын захиргааны талбай]] }} | nickname = Өмнөд Эстонийн нийслэл<ref name="visitsouthestonia">{{cite web |url=https://visitsouthestonia.com/en/destinations/tartu-city/ |title=Tartu city |publisher=Visit South Estonia |access-date=2026-06-05 |archive-date=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224095624/https://visitsouthestonia.com/en/destinations/tartu-city/ |url-status=live}}</ref><ref name="ecb">{{cite web |url=https://www.ecb.ee/destination/tartu/ |title=Tartu – European Capital of Culture 2024 |publisher=Эстонийн конвенцийн товчоо (ECB) |access-date=2026-06-05 |archive-date=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224095619/https://www.ecb.ee/destination/tartu/ |url-status=live}}</ref> | blank_emblem_type = [[Брэнд тэмдэг]] | motto = ''Heade mõtete linn''<br/>("Сайн санааны хот.") | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-wikidata = yes | mapframe-point = none | mapsize = | map_caption = Интерактив газрын зураг | pushpin_map_caption = Европ дахь байршил##[[Балтын тэнгис]]ийн бүс дэх байршил##Эстони дэх байршил | pushpin_relief = 1 | pushpin_map = Европ#Балтын тэнгис#Эстони | coordinates = {{Coord|region:EE_type:city|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Эстони | subdivision_type1 = [[Эстонийн хошууд|Хошуу]] | subdivision_name1 = [[Тарту хошуу|Тарту]] | subdivision_type2 = [[Эстонийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name2 = [[Тарту (хотын захиргаа)|Тарту]] | established_title = Анх суурьшсан | established_date = МЭ 5-р зуун | established_title1 = Анх дурдсан | established_date1 = {{circa|1030}} | established_title2 = Хотын эрх | established_date2 = 1262 оноос өмнө | named_for = | total_type = | unit_pref = | area_footnotes = | area_magnitude = | area_total_km2 = 38.80 | area_total_sq_mi = 15 | area_land_km2 = 37.9 | area_land_sq_mi = 14.6 | area_water_km2 = 1.3 | area_water_sq_mi = 0.5 | area_water_percent = 3.39 | elevation_footnotes = | elevation_m = 57.2 | elevation_ft = 188 | elevation_max_m = 79 | elevation_max_ft = 259 | population_total = 97304<!-- data by Statistics Estonia, see below for resident registration data --> | population_metro = 164,460 <ref name="FUA,Euro">{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/URB_LPOP1/default/table?lang=en&category=urb.urb_luz}}</ref> | population_rank = [[Эстонийн хот, суурингийн жагсаалт|2-р байр]] | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref name="RV0240">Population of Tartu city as a settlement unit, excluding population of other settlement units of the municipality of Tartu city. [https://andmed.stat.ee/en/stat/RV0240 Population by sex, age and place of residence after the 2017 administrative reform, 1 January] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714064911/https://andmed.stat.ee/en/stat/RV0240 |date=2021-07-14 }}. Эстонийн статистикийн алба.</ref> | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = auto | demographics_type2 = [[Угсаатан]] | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = [[Эстоничууд]] | demographics2_info1 = 80.3% | demographics2_title2 = [[Оросууд]] | demographics2_info2 = 13.4% | demographics2_title3 = бусад | demographics2_info3 = 5.3% | population_demonym = {{lang|et|tartlane}} ([[Эстони хэл|Эстони]]) | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://andmed.stat.ee/pxweb/en/stat/stat__majandus__rahvamajanduse-arvepidamine__sisemajanduse-koguprodukt-(skp)__regionaalne-sisemajanduse-koguprodukt/RAA0050.px/ |title=GROSS DOMESTIC PRODUCT BY COUNTY |website=stat.ee}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €3.247 тэрбум (2023) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €32,183 (2023) | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +02:00 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +03:00 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 50050 - 51111 | registration_plate = | website = [https://tartu.ee/en Тарту хот] }} '''Тарту''' (Та́рту, [[эстониор]] Tartu, дундад зууны үед '''Дерпт''') — [[Эстони]]йн хоёрдугаар их [[хот]]. Нэг буман хүнтэй. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Тарту (Tõravere) 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1865–одоо |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 9.7 |Feb record high C = 10.9 |Mar record high C = 18.4 |Apr record high C = 27.6 |May record high C = 30.9 |Jun record high C = 34.0 |Jul record high C = 34.9 |Aug record high C = 35.2 |Sep record high C = 30.3 |Oct record high C = 21.5 |Nov record high C = 13.8 |Dec record high C = 13.0 |year record high C = 35.2 |Jan high C = -1.8 |Feb high C = -1.6 |Mar high C = 3.3 |Apr high C = 11.1 |May high C = 17.1 |Jun high C = 20.6 |Jul high C = 23.1 |Aug high C = 21.8 |Sep high C = 16.3 |Oct high C = 9.2 |Nov high C = 3.3 |Dec high C = 0.0 |year high C = 10.2 |Jan mean C = −4.1 |Feb mean C = −4.4 |Mar mean C = -0.5 |Apr mean C = 5.9 |May mean C = 11.5 |Jun mean C = 15.5 |Jul mean C = 18.0 |Aug mean C = 16.7 |Sep mean C = 11.8 |Oct mean C = 6.0 |Nov mean C = 1.2 |Dec mean C = -2.1 |year mean C = 6.3 |Jan low C = −6.5 |Feb low C = −7.3 |Mar low C = −4.0 |Apr low C = 1.2 |May low C = 5.8 |Jun low C = 10.3 |Jul low C = 12.9 |Aug low C = 12.0 |Sep low C = 8.0 |Oct low C = 3.3 |Nov low C = -0.8 |Dec low C = -4.2 |year low C = 2.6 |Jan record low C = -37.5 |Feb record low C = -36.0 |Mar record low C = -29.6 |Apr record low C = -19.8 |May record low C = -7.2 |Jun record low C = -2.2 |Jul record low C = 1.8 |Aug record low C = 1.5 |Sep record low C = -6.6 |Oct record low C = -13.8 |Nov record low C = -22.2 |Dec record low C = -38.6 |year record low C = -38.6 |precipitation colour= green |Jan precipitation mm = 48 |Feb precipitation mm = 39 |Mar precipitation mm = 36 |Apr precipitation mm = 35 |May precipitation mm = 54 |Jun precipitation mm = 88 |Jul precipitation mm = 67 |Aug precipitation mm = 79 |Sep precipitation mm = 55 |Oct precipitation mm = 68 |Nov precipitation mm = 55 |Dec precipitation mm = 51 |year precipitation mm = 673 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 12.8 |Feb precipitation days = 9.9 |Mar precipitation days = 9.3 |Apr precipitation days = 8.3 |May precipitation days = 8.5 |Jun precipitation days = 10.7 |Jul precipitation days = 9.5 |Aug precipitation days = 11.2 |Sep precipitation days = 9.8 |Oct precipitation days = 11.9 |Nov precipitation days = 11.3 |Dec precipitation days = 12.4 |year precipitation days = 125.6 |Jan humidity = 88 |Feb humidity = 85 |Mar humidity = 76 |Apr humidity = 68 |May humidity = 65 |Jun humidity = 70 |Jul humidity = 74 |Aug humidity = 77 |Sep humidity = 82 |Oct humidity = 86 |Nov humidity = 89 |Dec humidity = 89 |year humidity = 79 |Jan sun = 33.7 |Feb sun = 65.1 |Mar sun = 140.3 |Apr sun = 190.9 |May sun = 266.0 |Jun sun = 258.0 |Jul sun = 268.7 |Aug sun = 227.6 |Sep sun = 152.1 |Oct sun = 79.3 |Nov sun = 30.0 |Dec sun = 24.3 |year sun = 1735.9 | Jan dew point C = -7 | Feb dew point C = -8 | Mar dew point C = -4 | Apr dew point C = 0 | May dew point C = 6 | Jun dew point C = 10 | Jul dew point C = 13 | Aug dew point C = 13 | Sep dew point C = 9 | Oct dew point C = 4 | Nov dew point C = 1 | Dec dew point C = -3 |source 1 = [[Эстонийн Цаг Уурын Алба]]<ref name=temp>{{cite web |url=http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/ohutemperatuur/?lang=en |title=Climate normals-Temperature |publisher=Эстонийн Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-05 |archive-date=2020-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200211222336/http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/ohutemperatuur/?lang=en |url-status=live}}</ref><ref name=precip>{{cite web |url=http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/sademed/?lang=en |title=Climate normals-Precipitation |publisher=Эстонийн Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-05 |archive-date=2020-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200211222341/http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/sademed/?lang=en |url-status=live}}</ref><ref name=humidity>{{cite web |url=http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/ohuniiskus/?lang=en |title=Climate normals-Humidity |publisher=Эстонийн Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-05 |archive-date=2020-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200211222402/http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/ohuniiskus/?lang=en |url-status=live}}</ref><ref name=sun>{{cite web |url=http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/paikesepaiste-kestus/?lang=en |title=Climate normals-Sunshine |publisher=Эстонийн Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-05 |archive-date=2020-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200211222409/http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/paikesepaiste-kestus/?lang=en |url-status=live}}</ref><ref name=extremes>{{cite web |url=http://www.ilmateenistus.ee/kliima/rekordid/ohutemperatuur/ |title=Rekordid |language=Estonian |publisher=Эстонийн Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-05 |archive-date=2024-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240417081006/https://www.ilmateenistus.ee/kliima/rekordid/ohutemperatuur/ |url-status=live}}</ref><ref name=precipdays> {{cite web |url=http://www.emhi.ee/index.php?ide=6,299,303 |title=Kliimanormid-Sademed, õhuniiskus |publisher=Эстонийн Цаг Уурын Алба |language=et |access-date=2026-06-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222112141/http://www.emhi.ee/index.php?ide=6,299,303 |archive-date=2012-02-22}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Estonia/CSV/Tartu-Toravere_26242.csv |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 |language=en-us |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-06-05}}</ref> |source 2 = Time and Date (шүүдрийн цэг, 2005-2015)<ref>{{cite web |url=https://www.timeanddate.com/weather/estonia/tartu/climate |title=Climate & Weather Averages in Tartu |publisher=Time and Date |access-date=2026-06-05 |archive-date=2023-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406105620/https://www.timeanddate.com/weather/estonia/tartu/climate |url-status=live}}</ref> }} == Зураг == {{double image|left|Town Hall23 2008.JPG|230|Tartu university christmas.jpg|230}} {{зай авах}} == Цахим холбоос == {{Commons|Tartu|Тарту}} [[Ангилал:Тарту| ]] [[Ангилал:Ханзе хот]] [[Ангилал:Эстонийн суурин]] [[Ангилал:Эстонийн коммун‎]] [[Ангилал:Струве нум]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] ouigg12vl4f5hu8bhik63vy6tph9bxb 858213 858212 2026-06-05T23:47:19Z Enkhsaihan2005 64429 858213 wikitext text/x-wiki {{Short description|Эстонийн хоёр дахь хамгийн олон хүн амтай хот}} {{Инфобокс суурин | name = Тарту | native_name = Tartu | settlement_type = Хот | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |caption_align = center |perrow = 1/2/2/ |image1 = Tartu (2019).jpg |caption1 = Тарту ба [[Эмайыги|Эмайыги гол]] |image2 = Tartu asv2022-04 img32 View from Emajõe Tower.jpg |caption2 = [[Гэгээн Жоны сүм, Тарту|Гэгээн Жоны сүм]] |image3 = Eesti Rahva Muuseumi peahoone 13.jpg |caption3 = [[Эстонийн Үндэсний Музей]] |image4 = Tartu Ülikooli peahoone 2012.jpg |caption4 = [[Тартугийн их сургууль]] |image5 = Tartu Raekoja platsi vaade.jpg |caption5 = [[Хотын захиргааны талбай, Тарту|Хотын захиргааны талбай]] }} | nickname = Өмнөд Эстонийн нийслэл<ref name="visitsouthestonia">{{cite web |url=https://visitsouthestonia.com/en/destinations/tartu-city/ |title=Tartu city |publisher=Visit South Estonia |access-date=2026-06-05 |archive-date=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224095624/https://visitsouthestonia.com/en/destinations/tartu-city/ |url-status=live}}</ref><ref name="ecb">{{cite web |url=https://www.ecb.ee/destination/tartu/ |title=Tartu – European Capital of Culture 2024 |publisher=Эстонийн конвенцийн товчоо (ECB) |access-date=2026-06-05 |archive-date=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224095619/https://www.ecb.ee/destination/tartu/ |url-status=live}}</ref> | blank_emblem_type = [[Брэнд тэмдэг]] | motto = ''Heade mõtete linn''<br/>("Сайн санааны хот.") | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-wikidata = yes | mapframe-point = none | mapsize = | map_caption = Интерактив газрын зураг | pushpin_map_caption = Европ дахь байршил##[[Балтын тэнгис]]ийн бүс дэх байршил##Эстони дэх байршил | pushpin_relief = 1 | pushpin_map = Европ#Балтын тэнгис#Эстони | coordinates = {{Coord|region:EE_type:city|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Эстони | subdivision_type1 = [[Эстонийн хошууд|Хошуу]] | subdivision_name1 = [[Тарту хошуу|Тарту]] | subdivision_type2 = [[Эстонийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name2 = [[Тарту (хотын захиргаа)|Тарту]] | established_title = Анх суурьшсан | established_date = МЭ 5-р зуун | established_title1 = Анх дурдсан | established_date1 = {{circa|1030}} | established_title2 = Хотын эрх | established_date2 = 1262 оноос өмнө | named_for = | total_type = | unit_pref = | area_footnotes = | area_magnitude = | area_total_km2 = 38.80 | area_total_sq_mi = 15 | area_land_km2 = 37.9 | area_land_sq_mi = 14.6 | area_water_km2 = 1.3 | area_water_sq_mi = 0.5 | area_water_percent = 3.39 | elevation_footnotes = | elevation_m = 57.2 | elevation_ft = 188 | elevation_max_m = 79 | elevation_max_ft = 259 | population_total = 97304<!-- data by Statistics Estonia, see below for resident registration data --> | population_metro = 164,460 <ref name="FUA,Euro">{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/URB_LPOP1/default/table?lang=en&category=urb.urb_luz}}</ref> | population_rank = [[Эстонийн хот, суурингийн жагсаалт|2-р байр]] | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref name="RV0240">Population of Tartu city as a settlement unit, excluding population of other settlement units of the municipality of Tartu city. [https://andmed.stat.ee/en/stat/RV0240 Population by sex, age and place of residence after the 2017 administrative reform, 1 January] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714064911/https://andmed.stat.ee/en/stat/RV0240 |date=2021-07-14 }}. Эстонийн статистикийн алба.</ref> | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = auto | demographics_type2 = [[Угсаатан]] | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = [[Эстоничууд]] | demographics2_info1 = 80.3% | demographics2_title2 = [[Оросууд]] | demographics2_info2 = 13.4% | demographics2_title3 = бусад | demographics2_info3 = 5.3% | population_demonym = {{lang|et|tartlane}} ([[Эстони хэл|Эстони]]) | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://andmed.stat.ee/pxweb/en/stat/stat__majandus__rahvamajanduse-arvepidamine__sisemajanduse-koguprodukt-(skp)__regionaalne-sisemajanduse-koguprodukt/RAA0050.px/ |title=GROSS DOMESTIC PRODUCT BY COUNTY |website=stat.ee}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €3.247 тэрбум (2023) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €32,183 (2023) | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +02:00 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +03:00 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 50050 - 51111 | registration_plate = | website = [https://tartu.ee/en Тарту хот] }} '''Тарту''' (Та́рту, [[эстониор]] Tartu, дундад зууны үед '''Дерпт''') — [[Эстони]]йн хоёрдугаар их [[хот]]. Нэг буман хүнтэй. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Тарту (Tõravere) 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1865–одоо |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 9.7 |Feb record high C = 10.9 |Mar record high C = 18.4 |Apr record high C = 27.6 |May record high C = 30.9 |Jun record high C = 34.0 |Jul record high C = 34.9 |Aug record high C = 35.2 |Sep record high C = 30.3 |Oct record high C = 21.5 |Nov record high C = 13.8 |Dec record high C = 13.0 |year record high C = 35.2 |Jan high C = -1.8 |Feb high C = -1.6 |Mar high C = 3.3 |Apr high C = 11.1 |May high C = 17.1 |Jun high C = 20.6 |Jul high C = 23.1 |Aug high C = 21.8 |Sep high C = 16.3 |Oct high C = 9.2 |Nov high C = 3.3 |Dec high C = 0.0 |year high C = 10.2 |Jan mean C = −4.1 |Feb mean C = −4.4 |Mar mean C = -0.5 |Apr mean C = 5.9 |May mean C = 11.5 |Jun mean C = 15.5 |Jul mean C = 18.0 |Aug mean C = 16.7 |Sep mean C = 11.8 |Oct mean C = 6.0 |Nov mean C = 1.2 |Dec mean C = -2.1 |year mean C = 6.3 |Jan low C = −6.5 |Feb low C = −7.3 |Mar low C = −4.0 |Apr low C = 1.2 |May low C = 5.8 |Jun low C = 10.3 |Jul low C = 12.9 |Aug low C = 12.0 |Sep low C = 8.0 |Oct low C = 3.3 |Nov low C = -0.8 |Dec low C = -4.2 |year low C = 2.6 |Jan record low C = -37.5 |Feb record low C = -36.0 |Mar record low C = -29.6 |Apr record low C = -19.8 |May record low C = -7.2 |Jun record low C = -2.2 |Jul record low C = 1.8 |Aug record low C = 1.5 |Sep record low C = -6.6 |Oct record low C = -13.8 |Nov record low C = -22.2 |Dec record low C = -38.6 |year record low C = -38.6 |precipitation colour= green |Jan precipitation mm = 48 |Feb precipitation mm = 39 |Mar precipitation mm = 36 |Apr precipitation mm = 35 |May precipitation mm = 54 |Jun precipitation mm = 88 |Jul precipitation mm = 67 |Aug precipitation mm = 79 |Sep precipitation mm = 55 |Oct precipitation mm = 68 |Nov precipitation mm = 55 |Dec precipitation mm = 51 |year precipitation mm = 673 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 12.8 |Feb precipitation days = 9.9 |Mar precipitation days = 9.3 |Apr precipitation days = 8.3 |May precipitation days = 8.5 |Jun precipitation days = 10.7 |Jul precipitation days = 9.5 |Aug precipitation days = 11.2 |Sep precipitation days = 9.8 |Oct precipitation days = 11.9 |Nov precipitation days = 11.3 |Dec precipitation days = 12.4 |year precipitation days = 125.6 |Jan humidity = 88 |Feb humidity = 85 |Mar humidity = 76 |Apr humidity = 68 |May humidity = 65 |Jun humidity = 70 |Jul humidity = 74 |Aug humidity = 77 |Sep humidity = 82 |Oct humidity = 86 |Nov humidity = 89 |Dec humidity = 89 |year humidity = 79 |Jan sun = 33.7 |Feb sun = 65.1 |Mar sun = 140.3 |Apr sun = 190.9 |May sun = 266.0 |Jun sun = 258.0 |Jul sun = 268.7 |Aug sun = 227.6 |Sep sun = 152.1 |Oct sun = 79.3 |Nov sun = 30.0 |Dec sun = 24.3 |year sun = 1735.9 | Jan dew point C = -7 | Feb dew point C = -8 | Mar dew point C = -4 | Apr dew point C = 0 | May dew point C = 6 | Jun dew point C = 10 | Jul dew point C = 13 | Aug dew point C = 13 | Sep dew point C = 9 | Oct dew point C = 4 | Nov dew point C = 1 | Dec dew point C = -3 |source 1 = [[Эстонийн Цаг Уурын Алба]]<ref name=temp>{{cite web |url=http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/ohutemperatuur/?lang=en |title=Climate normals-Temperature |publisher=Эстонийн Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-05 |archive-date=2020-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200211222336/http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/ohutemperatuur/?lang=en |url-status=live}}</ref><ref name=precip>{{cite web |url=http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/sademed/?lang=en |title=Climate normals-Precipitation |publisher=Эстонийн Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-05 |archive-date=2020-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200211222341/http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/sademed/?lang=en |url-status=live}}</ref><ref name=humidity>{{cite web |url=http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/ohuniiskus/?lang=en |title=Climate normals-Humidity |publisher=Эстонийн Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-05 |archive-date=2020-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200211222402/http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/ohuniiskus/?lang=en |url-status=live}}</ref><ref name=sun>{{cite web |url=http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/paikesepaiste-kestus/?lang=en |title=Climate normals-Sunshine |publisher=Эстонийн Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-05 |archive-date=2020-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200211222409/http://www.ilmateenistus.ee/kliima/kliimanormid/paikesepaiste-kestus/?lang=en |url-status=live}}</ref><ref name=extremes>{{cite web |url=http://www.ilmateenistus.ee/kliima/rekordid/ohutemperatuur/ |title=Rekordid |language=Estonian |publisher=Эстонийн Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-05 |archive-date=2024-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240417081006/https://www.ilmateenistus.ee/kliima/rekordid/ohutemperatuur/ |url-status=live}}</ref><ref name=precipdays> {{cite web |url=http://www.emhi.ee/index.php?ide=6,299,303 |title=Kliimanormid-Sademed, õhuniiskus |publisher=Эстонийн Цаг Уурын Алба |language=et |access-date=2026-06-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222112141/http://www.emhi.ee/index.php?ide=6,299,303 |archive-date=2012-02-22}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Estonia/CSV/Tartu-Toravere_26242.csv |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 |language=en-us |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-06-05}}</ref> |source 2 = Time and Date (шүүдрийн цэг, 2005-2015)<ref>{{cite web |url=https://www.timeanddate.com/weather/estonia/tartu/climate |title=Climate & Weather Averages in Tartu |publisher=Time and Date |access-date=2026-06-05 |archive-date=2023-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406105620/https://www.timeanddate.com/weather/estonia/tartu/climate |url-status=live}}</ref> }} == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons|Tartu|Тарту}} [[Ангилал:Тарту| ]] [[Ангилал:Ханзе хот]] [[Ангилал:Эстонийн суурин]] [[Ангилал:Эстонийн коммун‎]] [[Ангилал:Струве нум]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] 5x1rg40swlisxa69c4w3lcjm8o625i7 0 37248 858231 589318 2026-06-06T10:30:44Z Enkhsaihan2005 64429 858231 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хятадын Шаньси мужийн төв}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Distinguish|Тайвань|Таоюань (салаа утга)}} {{Инфобокс суурин | name = Тайюань | official_name = | native_name = 太原市 | native_name_lang = zh | settlement_type = [[Тойргийн энтэй хот]] | nicknames = Bīngzhōu ({{lang|zh|并州}}); Jìnyáng ({{lang|zh-hans|晋阳}}); Луу хот ({{lang|zh-hans|龙城}}) <!-- images and maps -----------> | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Taiyuan xiquinhosilva.jpg | caption1 = Тайюанийн тэнгэрийн хаяа | image2 = Shuang Ta Si Temple (10111280046).jpg | caption2 = [[Ихэр Суварга сүм]] | image4 = Tianlongshan Grotto - Manshan Pavillion, Taiyuan, Shanxi.JPG | caption4 = [[Тяньлуншань агуй]] | image3 = Jinci Temple (54572159327).jpg | caption3 = [[Жиньци]] | image5 = 太原首义门 (54573252033).jpg | caption5 = Шоуъи хаалга }} | image_caption = | image_seal = | image_shield = | image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=7}} | image_map1 = Location of Taiyuan Prefecture within Shanxi (China).png | map_caption1 = Шаньси дахь Тайюань хотын харьяаллын байршил | pushpin_map = Шаньси#Хятад | pushpin_relief = yes | pushpin_label_position = right | pushpin_mapsize = 240 | pushpin_map_caption = Шаньси дахь хотын төвийн байршил <!-- Location ------------------> | coordinates = {{coord|37.8704|N|112.5497|E|type:adm2nd_region:CN-14_source:Gaode|format=dms|display=it}} | coor_pinpoint = Тайюань хотын захиргаа | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Хятад]] | subdivision_type1 = [[Хятадын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Шаньси]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Шинхуалин дүүрэг]] | parts_type = Хуваалт | parts_style = para | p1 = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]]: 10 | p2 = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн түвшин]]: 83 <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | government_type = [[Тойргийн энтэй хот]] | governing_body = [[Тайюань Хотын Ардын Их Хурал]] | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = [[Луо Чинъю]] | leader_title1 = [[Тайюань Хотын Ардын Их Хурал|Хурлын]] дарга | leader_name1 = Вэй Минь | leader_title2 = [[Хотын дарга]] | leader_name2 = Фань Жаосэнь <br>''Үүрэг гүйцэтгэгч'' | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] дарга | leader_name3 = Цао Шюэчэн | established_date = | founder = | named_for = <!-- Elevation --------------------------> | elevation_footnotes = | elevation_m = 800 | elevation_max_m = 2670 | elevation_min_m = 760 <!-- Area --------------------->| area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> | unit_pref = <!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 6959<!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 1460 | area_metro_km2 = 2787 <!-- Population ------------------> | population_footnotes = <ref name="citypopulation.de" /> | population_as_of = 2020 оны тооллого | population_total = 5305061 | population_note = | population_density_km2 = auto <!--For automatic calculation, any density field may contain: auto --> | population_metro = 5433659 | population_blank1 = | population_urban = 4529141 | population_urban_footnotes = | population_density_metro_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | demographics_type2 = ДНБ<ref>{{cite book |author=山西省统计局、国家统计局山西调查总队 |title=《山西统计年鉴-2021》|date=2021 |publisher=[[Хятадын статистикийн хэвлэл]] |isbn=978-7-5037-7824-7}}</ref> | demographics2_title1 = [[Тойргийн энтэй хот]] | demographics2_info1 = [[Хятадын юань|¥]]415 тэрбум<br />[[Америк доллар|$]]65.3 тэрбум | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ¥78,284<br />$12,570 <!-- General information ---------------> | timezone = [[Хятад дахь цаг|Хятадын Стандарт]] | utc_offset = +08:00 <!-- Area/postal codes & others --------> | area_code = 351 | blank4_name = [[БНХАУ-ын засаг захиргааны нэгжийн кодууд|Захиргааны нэгжийн код]] | blank4_info = 140100 | postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] | registration_plate = {{lang|zh-cn|[[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|晋A]]}} | postal_code = 030000 | iso_code = [[ISO 3166-2|CN-SX-01]] | website = {{URL|taiyuan.gov.cn}} | footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = Taiyuan_(Chinese_characters).svg | piccap = "Тайюань" Хятад ханзаар | picupright = 0.4 | c = {{linktext|lang=zh|太原}} | l = "Их тэгш тал" <!--Mandarin--> | p = Tàiyuán | w = T{{wg-apos}}ai⁴-yüan² | gr = Tayyuan | bpmf = ㄊㄞˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄩㄢˊ | mi = {{IPAc-cmn|t|ai|4|.|yuan|2}} <!--Yue/Cantonese--> | j = Taai³-jyun⁴ | y = Taai-yùhn | ci = {{IPAc-yue|t|aai|3|.|j|yun|4}} <!--others--> | poj = Thài-goân | mc = Thaj^H-ŋʉan }} '''Тайюань''' (太原, Taiyuan) — [[Хятад улс]]ын [[Шаньси муж]]ийн төв, 7000 орчим км² газар нутаг, 4.2 сая хүн бүхий [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|аймгийн энтэй хот]]. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | location = Тайюань, өндөр {{convert|776|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1951–одоо) | metric first = Y | single line = Y | collapsed = <!--Record high temperatures--> | Jan record high C = 14.9 | Feb record high C = 19.8 | Mar record high C = 28.3 | Apr record high C = 37.5 | May record high C = 37.9 | Jun record high C = 38.7 | Jul record high C = 39.4 | Aug record high C = 36.6 | Sep record high C = 34.9 | Oct record high C = 30.4 | Nov record high C = 23.2 | Dec record high C = 19.6 | Jan high C = 2.3 | Feb high C = 6.7 | Mar high C = 13.3 | Apr high C = 20.7 | May high C = 26.3 | Jun high C = 29.5 | Jul high C = 30.3 | Aug high C = 28.6 | Sep high C = 24.2 | Oct high C = 18.1 | Nov high C = 10.1 | Dec high C = 3.5 | Jan mean C = -4.7 | Feb mean C = -0.7 | Mar mean C = 5.9 | Apr mean C = 13.2 | May mean C = 19.0 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 24.3 | Aug mean C = 22.6 | Sep mean C = 17.4 | Oct mean C = 10.8 | Nov mean C = 3.2 | Dec mean C = -3.1 | year mean C = | Jan low C = -10.2 | Feb low C = -6.5 | Mar low C = -0.5 | Apr low C = 6.0 | May low C = 11.7 | Jun low C = 16.2 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 17.8 | Sep low C = 12.1 | Oct low C = 5.1 | Nov low C = -2.0 | Dec low C = -8.1 <!--Record low temperatures--> | Jan record low C = −25.5 | Feb record low C = −24.6 | Mar record low C = -18.0 | Apr record low C = −9.7 | May record low C = −0.7 | Jun record low C = 4.4 | Jul record low C = 7.2 | Aug record low C = 7.4 | Sep record low C = -2.0 | Oct record low C = −13.9 | Nov record low C = −21.2 | Dec record low C = −23.3 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 3.2 | Feb precipitation mm = 4.7 | Mar precipitation mm = 10.1 | Apr precipitation mm = 22.1 | May precipitation mm = 30.6 | Jun precipitation mm = 47.9 | Jul precipitation mm = 104.3 | Aug precipitation mm = 102.5 | Sep precipitation mm = 59.8 | Oct precipitation mm = 29.6 | Nov precipitation mm = 13.1 | Dec precipitation mm = 2.6 | Jan humidity = 51 | Feb humidity = 47 | Mar humidity = 44 | Apr humidity = 45 | May humidity = 46 | Jun humidity = 57 | Jul humidity = 69 | Aug humidity = 73 | Sep humidity = 71 | Oct humidity = 66 | Nov humidity = 59 | Dec humidity = 52 | unit precipitation days = 0.1&nbsp;мм | Jan precipitation days = 1.7 | Feb precipitation days = 2.4 | Mar precipitation days = 3.2 | Apr precipitation days = 5.4 | May precipitation days = 6.0 | Jun precipitation days = 9.6 | Jul precipitation days = 11.4 | Aug precipitation days = 10.7 | Sep precipitation days = 7.6 | Oct precipitation days = 6.1 | Nov precipitation days = 3.2 | Dec precipitation days = 1.6 | year precipitation days = | Jan sun = 164.9 | Feb sun = 173.4 | Mar sun = 216.1 | Apr sun = 242.7 | May sun = 268.0 | Jun sun = 241.4 | Jul sun = 228.8 | Aug sun = 221.9 | Sep sun = 199.9 | Oct sun = 199.6 | Nov sun = 172.0 | Dec sun = 163.9 | year sun = | Jan percentsun = 54 | Feb percentsun = 56 | Mar percentsun = 58 | Apr percentsun = 61 | May percentsun = 61 | Jun percentsun = 55 | Jul percentsun = 51 | Aug percentsun = 53 | Sep percentsun = 54 | Oct percentsun = 58 | Nov percentsun = 57 | Dec percentsun = 55 | year percentsun = | Jan snow days = 2.7 | Feb snow days = 3.2 | Mar snow days = 2.0 | Apr snow days = 0.7 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.1 | Nov snow days = 1.8 | Dec snow days = 2.4 | year snow days = | source 1 = [[Хятадын Цаг Уурын Алба]]<ref name="CMA">{{cite web|url = http://old-cdc.cma.gov.cn/shuju/search1.jsp?dsid=SURF_CLI_CHN_MUL_MMON_19712000_CES&tpcat=SURF&type=table&pageid=3|script-title = zh:中国地面国际交换站气候标准值月值数据集(1971–2000年)|publisher = [[Хятадын Цаг Уурын Алба]]|language = zh-hans|access-date = 2026-06-06|url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131016192548/http://old-cdc.cma.gov.cn/shuju/search1.jsp?dsid=SURF_CLI_CHN_MUL_MMON_19712000_CES&tpcat=SURF&type=table&pageid=3|archive-date = 2013-10-16}}</ref><ref name="cma graphical">{{cite web|url=http://data.cma.cn/data/weatherBk.html|script-title=zh:中国气象数据网 – WeatherBk Data|publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |access-date=2026-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923231541/http://data.cma.cn/data/weatherbk.html|archive-date=23 September 2017|url-status=live|title=Index}}</ref><ref>{{cite web|url=https://experience.arcgis.com/template/e724038fda394e9d9b7921f10fd1aa55/page/%E7%BA%AF%E8%A1%A8%E6%A0%BC%E7%BB%9F%E8%AE%A1-(%E5%AF%B9%E6%AF%948110%E5%8F%98%E5%8C%96)/?org=UQmaps|script-title = zh:CMA台站气候标准值(1991–2020)|publisher = [[Хятадын Цаг Уурын Алба]]|language = zh|access-date=2026-06-06|title = Experience Template}}</ref> [[NOAA]]<ref>{{cite web|url= https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/5.5/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/China/CSV/TAIYUAN_53772.csv|title = Taiyuan Climate Normals 1991-2020|publisher=[[NOAA]]|language=en-US}}</ref> all-time January high<ref>{{cite web|url=https://weibo.com/1920136013/QngLQDYRI |script-title=zh: 【气温破纪录】今天有284个国家气象站(超10%比例)打破1月中旬最高气温纪录, 这其中还有105站气温打破1月最高气温纪录.比如郑州21.9℃、太原老站14.9℃.具体详见下图表格.明天暖破纪录的情况可能还会出现, 主要在四川东部、湖北、安徽、江苏以及山东南部.|publisher=weatherman_信欣 on [[Weibo]] |language = zh-hans | access-date = 2026-06-06 |title=Sina Visitor System }}</ref> | source 2 = Météo Climat (өгөгдөл)<ref>{{cite web|url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=1993|title=Météo Climat stats for Taiyuan |publisher=Météo Climat|access-date=2026-06-06}}</ref> | date = 2013 | source = }} <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:China Shanxi Taiyuan.svg </gallery> ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Taiyuan}} {{Хятадын хот}} [[Ангилал:Шаньсийн суурин]] [[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Тайюань| ]] [[Ангилал:Хятадын засаг захиргааны нэгжийн төв суурин]] [[Ангилал:Хятадын их сургуулийн хот]] br0gdi43g2bhrlqzf1nsvzizmq4nq0n 0 37250 858236 742924 2026-06-06T10:56:05Z Enkhsaihan2005 64429 858236 wikitext text/x-wiki {{short description|Хятадын Юньнань мужийн төв}} {{Инфобокс суурин | name = Күньмин | native_name = 昆明市 | native_name_lang = zh | settlement_type = [[Тойргийн энтэй хот]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 270px |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2/1 |image1 = 五华区与盘龙区天际线 - 航拍 - 2025-05-16 03.jpg |caption1 = Күньмин хотын төв |image2 = Kunming - Eastern Pagoda - P1340578.JPG |caption2 = [[Зүүн ба Баруун Суварга|Зүүн Суварга]] |image3 = 碧鸡坊 - 2025-05-16.jpg |caption3 = Жиньма Бижи хаалга |image4 = Kunming Dianchi International Convention and Exhibition Center 02.jpg |caption4 = Күньмин Дяньчи Олон улсын хурал, үзэсгэлэнгийн төв |image5 = 昆明恒隆广场 - 航拍 - 2025-05-16 02.jpg |caption5 = [[Спринг-Сити 66]] |image6 = 八角亭.jpg |caption6 = [[Юаньтун сүм]] }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = | nickname = Мөнхийн хаврын хот<br /><small>Хуучин Юньнань-Фү гэгддэг байсан</small> | motto = | image_map = Kunming in Yunnan.svg | mapframe = yes | mapframe-zoom = 6 | mapframe-point = none | map_alt = Юньнань дахь Күньмин | pushpin_map = Хятад | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Хятад дахь байршил | coor_pinpoint = Юньнанийн ардын засгийн газар | coordinates = {{coord|25.0464|N|102.7094|E|type:adm2nd_region:CN-53_source:Gaode|format=dms|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Хятад | subdivision_type1 = [[Хятадын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]] | subdivision_type3 = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн түвшин]] | subdivision_name1 = [[Юньнань]] | subdivision_name2 = 14 | subdivision_name3 = 137 | established_title = Суурьшсан | established_date = {{circa|МЭӨ 279}}{{citation needed|date=February 2022}} | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Чэнгун дүүрэг|Чэнгун]] | parts_type = Хуваалт | parts_style = Coll | parts = | p1 = [[Чэнгун дүүрэг|Чэнгун]] | government_footnotes = | government_type = [[Тойргийн энтэй хот]] | governing_body = {{ill|Күньмин Хотын Ардын Их Хурал|zh|昆明市人民代表大會常務委員會}} | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = Лю Хунжянь | leader_title1 = [[Күньмин Хотын Ардын Их Хурал|Хурлын]] дарга | leader_name1 = Лю Шэньшоу | leader_title2 = [[Хотын дарга]] | leader_name2 = Ян Чэншинь | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] дарга | leader_name3 = Ли Канпин | area_total_km2 = 21473 | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_urban_km2 = 4013 | area_metro_km2 = 2622 | elevation_footnotes = | elevation_m = 1892 | population_total = 8460088 | population_as_of = 2020 оны тооллого | population_urban = 5950578 | population_metro = 5604310 | population_footnotes = <ref name="citypopulation.de">{{cite web |url=https://www.citypopulation.de/en/china/yunnan/admin/|title=China: Yúnnán (Prefectures, Cities, Districts and Counties) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_density_metro_km2 = auto | population_blank1_title = Байр | population_blank1 = [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|16-р байр]] | population_blank2_title = Томоохон [[Хятадын ард түмэн|үндэстэн]] | population_blank2 = <!--[[Хятадууд]]: 96%<br />[[Манж үндэстэн]]: 2%<br />[[Хотон (ястан)|Хотон]]: 2%<br />[[Монголчууд]]: 0.3%--> | population_note = | demographics_type2 = ДНБ (2025)<ref>{{Cite web|url= https://news.qq.com/rain/a/20260331A0306Z00|date= 2026-03-31|title= 云南省唯一的"特大城市"，面积比成都、长沙大，GDP比贵阳高}}</ref> | demographics2_title1 = [[Тойргийн энтэй хот]] | demographics2_info1 = [[Хятадын юань|¥]]863.745 тэрбум<br />[[Америк доллар|$]]125.24 тэрбум | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ¥88,193<br />$13,008 | postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 650000 | area_code = [[Хятад дахь утасны дугаар|0871]] | iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-YN-01]] | website = {{URL|www.km.gov.cn/}} | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | p2 = [[Паньлун дүүрэг|Паньлун]] | p3 = [[Үхуа дүүрэг|Үхуа]] | p4 = [[Гуаньдү дүүрэг|Гуаньдү]] | p5 = [[Шишань дүүрэг, Күньмин|Шишань]] | p6 = [[Дунчуань дүүрэг|Дунчуань]] | p7 = [[Аньнин хот|Аньнин]] | p8 = [[Жиньнин хошуу|Жиньнин]] | p9 = [[Фүминь хошуу|Фүминь]] | p10 = [[Илян хошуу, Күньмин|Илян]] | p11 = [[Сунмин хошуу|Сунмин]] | p12 = [[Шилинь И өөртөө засах хошуу|Шилинь]] | p13 = [[Лүчуань И болон Мяогийн өөртөө засах хошуу|Лүчуань]] | p14 = [[Шүньдянь Хотон болон И өөртөө засах хошуу|Шүньдянь]] | timezone = [[Хятадын Стандарт Цаг|Хятадын Стандарт]] | utc_offset = +08:00 | blank_name = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын угтвар]] | blank_info = {{lang|zh-cn|云A}} | module = {{Инфобокс бэлгэ тэмдэг| embedded=yes | tree = [[Замбага]] | flower = [[Япон камели]] | bird = | flowering_tree = | butterfly = | fish = | other_symbols = }} }} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = Kunming_(Chinese_characters).svg | piccap = "Күньмин" Хятад ханзаар | picupright = 0.4 | c = {{linktext|lang=zh|昆明}} <!--Mandarin-->| p = Kūnmíng | w = K{{wg-apos}}{{tone superscript|un1-ming2}} | mi = {{IPAc-cmn|k|un|1|.|m|ing|2}} | gr = Kuenming | bpmf = ㄎㄨㄣ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄇㄧㄥˊ <!--Yue-->| j = Kwan1 Ming4 | y = Kwān-mìhng | ci = {{IPAc-yue|kw|an|1|.|m|ing|4}} | wuu = {{tone superscript|Khuen1min1}} | poj = Khun-bêng | l = (эртний овгийн нэрийн галиглал) | tp = Kunmíng }} {{Инфобокс Хятад хэл | title = Хуучин нэр | altname = Юньнань-Фү (эзэнт гүрний үед ашиглагдаж байсан өмнөх нэр) | t2 = {{linktext|雲南|府}} | s2 = {{linktext|云南|府}} | p2 = Yúnnánfǔ | w2 = {{tone superscript|Yün2-nan2-fu3}} | mi2 = {{IPAc-cmn|yu|n|2|.|n|an|2|.|f|u|3}} | tp2 = Yúnnánfǔ | bpmf2 = ㄩㄣˊ ㄋㄢˊ ㄈㄨˇ }} '''Күньмин''' (昆明, Kunming) — [[Хятад улс]]ын [[Юньнань муж]]ийн төв, 21‌500 км² газар нутагтай. Күньмин хот Дяньчи (Lake Dianchi) нуурын эрэг дээр далайн түвшнээс 1891 метрийн өндөрт байрладаг. Тропикийн халуун бүст хамаардаг боловч зуны улиралд айхтар халдаггүй бөгөөд өвөлдөө төдийлөн хүйтэрдэггүй учраас хятадууд “Мөнхийн хаврын хот” (春城) гэж нэрлэх болжээ. 2016 оны мэдээгээр Юньнань мужийн нийт 47,3 сая хүн амын 6,6 сая нь Күньмин хотод оршин суудаг байна.       == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | metric first = y | single line = y | collapsed = | location = Күньмин, өндөр {{convert|1888|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1951–одоо) | Jan high C = 16.3 | Feb high C = 18.5 | Mar high C = 21.8 | Apr high C = 24.3 | May high C = 25.2 | Jun high C = 25.4 | Jul high C = 24.8 | Aug high C = 25.0 | Sep high C = 23.5 | Oct high C = 21.1 | Nov high C = 18.7 | Dec high C = 16.0 | year high C = | Jan mean C = 9.3 | Feb mean C = 11.5 | Mar mean C = 14.8 | Apr mean C = 17.8 | May mean C = 19.6 | Jun mean C = 20.7 | Jul mean C = 20.5 | Aug mean C = 20.2 | Sep mean C = 18.8 | Oct mean C = 16.2 | Nov mean C = 12.5 | Dec mean C = 9.5 | year mean C = 16.0 | Jan low C = 4.0 | Feb low C = 5.8 | Mar low C = 8.9 | Apr low C = 12.0 | May low C = 14.9 | Jun low C = 17.3 | Jul low C = 17.6 | Aug low C = 17.2 | Sep low C = 15.7 | Oct low C = 12.9 | Nov low C = 8.2 | Dec low C = 4.8 | year low C = 11.6 | Jan record high C = 24.0 | Jan record low C = −5.7 | Feb record high C = 26.4 | Feb record low C = −2.6 | Mar record high C = 28.8 | Mar record low C = −5.2 | Apr record high C = 32.1 | Apr record low C = -0.2 | May record high C = 32.9 | May record low C = 5.1 | Jun record high C = 32.6 | Jun record low C = 8.8 | Jul record high C = 31.0 | Jul record low C = 10.1 | Aug record high C = 30.9 | Aug record low C = 10.4 | Sep record high C = 30.4 | Sep record low C = 5.4 | Oct record high C = 29.1 | Oct record low C = 0.1 | Nov record high C = 26.4 | Nov record low C = −2.4 | Dec record high C = 25.1 | Dec record low C = −7.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 23.8 | Feb precipitation mm = 11.9 | Mar precipitation mm = 19.6 | Apr precipitation mm = 25.4 | May precipitation mm = 80.1 | Jun precipitation mm = 173.1 | Jul precipitation mm = 215.7 | Aug precipitation mm = 195.9 | Sep precipitation mm = 119.3 | Oct precipitation mm = 82.4 | Nov precipitation mm = 30.1 | Dec precipitation mm = 13.7 | year precipitation mm = 991.0 | Jan humidity = 66 | Feb humidity = 58 | Mar humidity = 54 | Apr humidity = 55 | May humidity = 64 | Jun humidity = 75 | Jul humidity = 79 | Aug humidity = 78 | Sep humidity = 78 | Oct humidity = 78 | Nov humidity = 74 | Dec humidity = 71 | unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 4.3 | Feb precipitation days = 3.7 | Mar precipitation days = 5.4 | Apr precipitation days = 6.5 | May precipitation days = 11.1 | Jun precipitation days = 16.5 | Jul precipitation days = 19.7 | Aug precipitation days = 18.9 | Sep precipitation days = 13.9 | Oct precipitation days = 12.0 | Nov precipitation days = 5.3 | Dec precipitation days = 3.7 | year precipitation days = 121.0 | Jan sun = 223.6 | Jan percentsun = 67 | Feb sun = 223.9 | Feb percentsun = 70 | Mar sun = 253.3 | Mar percentsun = 68 | Apr sun = 252.2 | Apr percentsun = 66 | May sun = 217.2 | May percentsun = 52 | Jun sun = 148.0 | Jun percentsun = 36 | Jul sun = 122.6 | Jul percentsun = 29 | Aug sun = 142.9 | Aug percentsun = 36 | Sep sun = 127.1 | Sep percentsun = 35 | Oct sun = 143.2 | Oct percentsun = 40 | Nov sun = 191.5 | Nov percentsun = 59 | Dec sun = 195.4 | Dec percentsun = 60 | year percentsun = 52 | Jan snow days = 1.0 | Feb snow days = 0.4 | Mar snow days = 0.2 | Apr snow days = 0 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.1 | Dec snow days = 0.4 | year snow days = | source 1 = [[Хятадын Цаг Уурын Алба]]<ref name="cma graphical">{{cite web |url=http://data.cma.cn/data/weatherBk.html |script-title=zh:中国气象数据网 – WeatherBk Data |publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |language = zh-hans |access-date=2026-06-06 }}</ref><ref> {{cite web|url=https://experience.arcgis.com/template/e724038fda394e9d9b7921f10fd1aa55/page/%E7%BA%AF%E8%A1%A8%E6%A0%BC%E7%BB%9F%E8%AE%A1-(%E5%AF%B9%E6%AF%948110%E5%8F%98%E5%8C%96)/?org=UQmaps |script-title=zh:中国气象数据网|publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |language = zh-hans | access-date =2026-06-06 |title=Experience Template }}</ref> | source 2 = The Yearbook of Indochina (1937-1938, туйлын үе 1907-1938)<ref>[https://seadelt.net/Asset/Source/Document_ID-249_No-01.pdf The Yearbook of Indochina (1937-1938)]</ref> | source = }} == Зургийн цомог == <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Kunming 40.JPG Зураг:KunmingOldNew.jpg Зураг:Location of Kunming Prefecture within Yunnan (China).png </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kunming|Күньмин}} * [https://web.archive.org/web/20200524160623/http://en.kunming.cn/ www.kunming.cn] - Хотын албан ёсны цахим хуудас == Эшлэл == <references /> {{Хятадын хот}} [[Ангилал:Күньмин| ]] [[Ангилал:Юньнанийн суурин]] [[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]] [[Ангилал:Хятадын засаг захиргааны нэгжийн төв суурин]] [[Ангилал:765 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Хятадын их сургуулийн хот]] 236d2jka2j44x6xymiejun40z89leig 858237 858236 2026-06-06T10:56:31Z Enkhsaihan2005 64429 858237 wikitext text/x-wiki {{short description|Хятадын Юньнань мужийн төв}} {{Инфобокс суурин | name = Күньмин | native_name = 昆明市 | native_name_lang = zh | settlement_type = [[Тойргийн энтэй хот]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 270px |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2/1 |image1 = 五华区与盘龙区天际线 - 航拍 - 2025-05-16 03.jpg |caption1 = Күньмин хотын төв |image2 = Kunming - Eastern Pagoda - P1340578.JPG |caption2 = [[Зүүн ба Баруун Суварга|Зүүн Суварга]] |image3 = 碧鸡坊 - 2025-05-16.jpg |caption3 = Жиньма Бижи хаалга |image4 = Kunming Dianchi International Convention and Exhibition Center 02.jpg |caption4 = Күньмин Дяньчи Олон улсын хурал, үзэсгэлэнгийн төв |image5 = 昆明恒隆广场 - 航拍 - 2025-05-16 02.jpg |caption5 = [[Спринг-Сити 66]] |image6 = 八角亭.jpg |caption6 = [[Юаньтун сүм]] }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = | nickname = Мөнхийн хаврын хот<br /><small>Хуучин Юньнань-Фү гэгддэг байсан</small> | motto = | image_map = Kunming in Yunnan.svg | mapframe = yes | mapframe-zoom = 6 | mapframe-point = none | map_alt = Юньнань дахь Күньмин | pushpin_map = Хятад | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Хятад дахь байршил | coor_pinpoint = Юньнанийн ардын засгийн газар | coordinates = {{coord|25.0464|N|102.7094|E|type:adm2nd_region:CN-53_source:Gaode|format=dms|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Хятад | subdivision_type1 = [[Хятадын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]] | subdivision_type3 = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн түвшин]] | subdivision_name1 = [[Юньнань]] | subdivision_name2 = 14 | subdivision_name3 = 137 | established_title = Суурьшсан | established_date = {{circa|МЭӨ 279}} | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Чэнгун дүүрэг|Чэнгун]] | parts_type = Хуваалт | parts_style = Coll | parts = | p1 = [[Чэнгун дүүрэг|Чэнгун]] | government_footnotes = | government_type = [[Тойргийн энтэй хот]] | governing_body = {{ill|Күньмин Хотын Ардын Их Хурал|zh|昆明市人民代表大會常務委員會}} | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = Лю Хунжянь | leader_title1 = [[Күньмин Хотын Ардын Их Хурал|Хурлын]] дарга | leader_name1 = Лю Шэньшоу | leader_title2 = [[Хотын дарга]] | leader_name2 = Ян Чэншинь | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] дарга | leader_name3 = Ли Канпин | area_total_km2 = 21473 | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_urban_km2 = 4013 | area_metro_km2 = 2622 | elevation_footnotes = | elevation_m = 1892 | population_total = 8460088 | population_as_of = 2020 оны тооллого | population_urban = 5950578 | population_metro = 5604310 | population_footnotes = <ref name="citypopulation.de">{{cite web |url=https://www.citypopulation.de/en/china/yunnan/admin/|title=China: Yúnnán (Prefectures, Cities, Districts and Counties) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_density_metro_km2 = auto | population_blank1_title = Байр | population_blank1 = [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|16-р байр]] | population_blank2_title = Томоохон [[Хятадын ард түмэн|үндэстэн]] | population_blank2 = <!--[[Хятадууд]]: 96%<br />[[Манж үндэстэн]]: 2%<br />[[Хотон (ястан)|Хотон]]: 2%<br />[[Монголчууд]]: 0.3%--> | population_note = | demographics_type2 = ДНБ (2025)<ref>{{Cite web|url= https://news.qq.com/rain/a/20260331A0306Z00|date= 2026-03-31|title= 云南省唯一的"特大城市"，面积比成都、长沙大，GDP比贵阳高}}</ref> | demographics2_title1 = [[Тойргийн энтэй хот]] | demographics2_info1 = [[Хятадын юань|¥]]863.745 тэрбум<br />[[Америк доллар|$]]125.24 тэрбум | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ¥88,193<br />$13,008 | postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 650000 | area_code = [[Хятад дахь утасны дугаар|0871]] | iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-YN-01]] | website = {{URL|www.km.gov.cn/}} | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | p2 = [[Паньлун дүүрэг|Паньлун]] | p3 = [[Үхуа дүүрэг|Үхуа]] | p4 = [[Гуаньдү дүүрэг|Гуаньдү]] | p5 = [[Шишань дүүрэг, Күньмин|Шишань]] | p6 = [[Дунчуань дүүрэг|Дунчуань]] | p7 = [[Аньнин хот|Аньнин]] | p8 = [[Жиньнин хошуу|Жиньнин]] | p9 = [[Фүминь хошуу|Фүминь]] | p10 = [[Илян хошуу, Күньмин|Илян]] | p11 = [[Сунмин хошуу|Сунмин]] | p12 = [[Шилинь И өөртөө засах хошуу|Шилинь]] | p13 = [[Лүчуань И болон Мяогийн өөртөө засах хошуу|Лүчуань]] | p14 = [[Шүньдянь Хотон болон И өөртөө засах хошуу|Шүньдянь]] | timezone = [[Хятадын Стандарт Цаг|Хятадын Стандарт]] | utc_offset = +08:00 | blank_name = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын угтвар]] | blank_info = {{lang|zh-cn|云A}} | module = {{Инфобокс бэлгэ тэмдэг| embedded=yes | tree = [[Замбага]] | flower = [[Япон камели]] | bird = | flowering_tree = | butterfly = | fish = | other_symbols = }} }} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = Kunming_(Chinese_characters).svg | piccap = "Күньмин" Хятад ханзаар | picupright = 0.4 | c = {{linktext|lang=zh|昆明}} <!--Mandarin-->| p = Kūnmíng | w = K{{wg-apos}}{{tone superscript|un1-ming2}} | mi = {{IPAc-cmn|k|un|1|.|m|ing|2}} | gr = Kuenming | bpmf = ㄎㄨㄣ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄇㄧㄥˊ <!--Yue-->| j = Kwan1 Ming4 | y = Kwān-mìhng | ci = {{IPAc-yue|kw|an|1|.|m|ing|4}} | wuu = {{tone superscript|Khuen1min1}} | poj = Khun-bêng | l = (эртний овгийн нэрийн галиглал) | tp = Kunmíng }} {{Инфобокс Хятад хэл | title = Хуучин нэр | altname = Юньнань-Фү (эзэнт гүрний үед ашиглагдаж байсан өмнөх нэр) | t2 = {{linktext|雲南|府}} | s2 = {{linktext|云南|府}} | p2 = Yúnnánfǔ | w2 = {{tone superscript|Yün2-nan2-fu3}} | mi2 = {{IPAc-cmn|yu|n|2|.|n|an|2|.|f|u|3}} | tp2 = Yúnnánfǔ | bpmf2 = ㄩㄣˊ ㄋㄢˊ ㄈㄨˇ }} '''Күньмин''' (昆明, Kunming) — [[Хятад улс]]ын [[Юньнань муж]]ийн төв, 21‌500 км² газар нутагтай. Күньмин хот Дяньчи (Lake Dianchi) нуурын эрэг дээр далайн түвшнээс 1891 метрийн өндөрт байрладаг. Тропикийн халуун бүст хамаардаг боловч зуны улиралд айхтар халдаггүй бөгөөд өвөлдөө төдийлөн хүйтэрдэггүй учраас хятадууд “Мөнхийн хаврын хот” (春城) гэж нэрлэх болжээ. 2016 оны мэдээгээр Юньнань мужийн нийт 47,3 сая хүн амын 6,6 сая нь Күньмин хотод оршин суудаг байна.       == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | metric first = y | single line = y | collapsed = | location = Күньмин, өндөр {{convert|1888|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1951–одоо) | Jan high C = 16.3 | Feb high C = 18.5 | Mar high C = 21.8 | Apr high C = 24.3 | May high C = 25.2 | Jun high C = 25.4 | Jul high C = 24.8 | Aug high C = 25.0 | Sep high C = 23.5 | Oct high C = 21.1 | Nov high C = 18.7 | Dec high C = 16.0 | year high C = | Jan mean C = 9.3 | Feb mean C = 11.5 | Mar mean C = 14.8 | Apr mean C = 17.8 | May mean C = 19.6 | Jun mean C = 20.7 | Jul mean C = 20.5 | Aug mean C = 20.2 | Sep mean C = 18.8 | Oct mean C = 16.2 | Nov mean C = 12.5 | Dec mean C = 9.5 | year mean C = 16.0 | Jan low C = 4.0 | Feb low C = 5.8 | Mar low C = 8.9 | Apr low C = 12.0 | May low C = 14.9 | Jun low C = 17.3 | Jul low C = 17.6 | Aug low C = 17.2 | Sep low C = 15.7 | Oct low C = 12.9 | Nov low C = 8.2 | Dec low C = 4.8 | year low C = 11.6 | Jan record high C = 24.0 | Jan record low C = −5.7 | Feb record high C = 26.4 | Feb record low C = −2.6 | Mar record high C = 28.8 | Mar record low C = −5.2 | Apr record high C = 32.1 | Apr record low C = -0.2 | May record high C = 32.9 | May record low C = 5.1 | Jun record high C = 32.6 | Jun record low C = 8.8 | Jul record high C = 31.0 | Jul record low C = 10.1 | Aug record high C = 30.9 | Aug record low C = 10.4 | Sep record high C = 30.4 | Sep record low C = 5.4 | Oct record high C = 29.1 | Oct record low C = 0.1 | Nov record high C = 26.4 | Nov record low C = −2.4 | Dec record high C = 25.1 | Dec record low C = −7.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 23.8 | Feb precipitation mm = 11.9 | Mar precipitation mm = 19.6 | Apr precipitation mm = 25.4 | May precipitation mm = 80.1 | Jun precipitation mm = 173.1 | Jul precipitation mm = 215.7 | Aug precipitation mm = 195.9 | Sep precipitation mm = 119.3 | Oct precipitation mm = 82.4 | Nov precipitation mm = 30.1 | Dec precipitation mm = 13.7 | year precipitation mm = 991.0 | Jan humidity = 66 | Feb humidity = 58 | Mar humidity = 54 | Apr humidity = 55 | May humidity = 64 | Jun humidity = 75 | Jul humidity = 79 | Aug humidity = 78 | Sep humidity = 78 | Oct humidity = 78 | Nov humidity = 74 | Dec humidity = 71 | unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 4.3 | Feb precipitation days = 3.7 | Mar precipitation days = 5.4 | Apr precipitation days = 6.5 | May precipitation days = 11.1 | Jun precipitation days = 16.5 | Jul precipitation days = 19.7 | Aug precipitation days = 18.9 | Sep precipitation days = 13.9 | Oct precipitation days = 12.0 | Nov precipitation days = 5.3 | Dec precipitation days = 3.7 | year precipitation days = 121.0 | Jan sun = 223.6 | Jan percentsun = 67 | Feb sun = 223.9 | Feb percentsun = 70 | Mar sun = 253.3 | Mar percentsun = 68 | Apr sun = 252.2 | Apr percentsun = 66 | May sun = 217.2 | May percentsun = 52 | Jun sun = 148.0 | Jun percentsun = 36 | Jul sun = 122.6 | Jul percentsun = 29 | Aug sun = 142.9 | Aug percentsun = 36 | Sep sun = 127.1 | Sep percentsun = 35 | Oct sun = 143.2 | Oct percentsun = 40 | Nov sun = 191.5 | Nov percentsun = 59 | Dec sun = 195.4 | Dec percentsun = 60 | year percentsun = 52 | Jan snow days = 1.0 | Feb snow days = 0.4 | Mar snow days = 0.2 | Apr snow days = 0 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.1 | Dec snow days = 0.4 | year snow days = | source 1 = [[Хятадын Цаг Уурын Алба]]<ref name="cma graphical">{{cite web |url=http://data.cma.cn/data/weatherBk.html |script-title=zh:中国气象数据网 – WeatherBk Data |publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |language = zh-hans |access-date=2026-06-06 }}</ref><ref> {{cite web|url=https://experience.arcgis.com/template/e724038fda394e9d9b7921f10fd1aa55/page/%E7%BA%AF%E8%A1%A8%E6%A0%BC%E7%BB%9F%E8%AE%A1-(%E5%AF%B9%E6%AF%948110%E5%8F%98%E5%8C%96)/?org=UQmaps |script-title=zh:中国气象数据网|publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |language = zh-hans | access-date =2026-06-06 |title=Experience Template }}</ref> | source 2 = The Yearbook of Indochina (1937-1938, туйлын үе 1907-1938)<ref>[https://seadelt.net/Asset/Source/Document_ID-249_No-01.pdf The Yearbook of Indochina (1937-1938)]</ref> | source = }} == Зургийн цомог == <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Kunming 40.JPG Зураг:KunmingOldNew.jpg Зураг:Location of Kunming Prefecture within Yunnan (China).png </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kunming|Күньмин}} * [https://web.archive.org/web/20200524160623/http://en.kunming.cn/ www.kunming.cn] - Хотын албан ёсны цахим хуудас == Эшлэл == <references /> {{Хятадын хот}} [[Ангилал:Күньмин| ]] [[Ангилал:Юньнанийн суурин]] [[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]] [[Ангилал:Хятадын засаг захиргааны нэгжийн төв суурин]] [[Ангилал:765 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Хятадын их сургуулийн хот]] oygv4br1ctz9cc9qcaiko096149bfdh 858238 858237 2026-06-06T10:56:49Z Enkhsaihan2005 64429 858238 wikitext text/x-wiki {{short description|Хятадын Юньнань мужийн төв}} {{Инфобокс суурин | name = Күньмин | native_name = 昆明市 | native_name_lang = zh | settlement_type = [[Тойргийн энтэй хот]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 270px |image_style = border:1; |caption_align = center |perrow = 1/2/2/1 |image1 = 五华区与盘龙区天际线 - 航拍 - 2025-05-16 03.jpg |caption1 = Күньмин хотын төв |image2 = Kunming - Eastern Pagoda - P1340578.JPG |caption2 = [[Зүүн ба Баруун Суварга|Зүүн Суварга]] |image3 = 碧鸡坊 - 2025-05-16.jpg |caption3 = Жиньма Бижи хаалга |image4 = Kunming Dianchi International Convention and Exhibition Center 02.jpg |caption4 = Күньмин Дяньчи Олон улсын хурал, үзэсгэлэнгийн төв |image5 = 昆明恒隆广场 - 航拍 - 2025-05-16 02.jpg |caption5 = [[Спринг-Сити 66]] |image6 = 八角亭.jpg |caption6 = [[Юаньтун сүм]] }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = | nickname = Мөнхийн хаврын хот<br /><small>Хуучин Юньнань-Фү гэгддэг байсан</small> | motto = | image_map = Kunming in Yunnan.svg | mapframe = yes | mapframe-zoom = 6 | mapframe-point = none | map_alt = Юньнань дахь Күньмин | pushpin_map = Хятад | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Хятад дахь байршил | coor_pinpoint = Юньнанийн ардын засгийн газар | coordinates = {{coord|25.0464|N|102.7094|E|type:adm2nd_region:CN-53_source:Gaode|format=dms|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Хятад | subdivision_type1 = [[Хятадын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]] | subdivision_type3 = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн түвшин]] | subdivision_name1 = [[Юньнань]] | subdivision_name2 = 14 | subdivision_name3 = 137 | established_title = Суурьшсан | established_date = {{circa|МЭӨ 279}} | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Чэнгун дүүрэг|Чэнгун]] | parts_type = Хуваалт | parts_style = Coll | parts = | p1 = [[Чэнгун дүүрэг|Чэнгун]] | government_footnotes = | government_type = [[Тойргийн энтэй хот]] | governing_body = {{ill|Күньмин Хотын Ардын Их Хурал|zh|昆明市人民代表大會常務委員會}} | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = Лю Хунжянь | leader_title1 = [[Күньмин Хотын Ардын Их Хурал|Хурлын]] дарга | leader_name1 = Лю Шэньшоу | leader_title2 = [[Хотын дарга]] | leader_name2 = Ян Чэншинь | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] дарга | leader_name3 = Ли Канпин | area_total_km2 = 21473 | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_urban_km2 = 4013 | area_metro_km2 = 2622 | elevation_footnotes = | elevation_m = 1892 | population_total = 8460088 | population_as_of = 2020 оны тооллого | population_urban = 5950578 | population_metro = 5604310 | population_footnotes = <ref name="citypopulation.de">{{cite web |url=https://www.citypopulation.de/en/china/yunnan/admin/|title=China: Yúnnán (Prefectures, Cities, Districts and Counties) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_density_metro_km2 = auto | population_blank1_title = Байр | population_blank1 = [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|16-р байр]] | population_blank2_title = Томоохон [[Хятадын ард түмэн|үндэстэн]] | population_blank2 = <!--[[Хятадууд]]: 96%<br />[[Манж үндэстэн]]: 2%<br />[[Хотон (ястан)|Хотон]]: 2%<br />[[Монголчууд]]: 0.3%--> | population_note = | demographics_type2 = ДНБ (2025)<ref>{{Cite web|url= https://news.qq.com/rain/a/20260331A0306Z00|date= 2026-03-31|title= 云南省唯一的"特大城市"，面积比成都、长沙大，GDP比贵阳高}}</ref> | demographics2_title1 = [[Тойргийн энтэй хот]] | demographics2_info1 = [[Хятадын юань|¥]]863.745 тэрбум<br />[[Америк доллар|$]]125.24 тэрбум | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ¥88,193<br />$13,008 | postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 650000 | area_code = [[Хятад дахь утасны дугаар|0871]] | iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-YN-01]] | website = {{URL|www.km.gov.cn/}} | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | p2 = [[Паньлун дүүрэг|Паньлун]] | p3 = [[Үхуа дүүрэг|Үхуа]] | p4 = [[Гуаньдү дүүрэг|Гуаньдү]] | p5 = [[Шишань дүүрэг, Күньмин|Шишань]] | p6 = [[Дунчуань дүүрэг|Дунчуань]] | p7 = [[Аньнин хот|Аньнин]] | p8 = [[Жиньнин хошуу|Жиньнин]] | p9 = [[Фүминь хошуу|Фүминь]] | p10 = [[Илян хошуу, Күньмин|Илян]] | p11 = [[Сунмин хошуу|Сунмин]] | p12 = [[Шилинь И өөртөө засах хошуу|Шилинь]] | p13 = [[Лүчуань И болон Мяогийн өөртөө засах хошуу|Лүчуань]] | p14 = [[Шүньдянь Хотон болон И өөртөө засах хошуу|Шүньдянь]] | timezone = [[Хятадын Стандарт Цаг|Хятадын Стандарт]] | utc_offset = +08:00 | blank_name = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын угтвар]] | blank_info = {{lang|zh-cn|云A}} | module = {{Инфобокс бэлгэ тэмдэг| embedded=yes | tree = [[Замбага]] | flower = [[Япон камели]] | bird = | flowering_tree = | butterfly = | fish = | other_symbols = }} }} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = Kunming_(Chinese_characters).svg | piccap = "Күньмин" Хятад ханзаар | picupright = 0.4 | c = {{linktext|lang=zh|昆明}} <!--Mandarin-->| p = Kūnmíng | w = K{{wg-apos}}{{tone superscript|un1-ming2}} | mi = {{IPAc-cmn|k|un|1|.|m|ing|2}} | gr = Kuenming | bpmf = ㄎㄨㄣ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄇㄧㄥˊ <!--Yue-->| j = Kwan1 Ming4 | y = Kwān-mìhng | ci = {{IPAc-yue|kw|an|1|.|m|ing|4}} | wuu = {{tone superscript|Khuen1min1}} | poj = Khun-bêng | l = (эртний овгийн нэрийн галиглал) | tp = Kunmíng }} {{Инфобокс Хятад хэл | title = Хуучин нэр | altname = Юньнань-Фү (эзэнт гүрний үед ашиглагдаж байсан өмнөх нэр) | t2 = {{linktext|雲南|府}} | s2 = {{linktext|云南|府}} | p2 = Yúnnánfǔ | w2 = {{tone superscript|Yün2-nan2-fu3}} | mi2 = {{IPAc-cmn|yu|n|2|.|n|an|2|.|f|u|3}} | tp2 = Yúnnánfǔ | bpmf2 = ㄩㄣˊ ㄋㄢˊ ㄈㄨˇ }} '''Күньмин''' (昆明, Kunming) — [[Хятад улс]]ын [[Юньнань муж]]ийн төв, 21‌500 км² газар нутагтай. Күньмин хот Дяньчи (Lake Dianchi) нуурын эрэг дээр далайн түвшнээс 1891 метрийн өндөрт байрладаг. Тропикийн халуун бүст хамаардаг боловч зуны улиралд айхтар халдаггүй бөгөөд өвөлдөө төдийлөн хүйтэрдэггүй учраас хятадууд “Мөнхийн хаврын хот” (春城) гэж нэрлэх болжээ. 2016 оны мэдээгээр Юньнань мужийн нийт 47,3 сая хүн амын 6,6 сая нь Күньмин хотод оршин суудаг байна.       == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | metric first = y | single line = y | collapsed = | location = Күньмин, өндөр {{convert|1888|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1951–одоо) | Jan high C = 16.3 | Feb high C = 18.5 | Mar high C = 21.8 | Apr high C = 24.3 | May high C = 25.2 | Jun high C = 25.4 | Jul high C = 24.8 | Aug high C = 25.0 | Sep high C = 23.5 | Oct high C = 21.1 | Nov high C = 18.7 | Dec high C = 16.0 | year high C = | Jan mean C = 9.3 | Feb mean C = 11.5 | Mar mean C = 14.8 | Apr mean C = 17.8 | May mean C = 19.6 | Jun mean C = 20.7 | Jul mean C = 20.5 | Aug mean C = 20.2 | Sep mean C = 18.8 | Oct mean C = 16.2 | Nov mean C = 12.5 | Dec mean C = 9.5 | year mean C = 16.0 | Jan low C = 4.0 | Feb low C = 5.8 | Mar low C = 8.9 | Apr low C = 12.0 | May low C = 14.9 | Jun low C = 17.3 | Jul low C = 17.6 | Aug low C = 17.2 | Sep low C = 15.7 | Oct low C = 12.9 | Nov low C = 8.2 | Dec low C = 4.8 | year low C = 11.6 | Jan record high C = 24.0 | Jan record low C = −5.7 | Feb record high C = 26.4 | Feb record low C = −2.6 | Mar record high C = 28.8 | Mar record low C = −5.2 | Apr record high C = 32.1 | Apr record low C = -0.2 | May record high C = 32.9 | May record low C = 5.1 | Jun record high C = 32.6 | Jun record low C = 8.8 | Jul record high C = 31.0 | Jul record low C = 10.1 | Aug record high C = 30.9 | Aug record low C = 10.4 | Sep record high C = 30.4 | Sep record low C = 5.4 | Oct record high C = 29.1 | Oct record low C = 0.1 | Nov record high C = 26.4 | Nov record low C = −2.4 | Dec record high C = 25.1 | Dec record low C = −7.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 23.8 | Feb precipitation mm = 11.9 | Mar precipitation mm = 19.6 | Apr precipitation mm = 25.4 | May precipitation mm = 80.1 | Jun precipitation mm = 173.1 | Jul precipitation mm = 215.7 | Aug precipitation mm = 195.9 | Sep precipitation mm = 119.3 | Oct precipitation mm = 82.4 | Nov precipitation mm = 30.1 | Dec precipitation mm = 13.7 | year precipitation mm = 991.0 | Jan humidity = 66 | Feb humidity = 58 | Mar humidity = 54 | Apr humidity = 55 | May humidity = 64 | Jun humidity = 75 | Jul humidity = 79 | Aug humidity = 78 | Sep humidity = 78 | Oct humidity = 78 | Nov humidity = 74 | Dec humidity = 71 | unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 4.3 | Feb precipitation days = 3.7 | Mar precipitation days = 5.4 | Apr precipitation days = 6.5 | May precipitation days = 11.1 | Jun precipitation days = 16.5 | Jul precipitation days = 19.7 | Aug precipitation days = 18.9 | Sep precipitation days = 13.9 | Oct precipitation days = 12.0 | Nov precipitation days = 5.3 | Dec precipitation days = 3.7 | year precipitation days = 121.0 | Jan sun = 223.6 | Jan percentsun = 67 | Feb sun = 223.9 | Feb percentsun = 70 | Mar sun = 253.3 | Mar percentsun = 68 | Apr sun = 252.2 | Apr percentsun = 66 | May sun = 217.2 | May percentsun = 52 | Jun sun = 148.0 | Jun percentsun = 36 | Jul sun = 122.6 | Jul percentsun = 29 | Aug sun = 142.9 | Aug percentsun = 36 | Sep sun = 127.1 | Sep percentsun = 35 | Oct sun = 143.2 | Oct percentsun = 40 | Nov sun = 191.5 | Nov percentsun = 59 | Dec sun = 195.4 | Dec percentsun = 60 | year percentsun = 52 | Jan snow days = 1.0 | Feb snow days = 0.4 | Mar snow days = 0.2 | Apr snow days = 0 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.1 | Dec snow days = 0.4 | year snow days = | source 1 = [[Хятадын Цаг Уурын Алба]]<ref name="cma graphical">{{cite web |url=http://data.cma.cn/data/weatherBk.html |script-title=zh:中国气象数据网 – WeatherBk Data |publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |language = zh-hans |access-date=2026-06-06 }}</ref><ref> {{cite web|url=https://experience.arcgis.com/template/e724038fda394e9d9b7921f10fd1aa55/page/%E7%BA%AF%E8%A1%A8%E6%A0%BC%E7%BB%9F%E8%AE%A1-(%E5%AF%B9%E6%AF%948110%E5%8F%98%E5%8C%96)/?org=UQmaps |script-title=zh:中国气象数据网|publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |language = zh-hans | access-date =2026-06-06 |title=Experience Template }}</ref> | source 2 = The Yearbook of Indochina (1937-1938, туйлын үе 1907-1938)<ref>[https://seadelt.net/Asset/Source/Document_ID-249_No-01.pdf The Yearbook of Indochina (1937-1938)]</ref> | source = }} == Зургийн цомог == <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Kunming 40.JPG Зураг:KunmingOldNew.jpg Зураг:Location of Kunming Prefecture within Yunnan (China).png </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kunming|Күньмин}} * [https://web.archive.org/web/20200524160623/http://en.kunming.cn/ www.kunming.cn] - Хотын албан ёсны цахим хуудас == Эшлэл == <references /> {{Хятадын хот}} [[Ангилал:Күньмин| ]] [[Ангилал:Юньнанийн суурин]] [[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]] [[Ангилал:Хятадын засаг захиргааны нэгжийн төв суурин]] [[Ангилал:765 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Хятадын их сургуулийн хот]] h1u86oxij99pz9fkljep57f3x7vdyiu 0 37369 858239 845892 2026-06-06T10:59:17Z Enkhsaihan2005 64429 858239 wikitext text/x-wiki {{short description|Тунисын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Тунис | native_name = تونس | native_name_lang = aeb | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/1 | total_width = 280 | align = center | caption_align = center | image1 = TunisAveHabibBourguiba.jpg | caption1 = [[Хабиб Бургиба өргөн чөлөө]] | image2 = Place 7 novembre.jpg | caption2 = 11 сарын 7-ны талбай | image3 = StatueIbnKhaldounTunis.JPG | caption3 = [[Ибн Хальдун]]ы хөшөө | image4 = Vue de Tunis.jpg | caption4 = Сиди Белхассен уулаас Тунисын үзэмж | image5 = Sidi Chebaan.jpg | caption5 = [[Сиди Бу Саид]]ын үзэмж | image6 = Super moon over Medina of Tunis.jpg | caption6 = Шөнийн Тунис хот }} | image_caption = | image_flag = Flag of Tunis.svg | flag_alt = Тунис хотын далбаа | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Coat of arms of Tunis.svg | shield_alt = Тунис хотын сүлд | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Тунис#Газар дундын тэнгис#Африк | pushpin_label_position = | pushpin_relief = yes | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = [[Африк]] болон [[Тунис]] дахь байршил | coordinates = {{coord|36|48|23|N|10|10|54|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Тунис}} | subdivision_type1 = [[Тунисын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Тунис муж]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 698 | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = <small>[[Бие даасан улс төрч|Бие даасан]]</small> | leader_title = [[Хотын дарга]] | leader_name = [[Имед Бухрис]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information" />{{citation needed|date=2022 оны 11 сар|reason=need source for area_metro_km2}}<!-- need source for area_metro_km2, as of 2022-11-20 --> | area_total_km2 = 212 | area_metro_km2 = 2668 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 41 | elevation_min_m = 4 | population_footnotes = <ref name="Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information">{{cite web | title=Tunisia: Governorates, Major Cities, Communes & Urban Agglomerations | website=Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information | date=2022-01-01 |access-date=2025-07-25 | url=https://www.citypopulation.de/en/tunisia/cities/}}</ref> | population_total = 693210 | population_as_of = 2024-01-01 | population_demonym = {{langx|ar|تونسي}} ''Тунси'' | population_note = | population_urban = | population_metro = 2671882 | population_density_km2 = {{#expr:602560/104 round 0}} | timezone1 = [[Төв Европын Цаг]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone_DST = (Байхгүй) | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 1xxx, 2xxx | area_code_type = Залгах код | area_code = 71 | iso_code = [[ISO 3166-2:TN|TN-11]], [[ISO 3166-2:TN|TN-12]], [[ISO 3166-2:TN|TN-13]] болон [[ISO 3166-2:TN|TN-14]] | blank_name_sec2 = [[geoTLD]] | blank_info_sec2 = [[.tn]] | website = {{Official website|www.commune-tunis.gov.tn}} | footnotes = }} '''Тунис''' ([тунийс], [[арабаар]] تونس‎ /Tūnis/) — [[Тунис улс]]ын [[нийслэл]], 1 сая орчим хүнтэй [[хот]]. == Газар зүй == === Цаг агаар === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Tunis ([[Tunis–Carthage International Airport]]) 1991–2020, extremes 1943—present |metric first = yes |width=auto |single line = yes |Jan record high C = 25.6 |Feb record high C = 28.7 |Mar record high C = 36.5 |Apr record high C = 33.1 |May record high C = 41.4 |Jun record high C = 47.0 |Jul record high C = 49.0 |Aug record high C = 49.0 |Sep record high C = 44.4 |Oct record high C = 40.0 |Nov record high C = 34.5 |Dec record high C = 29.6 |year record high C = 49.0 |Jan high C = 16.4 |Feb high C = 16.8 |Mar high C = 19.4 |Apr high C = 22.3 |May high C = 26.5 |Jun high C = 31.0 |Jul high C = 34.0 |Aug high C = 34.5 |Sep high C = 30.5 |Oct high C = 26.7 |Nov high C = 21.5 |Dec high C = 17.6 |year high C = 24.8 |Jan mean C = 12.3 |Feb mean C = 12.5 |Mar mean C = 14.6 |Apr mean C = 17.2 |May mean C = 21.0 |Jun mean C = 25.1 |Jul mean C = 28.1 |Aug mean C = 28.7 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 22.0 |Nov mean C = 17.2 |Dec mean C = 13.5 |year mean C = 19.8 |Jan low C = 8.2 |Feb low C = 8.1 |Mar low C = 9.8 |Apr low C = 12.1 |May low C = 15.4 |Jun low C = 19.3 |Jul low C = 22.1 |Aug low C = 22.9 |Sep low C = 20.7 |Oct low C = 17.3 |Nov low C = 12.8 |Dec low C = 9.4 |year low C = 14.8 |Jan record low C = -5.3 |Feb record low C = -2.6 |Mar record low C = 0.0 |Apr record low C = 1.7 |May record low C = 5.2 |Jun record low C = 10.6 |Jul record low C = 13.0 |Aug record low C = 11.7 |Sep record low C = 10.9 |Oct record low C = 5.6 |Nov record low C = -1.1 |Dec record low C = -0.1 |year record low C = -5.3 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 58.9 |Feb precipitation mm = 54.9 |Mar precipitation mm = 45.8 |Apr precipitation mm = 37.9 |May precipitation mm = 22.4 |Jun precipitation mm = 12.8 |Jul precipitation mm = 4.4 |Aug precipitation mm = 14.5 |Sep precipitation mm = 58.2 |Oct precipitation mm = 54.7 |Nov precipitation mm = 53.1 |Dec precipitation mm = 68.1 |year precipitation mm = 485.6 |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 8.4 |Feb precipitation days = 8.0 |Mar precipitation days = 6.3 |Apr precipitation days = 5.7 |May precipitation days = 3.7 |Jun precipitation days = 1.5 |Jul precipitation days = 0.5 |Aug precipitation days = 1.7 |Sep precipitation days = 5.0 |Oct precipitation days = 5.8 |Nov precipitation days = 6.8 |Dec precipitation days = 8.3 |year precipitation days = 61.5 |Jan humidity = 76 |Feb humidity = 74 |Mar humidity = 73 |Apr humidity = 71 |May humidity = 68 |Jun humidity = 64 |Jul humidity = 62 |Aug humidity = 64 |Sep humidity = 68 |Oct humidity = 72 |Nov humidity = 74 |Dec humidity = 77 |year humidity = 70 |Jan sun = 164.1 |Feb sun = 176.8 |Mar sun = 220.0 |Apr sun = 235.8 |May sun = 291.4 |Jun sun = 317.3 |Jul sun = 354.6 |Aug sun = 327.3 |Sep sun = 250.7 |Oct sun = 220.7 |Nov sun = 175.2 |Dec sun = 157.8 |year sun = |Jand sun = 5.3 |Febd sun = 5.7 |Mard sun = 6.4 |Aprd sun = 7.5 |Mayd sun = 9.1 |Jund sun = 10.3 |Juld sun = 11.5 |Augd sun = 10.6 |Sepd sun = 8.6 |Octd sun = 7.0 |Novd sun = 5.8 |Decd sun = 5.1 |yeard sun = 7.7 |source 1 =Цаг уурын үндэсний хүрээлэн (чийгшил 1961-1990, нар 1981–2010)<ref name=IMN1>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20191219211209/http://data.transport.tn/dataset/9e1ed3a1-69f5-4ef9-a05e-daa8126fdb7c/resource/acf0d32e-92b3-4247-9281-1b3a1587d23f/download/normales_1981_2010.txt | archive-date = 2019-12-19 | url = http://data.transport.tn/dataset/9e1ed3a1-69f5-4ef9-a05e-daa8126fdb7c/resource/acf0d32e-92b3-4247-9281-1b3a1587d23f | title = Les normales climatiques en Tunisie entre 1981 2010 | publisher = Тээврийн яам | language = fr | access-date = 2026-06-06}}</ref><ref name=IMN2>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20191221032155/http://data.transport.tn/dataset/c8d4b465-056c-41e2-a666-05160d19784e/resource/3d38ac83-8a3c-4207-b327-9684131292b3/download/normales_1961_1990.txt | archive-date = 2019-12-21 | url = http://data.transport.tn/dataset/normales-climatiques-en-tunisie-entre-1961-1990/resource/3d38ac83-8a3c-4207-b327-9684131292b3 | title = Données normales climatiques 1961-1990 | publisher = Тээврийн яам | language = fr | access-date = 2026-06-06}}</ref><ref name=IMNextremes>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20191221032448/http://data.transport.tn/dataset/b19bf5d3-5f47-43a3-befc-80a4f4f1d267/resource/0f4ff280-9f86-4e4f-bc18-29df886c2a30/download/extremes.txt | archive-date = 2019-12-21 | url = http://data.transport.tn/dataset/extremes-climatiques-en-tunisie/resource/0f4ff280-9f86-4e4f-bc18-29df886c2a30 | title = Les extrêmes climatiques en Tunisie | publisher = Тээврийн яам | language = fr | access-date = 2026-06-06}}</ref>{{refn|group=note|name=Station ID|The Station ID for Le Kef is 23232111.<ref>{{cite web |url=http://data.transport.tn/dataset/reseau-des-stations-meteorologiques-synoptiques/resource/9d68c101-4789-4e6a-bdff-8952d727c0c1 |title=Réseau des stations météorologiques synoptiques de la Tunisie |publisher=Тээврийн яам |language=fr |access-date=2026-06-06}}</ref><ref name=IMNclimate>{{cite web | url = https://www.meteo.tn/index.php/donnees-climatiques | title = Période ensoleillée 1981-2010 climatiques en Tunisie | publisher = Тээврийн яам | language = fr | access-date = 2026-06-06}}</ref>}} |source 2 = [[NOAA]] (чийгшил/өдрийн нар 1961–1990),<ref name = "Tunis-Carthage Climate Normals 1961–1990">{{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-I/TS/60715.TXT | title = Tunis-Carthage Climate Normals 1961–1990 | website = ncei.noaa.gov | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-06-06 | archive-date = 2024-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240508165342/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-I/TS/60715.TXT | url-status = dead }}</ref><ref name = "Climate Normals 1991-2020"> {{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-1-WMO-Normals-9120/Tunisia/CSV/TunisCarthage_60715.csv | title = Climate Normals 1991-2020 | website = NOAA.gov | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-06-06}}</ref> Meteo Climat (хамгийн их, бага)<ref name = meteoclimat> {{cite web | url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/station-627-Tunis.php | title = Station Tunis | publisher = Météo Climat | language = fr | access-date = 2026-06-06}}</ref> |date=February 2011}} == Зураг== <gallery widths="170px" heights="130px"> Зураг:Ruines de Carthage.jpg|[[Карфаген]] балгасны туурь Зураг:Theatre Municipal de Tunis.jpg|Төв хэсэг Зураг:Golfe de Tunis et port de Sidi Bou Saïd.jpg|Эрэг, тохой Зураг:Africa Hotel.JPG|Зочид буудал Зураг:TN-23.svg|Газрын зурагт улаанаар Зураг:Tunis satellite.jpg|Эгц дээрээсээ </gallery> ==Эшлэл== {{reflist|30em}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Tunis|Тунис}} {{Wikivoyage}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20240314152923/http://www.commune-tunis.gov.tn/publish/content/ Хотын засгийн газрын цахим хуудас] * [https://maps.google.mn/maps?q=tunis&ie=UTF-8&hq=&hnear=0x12fd337f5e7ef543:0xd671924e714a0275,Tunis,+Tunisia&gl=mn&ei=iJaDUprkMev07AbX14CoCw&ved=0CFEQ8gEwCQ Тунисын газрын зураг] [[Ангилал:Тунис (хот)| ]] [[Ангилал:Тунисын суурин]] [[Ангилал:Африкийн нийслэл]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] 8xea00kliltp4t7qard3m11krlbv3tp 858240 858239 2026-06-06T10:59:50Z Enkhsaihan2005 64429 858240 wikitext text/x-wiki {{short description|Тунисын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Тунис | native_name = تونس | native_name_lang = aeb | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/1 | total_width = 280 | align = center | caption_align = center | image1 = TunisAveHabibBourguiba.jpg | caption1 = [[Хабиб Бургиба өргөн чөлөө]] | image2 = Place 7 novembre.jpg | caption2 = 11 сарын 7-ны талбай | image3 = StatueIbnKhaldounTunis.JPG | caption3 = [[Ибн Хальдун]]ы хөшөө | image4 = Vue de Tunis.jpg | caption4 = Сиди Белхассен уулаас Тунисын үзэмж | image5 = Sidi Chebaan.jpg | caption5 = [[Сиди Бу Саид]]ын үзэмж | image6 = Super moon over Medina of Tunis.jpg | caption6 = Шөнийн Тунис хот }} | image_caption = | image_flag = Flag of Tunis.svg | flag_alt = Тунис хотын далбаа | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Coat of arms of Tunis.svg | shield_alt = Тунис хотын сүлд | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Тунис#Газар дундын тэнгис#Африк | pushpin_label_position = | pushpin_relief = yes | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = [[Африк]] болон [[Тунис]] дахь байршил | coordinates = {{coord|36|48|23|N|10|10|54|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Тунис}} | subdivision_type1 = [[Тунисын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Тунис муж]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 698 | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = <small>[[Бие даасан улс төрч|Бие даасан]]</small> | leader_title = [[Хотын дарга]] | leader_name = [[Имед Бухрис]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information" />{{citation needed|date=2022 оны 11 сар|reason=need source for area_metro_km2}}<!-- need source for area_metro_km2, as of 2022-11-20 --> | area_total_km2 = 212 | area_metro_km2 = 2668 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 41 | elevation_min_m = 4 | population_footnotes = <ref name="Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information">{{cite web | title=Tunisia: Governorates, Major Cities, Communes & Urban Agglomerations | website=Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information | date=2022-01-01 |access-date=2025-07-25 | url=https://www.citypopulation.de/en/tunisia/cities/}}</ref> | population_total = 693210 | population_as_of = 2024-01-01 | population_demonym = {{langx|ar|تونسي}} ''Тунси'' | population_note = | population_urban = | population_metro = 2671882 | population_density_km2 = {{#expr:602560/104 round 0}} | timezone1 = [[Төв Европын Цаг]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone_DST = (Байхгүй) | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 1xxx, 2xxx | area_code_type = Залгах код | area_code = 71 | iso_code = [[ISO 3166-2:TN|TN-11]], [[ISO 3166-2:TN|TN-12]], [[ISO 3166-2:TN|TN-13]] болон [[ISO 3166-2:TN|TN-14]] | blank_name_sec2 = [[geoTLD]] | blank_info_sec2 = [[.tn]] | website = {{Official website|www.commune-tunis.gov.tn}} | footnotes = }} '''Тунис''' ([тунийс], [[арабаар]] تونس‎ /Tūnis/) — [[Тунис улс]]ын [[нийслэл]], 1 сая орчим хүнтэй [[хот]]. == Газар зүй == === Цаг агаар === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Тунис ([[Тунис-Карфаген олон улсын нисэх буудал]]) 1991–2020, туйлын үе 1943—одоо |metric first = yes |width=auto |single line = yes |Jan record high C = 25.6 |Feb record high C = 28.7 |Mar record high C = 36.5 |Apr record high C = 33.1 |May record high C = 41.4 |Jun record high C = 47.0 |Jul record high C = 49.0 |Aug record high C = 49.0 |Sep record high C = 44.4 |Oct record high C = 40.0 |Nov record high C = 34.5 |Dec record high C = 29.6 |year record high C = 49.0 |Jan high C = 16.4 |Feb high C = 16.8 |Mar high C = 19.4 |Apr high C = 22.3 |May high C = 26.5 |Jun high C = 31.0 |Jul high C = 34.0 |Aug high C = 34.5 |Sep high C = 30.5 |Oct high C = 26.7 |Nov high C = 21.5 |Dec high C = 17.6 |year high C = 24.8 |Jan mean C = 12.3 |Feb mean C = 12.5 |Mar mean C = 14.6 |Apr mean C = 17.2 |May mean C = 21.0 |Jun mean C = 25.1 |Jul mean C = 28.1 |Aug mean C = 28.7 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 22.0 |Nov mean C = 17.2 |Dec mean C = 13.5 |year mean C = 19.8 |Jan low C = 8.2 |Feb low C = 8.1 |Mar low C = 9.8 |Apr low C = 12.1 |May low C = 15.4 |Jun low C = 19.3 |Jul low C = 22.1 |Aug low C = 22.9 |Sep low C = 20.7 |Oct low C = 17.3 |Nov low C = 12.8 |Dec low C = 9.4 |year low C = 14.8 |Jan record low C = -5.3 |Feb record low C = -2.6 |Mar record low C = 0.0 |Apr record low C = 1.7 |May record low C = 5.2 |Jun record low C = 10.6 |Jul record low C = 13.0 |Aug record low C = 11.7 |Sep record low C = 10.9 |Oct record low C = 5.6 |Nov record low C = -1.1 |Dec record low C = -0.1 |year record low C = -5.3 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 58.9 |Feb precipitation mm = 54.9 |Mar precipitation mm = 45.8 |Apr precipitation mm = 37.9 |May precipitation mm = 22.4 |Jun precipitation mm = 12.8 |Jul precipitation mm = 4.4 |Aug precipitation mm = 14.5 |Sep precipitation mm = 58.2 |Oct precipitation mm = 54.7 |Nov precipitation mm = 53.1 |Dec precipitation mm = 68.1 |year precipitation mm = 485.6 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 8.4 |Feb precipitation days = 8.0 |Mar precipitation days = 6.3 |Apr precipitation days = 5.7 |May precipitation days = 3.7 |Jun precipitation days = 1.5 |Jul precipitation days = 0.5 |Aug precipitation days = 1.7 |Sep precipitation days = 5.0 |Oct precipitation days = 5.8 |Nov precipitation days = 6.8 |Dec precipitation days = 8.3 |year precipitation days = 61.5 |Jan humidity = 76 |Feb humidity = 74 |Mar humidity = 73 |Apr humidity = 71 |May humidity = 68 |Jun humidity = 64 |Jul humidity = 62 |Aug humidity = 64 |Sep humidity = 68 |Oct humidity = 72 |Nov humidity = 74 |Dec humidity = 77 |year humidity = 70 |Jan sun = 164.1 |Feb sun = 176.8 |Mar sun = 220.0 |Apr sun = 235.8 |May sun = 291.4 |Jun sun = 317.3 |Jul sun = 354.6 |Aug sun = 327.3 |Sep sun = 250.7 |Oct sun = 220.7 |Nov sun = 175.2 |Dec sun = 157.8 |year sun = |Jand sun = 5.3 |Febd sun = 5.7 |Mard sun = 6.4 |Aprd sun = 7.5 |Mayd sun = 9.1 |Jund sun = 10.3 |Juld sun = 11.5 |Augd sun = 10.6 |Sepd sun = 8.6 |Octd sun = 7.0 |Novd sun = 5.8 |Decd sun = 5.1 |yeard sun = 7.7 |source 1 =Цаг уурын үндэсний хүрээлэн (чийгшил 1961-1990, нар 1981–2010)<ref name=IMN1>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20191219211209/http://data.transport.tn/dataset/9e1ed3a1-69f5-4ef9-a05e-daa8126fdb7c/resource/acf0d32e-92b3-4247-9281-1b3a1587d23f/download/normales_1981_2010.txt | archive-date = 2019-12-19 | url = http://data.transport.tn/dataset/9e1ed3a1-69f5-4ef9-a05e-daa8126fdb7c/resource/acf0d32e-92b3-4247-9281-1b3a1587d23f | title = Les normales climatiques en Tunisie entre 1981 2010 | publisher = Тээврийн яам | language = fr | access-date = 2026-06-06}}</ref><ref name=IMN2>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20191221032155/http://data.transport.tn/dataset/c8d4b465-056c-41e2-a666-05160d19784e/resource/3d38ac83-8a3c-4207-b327-9684131292b3/download/normales_1961_1990.txt | archive-date = 2019-12-21 | url = http://data.transport.tn/dataset/normales-climatiques-en-tunisie-entre-1961-1990/resource/3d38ac83-8a3c-4207-b327-9684131292b3 | title = Données normales climatiques 1961-1990 | publisher = Тээврийн яам | language = fr | access-date = 2026-06-06}}</ref><ref name=IMNextremes>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20191221032448/http://data.transport.tn/dataset/b19bf5d3-5f47-43a3-befc-80a4f4f1d267/resource/0f4ff280-9f86-4e4f-bc18-29df886c2a30/download/extremes.txt | archive-date = 2019-12-21 | url = http://data.transport.tn/dataset/extremes-climatiques-en-tunisie/resource/0f4ff280-9f86-4e4f-bc18-29df886c2a30 | title = Les extrêmes climatiques en Tunisie | publisher = Тээврийн яам | language = fr | access-date = 2026-06-06}}</ref>{{refn|group=note|name=Station ID|The Station ID for Le Kef is 23232111.<ref>{{cite web |url=http://data.transport.tn/dataset/reseau-des-stations-meteorologiques-synoptiques/resource/9d68c101-4789-4e6a-bdff-8952d727c0c1 |title=Réseau des stations météorologiques synoptiques de la Tunisie |publisher=Тээврийн яам |language=fr |access-date=2026-06-06}}</ref><ref name=IMNclimate>{{cite web | url = https://www.meteo.tn/index.php/donnees-climatiques | title = Période ensoleillée 1981-2010 climatiques en Tunisie | publisher = Тээврийн яам | language = fr | access-date = 2026-06-06}}</ref>}} |source 2 = [[NOAA]] (чийгшил/өдрийн нар 1961–1990),<ref name = "Tunis-Carthage Climate Normals 1961–1990">{{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-I/TS/60715.TXT | title = Tunis-Carthage Climate Normals 1961–1990 | website = ncei.noaa.gov | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-06-06 | archive-date = 2024-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240508165342/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-I/TS/60715.TXT | url-status = dead }}</ref><ref name = "Climate Normals 1991-2020"> {{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-1-WMO-Normals-9120/Tunisia/CSV/TunisCarthage_60715.csv | title = Climate Normals 1991-2020 | website = NOAA.gov | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-06-06}}</ref> Meteo Climat (хамгийн их, бага)<ref name = meteoclimat> {{cite web | url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/station-627-Tunis.php | title = Station Tunis | publisher = Météo Climat | language = fr | access-date = 2026-06-06}}</ref> |date=February 2011}} == Зураг== <gallery widths="170px" heights="130px"> Зураг:Ruines de Carthage.jpg|[[Карфаген]] балгасны туурь Зураг:Theatre Municipal de Tunis.jpg|Төв хэсэг Зураг:Golfe de Tunis et port de Sidi Bou Saïd.jpg|Эрэг, тохой Зураг:Africa Hotel.JPG|Зочид буудал Зураг:TN-23.svg|Газрын зурагт улаанаар Зураг:Tunis satellite.jpg|Эгц дээрээсээ </gallery> ==Эшлэл== {{reflist|30em}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Tunis|Тунис}} {{Wikivoyage}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20240314152923/http://www.commune-tunis.gov.tn/publish/content/ Хотын засгийн газрын цахим хуудас] * [https://maps.google.mn/maps?q=tunis&ie=UTF-8&hq=&hnear=0x12fd337f5e7ef543:0xd671924e714a0275,Tunis,+Tunisia&gl=mn&ei=iJaDUprkMev07AbX14CoCw&ved=0CFEQ8gEwCQ Тунисын газрын зураг] [[Ангилал:Тунис (хот)| ]] [[Ангилал:Тунисын суурин]] [[Ангилал:Африкийн нийслэл]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] fo1xuxty4b5tiayya2eaeg69aznrymv 0 37372 858241 826747 2026-06-06T11:03:30Z Enkhsaihan2005 64429 858241 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Ирландын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Белфаст | native_name = {{Unbulleted list |{{langx|ga|Béal Feirste}} |[[Ольстер Скотс аялга|Ольстер Скотс]]: {{lang|sco|Bilfawst}} }} | settlement_type = [[Нэгдсэн Хаант Улс дахь хотын статус#Ирланд болон Умард Ирланд|Нийслэл]], [[Умард Ирландын орон нутгийн захиргаа#Орон нутгийн захиргааны тойргууд|тойрог]], болон [[Нэгдсэн Хаант Улс дахь суурингийн статус#Умард Ирланд|боро]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |perrow = 1/2/2/2 |total_width = 270 |caption_align = center |image1 = City_Quays.jpg |caption1 = [[Белфастын боомт]] |image2 = StormontGeneral.jpg |caption2 = [[Парламентын ордон (Умард Ирланд)|Стормонт]] |image3 = Belfast_City_Hall_2010.JPG |caption3 = [[Белфаст хотын танхим]] |image4 = Belfast_Castle,_August_2011.jpg |caption4 = [[Белфаст шилтгээн]] |image5 = Titanic_Belfast_HDR.jpg |caption5 = [[Титаник Белфаст]] |image6 = Flower_bed,_Botanic_Gardens,_Belfast_-_geograph.org.uk_-_1454550.jpg |caption6 = [[Ботаникийн цэцэрлэгт хүрээлэн (Белфаст)|Ботаникийн цэцэрлэгт хүрээлэн]] |image7 = Ulster_Museum_3.JPG |caption7 = [[Ольстер музей]] }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = File:Flag of Belfast.svg | flag_alt = | image_shield = File:Coat of arms of Belfast.svg | shield_alt = | shield_link = Белфастын сүлд | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = | motto = {{langx |la|Pro Tanto Quid Retribuamus |translation=Тэр их юмны хариуд бид юу өгөх вэ}} | image_map = | map_alt = | map_caption = Белфаст тойрог | pushpin_map = | pushpin_relief = | mapframe = yes | mapframe-wikidata = yes | mapframe-zoom = 7 | mapframe-frame-coord = {{coord|54.6|-6.8}} | mapframe-frame-height = 250 | mapframe-frame-width = 260 | mapframe-shape-fill-opacity = 0.15 | mapframe-shape-fill = #0000ff | coordinates = {{Wikidatacoord|Q10686|region:GB-BFS_type:adm2nd|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Бүрэн эрхт улс]] | subdivision_name = {{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}} | subdivision_type1 = [[Их Британийн харьяат улс|Улс]] | subdivision_name1 = {{flag|Хойд Ирланд}} | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = Нэгдсэн | established_date = [[Хойд Ирландын орон нутгийн засаг захиргааны шинэчлэл|4 сарын 1, 2015]] | established_title1 = | established_date1 = | named_for = | seat_type = Захиргааны{{nbsp}}төв | seat = [[Белфаст хотын танхим|Хотын танхим]] | government_footnotes = <ref name="Council leadership">{{cite web |url=https://www.belfastcity.gov.uk/council |title=Зөвлөл |website=Белфаст хотын зөвлөл |access-date=2025-08-06 |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807114542/https://www.belfastcity.gov.uk/council |url-status=live }}</ref> | government_type = Тойргийн зөвлөл | governing_body = [[Белфаст хотын зөвлөл]] | leader_title = Гүйцэтгэх | leader_name = Хорооны систем | leader_title1 = [[Нэгдсэн Хаант Улс дахь орон нутгийн зөвлөлүүдийн улс төрийн бүтэц#Умард Ирланд|Хяналт]] | leader_name1 = {{Нэгдсэн Хаант Улсын зөвлөлийн хяналт|GSS=N09000003}} | leader_title2 = | leader_name2 = | area_footnotes = <ref name="popstats">{{UK subdivision statistics citation }}</ref> | area_total_km2 = {{UK subdivision area|GSS=N09000003}} | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = | population_footnotes = <ref name="popstats" /> | population_as_of = {{UK subdivision statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=N09000003}} | population_rank = | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=N09000003}} | population_demonym = | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = | timezone1 = [[Гринвичийн дундаж цаг|GMT]] | utc_offset1 = +0 | timezone1_DST = [[Британийн зуны цаг|BST]] | utc_offset1_DST = +1 | postal_code_type = [[Их Британи дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = {{cslist |[[BT шуудангийн кодын бүс|BT]]1–17 |BT29 (хэсэг) |BT36 (хэсэг) |BT58 }} | area_code_type = [[Их Британи дахь утасны дугаар|Залгах код]] | area_code = 028 | iso_code = [[ISO 3166-2:GB|GB-BFS]] | blank1_name = [[GSS кодлох систем|GSS код]] | blank1_info = N09000003 | website = {{URL|belfastcity.gov.uk}} }} '''Белфаст''' ([[англиар]] Belfast ['belfɑːst]) — [[Их Британи|Их Британи ба Умард Ирландын Нэгдсэн Хант Улсын]] бүрэлдэхүүн улс [[Умард Ирланд|Умард Ирландын]] [[нийслэл]], 29 түмэн хүнтэй [[хот]]. == Зураг== <gallery widths="170px" heights="130px"> Зураг:Belfast Castle, Northern Ireland.jpg|Белфаст шилтгээн Зураг:Belfast City Hall 2.jpg|Хотын захиргааны байр Зураг:The Lagan - geograph.org.uk - 190622.jpg|Лаган гол </gallery> == Цаг уурын мэдээлэл == {{Уур амьсгалын хүснэгт|location = Белфаст (Ньюфорж), өндөр: {{cvt|40|m|ft|0}}, 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1982–одоо |metric first = y |single line = y |Jan record high C = 15.0 |Feb record high C = 16.4 |Mar record high C = 19.7 |Apr record high C = 22.1 |May record high C = 25.4 |Jun record high C = 28.6 |Jul record high C = 30.2 |Aug record high C = 28.1 |Sep record high C = 23.7 |Oct record high C = 20.5 |Nov record high C = 17.1 |Dec record high C = 15.2 |Jan high C = 8.2 |Feb high C = 8.8 |Mar high C = 10.5 |Apr high C = 12.8 |May high C = 15.7 |Jun high C = 17.2 |Jul high C = 19.7 |Aug high C = 19.4 |Sep high C = 17.3 |Oct high C = 13.8 |Nov high C = 10.7 |Dec high C = 8.4 |year high C = 13.7 |Jan mean C = 5.2 |Feb mean C = 5.5 |Mar mean C = 6.8 |Apr mean C = 8.8 |May mean C = 11.4 |Jun mean C = 14.0 |Jul mean C = 15.6 |Aug mean C = 15.4 |Sep mean C = 13.5 |Oct mean C = 10.4 |Nov mean C = 7.4 |Dec mean C = 5.4 |year mean C = 9.9 |Jan low C = 2.2 |Feb low C = 2.1 |Mar low C = 3.1 |Apr low C = 4.7 |May low C = 7.0 |Jun low C = 9.7 |Jul low C = 11.6 |Aug low C = 11.5 |Sep low C = 9.6 |Oct low C = 6.9 |Nov low C = 4.2 |Dec low C = 2.3 |year low C = 6.3 |Jan record low C = -10.1 |Feb record low C = -7.1 |Mar record low C = -6.5 |Apr record low C = -3.8 |May record low C = -2.6 |Jun record low C = 1.3 |Jul record low C = 4.2 |Aug record low C = 2.5 |Sep record low C = 0.8 |Oct record low C = -3.0 |Nov record low C = -7.6 |Dec record low C = -13.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 88.5 |Feb precipitation mm = 70.3 |Mar precipitation mm = 71.4 |Apr precipitation mm = 60.4 |May precipitation mm = 59.6 |Jun precipitation mm = 69.0 |Jul precipitation mm = 73.6 |Aug precipitation mm = 85.0 |Sep precipitation mm = 69.6 |Oct precipitation mm = 95.8 |Nov precipitation mm = 102.3 |Dec precipitation mm = 93.3 |year precipitation mm = 938.7 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 14.4 |Feb precipitation days = 12.7 |Mar precipitation days = 12.6 |Apr precipitation days = 11.3 |May precipitation days = 11.5 |Jun precipitation days = 11.4 |Jul precipitation days = 13.0 |Aug precipitation days = 13.5 |Sep precipitation days = 11.6 |Oct precipitation days = 13.8 |Nov precipitation days = 15.5 |Dec precipitation days = 14.8 |year precipitation days = 156.2 |Jan sun = 40.1 |Feb sun = 65.2 |Mar sun = 97.7 |Apr sun = 157.1 |May sun = 185.1 |Jun sun = 151.1 |Jul sun = 146.3 |Aug sun = 141.9 |Sep sun = 112.0 |Oct sun = 92.4 |Nov sun = 52.9 |Dec sun = 35.3 |year sun = 1277.0 |source 1 = [[Met Office]]<ref>{{cite web |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-averages/gcey2u2yw |title=Belfast Newforge 1981–2010 Averages |publisher=Met Office |access-date=2026-06-06 }}</ref> | source 2 = Starlings Roost Weather<ref>{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/ukobs/temp_month_record_tmax_map.php |title=Monthly Extreme Maximum Temperature |access-date=2026-06-06 |publisher=Starlings Roost Weather |archive-date=15 August 2022-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815080921/http://starlingsroost.ddns.net/weather/ukobs/temp_month_record_tmax_map.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/ukobs/temp_month_record_tmin_map.php |title=Monthly Extreme Minimum Temperature |access-date=2026-06-06 |publisher=Starlings Roost Weather |archive-date=2023-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201173844/http://starlingsroost.ddns.net/weather/ukobs/temp_month_record_tmin_map.php |url-status=dead }}</ref> }} == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Belfast|Белфаст}} * [http://www.belfastcity.gov.uk/ Хотын засгийн газрын цахим хуудас] * [https://maps.google.mn/maps?q=belfast&ie=UTF-8&hq=&hnear=0x4860fffdd7d08a3b:0x2e57162cefc7c531,Belfast,+UK&gl=mn&ei=KsKDUresAsrm7Aawv4GgCw&ved=0CDAQ8gEwAQ Белфастын газрын зураг] [[Ангилал:Белфаст| ]] [[Ангилал:Антрим]] [[Ангилал:Даун Каунти]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Умард Ирландын захиргааны дүүрэг]] [[Ангилал:Умард Ирландын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Умард Ирландын суурин]] [[Ангилал:Умард Ирландын хот]] 2ucvy2p5chsnr99yd1urh4dhkdes2hd 0 37430 858245 853795 2026-06-06T11:13:39Z Enkhsaihan2005 64429 858245 wikitext text/x-wiki {{short description|Испанийн Каталонийн хот}} {{About|Испанийн хотын|хөлбөмбөгийн клубийг|Барселона (хөлбөмбөгийн баг){{!}}Барселона ХБ|хэрэглээг|Барселон (салаа утга)}} {{Инфобокс суурин | native_name = <!-- if different from the English name --> | other_name = | native_name = Barcelona | settlement_type = [[Каталонийн хотын захиргаа|Хот болон хотын захиргаа]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Aerial view of Barcelona, Spain (51227309370) edited.jpg | caption1 = [[Барселоны хамгийн өндөр барилгуудын жагсаалт|Барселоны тэнгэрийн шугам]] | image2 = Σαγράδα Φαμίλια 2941.jpg | caption2 = [[Саграда Фамилия]] | image3 = Torre Glòries nocturna.jpg | caption3 = [[Алдар цамхаг]] | image4 = Arc_de_Triomf,_domingo_de_Ramos.jpg | caption4 = [[Ялалтын нуман хаалга (Барселон)|Ялалтын нуман хаалга]] | image5 = 15-10-27-Vista_des_de_l'estàtua_de_Colom_a_Barcelona-WMA_2800.jpg | caption5 = Edificio Colón ба [[Рамбла]] | image7 = Avinguda_de_la_Reina_Maria_Cristina_Barcelona_2013.jpg | caption7 = [[Венецийн Цамхагууд]] ба [[Үндэсний ордон (Барселон)|Үндэсний ордон]] | image8 = Barcelona,_Spain_(51225532527).jpg | caption8 = [[Барселонета]] | image9 = Casa_Milà,_general_view.jpg | caption9 = [[Каса-Мила]] }} | image_flag = Flag of Barcelona.svg | flag_alt = | image_shield = Escudo de Barcelona.svg | shield_alt = | nicknames = {{native name|ca|Ciutat Comtal}}<br>{{native name|es|Ciudad Condal}}<br><br> {{native name|ca|Cap i Casal de Catalunya}}<br>'Каталонийн Толгой ба Зүрх' | motto = | pushpin_map = Испани Каталони#Испани#Европ | pushpin_label = Барселон | image_map = | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-marker = city | mapframe-caption = Барселоны интерактив газрын зураг | map_caption = Барселоны байршил | coordinates = {{Coord|41|22|58|N|02|10|37|E|type:city_region:ES|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Испани}} | subdivision_type1 = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]] | subdivision_type2 = [[Испанийн аймгууд|Аймаг]] | subdivision_type3 = [[Каталонийн комарка|Комарка]] | subdivision_name1 = [[Каталони]] | subdivision_name2 = [[Барселон аймаг|Барселон]] | subdivision_name3 = [[Барселонес]] | established_title = | established_date = | parts_type = [[Барселоны дүүргүүд|Дүүрэг]] | parts_style = coll | parts = {{nobold|10}} | p1 = [[Хуучин хот (Барселон)|Ciutat Vella]] | government_type = [[Аюнтамьенто (Испани)|Аюнтамьенто]] | governing_body = [[Барселоны Хотын Зөвлөл|Хотын Зөвлөл]] | leader_party = [[Каталонийн Социалист Нам|PSC–PSOE]] | leader_title = [[Барселоны хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Жауме Коллбони]]<ref name=municat>{{cite web |url=http://aplicacions.municat.gencat.cat/index.php?page=consulta&mostraEns=0801930008 |title=Ajuntament de Barcelona |publisher=[[Generalitat of Catalonia]] |access-date=2023-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170104195620/http://aplicacions.municat.gencat.cat/index.php?page=consulta&mostraEns=0801930008 |archive-date=2017-01-04 |url-status=live}}</ref> | total_type = Хот | unit_pref = | area_footnotes = <ref name=idescat>{{cite web |url=http://www.idescat.cat/emex/?lang=en&id=080193 |title=El municipi en xifres: Barcelona |publisher=[[Institut d'Estadística de Catalunya|Каталонийн Статистикийн Хүрээлэн]] |access-date=2023-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151124080227/http://www.idescat.cat/emex/?lang=en&id=080193 |archive-date=2015-11-24 |url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = 101.4 | area_urban_km2 = | elevation_footnotes = &nbsp;([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|ДТДӨ]]) | elevation_m = 12 | population_as_of = 2024 | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_total = 1686208 | population_density_km2 = auto | population_urban = 4840000<ref name="demographia"/> | population_metro = 5474482<ref name="eurostat"/> | population_rank = [[Испанийн хотын жагсаалт|2-р байр]] | population_demonyms = Барселончууд <br> {{native name|ca|barceloní, -ina}}<br>{{native name|es|barcelonés, -esa}} | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions|website=ec.europa.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|archive-date=2023-02-15|url-status=live}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = €173.722 тэрбум (2021) | postal_code_type = [[Испани дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 080xx <!-- 08001–08080 --> | area_code = [[+34]] ([[Испани|E]]) 93 ([[Барселон аймаг|B]]) | area_code_type = [[Испани дахь утасны дугаар|Бүс нутгийн код]] | blank_name_sec1 = [[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Испани)|ҮСХ-ий код]] | blank_info_sec1 = 08 0193 | blank1_name_sec1 = [[Хотын төсөв]] {{nobold|(2023)}} | blank1_info_sec1 = €3.6 тэрбум<ref>{{Cite web|url=https://metropoliabierta.elespanol.com/informacion-municipal/presupuesto-barcelona-record-colau-collboni_62507_102.html|title=THE BUDGET 2023|date=2022-10-14|access-date=2023-11-15|archive-date=2023-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230207194424/https://metropoliabierta.elespanol.com/informacion-municipal/presupuesto-barcelona-record-colau-collboni_62507_102.html|url-status=live}}</ref> | website = {{official URL}} | p2 = [[Эшампле]] | p3 = [[Грациа]] | p4 = [[Хорта-Гинардо]] | p5 = [[Лес Кортс]] | p6 = [[Ноу Баррис]] | p7 = [[Сант Андреу]] | p8 = [[Сантс-Монтжуик]] | p9 = [[Сарриа-Сант Герваси]] | p10 = [[Сант Марти (дүүрэг)|Сант Марти]] | module = | footnotes = }} '''Барселон''' ({{lang-ca|Barcelona}} {{IPA|[bəɾsəˈɫonə]}}, {{lang-es|Barcelona}} {{IPA|[baɾθeˈlona]}}) — [[Испани]] улсын [[Каталони]] орны засаг захиргааны төв, 1 сая 600 мянган хүнтэй, 100 км² газар нутагтай [[хот]].<ref name="хүнам"/> Барселон хотыг агуулсан [[Барселон аймаг]] хотоосоо 70 дахин том газар, 3 дахин олон оршин суугчтай. Үүнээс 3 сая нь Барселон ба түүний эргэн тойронд буюу [[Барселон хотын бөөгнөрөл]]д оршин суудаг. Хөлбөмбөгийн «[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]]», «[[Эспаньол]]», сагсан бөмбөгийн «[[Барселона (сагсан бөмбөгийн баг)|Барселона]]» зэрэг баг хотынхоо нэрийг өндөрт өргөж явдаг. Мөн 1992 оны [[олимпын наадам|зуны олимпын]] [[Барселоны олимп|XXV наадам]] Барселонд болж, 170 орны 9356 тамирчин 286 багц медалийн төлөө өрсөлдөж байжээ. ==Аялал жуулчлал== Барселон хот нь зуны олимп зохион байгуулснаас хойш дэлхийн аялал жуулчлалын хараанд өртөж 1990 онд 1,7 сая ирдэг байсан гадны жуулчид 2012 онд 7,4 саяд хүрч хотын хүн амаас 5 дахин давжээ. Аялал жуулчлал Барселонд багагүй орлогын эх үүсвэр болж хотын хөгжилд нэмэр болсон боловч сүүлийн жилүүдэд ялангуяа Европын жуулчид хотын иргэдийн амгалан тайван байдлыг алдагдуулан архидах, танхайрах, хог тарих байдал газар авч иргэдийн дургүйцлийг төрүүлэх болсон байна. 2014 оны зун хэсэг итали жуулчин залуус хотоор нүцгэн огт хувцасгүй явж танхайрсан нь Барселончуудын тэвчээрийг зад тавихад хүргэж иргэд олон зуугаараа босч жагсжээ. <ref>[http://www.theguardian.com/world/2014/aug/21/naked-italians-protests-drunken-tourists-barcelona Шалдан Италичууд Барселоны олон нийтийн эсэргүүцлийг хөдөлгөв, 2014-08-21, Гардиан сонин]</ref> Мөн Европын Жуулчлалын байгууллагаас гаргасан анхааруулгаар Барселон хот нь европын хамгийн их халаасны хулгайтай хотоор 2012 онд тодорчээ.<ref>[http://safety.worldnomads.com/Spain/73808/Barcelona-Pickpocket-Capital-of-the-World Барселон халаасны хулгайн нийслэл, WorldNomads.com]</ref> Барселоны дараа [[Парис]], [[Лондон]] хотууд халаасны хулгайн гэмт хэргээрээ жагсчээ.<ref>[http://www.bloomberg.com/news/2014-08-14/the-paris-syndrome-drives-chinese-tourists-away.html Парисийн синдром]</ref> <ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/11046620/London-is-far-more-dangerous-than-Naples-says-city-official.html Лондон Наплиас аюултай албаныхны мэдэгдэл, Телеграф сонин, 2014-08-20]</ref> ==Газарзүй== ===Уур амьсгал=== {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = [[Жозеп Таррадельяс Барселон–Эль-Прат нисэх буудал|Барселон нисэх буудал]] (1991-2020) хотын төвөөс {{cvt|15|km|mi|}} (туйлын үе 1924-одоо) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 23.8 | Feb record high C = 24.5 | Mar record high C = 27.5 | Apr record high C = 26.5 | May record high C = 32.0 | Jun record high C = 35.0 | Jul record high C = 36.0 | Aug record high C = 37.4 | Sep record high C = 34.0 | Oct record high C = 30.4 | Nov record high C = 27.0 | Dec record high C = 27.0 | year record high C = | Jan high C = 14.0 | Feb high C = 14.5 | Mar high C = 16.4 | Apr high C = 18.5 | May high C = 21.7 | Jun high C = 25.5 | Jul high C = 28.3 | Aug high C = 28.9 | Sep high C = 26.0 | Oct high C = 22.3 | Nov high C = 17.6 | Dec high C = 14.5 | year high C = | Jan mean C = 9.7 | Feb mean C = 10.2 | Mar mean C = 12.3 | Apr mean C = 14.5 | May mean C = 17.8 | Jun mean C = 21.7 | Jul mean C = 24.5 | Aug mean C = 25.1 | Sep mean C = 22.1 | Oct mean C = 18.3 | Nov mean C = 13.3 | Dec mean C = 10.4 | year mean C = | Jan low C = 5.5 | Feb low C = 5.9 | Mar low C = 8.1 | Apr low C = 10.4 | May low C = 13.8 | Jun low C = 17.9 | Jul low C = 20.8 | Aug low C = 21.3 | Sep low C = 18.0 | Oct low C = 14.3 | Nov low C = 9.1 | Dec low C = 6.2 | year low C = | Jan record low C = -7.2 | Feb record low C = -6.6 | Mar record low C = -1.4 | Apr record low C = 0.1 | May record low C = 3.0 | Jun record low C = 7.8 | Jul record low C = 11.4 | Aug record low C = 9.5 | Sep record low C = 7.6 | Oct record low C = 3.8 | Nov record low C = -1.4 | Dec record low C = -8.0 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 41.3 | Feb precipitation mm = 30.1 | Mar precipitation mm = 41.7 | Apr precipitation mm = 47.3 | May precipitation mm = 41.9 | Jun precipitation mm = 26.3 | Jul precipitation mm = 27.3 | Aug precipitation mm = 51.2 | Sep precipitation mm = 86.1 | Oct precipitation mm = 82.1 | Nov precipitation mm = 45.5 | Dec precipitation mm = 37.3 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 4.2 | Feb precipitation days = 3.4 | Mar precipitation days = 4.4 | Apr precipitation days = 5.6 | May precipitation days = 4.6 | Jun precipitation days = 3.1 | Jul precipitation days = 2.1 | Aug precipitation days = 4.2 | Sep precipitation days = 6.0 | Oct precipitation days = 6.4 | Nov precipitation days = 4.6 | Dec precipitation days = 3.9 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 мм | Jan snow days = 0 | Feb snow days = 0.2 | Mar snow days = 0.1 | Apr snow days = 0 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.1 | Dec snow days = 0 | year snow days = | Jan humidity = 68 | Feb humidity = 67 | Mar humidity = 68 | Apr humidity = 68 | May humidity = 67 | Jun humidity = 65 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 66 | Sep humidity = 68 | Oct humidity = 72 | Nov humidity = 69 | Dec humidity = 69 | year humidity = | Jan sun = 136 | Feb sun = 164 | Mar sun = 214 | Apr sun = 228 | May sun = 257 | Jun sun = 267 | Jul sun = 298 | Aug sun = 273 | Sep sun = 222 | Oct sun = 177 | Nov sun = 135 | Dec sun = 118 | year sun = | Jan percentsun = 46 | Feb percentsun = 54 | Mar percentsun = 57 | Apr percentsun = 57 | May percentsun = 57 | Jun percentsun = 59 | Jul percentsun = 65 | Aug percentsun = 64 | Sep percentsun = 60 | Oct percentsun = 51 | Nov percentsun = 46 | Dec percentsun = 41 | year percentsun = | source 1 = [[Улсын Цаг Уурын Агентлаг]]<ref name="AEMET OpenData">{{cite web|title=AEMET OpenData|url=https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/inicio|publisher=[[AEMET]]|access-date=2026-06-06}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos?w=0&k=cat&datos=det&l=0076|title=Valores Extremos|publisher=Улсын Цаг Уурын Агентлаг|access-date=2026-06-06}}</ref> | source = }} == Зураг== <gallery widths="210px" heights="150px"> Зураг:Barcelona ISS009-E-9987.jpg|Алс эгц дээрээс харсан зураг Зураг:Palau Nacional.jpg|Каталон орны соёлын музей Зураг:Camp Nou - Interior (2005).jpg|Камп Ноу цэнгэлдэх хүрээлэн </gallery> == Цахим холбоос == {{Commons|Barcelona|Барселон}} {{Wiktionary}} * [http://www.poblesdecatalunya.cat/Barcelones/ Барселоны үзмэрт газрууд] * [http://www.barcelona.cat/ Барселон хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Барселон| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Испанийн аймгийн төв]] [[Ангилал:Испанийн хот]] [[Ангилал:Испанийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Испанийн мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Каталонийн коммун]] [[Ангилал:Каталонийн суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] f4ekgbepbcq60m6tx9v332h3ykxcm07 0 40819 858185 706336 2026-06-05T14:33:33Z Fenglin1020 80310 858185 wikitext text/x-wiki '''Улаан малгайтны бослого'''<ref>Бас өөрөөр '''Улаан малгайтны урвалгаан, Жиньдандаогийн үймээн''' гэж нэрлэдэг.</ref> ([[Англи хэл|англи]]:''Jingdandao incident'') нь 1891 онд Хятад тариачин '''Ян Юэчүнь''' удирдсан, хятад тариачдын самуун дэгдэж, Өмнөд Монголын 49 хошууны [[Зостын чуулган]], [[Зуу Удын чуулган]]<nowiki/>ы нутгийг хамарсан. Нийт 150,000 - 500,000 гаруй монголчуудыг хядсан нь [[Монгол үндэстэн|монголчууд]]<nowiki/>ын түүхэнд монгол үндэстний эсрэг хамгийн том [[геноцид]]үүдийн нэг болсон юм. Дараа нь энэхүү алан хядлагыг бослого хэмээн Хятадууд нэрлэж өөрсдийгөө өмөөрсөн юм. == Бослого гарсан нь == [[Хятад үндэстэн|Нангиад]] нар '''“Монгол хүнийг нь алж, газрыг нь булаая!”''' гэж уулгалан, [[Чин улс]]<nowiki/>ын засаг захиргааны түшмэдтэй хуйвалдаж, [[Зостын чуулган]]<nowiki/>д (одоогийн [[Улаанхад]]), Харчин гурван хошуу, Зуу Удын чуулганы Аохан хошуу, Баарин хоёр хошуу зэрэг олон хошуу нутгийг хамарч, 48 өдөрт 150,000 - 500,000 гаруй монголчуудыг хяджээ. Монголчуудыг мянга мянгаар нь бөөгнүүлж, нэг ч хүн үлдээлгүй алж байв. Нялх хүүхдийг хөлөөс нь барин савах, жадны үзүүрт өлгөх зэргээр хороож байлаа. Жирэмсэн эхийн гэдсийг хүүлж, ургийг нь харуулна. Хожим тэр хүмүүсийг оршуулах гэхэд толгой байвч бие үгүй, бие байвч толгой үгүй, бие толгой байвч мөчис үгүй гэхчлэн үзэшгүй аймшигт дүр зураг угтжээ. Маш болхи зэрлэгээр цавчилж, цохилж, тамлаж зовоож хядсан аж. Жили мужийн засаг дарга Ли Хунжан Жили мужийн жанжин Е Жичаог бослогыг дарахаар Зостын чуулган руу томилон явуулжээ. Цэрэг арми нь цагаан хэрмийг давж өмнөд ба баруун өмнөд зүгээс орж ирэн, зүүн зүгээс болох [[Мүгдэн]] хотоос цэргүүд ирж босогчдыг бүсэлсэн аж. 12-р сард бослогыг бүрэн дарж, улмаар Ян Юэчүн Тяньжинь хотод цаазлуулжээ. Олон монгол хүн цөс хэмхэртэл эмээж, араас улаан малгайтнууд гарч ирэх вий хэмээн Хянганыг давтал зугтаж дүрвэжээ. Сод зохиолч [[Инжаннаш|Инжиннаш]] хамаг бүхнээ орхин зугтаж, [[Ляонин]]<nowiki/>д нэгэн хуучин балгасанд орогнож нуугдаж байгаад, гэрийнхээ хятад боолдоо алуулсан юм. Олон монгол хүн шударга өшөө хорсолд автаж, эрслэн тэмцэх болжээ. == Үр дүн == Тус хядлага болж өнгөрсөнөөр дараах үр гарсан. # Зостын чуулганы нутагт [[Хятад үндэстэн|нанхиад]] тариачидын тосгон суурин ихээр байгуулагдаж, газар хагалж, тариа тарих болсон. Энэ үеэс хятад тариачид монгол малчдыг хойд зүг түрэх үйл явц эрчимжиж эхэлсэн. # Энэ бүс нутгаас Монгол ардууд шахагдаж, хяналтаасаа алдсан. Энэ бүс нутгийг хожим [[Хэбэй|Хөбэй муж]], [[Ляонин|Ляонин мужид]] таслан өгсөн. # Монгол үндэстний хувьд хүн амын ихээхэн хохирол хүлээж, 150,000 - 500,000 хүн амиа насаа алдсан. Ингэснэр Цагаан хэрэм дагуух нутгаа алдсан. == Судлагдсан байдал == [[Хятад улс|Хятад]]<nowiki/>ын улс төрийн үзэл сурталд дарагдаж ирсэн нь бүрэн сайтар судлахад саад болж байгаа юм. Өвөр монголчууд энэ асуудлыг сөхөхөд хятадууд ''“Танай Монголын байлдан дагуулагчид 30 сая хятад хүнийг алсан. Түүний л хариу байгаа биз”'' гээд тоодоггүй аж. Монгол эрдэмтэдийн зүгээс тавьдаг санал нь дараах зүйл дээр төвлөрч байдаг. # [[Монгол үндэстэн|Монголчууд]] дайны бус үед нэг дор гэмгүй [[Хятад үндэстэн|нанхиад иргэдийг]] алж хядаагүй, зөвхөн дайн байлдааны үед л хохирол үзэх зүйл байдаг. # [[Хятад үндэстэн|Нанхиад]]<nowiki/>уудын олон зууны турш цусан өш санаж хэрэгжүүлж явах мунхаг сэтгэлгээ хүн төрөлхтөнд байж болохгүй, # [[Юань улс|Юань гүрнийг]] мөхөөхдөө ч, бусад олон тохиолдолд ч монголчуудыг алж хядаж, хариу гээчээ авахын дээдээр аваад зогсолгүй, асар ихээр хохироож ирсэн нь тус удаагийн хэрэгт хамааралгүй зүйл. Энэхүү улаан малгайтны (улаан алчууртны) урвалгаан нь хожмын улаан алчууртны буюу '''Шударга нударгын''' ([[Ихэтуаний бослого|Ихэтуаний]]) бослогын эх үүсвэр болсон гэж үздэг. ==Эшлэл== [[Ангилал:Монголын түүх]] t0ck354xxxfh7olx18s72wgzaqoopga 858186 858185 2026-06-05T14:34:47Z Fenglin1020 80310 Fixed typo 858186 wikitext text/x-wiki '''Улаан малгайтны бослого'''<ref>Бас өөрөөр '''Улаан малгайтны урвалгаан, Жиньдандаогийн үймээн''' гэж нэрлэдэг.</ref> ([[Англи хэл|англи]]:''Jingdandao incident'') нь 1891 онд Хятад тариачин '''Ян Юэчүнь''' удирдсан, хятад тариачдын самуун дэгдэж, Өмнөд Монголын 49 хошууны [[Зостын чуулган]], [[Зуу Удын чуулган]]<nowiki/>ы нутгийг хамарсан. Нийт 150,000 - 500,000 гаруй монголчуудыг хядсан нь [[Монгол үндэстэн|монголчууд]]<nowiki/>ын түүхэнд монгол үндэстний эсрэг хамгийн том [[геноцид]]үүдийн нэг болсон юм. Дараа нь энэхүү алан хядлагыг бослого хэмээн Хятадууд нэрлэж өөрсдийгөө өмөөрсөн юм. == Бослого гарсан нь == [[Хятад үндэстэн|Нангиад]] нар '''“Монгол хүнийг нь алж, газрыг нь булаая!”''' гэж уулгалан, [[Чин улс]]<nowiki/>ын засаг захиргааны түшмэдтэй хуйвалдаж, [[Зостын чуулган]]<nowiki/>д (одоогийн [[Улаанхад]]), Харчин гурван хошуу, Зуу Удын чуулганы Аохан хошуу, Баарин хоёр хошуу зэрэг олон хошуу нутгийг хамарч, 48 өдөрт 150,000 - 500,000 гаруй монголчуудыг хяджээ. Монголчуудыг мянга мянгаар нь бөөгнүүлж, нэг ч хүн үлдээлгүй алж байв. Нялх хүүхдийг хөлөөс нь барин савах, жадны үзүүрт өлгөх зэргээр хороож байлаа. Жирэмсэн эхийн гэдсийг хүүлж, ургийг нь харуулна. Хожим тэр хүмүүсийг оршуулах гэхэд толгой байвч бие үгүй, бие байвч толгой үгүй, бие толгой байвч мөчис үгүй гэхчлэн үзэшгүй аймшигт дүр зураг угтжээ. Маш болхи зэрлэгээр цавчилж, цохилж, тамлаж зовоож хядсан аж. Жили мужийн засаг дарга Ли Хунжан Жили мужийн жанжин Е Жичаог бослогыг дарахаар Зостын чуулган руу томилон явуулжээ. Цэрэг арми нь цагаан хэрмийг давж өмнөд ба баруун өмнөд зүгээс орж ирэн, зүүн зүгээс болох [[Мүгдэн]] хотоос цэргүүд ирж босогчдыг бүсэлсэн аж. 12-р сард бослогыг бүрэн дарж, улмаар Ян Юэчүнь Тяньжинь хотод цаазлуулжээ. Олон монгол хүн цөс хэмхэртэл эмээж, араас улаан малгайтнууд гарч ирэх вий хэмээн Хянганыг давтал зугтаж дүрвэжээ. Сод зохиолч [[Инжаннаш|Инжиннаш]] хамаг бүхнээ орхин зугтаж, [[Ляонин]]<nowiki/>д нэгэн хуучин балгасанд орогнож нуугдаж байгаад, гэрийнхээ хятад боолдоо алуулсан юм. Олон монгол хүн шударга өшөө хорсолд автаж, эрслэн тэмцэх болжээ. == Үр дүн == Тус хядлага болж өнгөрсөнөөр дараах үр гарсан. # Зостын чуулганы нутагт [[Хятад үндэстэн|нанхиад]] тариачидын тосгон суурин ихээр байгуулагдаж, газар хагалж, тариа тарих болсон. Энэ үеэс хятад тариачид монгол малчдыг хойд зүг түрэх үйл явц эрчимжиж эхэлсэн. # Энэ бүс нутгаас Монгол ардууд шахагдаж, хяналтаасаа алдсан. Энэ бүс нутгийг хожим [[Хэбэй|Хөбэй муж]], [[Ляонин|Ляонин мужид]] таслан өгсөн. # Монгол үндэстний хувьд хүн амын ихээхэн хохирол хүлээж, 150,000 - 500,000 хүн амиа насаа алдсан. Ингэснэр Цагаан хэрэм дагуух нутгаа алдсан. == Судлагдсан байдал == [[Хятад улс|Хятад]]<nowiki/>ын улс төрийн үзэл сурталд дарагдаж ирсэн нь бүрэн сайтар судлахад саад болж байгаа юм. Өвөр монголчууд энэ асуудлыг сөхөхөд хятадууд ''“Танай Монголын байлдан дагуулагчид 30 сая хятад хүнийг алсан. Түүний л хариу байгаа биз”'' гээд тоодоггүй аж. Монгол эрдэмтэдийн зүгээс тавьдаг санал нь дараах зүйл дээр төвлөрч байдаг. # [[Монгол үндэстэн|Монголчууд]] дайны бус үед нэг дор гэмгүй [[Хятад үндэстэн|нанхиад иргэдийг]] алж хядаагүй, зөвхөн дайн байлдааны үед л хохирол үзэх зүйл байдаг. # [[Хятад үндэстэн|Нанхиад]]<nowiki/>уудын олон зууны турш цусан өш санаж хэрэгжүүлж явах мунхаг сэтгэлгээ хүн төрөлхтөнд байж болохгүй, # [[Юань улс|Юань гүрнийг]] мөхөөхдөө ч, бусад олон тохиолдолд ч монголчуудыг алж хядаж, хариу гээчээ авахын дээдээр аваад зогсолгүй, асар ихээр хохироож ирсэн нь тус удаагийн хэрэгт хамааралгүй зүйл. Энэхүү улаан малгайтны (улаан алчууртны) урвалгаан нь хожмын улаан алчууртны буюу '''Шударга нударгын''' ([[Ихэтуаний бослого|Ихэтуаний]]) бослогын эх үүсвэр болсон гэж үздэг. ==Эшлэл== [[Ангилал:Монголын түүх]] fe8w91do3ufwotj6k8yd6uz5mvhorn3 0 41215 858191 854749 2026-06-05T15:06:47Z 唐吉訶德的侍從 5036 858191 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Торгуудын их нүүдэл | partof = | image = Kalmyk exodus (Geoffroy, 1845).JPG | date = 1771 оны 1 сарын 5—7 сарын 24 | place = Орос, Казахстан | result = [[Халимаг ястан|Халимагууд]] [[Зүүнгар нутаг]] руу нүүдэллэж байна<br>[[Халимагийн хант улс]]ыг татан буулгах<br>Казахын хант улс болон Оросын эзэнт гүрэнд хийсэн томоохон дайралт, их хэмжээний хохирол | territory = Халимагийн хант улс Оросын эзэнт гүрэнд нэгтгэгдсэн | combatant1 = {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} [[Халимагийн хант улс]] | combatant2 = {{flagicon image|Flag of Russia.svg}}[[Оросын эзэнт гүрэн]]<br />{{Flagicon image|Tamga of the Töre dynasty.png}}[[Казахын ханлиг|Казахын хант улс]] | commander1 = {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} [[Убаши|Увш]]<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} [[Цэвэгдорж]]<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Шээрэн<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Бамбар<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Момонт<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Эмгэн-Увш<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Баяжих<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Бэр хашиха<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Хирив<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Агсахал<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Цэвдэн<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Шар хүүхэн | commander2 = {{flagicon image|Flag of Russia.svg}} [[II Екатерина]]<br>{{flagicon image|Flag of Russia.svg}} [[Михаил Михайлович Траубенберг]]<br>{{Flagicon image|Tamga of the Töre dynasty.png}} Нурали хан<br>{{Flagicon image|Tamga of the Töre dynasty.png}} [[Аблай султан]] | strength1 = 10,000 | strength2 = 50,000 | casualties1 = | casualties2 = | campaignbox = }} Оросын дарлалаас болж [[Убаши|Увш]], Цэвэгдорж тэргүүтэй [[Торгууд]] 1770-аад онд нутагтаа буцаж ирсэн боловч [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] аль хэдийн [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|Манж]]д эзлэгдсэн байсан тул [[Чин улс]]ын мэдэлд л бууж өгөхөөс өөр аргагүй байсан тул тэднийг '''[[Үнэн сүсэгтийн чуулган]]''' хэмээн нэрлэжээ. == Ойрадын хуваагдал == [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] (Баруун Монгол) зүүнтээ [[Или мөрөн|Илийн хөндий]]гөөс баруунтаа [[Ховд]], умрын Саяaнаас өмнийн Алтантагшийн нуруун хүртэл өргөн уудам нутагт Зүүнгарын эзэнт улсаа байгуулж явлаа. Тогоон, Эсэн хааны үед бүх Монголыг гартаа атгаж, нанхиадын Мин улсын хааныг олзолж, сүр хүчийг бадруулж байв. Тэр үеийн нанхиадын түүхэнд Баруун Монголын эр нь бяртай, морь нь шандастай, цэрэг нь шороон түм хэмээн дальдарч бичсэн байдаг. 1453 онд Эсэн хаан тэнгэрт хальж, Баруун Монголын холбоо хүчин доройтоход Зүүн Монголд тэдний нөлөө буурчээ. Түүнээс хойш 150 гаруй жил Зүүнгар дангаараа үлдсэн. 17 дугаар зууны эхээр Баруун Монголыг Хархул хаан нэгтгэн захирч, “[[Хунтайж]]” гэж өөрийгөө нэрлэн суув. Түүний хүү Баатар Хунтайжийн үед нэгдсэн Баруун Монголын ноёд эрх чөлөө хайж, өвсний сөл даган, [[Хошууд]], [[Торгууд]] аймгууд Зүүнгарын нутгийг тэлэхээр хоёр тийшээ салан нүүсэн байна. Хошуудын [[Гүш хаан]] өөрийн албатаа авч, өмнө зүгт нүүж, Алтантагшийн нуруунаас зүүнтээ Цайдамыг туулан, Хөхнуурт хүрч, улмаар 1637 онд Лхасыг дайлаар мордон, Түвдийг эрхэндээ оруулж, Шар малгайтан Гэлүгвагийн ёсыг өргөх боллоо. Цайдамыг тав хувааж, “Таван Цайдам” гэж нэрлэж байсан нь Хошуудын Хөхэт Бэйс, Хурлиг Бэйс, Баруун Засаг, Зүүн Засаг, Тэйнэр нарын таван нутаг юм. Тэд засаг захиргааны хувьд 21 хошуунд хуваагдах 2000 гаруй өрхөөс бүрдэж байв. Гас нуур, Тэйнэр нуурын хавьд нутаглаж байсан Монголчуудыг “[[Дээд монголчууд|Дээд Монгол]]” ба Хөхнуурын Монголчууд хэмээн хожим нэрлэх болжээ. 1618 онд Торгуудын Хо Өрлөг (Бор Өрлөг ч гэдэг) тавин мянган өрх албатаа дагуулан, баруун хойш нүүдэллэж, замдаа таарсан нүүдэлчин аймгуудыг арчсаар 1630 онд Уралын нурууг даван, Оросын тал руу цөмрөн ороход, түүний 6 хүү нь 25 мянган Торгуудыг удирдаж явжээ. Тэд цаашилсаар Ногай, Кипчак, Татарын зарим аймгууд, Oросын тосгодыг эрхшээлдээ оруулсаар Астарханд тулсан байна. 1643 онд Астарханыг эзлэх тулалдаанд хотын хананы гадна Бор Өрлөг алагдаж, түүний хүү Шихир Дайчин хаан суув. Шихир Дайчины хүү Пунцагтай Оросын хаан найрамдлын гэрээ байгуулж, Ижил мөрний хөвөөгөөр тэднийг нутагшуулах болжээ. Ижилийн Торгуудууд хавь ойроо түүвээсэн ч Оросын хаан мэдээгүй цариалж, мусалмануудтай өмнөд талдаа дайтаж, сэхээ муутай байж. == Түүх == Баруун Монголын хүчин суларч, өмнөдөд Манж нар Монгол аймгуудыг эрхшээлдээ оруулж эхэлсэн тул 1640 онд дөчин дөрвөний цаазыг Баатар Хунтайж Халхтай нийлэн хийж, түүнийгээ хотлоороо даган мөрдөх болжээ. Тэр цаазад Хо Өрлөг, Гүүш хаан Төрбайх нар тамгаа үлдээсэн нь лавтай тэд бүрэн салаад явчихаагүй байсныг харуулж байна. Баатар Хунтайжийн хүү [[Галдан бошигт хаан]] ширээнд суугаад зөстэй эрсийн чадал, сурсан эрдэмдээ эрдэж, Халхыг дайлаар мордож, цусан далайд живүүлсэн. Одоогийн жуулчдын бааз байдаг Элсэн тасархайн ар талын Хөгнөхаан уулын нэр үүссэн домгийг дурдвал, Галдангийн цэрэг Халхын мянган ламыг энэ уулын өвөр дэх хүрээн дээр мал мэт засаж, хөнгөлсөн учир эл уулыг Хөгнөхаан гэж нэрлэжээ. Хүчтний дэргэд хүчгүй нь буруутай хорвоо хойно Халхууд аврал ирэн зугтсаар Манжийн Энх-Амаглан хааны нөмөрт очиж, өршөөл гуйжээ. Галдангийн хийсэн эл үйлдэл Монголыг Манжид эзлүүлэх нөхцөлийг хурдан бүрдүүлсэн. Халх аймгуудыг хөөсөн Галдангийн цэрэг Цагаан хэрмэнд дөхөж очоод, Манжийн их цэрэг, Монгол хаадын нэгдсэн цэрэгтэй тулж, их тулалдаан болжээ. Тэр тулалдаанд Зүүнгарын 125 мянган морин цэрэг 10 мянган тэмээгээр бамбай хийн дайралтанд орсон гэдэг. Манжийн цэрэг их буу хэрэглэж, Галдангийн тэмээн бэхлэлтийг үймүүлан сандаргаж, цэргийг нь дарахад, Галдан бүслэлтээс зугтан гарч, саринасан цэргээ цуглуулан Гэрэлчийн гол дээр Манжийн цэрэгтэй дахин тулалдаж ялагдах үед өөрийн хатан Анугаа алдсан. Галдан цөөн нөхдийн хамт зугтсаар Илийн хөндийд буцаж ирэхэд, түүний ах, хорсолд автсан Цэвээнравдан Галдангийн амийг 1697 онд хороосон байна. Цэвээнравдан Зүүнгарын эзэнт улсыг захирч байхдаа Манж, Халхтай олон удаа өгөө аваатай дайтсан. Манжийн Энх-Амаглан хаан 1719 онд их цэргээ явуулж, түүний хүчийг ихэд сулруулжээ. 1727 онд Цэвээнравдан хорлогдож, хүү Галданцэрэн нь хаан суув. Галданцэрэн 1730 онд Халх Монголын нутгийг дайлаар эзэлж, цагаан хэрмэнд дахин тулсан байна. Гэвч тэд 1732 онд Халх, Манжийн хамтарсан цэрэгт хиар зохиулж, Баруун Монгол дахиж хөл дээрээ босч ирэхгүй болтлoo доройтов. Манжийн түүхийн эх сурвалжид бичсэнээр Дөрвөн Ойрдын аравны есөн хувь буюу 6 зуун мянгыг устгасан хэмээн өгүүлдэг. Гэхдээ Баруун Монгол байсаар л байсан. Баруун Монгол доройтон доройтсоор Манжид нэгдэх ёслол 1754 онд Бээжинд болсны дараа Өөлдийн ноён Амарсанаа бослого гарсансан ч, түүний холбоотнууд хүрэхээс өмнө Манжийн найман тугийн цэрэг Зүүнгарт хүрч, Амарсанаа давуу хүчинд автан, хойш зугтсаар замдаа улаан бурханаар өөд болжээ. Баруун Монголын тусгаар тогнолын тэмцэл үүгээр шувтарга болсон. Yнэнийг хэлэхэд үндэс угсаагаа хамгаалах гэхээсээ илүү өөр хоорондоо хэдэн ноёд тэмцсээр Монгол түмэн бүхлээрээ Манжийн аманд унасан байна. Харин Ижил мөрний Торгуудуудын хувьд түүх өөрөөр бичигджээ. Шихир Дайчины хүү Пунцаг хаан сууж байхад Зүүнгарынхан олноороо Манжаас дайжин хүрсэн. Хошуудын Хөндлөн Убаш өөрийнхөө 3 мянган өрх албатаа дагуулан Оросын нутаг Ижил мөрний сав газар хүрэв. Пунцагийн хүү Аюк хаан сууснаар хагас зууны турш Торгуудууд Еврoпт нэрээ мөнхөлжээ. Аюк хаан Далай ламтай холбоо тогтоож, Их Пeтeр хаан Ижилд ирэн, Аюктай золгосон. Торгуудын морьт хороо байгуулж, Оросын Оттман Түрктэй хийсэн дайнд тэд жинхэнэ эрлэг нь болж явaв. 1707 онд Шведийн хаантай хийсэн дайнд Торгууд Монголчууд гарамгай гавьяa байгуулсан. 1714 онд Торгуудад Манжийн хаан элчээ илгээв. Манжийн элч тэднийг Зүүнгарынхаа говьд буцаж ирээд Манжид туслан, Цэвээнравдантай дайтахыг ятгасан. Өөрийн охиноо Цэвээнравданд сүй тавьж өгсөн Аюк хаан Манжийн ятгалгыг эрс эсэргүүцжээ. 1724 онд Аюк хааныг таалал төгссөний дараа түүний хүү Цэрэндoндoв хааны ор суусан боловч, том ах Дондог-Омбод хаан ширээгээ алдсан. 1741 онд Дондог-Омбыг тэнгэрт халихад, хүү Дондог тайж хааны ор суув. Дондог тайжийн үед Зүүнгарт явуулсан Манжийн харигслалаас зугтсан Хошууд, Дөрвөт, Хойд овгийнхон ихээр ирж Ижилд суурьшлаа. 1758 онд өөрийн хүү Увшийг хаан суулгав. Ижил мөрний сав нутагт хүчирхэгжсэн Увш хааны Торгуудууд хавь ойрынхондоо халгаатай байсан тул Оросын 2-р Елизабез тэднийг Козакуудаар хүрээлүүлэн эрх мэдэл, үйл ажиллагааг нь хязгаарлаж эхэлсэн. Оросууд Торгуудуудын Түвдтэй холбогдох замыг зориуд тасалж эхлэв. Улмаар Козакууд Торгуудуудын ул мөрийг мөшгих болсон. Увш хаан энэ бүх үйл явдлыг сайтар мэдэж, Оросын мэхнээс удаа дараа мултран гарч, тэднийг “дөнгөтэй баавгай” гэж тохуурхаж байлаа. Тэрээр зориуд 30 мянган цэргийг 1768-1769 онуудад Түркийн дайнд оруулж, их хэмжээний зэвсэг олзолж авсан. Ийнхүү урьдаас их нүүдэлд бэлтгэв. 1770 онд Ижил мөрний мөс хөлдөхийг хүлээж байлаа. Увш хаан 80 мянгаа цэргээ цуглуулж, Зүүнгарын зүг нүүхээ мэдэгдээд, Ижилийн хөвөөгөөр нутагласан бүх ардаа хурaах даалгавар тэдэнд өглөө. 1771 оны 1 сарын 5-нд их нүүдэл хөдлөхийн урд шөнө гайтай цасан шуурга дэгдэж, Ижил мөрний мөс цөмөрсөнөөр баруун эрэгт нутаглаж байсан Монголчууд хааны тушаалыг биелүүлж чадалгүй тэндээ үлджээ. Торгуудын энэ их нүүдэл 7 сар үргэлжилж, 4 мянган км замыг туулахдаа, Оросуудын тавьсан түмэн бэрхшээлтэй учирч, зам зуурын таарсан цус урсгасан олон дайн, өлсөгөлөнд сульдан ядарч, үхэж үргэдсээр 4 зүүн мянган Торгуудаас зөвхөн 125 мянга нь Зүүнгарын говьд хөл тавьжээ. Наад зах нь гэхэд тэдний зам дахь бүх худгийг хордуулсан байсан гэдэг. Манжийн хаан тэднийг баяр ёслолын байдалтай угтаж аваад, Зүүнгарын говийг 10 мужид хувааж, Торгуудуудад захируулжээ. Ижил мөрний баруун эрэгт 15 мянган өрх буюу 70 орчим мянган Торгуудууд үлджээ. 1771 онд Орос ороныг хатан хаан Катарина удирдаж байх үед Волга мөрний эрэг дээр Халимагийн Монгол аймгуудын удирдагч нар чуулав. Хэдэн зууны турш энэ газар тэдний эзэмшил нутаг байсан авч, бага багаар Орос суурьшигчдад алдсаар байлаа. Халимагууд Түвд, Монголд өргөнөөр тархсан Буддийн шашны Ламайзмын урсгалыг шүтдэг байв. Гэвч залуусыг нь Оросын христийн миссионерүүд эргүүлдэн, шашиндаа элсүүлэхээр чармайх болов. Бүслэгдэж, хавчигдаж, тал нутагтаа дураараа нүүж, сууж чадахаа больсон нь нүүдэлчдийг тэвчихийн аргагүй бухимдуулж байлаа. Хаа сайгүй маргаан, тулаан, тэмцэл өрнөж Халимаг түмэн шаналан түгшив. == Торгууд Шинжаан руу буцсан аялал == Хэдэн шийдэмгий эрчүүд Түвд, Монголыг эрхэндээ оруулаад байсан Манж руу очив. Манжийн хаан зөөлөн засаг, газар нутаг амлав. Түүнчлэн: " та нар нутагтаа ирснээр дураараа нүүж сууж, бурхан шашнаа хэнээс ч айж эмээлгүйгээр чөлөөтэй шүтэх болно" гэж уламжлуулав. Халимаг ноёдод энэ л ганц гарц байв. Тэд гэр бүл, албат иргэд, бүхий л мал сүргээ аваад хуучин нутгаа тэмүүлэн зорихоор тохиров. Халимагийн хан Манжийн хил хүртэл нүцгэн уудам тал, элчилгүй халуун цөлөөс бүрдэх олон зуун, хэдэн мянган км зам туулах учиртайг түгшингүй тооцоолж байв. Yүнээс гадна тэдний замд алхам бүрт тааралдах эртний өст Башкир, Киргиз болон бусад нүүдэлчин аймгууд дайран довтлох нь тодорхой. Түүнчлэн Орос гүрэн өөрсдийн харьяанаас бүхэл бүтэн нэг үндэстэнг бүхий л мал сүрэгтэй нь цуг зүгээр л тавиад явуулна гэж үгүй, Халимагуудын заналт дайсан Козакуудыг араас нь нэхүүлж, голтой бүхнийг нь хядуулах болно. Ийм учир хуран цугласан халимаг ноёдод шийд гаргахад тун хүнд байлаа. Тэд өөрсдийн цорын ганц баялаг болох тал дүүрэн бэлчих мал сүргээ бахархан харж, тэдний мөөрөлдөх, майлалдах дууг таашаан сонсоно. Гэвч хэрэв энэ мал сүрэг үгүй болвол Халимаг түмэн хэрхэн амьдрах вэ? Гэр бүрт хашхиралдан, уйлалдах бяцхан үрс нь өсөж томроод хэн болох вэ? Тэдэнд 2 л гарц байлаа: нэг бол хуучин нутгаа зорих эсвэл тэндээ үлдэж үндэстнийхээ хувьд мөхөх. Хавчилт, шахалтаас залхсан ард түмэн нутгаа хаяж нүүхээр шийдэв. Хүн төрөлхтөний түүхэнд гарсан өөр нэгэн алдартай нүүдэл бол Эксодус, Египетээс гарсан Еврей нарын нүүдэл юм. Мозесийн адилаар Халимагийн удирдагч ард түмнээ уриалан дуудаж, нэг дүгээр сарын эхээр Волга мөрний эргээс хөдөлжээ. Баруун Халмагчууд тохирсон дохиог сонсоогүй юу эсвэл гол гаталж чадсангүй юу мөрний нөгөө эрэгт үлдэж хоцорчээ. Хожим тэд Каспийн тэнгисийн орчим суурьшсан юм. Оросын хувьсгалаар цагаан хаанд үнэнч байж, түүнийг дэмжсэнийхээ шийтгэлийг хатуу ширүүнээр амсчээ. Дэлхийн хоёр дугаар дайны үеээр ч тэднийг олноор нь устгажээ. Америкийн Нью Жерси болон бусад газар дүрвэгч Халимагууд цөөн тоогоор амьдарч байна. Мөн Оросын холбооны улсад Халимагийн улс оршин буй. Зүүн Халимагчууд 300000 иргэдээ аван алс хол орших уугуул нутгаа зорин босов.Бэлтгэлээ сайтар базаасан байв. Халимагийн морьтон баатрууд дайран байлдах-, болон хамгаалан дагалдах- ангиудад хуваагдаж үүргээ хурдан, гавшгай, найдвартай биелүүлж байв. Ачаа хөсөг, эмэгтэйчүүл хүүхдүүдийг суулгасан уртаас урт тэмээн жингийн цувааг зарим нь хамгаалж байхад, бусад нь буу, сум хүрэх зайд явж гадны довтолгоог хамгаалан байлдаж байв. Оросуудаас зугтаж буйг нь саатуулах гэсэн хэн бүхнийг урьдаас нь довтолж устган сөнөөхөөр шилмэл эрчүүдээс бүрдсэн тусгай анги ч байгуулав. Арын хамгаалалтынхан ард хоцорсон бүх өвөлжөө, хээрын сууц, жижиг тосгодыг галдан шатааж үгүй хийв. 25000 квадрат км газарт нэг шөнийн дотор бөөн түймэр асчээ. Энэ мөчийг хүртэл Оросын харуулынхан Халимагуудын их нүүдлийн талаар юу ч мэдээгүй байв. Сандарч мэгдсэн Астраханы амбан захирагч чарга хөллөн энэ тухай мэдэгдэхээр биечлэн умардыг зорин хөдлөв. тэр өдөрт 300 майл газарыг туулан давхисаар, туйлдаа хүрч ядарсан амьтан хатан хааныхаа өмнө очжээ. Тэгээд эцсийн хүчээ шавхан байж хатан хаандаа бүхэл бүтэн нэг үндэстэн ганцхан шөнийн дотор зугтаад явчихсан итгэхийн аргагүй мэдээг хүргэжээ. Тэр дор нь хатан хаан генералуудаа цуглуулж, их цэрэг авч халимагийн хойноос мөрдөн хөөх, ямар ч үнээр хамаагүй нүүдлийг зогсоох, дүрвэгсдийг баривчлах, эсэргүүцвэл устгах тушаал өгчээ. Зүүн тийш 500 орчим километрт Козакуудын амьдардаг Яик гол урсаж байв. Тэдгээр козакууд Халимагуудтай ихээхэн тулалддаг, өширхөж хонзогносон дайснууд нь байлаа. Халимагийн Хан харьяат ардаа улам шавдуулан урагшлуулсаар Яик гол хүрэв. Гэвч тоолшгүй олон хонь, бог мал явдал даахгүй хоцорч, үхэж үрэгджээ. Голын эрэг дээр ширүүн тулаан болж Козакууд 9000 Халимагийн амийг авав. Козакууд жаахан амсхийж байгаад нүүдлийг гүйцэн очиж, Туркай гол хүрэх замыг нь хааж болох байв. Иймээс халимагуудад аль болох хурдан цааш хөдлөхөөс өөр арга байсангүй. Нүүдэл цааш хөдлөөд нэг өдөр болов уу үгүй юу маш ширүүн цасан шуурга эхэлж, нүүр нүдгүй цас, мөс, хүйтэн жавар шавхуурдаж эхлэв. Мал сүргээс ихэнхи нь осгож, үхэрнүүд нь цасанд шигдээд толгойгоо даахгүй унаж үлдэв. Халимагууд түр буудаллаж, үлдсэн хэдэн үхрээ алж, махны нөөц бэлтгэж авлаа. Цас хөлдөж, гадарга дээгүүр нь морь тэмээ явж чадахаар болмогц нүүдэлчин олон шамдан хөдлөв. Морь малын туурай хага үсэрч, явдал нь саарна. Орхигдсон мал, агт морьдыг зовлонтой, удаан, аймшигт үхэл хүлээх. Туркай гол хүрэх замд нэгэн том даваа (уул) байлаа. Тэр давааг Козакуудаас арай чүү түрүүлэн давж чадав. Халимагуудын чанх ардаас Оросын арми, дайсагнасан Башкир, Киргизийн болон бусад аймгуудын нэгдсэн цэрэг ойрхон нэхэж байв. Өөр нэг Оросын цэргийн нэгтгэл Козакуудын хамтаар Туркай гол хүрэх замыг нь амдан тосож байлдахаар хөдлөв. Халимагууд Туркай гол хүртэл 2000 гаруй км газрыг туулж чадах эсэх нь замд тааралдах бусад голын гарам газрыг гарах аргагүй болгосон байх вий шалтгаалж байлаа. Эцэс төгсгөлгүй мэт зовлон шаналалаар дүүрэн үхлийн гэмээр цуваа чадах чинээгээрээн урагшилсаар. Шөнөдөө хөлдөж хоносон нялхсаа эхчүүл нь орхиж явахаас өөр аргагүй. Хар тэнхээгээ барсан настайчуул нүүдлийн хурдыг дааж чадахгүй үлдэцгээнэ. Тэд орхин одож буй нүүдлийн цувааны ардаас гунигтайгаар харж их цасан дунд бөртийсөөр сууж хоцроно. Өвгөчүүл нь нялх ач нартаа дулаан дахаа үлдээж, салах ёс гүйцэтгэнэ. Тэднийг алгуурхан хөлдөх аймшигт үхэл хүлээж байлаа. Зарим настай эмгэчүүл үхсэн үхрийн сэг тэврэн дулаацахыг оролдож, гунигт төгсгөлтэйгээ үл эвлэрэн тэмцэнэ. Шархагдагсад, сул доройтнуудаа ч гэсэн хувь заяанд нь даатгаад орхихоос өөр аргагүй болов. Гэхдээ тэднийг аль болох аврахыг хичээж байсан аж. Бүлтэй, чадалтай эрчүүд нь эмээлийнхээ бүүрэгнээс бусдынхаа морийг уяах, өвчтнөө дүүрэх, сундлах зэргээр хоёроороо явах аргагүй болох эцсийн мөч хүртэл зүтгэж байлаа. Галгүй, идэш уушгүй болсон нэгэн нь осгох нь алхам бүрт. Шөнө нойрондоо хэт автах юм бол үүрээр хэзээ ч дахин сэрэхээргүй болно. Энэ бол хэлэхийн аргагүй аймшигт нүүдэл байлаа. Арайхийж хавар болж дулаарсан ч үлдсэн хүмүүсийг Туркай гол хүрэхээс хамаагүй өмнө дайснууд гүйцэж ирэв. Жижиг тулаанууд байнга ар араасаа цувран үргэлжилнэ. Сүүлдээ дайснууд хаанаас дайраад байгаа нь мэдэгдэхээ больж, учир замбараагаа алдмой. Гол гатлах гэж буй Халимагууд бол үнэхээр дарлагдаж зовсон зугтагсад болж хувирсан байлаа. Урьд нь тэд баяр баясгалангаар дүүрэн, элбэг хангалуун амьдарч, тарга сайтай үхэр сүргээ бэлчээж, Монгол эрийн шүтээн болсон эмнэг сайн адуу морьдоо сургаж унадаг хийморлог ард түмэн байв. Аз жаргалтай, сайн явсан цагтаа тэд тэмээг голсхийж, нэг их тоодоггүй байлаа. Гэвч зугтаж явахад нь голсон тэмээ голд орж, тэдний ганц найдвар нь болов. Ясандаа тултал турж эцсэн ч хэдэн тэмээ нь л нүүдлийн бэрхийг нугалж байлаа. Хүүхэд, хөгшид нь үхэж, залуу эрчүүд олноороо тулаанд эрсдсэн тул нүүдлийн цуваа чимээ аниргүй, тун чиг дүнсгэр. Чимээгүй гунигийг дайсны зэрлэг довтолгоо л үе үе тасалдуулна. Анх гарсан хүмүүсийн гуравны нэг нь үгүй болжээ. Yлдсэн хүмүүс ясан дээр нөмөрсөн арьс болтлоо турж эцжээ. Дайснаас урьтсан мөч бүхнээ ашиглан, үлдсэн хэдэн маландаа шинэ ногоо идүүлж, хүн малгүй тэнхэрч авахыг хичээж байв. Голын эрэг рүү дөхөх тусам тэднийг устгах тушаалтай дайснууд нь ч алхам бүрээр ойртсоор байсан тул алгуурлаж болохгүй байж. Голын гарамыг нүүдлийн цувааны сүүлч дөнгөж гатламагц тэртээ их талд аймшигтай тоос босч, тэнгэр харанхуйлав. энэ бол Орос, Козак, Киргиз, Башкирийн их цэргийн морьдын тоос биз. Халимагууд өдийг хүртэл 3,000 илүү км замыг туулаад байв, гэвч Монголын хил хүртэл дахиад энэ хэрийн зам үлдээд байлаа. Хүлээж байснаар хамгийн аймшигтай таамаглал үнэн болов. Орос цэргийн давших хурд хэтэрхий удаан байна гэж тэсэж ядсан Башкир, Киргизүүд урагши түрүүлэн гарч Халимагуудыг гүйцэж довтлов. Халимагийн хан эцсийн хүчээ шавхан байж, цэргээ засаж тосон байлдав. Долоо хоног өдөр шөнөгүй зууралдан, асар их цус асгаруулан тулалдсаны эцэст Киргизүүдийг ялж, Башкир, Козак тэргүүтнийг дутаалгав. Гэвч дайснууд нь дахиж хүчээ зузаатгаад эргэж дайрах нь дэндүү тодорхой. Ядарч туйлдсан Халимагуудын ихэнхи нь бууж өгөхөд бэлэн байлаа. Зугтах санааг гаргаж, бүгдийг удирдсан Уваши Хунтайж бүх хариуцлагийг өөр дээрээ хүлээж, Цагаан Хаанд очоод шийтгүүлье харин ард түмнийг минь битгий алаач гэж гуйяа. Халимагийн баатарлаг гавьяаг тоочвол хатан хаан Катарина өршөөх нь гарцаагүй гэв. Гэвч Цэвэгдорж энэ хүртэл зугтлаа, үр дүнг нь үзье, эцсээ хүртэл тэмцье гэж ятгав. Тэр дороо аймгуудын ахлагч нарын хурилдаан болов. Ноён бүр үгээ хэлэв. Цөхөрч туйлдсан тэд зовлон зүдүүрээ мартан байж Монгол хурилдаан хийх ёс жаягаа гүйцэтгэв. Зөвлөлдсөний эцэст : Хэдий Оросын хатан хаан өршөөж тун магадгүй гэлээ Башкирууд биднийг яавч зүгээр орхихгүй. иймээс цааш зугтья гэсэн санал давамгайлав. Энэ шийдвэрээ гаргамагцаа асар хурдан хэрэгжүүлж эхлэв. Дорно зүгийг зорин үтэр түргэн хөдлөв. Тэдний өмнө их цөл дурайн угтаж байлаа. Аль хэдийн зун болсон тул тэнд халуу шатна гэж тоймгүй. Хэдхэн сарын өмнө хөлдөж үхэх аюулаас арайхийж мултарсан нүүдэлчдээс олон нь хэт халуунд амиа алдав. Морь малын тамир тасран унаж байв. Цангах, харангадах нь хамгийн аймшигтай, зовиуртай тарчилгаан болж, ойр орчим орших бүх худаг, шавар шалбааг, гол горхийг өлсөж ядарсан мянга мянган зугтагсад дусал ч үлдээлгүй шимж соров. Халимагуудыг жаахан амсхийж болохуйц гайгүй газар хүрмэгц л Башкирууд улайран довтолж байлаа. Башкирууд тэднийг бүрэн бүсэлжээ. Халимаг эрчүүд зэр зэвсэг, сум зэрэг байдгаа бараад, бүх хутга сэлмээ хугартал тэмцсэний дараа дайснуудаа ноцон барьж хурц шүднүүдээ шигтгэн тас хазаж, тасар татаж явав. Волга мөрний эрэг дээрээ баяр хөөртэй эхэлсэн нүүдлээс бүтэн найман сарын дараа буюу ес дүгээр сарын дундуур Халимагууд Тэнгэр нууранд хүрч, Манж гүрний хил дээр ирэв. Нуурын эрэг дээр зүрх шимшрэм явдал болов. Их цөлийг арайхийж туулсан морь мал, хүмүүс бүгд хүйтэн ус руу ухаан жолоогүй дайрцгаав. Замдаа бие биенээ унаган дарав. Халимагуудыг усанд хүрэв үү үгүй юу Башкирууд араас нь дайран оров. Башкирууд энэ удаа цуснаас илүү усанд улганасан шунаж байв. Башкир дайчид хатаж омголтсон уруулаа усанд дүрж, цангаагаа гаргангуутаа сэлмээ шүүрэн уснаас дөнгөж цухуйх улаан залаат малгай бүхий толгойнуудыг тас цавчиж эхлэв. Алхам бүрт гардан тулаан өрнөж, Халимагууд нуурын гүн рүү шахагдаж эхлэв. Өчнөөн их мөрөөсөл болсон усандаа олон хүн живж үхэв. Золоор Манжийн хааны Монгол цэргүүд ойр байв. Тэд дайран ирж чөтгөр, шуламын Башкируудыг хиартал цохиж цөл рүү буцааж хөөлөө. Халимагууд ингэж аюулгүй байдалд оржээ. Манжийн хаан тэдэнд Идшийн голд нутаг зааж өгч суулгав. Нутгаа тэмцэж нүүсэн Халимаг түмнээс гуравны нэг хүрэхтэй, үгүйтэй нь л 6000 гаруй км урттай тамын аялалаас амьтай, голтой төдий тэсэж гарсан байлаа. 300000 Халимагуудаас 200000 аас илүү нь нүүдлийн замд үрэгдсэн гэсэн үг ээ. [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол| ]] [[Ангилал:18-р зууны Монголын түүх]] o86kjj6g9jhz3c2stcxw8tzc5vly6cl 2 124800 858187 855881 2026-06-05T14:35:07Z Fenglin1020 80310 858187 wikitext text/x-wiki {| cellspacing="1" cellpadding="1" style=" border: 1px solid #808080; padding: 5px; font-size: 100%; font-weight:bold; width:250px; float:right; clear:both;" |-style="text-align: center; color: navy" |'''Миний тухай''' | |- |{{User Монгол}} |{{Загвар:User Улаанбаатар-1}} |- |{{User Арслангийн орд}} | |- |-style="text-align: center; color: navy" |'''Хэл''' |- |{{User mn}} |{{User en-4}} |- |{{User zh-1}} |{{User ru-1}} | |-style="text-align: center; color: navy" |'''[[Википедиа]]''' |- |{{User Монгол Википедиa}} |{{User Wikipedian|2022 оны 11 сарын 13-н аас}} |- |} hequhfwlx56h8q300dukuogyv4g88hj 0 125487 858214 727213 2026-06-06T02:59:48Z ~2026-33435-34 105159 цэнэ- цэн 858214 wikitext text/x-wiki Физик дэх квантын орчин үеийн хэрэглээг 1901 онд [[Макс Планк]] анх санаачилсан бөгөөд тэрээр хар биетийн цацраг туяа болон биетүүд халсаны дараа өнгө хэрхэн өөрчлөгддөгийг тайлбарлахыг оролдож байв. Эрчим хүчийг тогтмол долгионоор ялгардаг гэж таамаглахын оронд тэрээр энергийг салангид пакетууд эсвэл багц хэлбэрээр ялгаруулдаг гэж үзжээ. Эдгээрийг энергийн '''квант''' гэж нэрлэдэг. Энэ нь түүнийг бүх нийтийн үндсэн үнэ цэн болох [[Планкийн тогтмол|Планкийн тогтмолыг]] олж мэдэхэд хүргэсэн. Планкийн тогтмолыг (h) гэж тэмдэглэсэн бөгөөд нэг [[фотон]] дахь энергийг фотоны давтамжтай холбодог. Цаашдын нэгжүүдийг Планкийн тогтмолоос гаргаж авсан: Планкийн зай ба Планкийн цаг нь зайны хамгийн богино утга бүхий нэгж ба цаг хугацааны хамгийн богино утгатай нэгжийг тодорхойлдог. Ямар ч жижиг зүйл бол [[Вернер Хайзенберг|Вернер Хайзенбергийн]] тодорхойгүй байдлын зарчим нь хэмжилтийг утгагүй болгодог. Квант ба субатомын бөөмсийн квант шинж чанарыг нээсэн нь физикт хувьсгал хийхэд хүргэсэн. Энэ нь квант онол буюу [[квант механик]] болсон. Квантын онол нь микроскопийн бөөмсийн зан төлөвийг тодорхойлдог; [[Альберт Эйнштейн|Альберт Эйнштейний]] [[харьцангуйн онол]] нь макроскоп юмсын зан үйлийг тодорхойлдог. Эдгээр хоёр онол нь орчин үеийн физикийн үндэс суурь юм. Харамсалтай нь тэд өөр өөр домэйнуудтай харьцаж, физикчдийг бүх зүйлийн нэгдсэн онол гэж нэрлэхийг эрэлхийлдэг. Субатомын тоосонцор нь санамсаргүй байдлаар ажилладаг. Нэг фотоны квант гэрлийн нэг хэсэг материалын хоёр ангархайг нэгэн зэрэг нэвтлэх боломжтойг давхар ангархай туршилтаас харж болно. Шредингерийн муур бол суперпозиция дахь квант бөөмс буюу магадлалын долгионы хэлбэр нураагүй төлөвийг дүрсэлсэн алдартай сэтгэхүйн туршилт юм. Мөн бөөмс нь квантаар орооцолдож, хол зайд шууд харилцан үйлчлэлцэхэд хүргэдэг. [[Ангилал:Квант механик| ]] 34ud4jl33z58lor5ye7ahhcwqfy9479 0 139016 858215 812613 2026-06-06T05:15:43Z 唐吉訶德的侍從 5036 858215 wikitext text/x-wiki '''Хошой Аятай чин ван''', '''Хошой Доронго чин ван''' ([[Манж хэл|Манж]]: {{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡩᠣᡵᠣᠩᡤᠣ<br>ᠴᡳᠨ<br>ᠸᠠᠩ}}) эсвэл '''Хошой Ли чин ван''' ({{lang-zh|和碩禮親王}}) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн [[хошой чин ван]] цол байв. Энэ цолыг хүртсэн анхны чин ван бол [[Нурхач]]игийн хүү [[Дайшань]] байв. Дараагийн бүх чин ван нар Дайшань вангийн үр удам байв. Түүхийн хувьд энэхүү чин вангийн нэрийг "Хошой Эетэй чин ван" (和碩巽親王), "Хошой Амарлингуй чин ван" (和碩康親王) болгон өөрчилж, дараа нь "Хошой Аятай чин ван" болгон өөрчилжээ. Чин улсын хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа "нэг үе залгамжлах", "үе улиран залгамжлах" гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Хошой Аятай чин ван нь "үе улиран залгамжлах" (世襲罔替) гэсэн бичигтэй Манжийн арван хоёр ван цолны нэг юм. Хятадын баримт бичгүүд тэднийг ихэвчлэн "төмөр малгайт ван" (鐵帽子王) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энэхүү вангийн малгай (цолыг бэлгэддэг) нь төмөр шиг хатуу бөгөөд үе дамжин өнгөрөх тусам чанар нь буурахгүй гэсэн үг юм. ==Чин вангууд== {| class="wikitable" !№ !Нэр !Хугацаа !өвөг дээдэс !Тайлбар |- ! colspan="5" |'''Хошой Аятай чин ван (1636-1650)''' |- |1 |[[Дайшань]]<br>Daišan |1636-1648 | Нурхачигийн том хүү | |- ! colspan="5" |'''Хошой Эетэй чин ван (1649-1659)''' |- |2 |[[Мандахай]]<br>Mandahai |1636-1648 | Дайшанийн долоо дахь хүү | 1659 онд амьдралынхаа туршид үйлдсэн гэмт хэргийн улмаас түүнийг чин ван цолыг нь хурааж, [[бэйл]] цол болгон бууруулсан. |- |3 |[[Чангадай]]<br>Canggadai |1652-1659 |Мандахайн том хүү |1659 онд эцгийнхээ гэмт хэргийн улмаас түүний цолыг бэйл болгон бууруулсан. |- ! colspan="5" |'''Хошой Амарлингуй чин ван (1659-1753)''' |- |4 |[[Гийесү]]<br>Giyešu |1659-1697 | Дайшанийн ач хүү | 1649-1659 онд Төрийн Амарлингуй жүн ван, 1659-1697 онд Хошой Амарлингуй чин ван |- |5 |Чуньтай<br>椿泰 |1697-1709 | Гийесүгийн тав дахь хүү | |- |6 |Чонъан<br>崇安 |1709-1733 |Чунтайн хүү | |- |7 |Барт<br>Bartu |1734-1753 | Гийесүгийн дөрөв дэх хүү | |- ! colspan="5" |'''Хошой Аятай чин ван (1753-1945)''' |- |8 |Юнъэн<br>永恩 |1753-1805 |Чонъангийн хоёр дахь хүү | |- |9 |Жаоляань<br>昭槤 |1805-1816 |Юнъэнийн хүү |1816 онд түүнийг зарц нартайгаа зүй бусаар харьцсан хэргээр цолоо хураалгажээ. |- |10 |Линьжи<br>麟趾 |1817-1821 |Чонъангийн ач хүү | |- |11 |Чуаньлин<br>全齡 |1821-1850 |Линьжигийн ач хүү | |- |12 |Шидуо<br>世鐸 |1850-1914 |Чуаньлиний гурав дахь хүү | |- |13 |Ченхоу<br>誠厚 |1914-1917 |Шидуогийн хүү | |- |14 |Ченкунь<br>誠堃 |1917-1929 | | |- |15 |Жүньмин<br>濬銘 |1929-1945 |Ченкунийн хүү | |- |} [[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:Цол]] a9lwkbwtf39qwsc5a14rbbjosgeobra 858216 858215 2026-06-06T05:19:07Z 唐吉訶德的侍從 5036 唐吉訶德的侍從 moved page [[Хошой Ли чин ван]] to [[Хошой Аятай чин ван]] 858215 wikitext text/x-wiki '''Хошой Аятай чин ван''', '''Хошой Доронго чин ван''' ([[Манж хэл|Манж]]: {{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡩᠣᡵᠣᠩᡤᠣ<br>ᠴᡳᠨ<br>ᠸᠠᠩ}}) эсвэл '''Хошой Ли чин ван''' ({{lang-zh|和碩禮親王}}) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн [[хошой чин ван]] цол байв. Энэ цолыг хүртсэн анхны чин ван бол [[Нурхач]]игийн хүү [[Дайшань]] байв. Дараагийн бүх чин ван нар Дайшань вангийн үр удам байв. Түүхийн хувьд энэхүү чин вангийн нэрийг "Хошой Эетэй чин ван" (和碩巽親王), "Хошой Амарлингуй чин ван" (和碩康親王) болгон өөрчилж, дараа нь "Хошой Аятай чин ван" болгон өөрчилжээ. Чин улсын хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа "нэг үе залгамжлах", "үе улиран залгамжлах" гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Хошой Аятай чин ван нь "үе улиран залгамжлах" (世襲罔替) гэсэн бичигтэй Манжийн арван хоёр ван цолны нэг юм. Хятадын баримт бичгүүд тэднийг ихэвчлэн "төмөр малгайт ван" (鐵帽子王) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энэхүү вангийн малгай (цолыг бэлгэддэг) нь төмөр шиг хатуу бөгөөд үе дамжин өнгөрөх тусам чанар нь буурахгүй гэсэн үг юм. ==Чин вангууд== {| class="wikitable" !№ !Нэр !Хугацаа !өвөг дээдэс !Тайлбар |- ! colspan="5" |'''Хошой Аятай чин ван (1636-1650)''' |- |1 |[[Дайшань]]<br>Daišan |1636-1648 | Нурхачигийн том хүү | |- ! colspan="5" |'''Хошой Эетэй чин ван (1649-1659)''' |- |2 |[[Мандахай]]<br>Mandahai |1636-1648 | Дайшанийн долоо дахь хүү | 1659 онд амьдралынхаа туршид үйлдсэн гэмт хэргийн улмаас түүнийг чин ван цолыг нь хурааж, [[бэйл]] цол болгон бууруулсан. |- |3 |[[Чангадай]]<br>Canggadai |1652-1659 |Мандахайн том хүү |1659 онд эцгийнхээ гэмт хэргийн улмаас түүний цолыг бэйл болгон бууруулсан. |- ! colspan="5" |'''Хошой Амарлингуй чин ван (1659-1753)''' |- |4 |[[Гийесү]]<br>Giyešu |1659-1697 | Дайшанийн ач хүү | 1649-1659 онд Төрийн Амарлингуй жүн ван, 1659-1697 онд Хошой Амарлингуй чин ван |- |5 |Чуньтай<br>椿泰 |1697-1709 | Гийесүгийн тав дахь хүү | |- |6 |Чонъан<br>崇安 |1709-1733 |Чунтайн хүү | |- |7 |Барт<br>Bartu |1734-1753 | Гийесүгийн дөрөв дэх хүү | |- ! colspan="5" |'''Хошой Аятай чин ван (1753-1945)''' |- |8 |Юнъэн<br>永恩 |1753-1805 |Чонъангийн хоёр дахь хүү | |- |9 |Жаоляань<br>昭槤 |1805-1816 |Юнъэнийн хүү |1816 онд түүнийг зарц нартайгаа зүй бусаар харьцсан хэргээр цолоо хураалгажээ. |- |10 |Линьжи<br>麟趾 |1817-1821 |Чонъангийн ач хүү | |- |11 |Чуаньлин<br>全齡 |1821-1850 |Линьжигийн ач хүү | |- |12 |Шидуо<br>世鐸 |1850-1914 |Чуаньлиний гурав дахь хүү | |- |13 |Ченхоу<br>誠厚 |1914-1917 |Шидуогийн хүү | |- |14 |Ченкунь<br>誠堃 |1917-1929 | | |- |15 |Жүньмин<br>濬銘 |1929-1945 |Ченкунийн хүү | |- |} [[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:Цол]] a9lwkbwtf39qwsc5a14rbbjosgeobra 858218 858216 2026-06-06T05:24:04Z 唐吉訶德的侍從 5036 858218 wikitext text/x-wiki '''Хошой Аятай чин ван''', '''Хошой Доронго чин ван''' ([[Манж хэл|Манж]]: {{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡩᠣᡵᠣᠩᡤᠣ<br>ᠴᡳᠨ<br>ᠸᠠᠩ}}, Hošoi doronggo cin wang) эсвэл '''Хошой Ли чин ван''' ({{lang-zh|和碩禮親王}}) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн [[хошой чин ван]] цол байв. Энэ цолыг хүртсэн анхны чин ван бол [[Нурхач]]игийн хүү [[Дайшань]] байв. Дараагийн бүх чин ван нар Дайшань вангийн үр удам байв. Түүхийн хувьд энэхүү чин вангийн нэрийг "Хошой Эетэй чин ван" (和碩巽親王, Hošoi ijishūn cin wang), "Хошой Амарлингуй чин ван" (和碩康親王, Hošoi nesuken cin wang) болгон өөрчилж, дараа нь "Хошой Аятай чин ван" болгон өөрчилжээ. Чин улсын хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа "нэг үе залгамжлах", "үе улиран залгамжлах" гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Хошой Аятай чин ван нь "үе улиран залгамжлах" (世襲罔替) гэсэн бичигтэй Манжийн арван хоёр ван цолны нэг юм. Хятадын баримт бичгүүд тэднийг ихэвчлэн "төмөр малгайт ван" (鐵帽子王) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энэхүү вангийн малгай (цолыг бэлгэддэг) нь төмөр шиг хатуу бөгөөд үе дамжин өнгөрөх тусам чанар нь буурахгүй гэсэн үг юм. ==Чин вангууд== {| class="wikitable" !№ !Нэр !Хугацаа !өвөг дээдэс !Тайлбар |- ! colspan="5" |'''Хошой Аятай чин ван (1636-1650)''' |- |1 |[[Дайшань]]<br>Daišan |1636-1648 | Нурхачигийн том хүү | |- ! colspan="5" |'''Хошой Эетэй чин ван (1649-1659)''' |- |2 |[[Мандахай]]<br>Mandahai |1636-1648 | Дайшанийн долоо дахь хүү | 1659 онд амьдралынхаа туршид үйлдсэн гэмт хэргийн улмаас түүнийг чин ван цолыг нь хурааж, [[бэйл]] цол болгон бууруулсан. |- |3 |[[Чангадай]]<br>Canggadai |1652-1659 |Мандахайн том хүү |1659 онд эцгийнхээ гэмт хэргийн улмаас түүний цолыг бэйл болгон бууруулсан. |- ! colspan="5" |'''Хошой Амарлингуй чин ван (1659-1753)''' |- |4 |[[Гийесү]]<br>Giyešu |1659-1697 | Дайшанийн ач хүү | 1649-1659 онд Төрийн Амарлингуй жүн ван, 1659-1697 онд Хошой Амарлингуй чин ван |- |5 |Чуньтай<br>椿泰 |1697-1709 | Гийесүгийн тав дахь хүү | |- |6 |Чонъан<br>崇安 |1709-1733 |Чунтайн хүү | |- |7 |Барт<br>Bartu |1734-1753 | Гийесүгийн дөрөв дэх хүү | |- ! colspan="5" |'''Хошой Аятай чин ван (1753-1945)''' |- |8 |Юнъэн<br>永恩 |1753-1805 |Чонъангийн хоёр дахь хүү | |- |9 |Жаоляань<br>昭槤 |1805-1816 |Юнъэнийн хүү |1816 онд түүнийг зарц нартайгаа зүй бусаар харьцсан хэргээр цолоо хураалгажээ. |- |10 |Линьжи<br>麟趾 |1817-1821 |Чонъангийн ач хүү | |- |11 |Чуаньлин<br>全齡 |1821-1850 |Линьжигийн ач хүү | |- |12 |Шидуо<br>世鐸 |1850-1914 |Чуаньлиний гурав дахь хүү | |- |13 |Ченхоу<br>誠厚 |1914-1917 |Шидуогийн хүү | |- |14 |Ченкунь<br>誠堃 |1917-1929 | | |- |15 |Жүньмин<br>濬銘 |1929-1945 |Ченкунийн хүү | |- |} [[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:Цол]] dco5y0aw6t6rfhuf6tjosksatju891c 0 139076 858194 813546 2026-06-05T16:26:16Z 唐吉訶德的侍從 5036 858194 wikitext text/x-wiki '''Хошой чин ван''' ([[Манж хэл|манж]]: {{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᠴᡳᠨ<br>ᠸᠠᠩ}}, галиг: hošoi cin wang; хятад: 和硕亲王, [[пиньинь]]: Héshuò qīnwáng) нь [[Манжууд|манжийн]] [[Чин улс|Чин гүрний]] хааны агь, ах дүү зэрэг язгууртад, Монголын хошууны засаг ба засаг бус ноёдод эзэн хааны зарлигаар соёрхож байсан тэргүүн зэргийн цол хэргэм. Уг цолыг Манжийн төр улс байгуулсны дараа хааны удмын гавьяа зүтгэл ихтэй, угсаа гарал өндөртэй ханхүүд олгодог байснаа, ар өвөр Монгол, Хятадыг эзэлсний дараагаас монгол, хятад ноёдод олгодог болжээ. 1673-1681 онд Хятадын [[У Сангүй]], [[Гэн Жинжун]], [[Шан Жишинь]] гэх гурван вангийн удирдсан зэвсэгт бослого гарч, дарагдсаны дараа хятад түшмэлд ван, бэйл, бэйс цолыг олгохоо больж, зөвхөн манж, монголын ихэс ноёдод өгдөг болсон. Манж хэлээр хошой гэдэг нь зах хязгаар гэсэн утгатай, чин ван нь эртний Хятадын хаад ноёдын хэрэглэж байсан цол юм. Манжийн үеийн хошой чин вангууд нь өндөр хэмжээний цалин мөнгө, эд баялаг хүртдэг ч, эзэн хааны зарлиггүйгээр дураар шийдвэр гаргах, цэрэг хөдөлгөх, алс холын замд гарах эрх мэдэлгүй амьдарч байснаараа, өмнөх Хятадын төрт улсуудын чин вангуудаас ялгардаг. == Дүрэм журам == Чин гүрний хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа "нэг үе залгамжлах", "үе улиран залгамжлах" гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Нэг үе гэдэг нь анхны эзэмшигч нь л чин ван цолтой байгаад, түүний хүү эцгээ залгамжлахад жүн ван болж, нэг зэрэг буурдаг бөгөөд зарим онцгой тохиолдолд хааны соёрхлоор үе улиран залгамжилдаг байсан. Чин гүрний 12 хаадын ихэнх агь нь хошой чин ван болдог ч, түүний хүү юм уу ачийн үед хэргэм нь [[жүн ван]], [[бэйл]] зэргээр залгамжлах бүрд буурсаар 5 үеийн дараа [[Улсын Түшээ гүн|түшээ гүн]] хэргэмтэй болдог байв. Харин тухайн үед Манжийн хааны удам дотроос үе улиран залгамжлах эрхтэй 12 вангийн 10 нь хошой чин ван байсныг хятад бичигт нийтэд нь "төмөр малгайт ван" (铁帽子王) (цол хэргэм буурахгүй дархан эрхтэй гэсэн утгатай) гэдэг байсан. Ар өвөр монголд 13 хошой чин ван, Шинжаан уйгурын нутагт зөвхөн Хамилийн засаг ноёныг хошой чин ван болгожээ. Хошой чин вангийн хатныг "хошой хатан", чин вангийн угсаа залгамжлах хүүг "шизи" буюу тэргүүн зэргийн тайж, чин вангийн охиныг "хошой гэгэ" гэдэг байсан. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чин гүрний 12 "төмөр малгайт чин ван" !№ !Цол хэргэм !Манж цол хэргэм !Хятад цол хэргэм !Цаг хугацаа !Харьяалагдах хошуу !Угсаа гарал |- |1 |[[Хошой аятай чин ван]] |Хошой доронго чин ван<br>{{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡩᠣᡵᠣᠩᡤᠣ<br>ᠴᡳᠨ<br>ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi doronggo cin wang |Хошой Ли чин ван 和碩禮親王, Héshuò lǐ qīnwáng | rowspan="5" |1636-1945 |[[Манжийн Шулуун улаан хошуу]] |Нурхач хааны хүү [[Дайшань|Дайшан]] вангийн угсаа |- |2 |[[Хошой мэргэн чин ван]] |Хошой мэргэн чин ван<br>{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᠮᡝᡵᡤᡝᠨ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi mergen cin wang |Хошой Рүй чин ван 和碩睿親王, Héshuò ruì qīnwáng |[[Манжийн Шулуун цагаан хошуу]] (1636-1651) [[Манжийн Шулуун хөх хошуу|Манжийн шулуун хөх хошуу]] (1651-1912) |Нурхач хааны хүү [[Доргон|Доргоны]] өргөмөл хүү Дорбогийн угсаа |- |3 |[[Хошой эрэмхий чин ван]] |Хошой эркэ чин ван<br>{{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡝᡵᡴᡝ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi erke cin wang |Хошой Юй чин ван 和碩豫親王, Héshuò yù qīnwáng |[[Манжийн Шулуун хөх хошуу|Манжийн шулуун хөх хошуу]] |Нурхачийн хүү Додо вангийн угсаа. Дорбогийн төрсөн эцэг. |- |4 |[[Хошой хүнд чин ван]] |Хошой үжэн чин ван<br>{{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡠᠵᡝᠨ<br>ᠴᡳᠨ<br>ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi ujen cin wang |Хошой Жөн чин ван 和碩鄭親王, Héshuò zhèng qīnwáng |[[Манжийн Хөвөөт хөх хошуу|Манжийн хөвөөт хөх хошуу]] |[[Нурхач|Нурхачи хааны]] дүү [[Шурхач|Шурхач бэйлийн]] хүү [[Жиргалан|Жаргалан]] вангийн угсаа |- |5 |[[Хошой цаазт чин ван]] |Хошой фафунга чин ван<br>{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡶᠠᡶ᠋ᡠᠩᡤᠠ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi fafungga cin wang |Хошой Сү чин ван 和碩肅親王, Héshuò sù qīnwáng |[[Манжийн Хөвөөт цагаан хошуу|Манжийн хөвөөт цагаан хошуу]] |[[Дээд эрдэмт хаан|Дээд эрдэмт хааны]] том хүү [[Хоогэ|Хөөгэ]] вангийн угсаа |- |6 |[[Хошой төв чин ван]] |Хошой тоб чин ван<br>{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡨ᠋ᠣᠪ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi tob cin wang |Хошой Жуан чин ван 和碩莊親王, Héshuò zhuāng qīnwáng |1644-1945 |[[Манжийн Хөвөөт улаан хошуу|Манжийн хөвөөт улаан хошуу]] |Дээд эрдэмтийн 5-р хүү [[Шосэ]] вангийн угсаа |- |7 |[[Хошой баяр чин ван]] |Хошой үргүн чин ван<br>{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡠᡵᡤᡠᠨ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi urgun cin wang |Хошой И чин ван 和碩怡親王, Héshuò yí qīnwáng |1722-1945 |[[Манжийн Шулуун хөх хошуу|Манжийн шулуун хөх хошуу]] |[[Энх амгалан|Энх-Амгалан хааны]] 13-р хүү Иньшян вангийн угсаа |- |8 |[[Хошой Өлзий чин ван]] |Хошой фэншэн чин ван<br>{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡶᡝᠩᡧᡝᠨ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi fengšen cin wang |Хошой Цин чин ван 和碩慶親王, Héshuò qìng qīnwáng |1789-1945 |[[Манжийн Хөвөөт хөх хошуу|Манжийн хөвөөт хөх хошуу]] |[[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан|Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны]] 17-р хүү Ёнлин вангийн угсаа |- |9 |[[Хошой бишрэлтэй чин ван]] |Хошой гүннэчүкэ чин ван<br>{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡤᡠᠩᠨᡝᠴᡠᡴᡝ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi gungnecuke cin wang |Хошой Гун чин ван 和碩恭親王, Héshuò gōng qīnwáng |1850-1945 |[[Манжийн Хөвөөт хөх хошуу|Манжийн хөвөөт хөх хошуу]] |[[Төр гэрэлт|Төр гэрэлт хааны]] 6-р хүү Ишинь вангийн угсаа |- |10 | | |[[Хошой Чүнь чин ван]] 和碩醇親王, Héshuò chún qīnwáng |1872-1945 |[[Манжийн Хөвөөт цагаан хошуу|Манжийн хөвөөт цагаан хошуу]] |Төр гэрэлт хааны 7-р хүү Ишюань вангийн угсаа, Чин улсын сүүлийн хоёр хааны гэр бүл |} === Монгол чин вангууд === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Манжийн үеийн Монголын хошой чин вангууд !№ !Цол хэргэм !Хугацаа<ref>Хошой чин ван хэргэмийг анх хүртсэнээс эхлүүлж бичив</ref> !Захирсан хошуу !Ноёдын угсаа гарал |- |1 |Засаг, хошой түшээт чин ван |1636-1945 |Хорчины баруун гарын дунд хошуу |[[Ууба|Ууба тайжийн]] угсаа |- |2 |Засаг, хошой дархан чин ван |1650-1945 |Хорчины зүүн гарын дунд хошуу |[[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] вангийн угсаа |- |3 |Засаг, хошой бодлоготой чин ван |1855-1930 |Хорчины зүүн гарын хойд хошуу |Донгор гүнгийн удам [[Сэнгэринчен|Сэнгэринчин]] вангийн угсаа |- |4 |Засаг бус, Хошой зоригт чин ван |1636-1945 |Хорчины зүүн гарын дунд хошуу |[[Угшан]] вангийн угсаа |- |5 |Засаг, хошой сэцэн чин ван |1641-1945 |Үзэмчин баруун хошуу |Үзэмчиний Дорж сэцэн жононгийн угсаа |- |6 |Засаг, хошой дархан чин ван |1655-1945 |[[Улаанцавын чуулган|Улаанцавын чуулганы]] Халхын баруун гарын хошуу |[[Рахули далай ноён|Рахул далай ноёны]] хүү Бунтар ноёны угсаа |- |7 |Засаг, Хошой чин ван |1747-1923 |[[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу |[[Гомбодорж Түшээт хан|Түшээт хан Гомбодоржийн]] хүү Чамчугнамжилийн угсаа |- |8 |Засаг, Хошой чин ван |1691-1923 |Сэцэн хан аймгийн Дархан засгийн хошуу |[[Норов сэцэн хан|Норов ханы]] хүү Намжил-Эрдэнэ тайжийн угсаа |- |9 |Засаг, Хошой чин ван |1691-1923 |Сайн ноён ханы хошуу |[[Данзан лам|Данзан ламын]] ач [[Шамба]] дайчингийн угсаа |- |10 |Засаг, Хошой чин ван |1721-1923 |Сайн ноён хан аймгийн Сэцэн засгийн хошуу |[[Эфү Цэрэн|Эфү Цэрэнгийн]] угсаа |- |11 |Засаг, Хошой чин ван |1697-1949 |Алашаа хошуу |Алашаагийн [[Хороли жонон|Хороли жононгийн]] угсаа |- |12 |Засаг, Хошой чин ван |1752-1923 |Дөрвөдийн Үнэн зоригт ханы хошуу |Дөрвөдийн [[Цэрэн увш|Цэрэн увшийн]] угсаа |- |13 |Засаг, Хошой буянт чин ван |1771-1949 |Үнэн сүжигтийн чуулганы хойд замын "ховог сайрын торгууд хошуу" |Торгуудын Цэвэгдоржийн угсаа |- |14 |Засаг, Хошой чин ван |1700-1755 |Түшээт хан аймгийн Дархан засгийн хошуу |Дархан чин ван Дондовдорж, [[Дархан чин ван Ринчиндорж|Ренчиндорж]] нар |- |15 |Чоросын Хошой чин ван |1757-1759 | |Чоросын [[Даваач|Даваач хунтайж]] |- |16 |Засаг, Хошой чин ван |1636-1675 |Цахар хошуу |Цахарын [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] угсаа |} * [[Хамил тойрог|Хамилийн]] засаг ноёд 1696-1813 онд [[Засаг ноён|засаг]], [[Дархан цол|дархан]] хэргэмтэй байснаа 1813 оноос засаг, хошой чин ван цолыг хэрэглэх болжээ. == Цалин == Хошой чин вангийн жилийн цалин пүнлүү нь Манжийн хааны удмын чин ван, хорчины чин вангууд, гадаад Монголын бусад чин ван гэсэн гурван зэрэглэлээр олгодог байсан. * Манжийн хааны удмын чин ван: жил бүр 10,000 лан мөнгө, 10,000 ху (1 ху нь бараг 100 литр болно) будаа * Хорчины чин вангууд: жил бүр 2500 лан мөнгө, 40 зах торго * Монголын бусад хошууны чин вангууд: жил бүр 2000 лан мөнгө, 25 зах торго == Эшлэл == [[Ангилал:Цол]] [[Ангилал:Монголын цол]] 73gb5aau0kzw90h0qsvpwg5z6o00xn6 858195 858194 2026-06-05T16:27:21Z 唐吉訶德的侍從 5036 858195 wikitext text/x-wiki '''Хошой чин ван''' ([[Манж хэл|манж]]: {{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᠴᡳᠨ<br>ᠸᠠᠩ}}, галиг: hošoi cin wang; хятад: 和硕亲王, [[пиньинь]]: Héshuò qīnwáng) нь [[Манжууд|манжийн]] [[Чин улс|Чин гүрний]] хааны агь, ах дүү зэрэг язгууртад, Монголын хошууны засаг ба засаг бус ноёдод эзэн хааны зарлигаар соёрхож байсан тэргүүн зэргийн цол хэргэм. Уг цолыг Манжийн төр улс байгуулсны дараа хааны удмын гавьяа зүтгэл ихтэй, угсаа гарал өндөртэй ханхүүд олгодог байснаа, ар өвөр Монгол, Хятадыг эзэлсний дараагаас монгол, хятад ноёдод олгодог болжээ. 1673-1681 онд Хятадын [[У Сангүй]], [[Гэн Жинжун]], [[Шан Жишинь]] гэх гурван вангийн удирдсан зэвсэгт бослого гарч, дарагдсаны дараа хятад түшмэлд ван, бэйл, бэйс цолыг олгохоо больж, зөвхөн манж, монголын ихэс ноёдод өгдөг болсон. Манж хэлээр хошой гэдэг нь зах хязгаар гэсэн утгатай, чин ван нь эртний Хятадын хаад ноёдын хэрэглэж байсан цол юм. Манжийн үеийн хошой чин вангууд нь өндөр хэмжээний цалин мөнгө, эд баялаг хүртдэг ч, эзэн хааны зарлиггүйгээр дураар шийдвэр гаргах, цэрэг хөдөлгөх, алс холын замд гарах эрх мэдэлгүй амьдарч байснаараа, өмнөх Хятадын төрт улсуудын чин вангуудаас ялгардаг. == Дүрэм журам == Чин гүрний хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа "нэг үе залгамжлах", "үе улиран залгамжлах" гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Нэг үе гэдэг нь анхны эзэмшигч нь л чин ван цолтой байгаад, түүний хүү эцгээ залгамжлахад жүн ван болж, нэг зэрэг буурдаг бөгөөд зарим онцгой тохиолдолд хааны соёрхлоор үе улиран залгамжилдаг байсан. Чин гүрний 12 хаадын ихэнх агь нь хошой чин ван болдог ч, түүний хүү юм уу ачийн үед хэргэм нь [[жүн ван]], [[бэйл]] зэргээр залгамжлах бүрд буурсаар 5 үеийн дараа [[Улсын Түшээ гүн|түшээ гүн]] хэргэмтэй болдог байв. Харин тухайн үед Манжийн хааны удам дотроос үе улиран залгамжлах эрхтэй 12 вангийн 10 нь хошой чин ван байсныг хятад бичигт нийтэд нь "төмөр малгайт ван" (铁帽子王) (цол хэргэм буурахгүй дархан эрхтэй гэсэн утгатай) гэдэг байсан. Ар өвөр монголд 13 хошой чин ван, Шинжаан уйгурын нутагт зөвхөн Хамилийн засаг ноёныг хошой чин ван болгожээ. Хошой чин вангийн хатныг "хошой хатан", чин вангийн угсаа залгамжлах хүүг "шизи" буюу тэргүүн зэргийн тайж, чин вангийн охиныг "хошой гэгэ" гэдэг байсан. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чин гүрний 12 "төмөр малгайт чин ван" !№ !Цол хэргэм !Манж цол хэргэм !Хятад цол хэргэм !Цаг хугацаа !Харьяалагдах хошуу !Угсаа гарал |- |1 |[[Хошой аятай чин ван]] |Хошой доронго чин ван<br>{{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡩᠣᡵᠣᠩᡤᠣ<br>ᠴᡳᠨ<br>ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi doronggo cin wang |Хошой Ли чин ван 和碩禮親王, Héshuò lǐ qīnwáng | rowspan="5" |1636-1945 |[[Манжийн Шулуун улаан хошуу]] |Нурхач хааны хүү [[Дайшань|Дайшан]] вангийн угсаа |- |2 |[[Хошой мэргэн чин ван]] |Хошой мэргэн чин ван<br>{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᠮᡝᡵᡤᡝᠨ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi mergen cin wang |Хошой Рүй чин ван 和碩睿親王, Héshuò ruì qīnwáng |[[Манжийн Шулуун цагаан хошуу]] (1636-1651) [[Манжийн Шулуун хөх хошуу|Манжийн шулуун хөх хошуу]] (1651-1912) |Нурхач хааны хүү [[Доргон|Доргоны]] өргөмөл хүү Дорбогийн угсаа |- |3 |[[Хошой эрэмхий чин ван]] |Хошой эркэ чин ван<br>{{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡝᡵᡴᡝ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi erke cin wang |Хошой Юй чин ван 和碩豫親王, Héshuò yù qīnwáng |[[Манжийн Шулуун хөх хошуу|Манжийн шулуун хөх хошуу]] |Нурхачийн хүү Додо вангийн угсаа. Дорбогийн төрсөн эцэг. |- |4 |[[Хошой хүнд чин ван]] |Хошой үжэн чин ван<br>{{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡠᠵᡝᠨ<br>ᠴᡳᠨ<br>ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi ujen cin wang |Хошой Жөн чин ван 和碩鄭親王, Héshuò zhèng qīnwáng |[[Манжийн Хөвөөт хөх хошуу|Манжийн хөвөөт хөх хошуу]] |[[Нурхач|Нурхачи хааны]] дүү [[Шурхач|Шурхач бэйлийн]] хүү [[Жиргалан|Жаргалан]] вангийн угсаа |- |5 |[[Хошой цаазт чин ван]] |Хошой фафунга чин ван<br>{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡶᠠᡶ᠋ᡠᠩᡤᠠ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi fafungga cin wang |Хошой Сү чин ван 和碩肅親王, Héshuò sù qīnwáng |[[Манжийн Хөвөөт цагаан хошуу|Манжийн хөвөөт цагаан хошуу]] |[[Дээд эрдэмт хаан|Дээд эрдэмт хааны]] том хүү [[Хоогэ|Хөөгэ]] вангийн угсаа |- |6 |[[Хошой төв чин ван]] |Хошой тоб чин ван<br>{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡨ᠋ᠣᠪ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi tob cin wang |Хошой Жуан чин ван 和碩莊親王, Héshuò zhuāng qīnwáng |1644-1945 |[[Манжийн Хөвөөт улаан хошуу|Манжийн хөвөөт улаан хошуу]] |Дээд эрдэмтийн 5-р хүү [[Шосэ]] вангийн угсаа |- |7 |[[Хошой баяр чин ван]] |Хошой үргүн чин ван<br>{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡠᡵᡤᡠᠨ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi urgun cin wang |Хошой И чин ван 和碩怡親王, Héshuò yí qīnwáng |1722-1945 |[[Манжийн Шулуун хөх хошуу|Манжийн шулуун хөх хошуу]] |[[Энх амгалан|Энх-Амгалан хааны]] 13-р хүү Иньшян вангийн угсаа |- |8 |[[Хошой өлзий чин ван]] |Хошой фэншэн чин ван<br>{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡶᡝᠩᡧᡝᠨ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi fengšen cin wang |Хошой Цин чин ван 和碩慶親王, Héshuò qìng qīnwáng |1789-1945 |[[Манжийн Хөвөөт хөх хошуу|Манжийн хөвөөт хөх хошуу]] |[[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан|Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны]] 17-р хүү Ёнлин вангийн угсаа |- |9 |[[Хошой бишрэлтэй чин ван]] |Хошой гүннэчүкэ чин ван<br>{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡤᡠᠩᠨᡝᠴᡠᡴᡝ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi gungnecuke cin wang |Хошой Гун чин ван 和碩恭親王, Héshuò gōng qīnwáng |1850-1945 |[[Манжийн Хөвөөт хөх хошуу|Манжийн хөвөөт хөх хошуу]] |[[Төр гэрэлт|Төр гэрэлт хааны]] 6-р хүү Ишинь вангийн угсаа |- |10 | | |[[Хошой Чүнь чин ван]] 和碩醇親王, Héshuò chún qīnwáng |1872-1945 |[[Манжийн Хөвөөт цагаан хошуу|Манжийн хөвөөт цагаан хошуу]] |Төр гэрэлт хааны 7-р хүү Ишюань вангийн угсаа, Чин улсын сүүлийн хоёр хааны гэр бүл |} === Монгол чин вангууд === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Манжийн үеийн Монголын хошой чин вангууд !№ !Цол хэргэм !Хугацаа<ref>Хошой чин ван хэргэмийг анх хүртсэнээс эхлүүлж бичив</ref> !Захирсан хошуу !Ноёдын угсаа гарал |- |1 |Засаг, хошой түшээт чин ван |1636-1945 |Хорчины баруун гарын дунд хошуу |[[Ууба|Ууба тайжийн]] угсаа |- |2 |Засаг, хошой дархан чин ван |1650-1945 |Хорчины зүүн гарын дунд хошуу |[[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] вангийн угсаа |- |3 |Засаг, хошой бодлоготой чин ван |1855-1930 |Хорчины зүүн гарын хойд хошуу |Донгор гүнгийн удам [[Сэнгэринчен|Сэнгэринчин]] вангийн угсаа |- |4 |Засаг бус, Хошой зоригт чин ван |1636-1945 |Хорчины зүүн гарын дунд хошуу |[[Угшан]] вангийн угсаа |- |5 |Засаг, хошой сэцэн чин ван |1641-1945 |Үзэмчин баруун хошуу |Үзэмчиний Дорж сэцэн жононгийн угсаа |- |6 |Засаг, хошой дархан чин ван |1655-1945 |[[Улаанцавын чуулган|Улаанцавын чуулганы]] Халхын баруун гарын хошуу |[[Рахули далай ноён|Рахул далай ноёны]] хүү Бунтар ноёны угсаа |- |7 |Засаг, Хошой чин ван |1747-1923 |[[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу |[[Гомбодорж Түшээт хан|Түшээт хан Гомбодоржийн]] хүү Чамчугнамжилийн угсаа |- |8 |Засаг, Хошой чин ван |1691-1923 |Сэцэн хан аймгийн Дархан засгийн хошуу |[[Норов сэцэн хан|Норов ханы]] хүү Намжил-Эрдэнэ тайжийн угсаа |- |9 |Засаг, Хошой чин ван |1691-1923 |Сайн ноён ханы хошуу |[[Данзан лам|Данзан ламын]] ач [[Шамба]] дайчингийн угсаа |- |10 |Засаг, Хошой чин ван |1721-1923 |Сайн ноён хан аймгийн Сэцэн засгийн хошуу |[[Эфү Цэрэн|Эфү Цэрэнгийн]] угсаа |- |11 |Засаг, Хошой чин ван |1697-1949 |Алашаа хошуу |Алашаагийн [[Хороли жонон|Хороли жононгийн]] угсаа |- |12 |Засаг, Хошой чин ван |1752-1923 |Дөрвөдийн Үнэн зоригт ханы хошуу |Дөрвөдийн [[Цэрэн увш|Цэрэн увшийн]] угсаа |- |13 |Засаг, Хошой буянт чин ван |1771-1949 |Үнэн сүжигтийн чуулганы хойд замын "ховог сайрын торгууд хошуу" |Торгуудын Цэвэгдоржийн угсаа |- |14 |Засаг, Хошой чин ван |1700-1755 |Түшээт хан аймгийн Дархан засгийн хошуу |Дархан чин ван Дондовдорж, [[Дархан чин ван Ринчиндорж|Ренчиндорж]] нар |- |15 |Чоросын Хошой чин ван |1757-1759 | |Чоросын [[Даваач|Даваач хунтайж]] |- |16 |Засаг, Хошой чин ван |1636-1675 |Цахар хошуу |Цахарын [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] угсаа |} * [[Хамил тойрог|Хамилийн]] засаг ноёд 1696-1813 онд [[Засаг ноён|засаг]], [[Дархан цол|дархан]] хэргэмтэй байснаа 1813 оноос засаг, хошой чин ван цолыг хэрэглэх болжээ. == Цалин == Хошой чин вангийн жилийн цалин пүнлүү нь Манжийн хааны удмын чин ван, хорчины чин вангууд, гадаад Монголын бусад чин ван гэсэн гурван зэрэглэлээр олгодог байсан. * Манжийн хааны удмын чин ван: жил бүр 10,000 лан мөнгө, 10,000 ху (1 ху нь бараг 100 литр болно) будаа * Хорчины чин вангууд: жил бүр 2500 лан мөнгө, 40 зах торго * Монголын бусад хошууны чин вангууд: жил бүр 2000 лан мөнгө, 25 зах торго == Эшлэл == [[Ангилал:Цол]] [[Ангилал:Монголын цол]] r11t63gfbs5gf58fqiaozk5sc5335k2 858198 858195 2026-06-05T17:33:42Z 唐吉訶德的侍從 5036 858198 wikitext text/x-wiki '''Хошой чин ван''' ([[Манж хэл|манж]]: {{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᠴᡳᠨ<br>ᠸᠠᠩ}}, галиг: hošoi cin wang; хятад: 和硕亲王, [[пиньинь]]: Héshuò qīnwáng) нь [[Манжууд|манжийн]] [[Чин улс|Чин гүрний]] хааны агь, ах дүү зэрэг язгууртад, Монголын хошууны засаг ба засаг бус ноёдод эзэн хааны зарлигаар соёрхож байсан тэргүүн зэргийн цол хэргэм. Уг цолыг Манжийн төр улс байгуулсны дараа хааны удмын гавьяа зүтгэл ихтэй, угсаа гарал өндөртэй ханхүүд олгодог байснаа, ар өвөр Монгол, Хятадыг эзэлсний дараагаас монгол, хятад ноёдод олгодог болжээ. 1673-1681 онд Хятадын [[У Сангүй]], [[Гэн Жинжун]], [[Шан Жишинь]] гэх гурван вангийн удирдсан зэвсэгт бослого гарч, дарагдсаны дараа хятад түшмэлд ван, бэйл, бэйс цолыг олгохоо больж, зөвхөн манж, монголын ихэс ноёдод өгдөг болсон. Манж хэлээр хошой гэдэг нь зах хязгаар гэсэн утгатай, чин ван нь эртний Хятадын хаад ноёдын хэрэглэж байсан цол юм. Манжийн үеийн хошой чин вангууд нь өндөр хэмжээний цалин мөнгө, эд баялаг хүртдэг ч, эзэн хааны зарлиггүйгээр дураар шийдвэр гаргах, цэрэг хөдөлгөх, алс холын замд гарах эрх мэдэлгүй амьдарч байснаараа, өмнөх Хятадын төрт улсуудын чин вангуудаас ялгардаг. == Дүрэм журам == Чин гүрний хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа "нэг үе залгамжлах", "үе улиран залгамжлах" гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Нэг үе гэдэг нь анхны эзэмшигч нь л чин ван цолтой байгаад, түүний хүү эцгээ залгамжлахад жүн ван болж, нэг зэрэг буурдаг бөгөөд зарим онцгой тохиолдолд хааны соёрхлоор үе улиран залгамжилдаг байсан. Чин гүрний 12 хаадын ихэнх агь нь хошой чин ван болдог ч, түүний хүү юм уу ачийн үед хэргэм нь [[жүн ван]], [[бэйл]] зэргээр залгамжлах бүрд буурсаар 5 үеийн дараа [[Улсын Түшээ гүн|түшээ гүн]] хэргэмтэй болдог байв. Харин тухайн үед Манжийн хааны удам дотроос үе улиран залгамжлах эрхтэй 12 вангийн 10 нь хошой чин ван байсныг хятад бичигт нийтэд нь "төмөр малгайт ван" (铁帽子王) (цол хэргэм буурахгүй дархан эрхтэй гэсэн утгатай) гэдэг байсан. Ар өвөр монголд 13 хошой чин ван, Шинжаан уйгурын нутагт зөвхөн Хамилийн засаг ноёныг хошой чин ван болгожээ. Хошой чин вангийн хатныг "хошой хатан", чин вангийн угсаа залгамжлах хүүг "шизи" буюу тэргүүн зэргийн тайж, чин вангийн охиныг "хошой гэгэ" гэдэг байсан. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чин гүрний 12 "төмөр малгайт чин ван" !№ !Цол хэргэм !Манж цол хэргэм !Хятад цол хэргэм !Цаг хугацаа !Харьяалагдах хошуу !Угсаа гарал |- |1 |[[Хошой аятай чин ван]] |Хошой доронго чин ван<br>{{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡩᠣᡵᠣᠩᡤᠣ<br>ᠴᡳᠨ<br>ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi doronggo cin wang |Хошой Ли чин ван 和碩禮親王, Héshuò lǐ qīnwáng | rowspan="5" |1636-1945 |[[Манжийн Шулуун улаан хошуу]] |Нурхач хааны хүү [[Дайшань|Дайшан]] вангийн угсаа |- |2 |[[Хошой мэргэн чин ван]] |Хошой мэргэн чин ван<br>{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᠮᡝᡵᡤᡝᠨ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi mergen cin wang |Хошой Рүй чин ван 和碩睿親王, Héshuò ruì qīnwáng |[[Манжийн Шулуун цагаан хошуу]] (1636-1651) [[Манжийн Шулуун хөх хошуу|Манжийн шулуун хөх хошуу]] (1651-1912) |Нурхач хааны хүү [[Доргон|Доргоны]] өргөмөл хүү Дорбогийн угсаа |- |3 |[[Хошой эрэмхий чин ван]] |Хошой эркэ чин ван<br>{{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡝᡵᡴᡝ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi erke cin wang |Хошой Юй чин ван 和碩豫親王, Héshuò yù qīnwáng |[[Манжийн Шулуун хөх хошуу|Манжийн шулуун хөх хошуу]] |Нурхачийн хүү Додо вангийн угсаа. Дорбогийн төрсөн эцэг. |- |4 |[[Хошой хүнд чин ван]] |Хошой үжэн чин ван<br>{{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡠᠵᡝᠨ<br>ᠴᡳᠨ<br>ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi ujen cin wang |Хошой Жөн чин ван 和碩鄭親王, Héshuò zhèng qīnwáng |[[Манжийн Хөвөөт хөх хошуу|Манжийн хөвөөт хөх хошуу]] |[[Нурхач|Нурхачи хааны]] дүү [[Шурхач|Шурхач бэйлийн]] хүү [[Жиргалан|Жаргалан]] вангийн угсаа |- |5 |[[Хошой цаазт чин ван]] |Хошой фафунга чин ван<br>{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡶᠠᡶ᠋ᡠᠩᡤᠠ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi fafungga cin wang |Хошой Сү чин ван 和碩肅親王, Héshuò sù qīnwáng |[[Манжийн Хөвөөт цагаан хошуу|Манжийн хөвөөт цагаан хошуу]] |[[Дээд эрдэмт хаан|Дээд эрдэмт хааны]] том хүү [[Хоогэ|Хөөгэ]] вангийн угсаа |- |6 |[[Хошой төв чин ван]] |Хошой тоб чин ван<br>{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡨ᠋ᠣᠪ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi tob cin wang |Хошой Жуан чин ван 和碩莊親王, Héshuò zhuāng qīnwáng |1644-1945 |[[Манжийн Хөвөөт улаан хошуу|Манжийн хөвөөт улаан хошуу]] |Дээд эрдэмтийн 5-р хүү [[Шосэ]] вангийн угсаа |- |7 |[[Хошой баяр чин ван]] |Хошой үргүн чин ван<br>{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡠᡵᡤᡠᠨ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi urgun cin wang |Хошой И чин ван 和碩怡親王, Héshuò yí qīnwáng |1722-1945 |[[Манжийн Шулуун хөх хошуу|Манжийн шулуун хөх хошуу]] |[[Энх амгалан|Энх-Амгалан хааны]] 13-р хүү Иньшян вангийн угсаа |- |8 |[[Хошой өлзий чин ван]] |Хошой фэншэн чин ван<br>{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡶᡝᠩᡧᡝᠨ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi fengšen cin wang |Хошой Цин чин ван 和碩慶親王, Héshuò qìng qīnwáng |1789-1945 |[[Манжийн Хөвөөт хөх хошуу|Манжийн хөвөөт хөх хошуу]] |[[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан|Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны]] 17-р хүү Ёнлин вангийн угсаа |- |9 |[[Хошой бишрэлтэй чин ван]] |Хошой гүннэчүкэ чин ван<br>{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡤᡠᠩᠨᡝᠴᡠᡴᡝ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi gungnecuke cin wang |Хошой Гун чин ван 和碩恭親王, Héshuò gōng qīnwáng |1850-1945 |[[Манжийн Хөвөөт хөх хошуу|Манжийн хөвөөт хөх хошуу]] |[[Төр гэрэлт|Төр гэрэлт хааны]] 6-р хүү Ишинь вангийн угсаа |- |10 |[[Хошой шулуун чин ван]] |Хошой гүлү чин ван<br>{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡤᡠᠯᡠ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi gulu cin wang |Хошой Чүнь чин ван 和碩醇親王, Héshuò chún qīnwáng |1872-1945 |[[Манжийн Хөвөөт цагаан хошуу|Манжийн хөвөөт цагаан хошуу]] |Төр гэрэлт хааны 7-р хүү Ишюань вангийн угсаа, Чин улсын сүүлийн хоёр хааны гэр бүл |} === Монгол чин вангууд === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Манжийн үеийн Монголын хошой чин вангууд !№ !Цол хэргэм !Хугацаа<ref>Хошой чин ван хэргэмийг анх хүртсэнээс эхлүүлж бичив</ref> !Захирсан хошуу !Ноёдын угсаа гарал |- |1 |Засаг, хошой түшээт чин ван |1636-1945 |Хорчины баруун гарын дунд хошуу |[[Ууба|Ууба тайжийн]] угсаа |- |2 |Засаг, хошой дархан чин ван |1650-1945 |Хорчины зүүн гарын дунд хошуу |[[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] вангийн угсаа |- |3 |Засаг, хошой бодлоготой чин ван |1855-1930 |Хорчины зүүн гарын хойд хошуу |Донгор гүнгийн удам [[Сэнгэринчен|Сэнгэринчин]] вангийн угсаа |- |4 |Засаг бус, Хошой зоригт чин ван |1636-1945 |Хорчины зүүн гарын дунд хошуу |[[Угшан]] вангийн угсаа |- |5 |Засаг, хошой сэцэн чин ван |1641-1945 |Үзэмчин баруун хошуу |Үзэмчиний Дорж сэцэн жононгийн угсаа |- |6 |Засаг, хошой дархан чин ван |1655-1945 |[[Улаанцавын чуулган|Улаанцавын чуулганы]] Халхын баруун гарын хошуу |[[Рахули далай ноён|Рахул далай ноёны]] хүү Бунтар ноёны угсаа |- |7 |Засаг, Хошой чин ван |1747-1923 |[[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу |[[Гомбодорж Түшээт хан|Түшээт хан Гомбодоржийн]] хүү Чамчугнамжилийн угсаа |- |8 |Засаг, Хошой чин ван |1691-1923 |Сэцэн хан аймгийн Дархан засгийн хошуу |[[Норов сэцэн хан|Норов ханы]] хүү Намжил-Эрдэнэ тайжийн угсаа |- |9 |Засаг, Хошой чин ван |1691-1923 |Сайн ноён ханы хошуу |[[Данзан лам|Данзан ламын]] ач [[Шамба]] дайчингийн угсаа |- |10 |Засаг, Хошой чин ван |1721-1923 |Сайн ноён хан аймгийн Сэцэн засгийн хошуу |[[Эфү Цэрэн|Эфү Цэрэнгийн]] угсаа |- |11 |Засаг, Хошой чин ван |1697-1949 |Алашаа хошуу |Алашаагийн [[Хороли жонон|Хороли жононгийн]] угсаа |- |12 |Засаг, Хошой чин ван |1752-1923 |Дөрвөдийн Үнэн зоригт ханы хошуу |Дөрвөдийн [[Цэрэн увш|Цэрэн увшийн]] угсаа |- |13 |Засаг, Хошой буянт чин ван |1771-1949 |Үнэн сүжигтийн чуулганы хойд замын "ховог сайрын торгууд хошуу" |Торгуудын Цэвэгдоржийн угсаа |- |14 |Засаг, Хошой чин ван |1700-1755 |Түшээт хан аймгийн Дархан засгийн хошуу |Дархан чин ван Дондовдорж, [[Дархан чин ван Ринчиндорж|Ренчиндорж]] нар |- |15 |Чоросын Хошой чин ван |1757-1759 | |Чоросын [[Даваач|Даваач хунтайж]] |- |16 |Засаг, Хошой чин ван |1636-1675 |Цахар хошуу |Цахарын [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] угсаа |} * [[Хамил тойрог|Хамилийн]] засаг ноёд 1696-1813 онд [[Засаг ноён|засаг]], [[Дархан цол|дархан]] хэргэмтэй байснаа 1813 оноос засаг, хошой чин ван цолыг хэрэглэх болжээ. == Цалин == Хошой чин вангийн жилийн цалин пүнлүү нь Манжийн хааны удмын чин ван, хорчины чин вангууд, гадаад Монголын бусад чин ван гэсэн гурван зэрэглэлээр олгодог байсан. * Манжийн хааны удмын чин ван: жил бүр 10,000 лан мөнгө, 10,000 ху (1 ху нь бараг 100 литр болно) будаа * Хорчины чин вангууд: жил бүр 2500 лан мөнгө, 40 зах торго * Монголын бусад хошууны чин вангууд: жил бүр 2000 лан мөнгө, 25 зах торго == Эшлэл == [[Ангилал:Цол]] [[Ангилал:Монголын цол]] gb6567mclqzyjz5owcwfao9wgbichtw 858221 858198 2026-06-06T08:07:43Z 唐吉訶德的侍從 5036 858221 wikitext text/x-wiki '''Хошой чин ван''' ([[Манж хэл|манж]]: {{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᠴᡳᠨ<br>ᠸᠠᠩ}}, галиг: hošoi cin wang; хятад: 和硕亲王, [[пиньинь]]: Héshuò qīnwáng) нь [[Манжууд|манжийн]] [[Чин улс|Чин гүрний]] хааны агь, ах дүү зэрэг язгууртад, Монголын хошууны засаг ба засаг бус ноёдод эзэн хааны зарлигаар соёрхож байсан тэргүүн зэргийн цол хэргэм. Уг цолыг Манжийн төр улс байгуулсны дараа хааны удмын гавьяа зүтгэл ихтэй, угсаа гарал өндөртэй ханхүүд олгодог байснаа, ар өвөр Монгол, Хятадыг эзэлсний дараагаас монгол, хятад ноёдод олгодог болжээ. 1673-1681 онд Хятадын [[У Сангүй]], [[Гэн Жинжун]], [[Шан Жишинь]] гэх гурван вангийн удирдсан зэвсэгт бослого гарч, дарагдсаны дараа хятад түшмэлд ван, бэйл, бэйс цолыг олгохоо больж, зөвхөн манж, монголын ихэс ноёдод өгдөг болсон. Манж хэлээр хошой гэдэг нь зах хязгаар гэсэн утгатай, чин ван нь эртний Хятадын хаад ноёдын хэрэглэж байсан цол юм. Манжийн үеийн хошой чин вангууд нь өндөр хэмжээний цалин мөнгө, эд баялаг хүртдэг ч, эзэн хааны зарлиггүйгээр дураар шийдвэр гаргах, цэрэг хөдөлгөх, алс холын замд гарах эрх мэдэлгүй амьдарч байснаараа, өмнөх Хятадын төрт улсуудын чин вангуудаас ялгардаг. == Дүрэм журам == Чин гүрний хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа "нэг үе залгамжлах", "үе улиран залгамжлах" гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Нэг үе гэдэг нь анхны эзэмшигч нь л чин ван цолтой байгаад, түүний хүү эцгээ залгамжлахад жүн ван болж, нэг зэрэг буурдаг бөгөөд зарим онцгой тохиолдолд хааны соёрхлоор үе улиран залгамжилдаг байсан. Чин гүрний 12 хаадын ихэнх агь нь хошой чин ван болдог ч, түүний хүү юм уу ачийн үед хэргэм нь [[жүн ван]], [[бэйл]] зэргээр залгамжлах бүрд буурсаар 5 үеийн дараа [[Улсын Түшээ гүн|түшээ гүн]] хэргэмтэй болдог байв. Харин тухайн үед Манжийн хааны удам дотроос үе улиран залгамжлах эрхтэй 12 вангийн 10 нь хошой чин ван байсныг хятад бичигт нийтэд нь "төмөр малгайт ван" (铁帽子王) (цол хэргэм буурахгүй дархан эрхтэй гэсэн утгатай) гэдэг байсан. Ар өвөр монголд 13 хошой чин ван, Шинжаан уйгурын нутагт зөвхөн Хамилийн засаг ноёныг хошой чин ван болгожээ. Хошой чин вангийн хатныг "хошой хатан", чин вангийн угсаа залгамжлах хүүг "шизи" буюу тэргүүн зэргийн тайж, чин вангийн охиныг "хошой гэгэ" гэдэг байсан. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чин гүрний 12 "төмөр малгайт чин ван" !№ !Цол хэргэм !Манж цол хэргэм !Хятад цол хэргэм !Цаг хугацаа !Харьяалагдах хошуу !Угсаа гарал |- |1 |[[Хошой Аятай чин ван]] |Хошой Доронго чин ван<br>{{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡩᠣᡵᠣᠩᡤᠣ<br>ᠴᡳᠨ<br>ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi doronggo cin wang |Хошой Ли чин ван 和碩禮親王, Héshuò lǐ qīnwáng | rowspan="5" |1636-1945 |[[Манжийн Шулуун улаан хошуу]] |Нурхач хааны хүү [[Дайшань|Дайшан]] вангийн угсаа |- |2 |[[Хошой Мэргэн чин ван]] |Хошой Мэргэн чин ван<br>{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᠮᡝᡵᡤᡝᠨ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi mergen cin wang |Хошой Рүй чин ван 和碩睿親王, Héshuò ruì qīnwáng |[[Манжийн Шулуун цагаан хошуу]] (1636-1651) [[Манжийн Шулуун хөх хошуу|Манжийн шулуун хөх хошуу]] (1651-1912) |Нурхач хааны хүү [[Доргон|Доргоны]] өргөмөл хүү Дорбогийн угсаа |- |3 |[[Хошой Эрэмхий чин ван]] |Хошой Эркэ чин ван<br>{{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡝᡵᡴᡝ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi erke cin wang |Хошой Юй чин ван 和碩豫親王, Héshuò yù qīnwáng |[[Манжийн Шулуун хөх хошуу|Манжийн шулуун хөх хошуу]] |Нурхачийн хүү Додо вангийн угсаа. Дорбогийн төрсөн эцэг. |- |4 |[[Хошой Хүнд чин ван]] |Хошой Үжэн чин ван<br>{{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡠᠵᡝᠨ<br>ᠴᡳᠨ<br>ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi ujen cin wang |Хошой Жөн чин ван 和碩鄭親王, Héshuò zhèng qīnwáng |[[Манжийн Хөвөөт хөх хошуу|Манжийн хөвөөт хөх хошуу]] |[[Нурхач|Нурхачи хааны]] дүү [[Шурхач|Шурхач бэйлийн]] хүү [[Жиргалан|Жаргалан]] вангийн угсаа |- |5 |[[Хошой Цаазт чин ван]] |Хошой Фафунга чин ван<br>{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡶᠠᡶ᠋ᡠᠩᡤᠠ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi fafungga cin wang |Хошой Сү чин ван 和碩肅親王, Héshuò sù qīnwáng |[[Манжийн Хөвөөт цагаан хошуу|Манжийн хөвөөт цагаан хошуу]] |[[Дээд эрдэмт хаан|Дээд эрдэмт хааны]] том хүү [[Хоогэ|Хөөгэ]] вангийн угсаа |- |6 |[[Хошой Төв чин ван]] |Хошой Тоб чин ван<br>{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡨ᠋ᠣᠪ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi tob cin wang |Хошой Жуан чин ван 和碩莊親王, Héshuò zhuāng qīnwáng |1644-1945 |[[Манжийн Хөвөөт улаан хошуу|Манжийн хөвөөт улаан хошуу]] |Дээд эрдэмтийн 5-р хүү [[Шосэ]] вангийн угсаа |- |7 |[[Хошой Баяр чин ван]] |Хошой Үргүн чин ван<br>{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡠᡵᡤᡠᠨ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi urgun cin wang |Хошой И чин ван 和碩怡親王, Héshuò yí qīnwáng |1722-1945 |[[Манжийн Шулуун хөх хошуу|Манжийн шулуун хөх хошуу]] |[[Энх амгалан|Энх-Амгалан хааны]] 13-р хүү Иньшян вангийн угсаа |- |8 |[[Хошой Өлзий чин ван]] |Хошой Фэншэн чин ван<br>{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡶᡝᠩᡧᡝᠨ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi fengšen cin wang |Хошой Цин чин ван 和碩慶親王, Héshuò qìng qīnwáng |1789-1945 |[[Манжийн Хөвөөт хөх хошуу|Манжийн хөвөөт хөх хошуу]] |[[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан|Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны]] 17-р хүү Ёнлин вангийн угсаа |- |9 |[[Хошой Бишрэлтэй чин ван]] |Хошой Гүннэчүкэ чин ван<br>{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡤᡠᠩᠨᡝᠴᡠᡴᡝ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi gungnecuke cin wang |Хошой Гун чин ван 和碩恭親王, Héshuò gōng qīnwáng |1850-1945 |[[Манжийн Хөвөөт хөх хошуу|Манжийн хөвөөт хөх хошуу]] |[[Төр гэрэлт|Төр гэрэлт хааны]] 6-р хүү Ишинь вангийн угсаа |- |10 |[[Хошой Шулуун чин ван]] |Хошой Гүлү чин ван<br>{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡤᡠᠯᡠ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}<br>Hošoi gulu cin wang |Хошой Чүнь чин ван 和碩醇親王, Héshuò chún qīnwáng |1872-1945 |[[Манжийн Хөвөөт цагаан хошуу|Манжийн хөвөөт цагаан хошуу]] |Төр гэрэлт хааны 7-р хүү Ишюань вангийн угсаа, Чин улсын сүүлийн хоёр хааны гэр бүл |} === Монгол чин вангууд === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Манжийн үеийн Монголын хошой чин вангууд !№ !Цол хэргэм !Хугацаа<ref>Хошой чин ван хэргэмийг анх хүртсэнээс эхлүүлж бичив</ref> !Захирсан хошуу !Ноёдын угсаа гарал |- |1 |Засаг, хошой түшээт чин ван |1636-1945 |Хорчины баруун гарын дунд хошуу |[[Ууба|Ууба тайжийн]] угсаа |- |2 |Засаг, хошой дархан чин ван |1650-1945 |Хорчины зүүн гарын дунд хошуу |[[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] вангийн угсаа |- |3 |Засаг, хошой бодлоготой чин ван |1855-1930 |Хорчины зүүн гарын хойд хошуу |Донгор гүнгийн удам [[Сэнгэринчен|Сэнгэринчин]] вангийн угсаа |- |4 |Засаг бус, Хошой зоригт чин ван |1636-1945 |Хорчины зүүн гарын дунд хошуу |[[Угшан]] вангийн угсаа |- |5 |Засаг, хошой сэцэн чин ван |1641-1945 |Үзэмчин баруун хошуу |Үзэмчиний Дорж сэцэн жононгийн угсаа |- |6 |Засаг, хошой дархан чин ван |1655-1945 |[[Улаанцавын чуулган|Улаанцавын чуулганы]] Халхын баруун гарын хошуу |[[Рахули далай ноён|Рахул далай ноёны]] хүү Бунтар ноёны угсаа |- |7 |Засаг, Хошой чин ван |1747-1923 |[[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу |[[Гомбодорж Түшээт хан|Түшээт хан Гомбодоржийн]] хүү Чамчугнамжилийн угсаа |- |8 |Засаг, Хошой чин ван |1691-1923 |Сэцэн хан аймгийн Дархан засгийн хошуу |[[Норов сэцэн хан|Норов ханы]] хүү Намжил-Эрдэнэ тайжийн угсаа |- |9 |Засаг, Хошой чин ван |1691-1923 |Сайн ноён ханы хошуу |[[Данзан лам|Данзан ламын]] ач [[Шамба]] дайчингийн угсаа |- |10 |Засаг, Хошой чин ван |1721-1923 |Сайн ноён хан аймгийн Сэцэн засгийн хошуу |[[Эфү Цэрэн|Эфү Цэрэнгийн]] угсаа |- |11 |Засаг, Хошой чин ван |1697-1949 |Алашаа хошуу |Алашаагийн [[Хороли жонон|Хороли жононгийн]] угсаа |- |12 |Засаг, Хошой чин ван |1752-1923 |Дөрвөдийн Үнэн зоригт ханы хошуу |Дөрвөдийн [[Цэрэн увш|Цэрэн увшийн]] угсаа |- |13 |Засаг, Хошой буянт чин ван |1771-1949 |Үнэн сүжигтийн чуулганы хойд замын "ховог сайрын торгууд хошуу" |Торгуудын Цэвэгдоржийн угсаа |- |14 |Засаг, Хошой чин ван |1700-1755 |Түшээт хан аймгийн Дархан засгийн хошуу |Дархан чин ван Дондовдорж, [[Дархан чин ван Ринчиндорж|Ренчиндорж]] нар |- |15 |Чоросын Хошой чин ван |1757-1759 | |Чоросын [[Даваач|Даваач хунтайж]] |- |16 |Засаг, Хошой чин ван |1636-1675 |Цахар хошуу |Цахарын [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] угсаа |} * [[Хамил тойрог|Хамилийн]] засаг ноёд 1696-1813 онд [[Засаг ноён|засаг]], [[Дархан цол|дархан]] хэргэмтэй байснаа 1813 оноос засаг, хошой чин ван цолыг хэрэглэх болжээ. == Цалин == Хошой чин вангийн жилийн цалин пүнлүү нь Манжийн хааны удмын чин ван, хорчины чин вангууд, гадаад Монголын бусад чин ван гэсэн гурван зэрэглэлээр олгодог байсан. * Манжийн хааны удмын чин ван: жил бүр 10,000 лан мөнгө, 10,000 ху (1 ху нь бараг 100 литр болно) будаа * Хорчины чин вангууд: жил бүр 2500 лан мөнгө, 40 зах торго * Монголын бусад хошууны чин вангууд: жил бүр 2000 лан мөнгө, 25 зах торго == Эшлэл == [[Ангилал:Цол]] [[Ангилал:Монголын цол]] oo7mc11g46o7sfmu7tuov2p35pqm33o 0 142512 858181 851931 2026-06-05T12:11:35Z ~2026-33238-40 105141 /* */ 858181 wikitext text/x-wiki '''Сайнбилэгийн Мөнх-Эрдэнэ''' (1997 оны 6 сарын 4-нд Налайх дүүрэгт төрсөн) нь Сэтгэл зүйч, улс төр судлаач мэргэжилтэй. Тэрээр Ардчилсан нам болон түүний дэргэдэх оюутны байгууллагуудад удирдах албан тушаал хашиж ирсэн бөгөөд 2024 оноос хойш Ардчилсан оюутны холбооны ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. == Боловсрол == * 2014 онд Налайхын Эрдмийн оргил цогцолбор сургуулийг төгссөн. * 2018 онд Идэр их сургуулийг сэтгэл зүйч мэргэжлээр бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. * 2021 онд МУБИС-ийг боловсролын удирдлага мэргэжлээр магистрын зэрэг хамгаалсан. * 2022 онд Стэнфордын их сургуульд улс төр судлалаар мэргэжил дээшлүүлсэн. == Эрдэм шинжилгээ, бүтээл == * “Хүүхдийн оролцоо төрийн удирдлагад нөлөөлөх нь” * “EQ чадвар ажил мэргэжил сонгоход нөлөөлөх нь” * ''Бидний хөгжил эх орны ирээдүй'' (ном) == Улс төрийн үйл ажиллагаа == * Налайх дүүргийн Ардчилсан оюутны холбооны тэргүүнээр ажиллаж байсан. * 2023–2024 онд Налайх дүүргийн Ардчилсан намын дэд даргаар ажилласан. * 2024 оноос Ардчилсан оюутны холбооны ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. == Холбоотой өгүүллүүд == * [[Ардчилсан оюутны холбоо]] * [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] {{DEFAULTSORT:Мөнх-Эрдэнэ, Сайнбилэгийн}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:1996 онд төрсөн]] baivgfe3rd82ar0sl82j004din9j501 0 145654 858190 856009 2026-06-05T15:04:28Z 唐吉訶德的侍從 5036 858190 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] зүгээс Монголын бүхий аймаг хошуудыг захирахдаа түүхэн үйл явдлын ялгаатай байдлын улмаас төвөөс томилсон амбанд шууд захирагддаг монгол хошуунууд, чуулганд захирагддаг Өвөр Монгол, Гадаад Монгол гэх зэрэг харилцан адилгүй өөр өөр байдлаар захирч байсан. ==Шууд хяналттай монгол == *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Хөх хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхи || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Мөнгөн || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол үндэстний өөртөө засах шянь|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Жаоюань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу (Өвөр Монгол)|Найман хошуу]] || 1636 || Гүнцог || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Санжижав || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сангар || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Мужан || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Сүн дүүрэн || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Дүн дайчин || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Гомбо илдэн || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Гүрүсхив || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Гэрэл || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Голын чуулган=== [[Шилийн Голын чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Болод || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Гармаа Цэвээн || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Сэүсэ || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Дүсхэр || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга баруун гарын хошуу]] || 1641 || Дорж || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Сэрэн мэргэн || [[Авга нар]] || |- || [[Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Дүнишрав || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Омбо || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Туба || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Убан || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Багбахай || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Бунтар || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Ордосын зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордосын баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордосын баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Далад хошуу|Ордосын зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Шагж || [[Ордос]] || |- || [[Үүшин хошуу|Ордосын баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Зүүнгар хошуу|Ордосын зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордосын баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Динзараш || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сайн ноён ханы хошуу|Сайн ноёны хошуу]] || 1691 || [[Шамба]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1721 || [[эфү Цэрэн]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1751 || [[Цэвдэнжав]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Далай чойнхор засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Гомбо || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын баруу этгээдийн хойд хошуу]] || 1691 || Тод Эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь өмнөд хошуу]] || 1691 || Сутай илдэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1692 || Ванчиг || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Аюуш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад этгээдийн хошуу]] || 1707 || Цэрэндаш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Хошууч мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1712 || Норовжав || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1754 || Цэвээндорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Итгэмжит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1692 || Арьяа || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дунддахь баруун гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Туба || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Данзан эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1692 || Самжид || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1696 || Ядам || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Намжил || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1696 || Шар илдэч || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Судани || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад умар этгээдийн адгийн хошуу]] || 1709 || Зинамида || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад адгийн хошуу]] || 1712 || Дорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1739 || Эмгэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн хойд хошуу]] || 1702 || Равдан || [[Өөлд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн засгийн хошуу]] || 1697 || Данжила || [[Өөлд]] || |- || [[Эрдэнэ бандида хутагтын шавь]] || || [[Эрдэнэ бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Эрдэнэ Зая бандида хутагтын шавь]] || || [[Зая бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь]] || || [[Чин сүжигт номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Нарбанчин хутагтын шавь]] || || [[Нарбанчин хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Хамба хутагтын шавь]] || || [[Хамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Наран хутагтын шавь]] || || [[Наран хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Түшээт ханы хошуу]] || 1691 || [[Чахундорж хан|Чахундорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || [[Гүршихи]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || [[Галдандорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Цэмцэгнамжил || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дахь баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || [[Шидишири]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || [[Шибтуй|Шибтуй Хатанбаатар]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн дундад адгийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнбал || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1731 || Бахай || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундадын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1753 || Сандагдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1693 || Литар || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Баран || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Байнжурдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || Цэмбэлдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Цэрэн || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад зүүн адгийн хошуу]] || 1694 || Цэрэнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1696 || Чиндорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Хаймчиг || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дэд хошуу]] || 1719 || Цэнгүнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хойд хошуу]] || 1730 || Пунцагравдан || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1736 || Сүндэв || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Их Шавь|Жавзандамба хутагтын шавь (Их шавь)]] || || [[Жавзандамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Засагт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || Цэвээнжав || [[Засагт хан аймаг]] || 1732 онд хүчингүй болсон |- || [[Засагт ханы хошуу|Засагт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]]<br>(Засагт ханы хошуу) || 1691 || Пунцагравдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүндэх гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1694 || Гэндэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Зодов || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Бүүвэй || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Соном-Ишжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Гүнзэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1714 || Тонмог || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1714 || Шагж || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1756 || Батжаргал || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1728 || Равдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Эрдэнэгомбо || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын өнмөд хошуу]] || 1691 || Үржин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умар адгийн хошуу]] || 1697 || Хамар дайчин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1709 || Намаринзамбу || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умар адгийн хошуу]] || 1726 || Ядамжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1757 || Дашпунцаг || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1755 || Пүрэвцэрэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Сэрэн ахай || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Хойдын засгийн хошуу]] || 1755 || Галдандаржаа || [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Ялгуусан хутагтын шавь (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагтын шавь]] || || [[Ялгуусан хутагт (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Жалханз хутагтын шавь]] || || [[Жалханз хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Номун хан хутагтын шавь]] || || [[Бигэрийн Номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд Далай ханы хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөдийн хошуу]] || 1754 || Цэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хошуу]] || 1754 || Цэрэнмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад зүүн хошуу]] || 1754 || Сэвдэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад дээд хошуу]] || 1754 || Машбат || [[Дөрвөд]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд баруун хошуу]] || 1754 || Банжур || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд хошуу]] || 1754 || Батмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Ган || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад доод хошуу]] || 1754 || Дашдондог || [[Дөрвөд]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд зүүн хошуу]] || 1754 || Гүншар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд зүүн хошуу]] || 1754 || Өвгөн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд баруун хошуу]] || 1754 || Бар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Хойдын доод хойд хошуу]] || 1755 || Дамиран || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн зоригт ханы хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэн-Увш || [[Дөрвөд]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд баруун этгээдийн хошуу]] || 1754 || Гандорж || [[Дөрвөд]] || |- || [[Ерөөлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Гэндэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Хойдын доод өмнөд хошуу]] || 1755 || Лувсан || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Үнэн сүсэгтийн чуулган|Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Бамбар || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Хэвдэн || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Үнэн сүсэгтийн чуулган|Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Момонт || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Үнэн сүсэгтийн чуулган|Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши|Увш]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Эмгэн-Увш || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Баяжих || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Бэр хашиха || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Үнэн сүсэгтийн чуулган|Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Цэвэгдорж || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Гүнгээцэрэн || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Агсахал || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Ховдын хязгаар|Ховдын]] [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шээрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Шар хүүхэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Гүнгээ || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Яримпил || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Нохай || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Баярлах || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Лувзандаржаа || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Галдандаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гарын хойд хошуу]]|| 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Дамринсэвдэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Ишдоржжав || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Сэтэрбум || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Данзан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]|| 1725 || Цэрэннамжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Сэвдэнжал || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Цэрэндондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Гүнгэ || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Харгас || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Сэвдэн бошигт || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Сономравдандорж || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Дашдондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Хороли || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Аравжир || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Цагаанданзан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Равданжамц || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Цагаанравдан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Цэрэндорж || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Даржаа || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Буянхишиг || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} * {{cite book|title=[[Зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хотон аймгийн ван гүнгүүдийн илтгэл шастир|ǰarliγ-iyar toγtaγaγsan γadaγadu mongγol qotong ayimaγ-un wang güng-üd-ün iledkel šastir (degedü, dumdadu, dooradu)]]|publisher=Öbör mongγol-un arad-un keblel-ün qoriy-a|location=Kökeqota|author1=Borǰigin Mönggündalai|year=2006|isbn=7-204-02492-3|language=mn}} * [[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]], [[:zh:s:清史稿/卷210|清史稿/卷210]], [[:zh:s:清史稿/卷211|清史稿/卷211]] * [[:zh:s:欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)|欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)]] * [[:zh:s:蒙古游牧記|蒙古游牧記]] * {{cite web|title = 光緒朝 《欽定大清會典事例三》 卷九百六十七~卷九百七十二|url=https://fhac.com.cn/fulltext_detail/1/1 | website=[[First Historical Archives of China]]|language=zh }} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] th4nchsnuuorqhn70no21os4xyrsf3k 0 145863 858192 853018 2026-06-05T15:10:10Z 唐吉訶德的侍從 5036 858192 wikitext text/x-wiki [[File:ChinaChifengAohan.png|thumb|Уухан хошуу]] '''Уухан хошуу''' (аль эсвэл '''Аохан хошуу''', [[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠠᠤᠬᠠᠨ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, {{lang-zh|敖汉旗}}) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|ӨМӨЗО]]-ы [[Улаанхад хот]]од харьяалагддаг [[хошуу]]. Нийт нутаг дэвсгэр 8294 квадрат километр ба хүн ам 449 мянга (2020 он). ==Түүх== Аохан хошууг 1636 онд байгуулж, [[Зуу Удын чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Засаг вангийн хошуу''' байв. 1911 онд тус хошууг Аохан зүүн гарын болон баруун гарын хошуунуудад хуваажээ. Хуучин Аохан хошууг Аохан зүүн гарын хошуу гэж нэрлэсэн. Шинээр байгуулагдсан хошууг Аохан баруун гарын хошуу буюу "Шээрэн вангийн хошуу" гэж нэрлэжээ.<ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=27-30 | language=zh}}</ref> 1937 онд хоёр хошууг нэгтгэж, Аохан хошуу нэртэй нэг хошуу болгосон. {| class="wikitable" |+ Аохан зүүн гарын хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Банди || Засаг, төрийн жүн ван || 1636-1647 || |- | Мэргэнбаатар Омбо || Засаг, төрийн жүн ван || 1647-1672 || |- | Жамц || Засаг, төрийн жүн ван || 1672-1708 || |- | Чоймпил || Засаг, төрийн жүн ван || 1708-1750 || |- | Чойжраш || Засаг, төрийн жүн ван || 1750-1768 || |- | Бадамраш || Засаг, төрийн жүн ван || 1768-1773 || |- | Балдан || Засаг, төрийн жүн ван || 1773-1783 || |- | Дэчин || Засаг, төрийн жүн ван || 1773-1783 || |- | Дэжид || Засаг, төрийн жүн ван || 1810-1813 || |- | Дармажирд || Засаг, төрийн жүн ван || 1813-1849 || |- | Лхаваандагдан || Засаг, төрийн жүн ван || 1849-1873 || |- | Цэдэннуурдөг || Засаг, төрийн жүн ван || 1873-1879 || |- | Дамирандардаг || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн жүн ван || 1879-1898 || Тэрээр [[Жиньдандаогийн хядлага|Улаан малгайтны бослогыг]] дарахдаа онцгойрч, чин вангийн зэрэг хүртжээ. 1898 онд тэтгэвэрт гарч, 1901 онд [[Бээжин]]д нас баржээ. |- | Lhajalnorzan || Засаг, төрийн жүн ван || 1898-1905 || Тэрээр ширүүн ууртай байсан бөгөөд 1905 онд өөрийн бие хамгаалагчийн гарт амиа алджээ. |- | Гомбожав || Засаг, төрийн жүн ван || 1905-1924 || |- | хатан Мен Ши (福晋孟氏) || || 1924-1929 || Гомбожавын тэргүүн зэргийн хатан. Лхажилринчинванбу хэтэрхий залуу байсан тул Фужин Мен Ши түүний өмнөөс хошууг 6 жил захирчээ. |- | Лхажилринчинванбу || Засаг, төрийн жүн ван || 1929-1934 || Хятад нэр: Бао Иньжоу (鮑蔭周). 1934-1939 онд хошуу дарга. |- |} {| class="wikitable" |+ Аохан баруун гарын хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сэрэндонров || Засаг, хошой чин ван || 1911-1931 || 1906 онд сул төрийн жүн ван, 1911 онд Аохан баруун гарын хошууны засаг төрийн жүн ван,<ref name="qingshigao"/>, 1912 онд засаг хошой чин ван |- | Галсанжав || Засаг, төрийн жүн ван || 1931-1938 || Хятад нэр: Бао Чун-И (鲍純一) |} ==Бусад холбогдол== * [[Аохан]] ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] 92i7cfjfn1jkg4lc64a8i5sgtpfnoui 858193 858192 2026-06-05T15:10:43Z 唐吉訶德的侍從 5036 858193 wikitext text/x-wiki [[File:ChinaChifengAohan.png|thumb|Уухан хошуу]] '''Уухан хошуу''' (аль эсвэл '''Аохан хошуу''', [[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠠᠤᠬᠠᠨ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, {{lang-zh|敖汉旗}}) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|ӨМӨЗО]]-ы [[Улаанхад хот]]од харьяалагддаг [[хошуу]]. Нийт нутаг дэвсгэр 8294 квадрат километр ба хүн ам 449 мянга (2020 он). ==Түүх== Аохан хошууг 1636 онд байгуулж, [[Зуу Удын чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Засаг вангийн хошуу''' байв. 1911 онд тус хошууг Аохан зүүн гарын болон баруун гарын хошуунуудад хуваажээ. Хуучин Аохан хошууг Аохан зүүн гарын хошуу гэж нэрлэсэн. Шинээр байгуулагдсан хошууг Аохан баруун гарын хошуу буюу "Шээрэн вангийн хошуу" гэж нэрлэжээ.<ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=27-30 | language=zh}}</ref> 1937 онд хоёр хошууг нэгтгэж, Аохан хошуу нэртэй нэг хошуу болгосон. {| class="wikitable" |+ Аохан зүүн гарын хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Банди || Засаг, төрийн жүн ван || 1636-1647 || |- | Мэргэнбаатар Омбо || Засаг, төрийн жүн ван || 1647-1672 || |- | Жамц || Засаг, төрийн жүн ван || 1672-1708 || |- | Чоймпил || Засаг, төрийн жүн ван || 1708-1750 || |- | Чойжраш || Засаг, төрийн жүн ван || 1750-1768 || |- | Бадамраш || Засаг, төрийн жүн ван || 1768-1773 || |- | Балдан || Засаг, төрийн жүн ван || 1773-1783 || |- | Дэчин || Засаг, төрийн жүн ван || 1773-1783 || |- | Дэжид || Засаг, төрийн жүн ван || 1810-1813 || |- | Дармажирд || Засаг, төрийн жүн ван || 1813-1849 || |- | Лхаваандагдан || Засаг, төрийн жүн ван || 1849-1873 || |- | Цэдэннуурдөг || Засаг, төрийн жүн ван || 1873-1879 || |- | Дамирандардаг || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн жүн ван || 1879-1898 || Тэрээр [[Жиньдандаогийн хядлага|Улаан малгайтны бослогыг]] дарахдаа онцгойрч, чин вангийн зэрэг хүртжээ. 1898 онд тэтгэвэрт гарч, 1901 онд [[Бээжин]]д нас баржээ. |- | Lhajalnorzan || Засаг, төрийн жүн ван || 1898-1905 || Тэрээр ширүүн ууртай байсан бөгөөд 1905 онд өөрийн бие хамгаалагчийн гарт амиа алджээ. |- | Гомбожав || Засаг, төрийн жүн ван || 1905-1924 || |- | хатан Мен Ши (福晋孟氏) || || 1924-1929 || Гомбожавын тэргүүн зэргийн хатан. Лхажилринчинванбу хэтэрхий залуу байсан тул хатан Мен Ши түүний өмнөөс хошууг 6 жил захирчээ. |- | Лхажилринчинванбу || Засаг, төрийн жүн ван || 1929-1934 || Хятад нэр: Бао Иньжоу (鮑蔭周). 1934-1939 онд хошуу дарга. |- |} {| class="wikitable" |+ Аохан баруун гарын хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сэрэндонров || Засаг, хошой чин ван || 1911-1931 || 1906 онд сул төрийн жүн ван, 1911 онд Аохан баруун гарын хошууны засаг төрийн жүн ван,<ref name="qingshigao"/>, 1912 онд засаг хошой чин ван |- | Галсанжав || Засаг, төрийн жүн ван || 1931-1938 || Хятад нэр: Бао Чун-И (鲍純一) |} ==Бусад холбогдол== * [[Аохан]] ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] pvkq3tbwyfc064c75xsg9hob8g5518u 0 146597 858184 858180 2026-06-05T14:28:54Z 唐吉訶德的侍從 5036 858184 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name = Сэвдэнбалжир | title = [[эфү|Гүрний эфү]], [[хошой чин ван]] | image = Septen Baljur.jpg | caption = Сэвдэнбалжир | succession = [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]]ны [[засаг ноён]] | reign = 1752-1755 | coronation = | full name = | predecessor = [[Лувсангомбо]] | successor = [[Цэвээнноров]] | queen = | spouse = [[Хэжин гүрний гүнж]] | spouse-type = Эхнэр | issue = Өлзийтөмөр-Эрхбайвай | royal house = [[Боржигин]] | dynasty = | father = Лувсангомбо | mother = | birth_date = ? | birth_place = Хорчин зүүн гарын дунд хошуу | death_date = 1775 | death_place = Жинчуань | posthumous name = И чин ван (毅親王) | date of burial = | place of burial = [[Бээжин]] |}} Эфү '''Сэвдэнбалжир''' (?-1775) бол [[Хорчин ястан|Хорчин аймгийн]] [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]]ны засаг ноён юм. Тэр бол [[Эфү Лувсаномбогийн]] хүү, ээж нь [[Чин улс]]ын [[Эеэр засагч|Эеэр засагч хаан]]ы ач охин юм. 1745 онд [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгч хаан]]ы охин [[Хэжин гүрний гүнж]]тэй гэрлэж, улмаар гүрний эфү цолыг хүртжээ. 1752 онд түүний аав нас барж, тэрээр [[Хошой Дархан чин ван]] цолыг өвлөн авсан. Тэрээр зоригтой, чадварлаг тулалдаанд гарамгай байсан бөгөөд Зүүнгарын эсрэг дайнд өөрийгөө онцгойлон харуулсан. Тэнгэр тэтгэгч энэ хүргэнд маш их хайртай байсан бөгөөд түүнд "чин ван" цолноос хоёр дахин их [[пүнлүү]] өгчээ. Сэвдэнбалжир нь [[Амарсанаа]] болон [[Дархан чин ван Ринчиндорж|Ринчиндорж]], [[Чингүнжав]]ын дотны найз байсан. 1755 онд тэрээр Амарсанаа болон Ринчиндорж, Чингүнжавтай нэгдэж Чин гүрний эсрэг бослого гаргахаар төлөвлөж байжээ. Амарсанаа амжилттайгаар Зүүнгар нутаг руу зугтсан боловч Тэнгэр тэтгэгч хаанг Сэвдэнбалжирын хуйвалдааныг илрүүлж, Сэвдэнбалжир эцэст нь бослогод нэгдээгүй. Сэвдэнбалжирыг баривчилж, [[Бээжин]]д аваачжээ. Тэнгэр тэтгэгч маш их уурлаж, түүнийг цаазлахаар бэлджээ. Гэсэн хэдий ч охиноо бэлэвсрэхээс зайлсхийхийн тулд эзэн хаан Цяньлун эцэст нь тэгээгүй. Сэвдэнбалжирыг бүх албан тушаалаас нь хасаж, зөвхөн чин ван цолыг нь хадгалж, Бээжин дэх гэртээ шоронд хорьжээ. Гэсэн хэдий ч түүний ажиллах чадвар маш гайхалтай байсан тул Тэнгэр тэтгэгч эцэст нь түүнийг өршөөжээ. Үүний дараа тэрээр Бээжинд хэд хэдэн албан тушаал хашсан боловч амьдралынхаа туршид Өвөр Монгол руугаа буцаж чадаагүй юм. 1771 онд Чин улсын арми [[Жинчуань бүс дэх уулын омгийн бослогыг дарах|Жиньчуань омгийг дарах]] цэргийн ажиллагаанд ихээхэн хохирол амссан тул Тэнгэр тэтгэгч зоригтой, чадварлаг хүргэнээ дурсан санаж байв. Үүний дараа Сэвдэнбалжир Чин улсын эзэнт гүрний их бууг [[Сычуань муж]] руу удирдан тулалдаанд оролцов. 1775 онд Сэвдэнбалжир фронтын шугам дээр өвчний улмаас нас барав. Түүний шарилыг оршуулахаар Бээжин рүү буцааж илгээсэн бөгөөд Тэнгэр тэтгэгч өөрийн биеэр түүний дурсгалын бичгийг бичүүлжээ. Түүний булш одоогийн Бээжингийн Чаоян дүүрэгт байрладаг. Хожим нь эхнэрийг нь түүнтэй хамт оршуулжээ. Чин улсын арми эцэст нь 1776 онд бослогыг дарж чаджээ. Тэнгэр тэтгэгч хаан Жинчуань овгийн бослогыг дарсан гавьяатай түшмэдүүдийн нэг болохын хувьд шагнал болгон түүний хөргийг [[Хориотой хот]]ын Зигуангэ өлгөхийг тушаажээ. [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Монголын төрийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:18-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1775 онд өнгөрсөн]] ih02zb0gqhwie7zc78srx9brgtsefdg 828 146598 858210 2026-06-05T23:37:27Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Эстони', top = 60.4, bottom = 57.2, left = 21.5, right = 28.4, image = 'Estonia adm location map.svg', image1 = 'Estonia relief map (2005-2017).png', image2 = 'Estonia Harju locator map.svg', image3 = 'Estonia Lääne locator map.svg', image4 = 'Estonia Pärnu locator map.svg', image5 = 'Estonia Saare locator map.svg', image6 = 'Estonia Valga locator map.svg', image7 = 'Estonia Viljandi locator map.svg', image8 = 'Estonia Võ..." 858210 Scribunto text/plain return { name = 'Эстони', top = 60.4, bottom = 57.2, left = 21.5, right = 28.4, image = 'Estonia adm location map.svg', image1 = 'Estonia relief map (2005-2017).png', image2 = 'Estonia Harju locator map.svg', image3 = 'Estonia Lääne locator map.svg', image4 = 'Estonia Pärnu locator map.svg', image5 = 'Estonia Saare locator map.svg', image6 = 'Estonia Valga locator map.svg', image7 = 'Estonia Viljandi locator map.svg', image8 = 'Estonia Võru locator map.svg' } rwjhrwft7uzqblvz07fafj22ps5moai 0 146599 858217 2026-06-06T05:19:07Z 唐吉訶德的侍從 5036 唐吉訶德的侍從 moved page [[Хошой Ли чин ван]] to [[Хошой Аятай чин ван]] 858217 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хошой Аятай чин ван]] 5n10wggx4pq9m99q6fv9eki67k0axqc 0 146600 858222 2026-06-06T10:05:43Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "'''Хошой Мэргэн чин ван''' ([[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᠮᡝᡵᡤᡝᠨ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}, Hošoi mergen cin wang) эсвэл '''Хошой Рүй чин ван''' (和碩睿親王) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн [[хошой чин ван]] цол байв. Энэ цолыг хүртсэн анхны ханхүү бол Ну..." 858222 wikitext text/x-wiki '''Хошой Мэргэн чин ван''' ([[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᠮᡝᡵᡤᡝᠨ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}, Hošoi mergen cin wang) эсвэл '''Хошой Рүй чин ван''' (和碩睿親王) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн [[хошой чин ван]] цол байв. Энэ цолыг хүртсэн анхны ханхүү бол [[Нурхач]]игийн хүү [[Доргон]] байв. Дараагийн ханхүү нар бүгд Доргоныг өвөг дээдэс гэж үздэг байв. Доргоны эрх мэдэл түүний амьд сэрүүн байх үед эзэн хааныхаас давсан тул [[Эеэр засагч хаан]] дургүйцлээ хадгалж байжээ. Доргоны үхлийн дараа Эеэр засагч хаан 1650 онд Мэргэн чин ван цолыг хүчингүй болгохыг зарлиг болгов. 1778 онд [[Тэнгэр тэтгэгч хаан]] [[Манжууд хятадыг эзэлсэн нь|Хятадыг эзлэн авах дайн]]д Доргоны оруулсан хувь нэмрийг үнэлж, Мэргэн чин ван цолыг сэргээхийг зарлиг болгов. Чин улсын хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа "нэг үе залгамжлах", "үе улиран залгамжлах" гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Хошой Аятай чин ван нь "үе улиран залгамжлах" (世襲罔替) гэсэн бичигтэй Манжийн арван хоёр ван цолны нэг юм. Хятадын баримт бичгүүд тэднийг ихэвчлэн "төмөр малгайт ван" (鐵帽子王) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энэхүү вангийн малгай (цолыг бэлгэддэг) нь төмөр шиг хатуу бөгөөд үе дамжин өнгөрөх тусам чанар нь буурахгүй гэсэн үг юм. ==Чин вангууд== {| class="wikitable" !№ !Нэр !Хугацаа !өвөг дээдэс !Тайлбар |- ! colspan="5" |'''Хошой Мэргэн чин ван (1636-1650)''' |- |1 |[[Доргон]]<br>Dorgon |1636-1650 | Нурхачигийн арван дөрөв дэх хүү | 1650 онд түүнийг амьдралынхаа туршид үйлдсэн гэмт хэргийн улмаас чин ван цолыг нь хураан авч, 1778 онд чин ван цолыг нь сэргээжээ. |- |2 |[[Дорбо]]<br>Dorbo |1650 | Доргоны өргөмөл хүү. Түүний төрсөн эцэг нь [[Додо]] байв. | 1650 онд түүнийг өргөмөл эцгийнхээ гэмт хэргийн улмаас цолоо хураалгасан бөгөөд 1657 онд түүнд бэйл цол олгосон. 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- ! colspan="5" |'''бэйл (1657-1673)''' |- |2 |Дорбо |1657-1673 | | |- ! colspan="5" |'''бэйс (1673-1700)''' |- |3 |Сулфа<br>Sulfa |1673-1700 | Дорбогийн хоёр дахь хүү | 1673 онд түүнд бэйс цол олгосон бөгөөд 1700 онд түүний цол хэргэмийг улсын түшээ гүн болгон бууруулсан. 1762 онд түүнд нас барсны дараа Итгэлт жүн ван (信郡王) цол, 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- ! colspan="5" |'''улсын түшээ гүн (1673-1708)''' |- |3 |Сулфа |1700-1708 | | |- ! colspan="5" |'''улсад туслагч гүн (1708-1746)''' |- |4 |Сэлэ<br>Sele |1708-1729 | Сулфагийн том хүү | 1762 онд түүнд нас барсны дараа Итгэлт жүн ван цол, 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- |5 |Гүнгибү<br>Gunggibu |1744-1746 | Сэлийн хүү | 1762 онд түүнд нас барсны дараа Итгэлт жүн ван цол, 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- ! colspan="5" |'''Итгэлт жүн ван (1762-1770)''' |- |6 |Русон<br>如松 |1762-1770 | Тэрээр [[Эрэмхий чин ван|Итгэлт жүн ван]] Дэжаогийн өргөмөл хүү байсан бөгөөд түүний төрсөн эцэг нь Гүнгибү байв. | "Итгэлт жүн ван" гэдэг цолыг [[Додо]]гийн үр удам эзэмшдэг байв. 1778 онд Русонг нас барж, "Итгэлт жүн ван" цолыг Дэжаогийн төрсөн хүү Сюлин (修齡) өвлөн авсан. Үүний зэрэгцээ Русонгийн хүү Чуньин Тэнгэр тэтгэгч хаанаас Мэргэн чин ван цол хүртжээ. Мөн онд Русонг нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол хүртжээ. |- ! colspan="5" |'''Хошой Мэргэн чин ван (1762-1770)''' |- |7 |Чуньин<br>淳穎 |1778-1800 | Русонгийн хүү | 1778 онд Тэнгэр тэтгэгч хаан түүнд өвөг дээдэс Доргоныхоо Хятадыг эзлэх дайнд гаргасан гавьяаг үнэлж Мэргэн чин ван цол олгосон. |- |8 |Баоъэн<br>寶恩 |1801-1802 | Чуньины том хүү | |- |9 |Дуанъэн<br>端恩 |1802-1826 | Чуньины дөрөв дэх хүү | |- |10 |Рэньшоу<br>仁壽 |1826-1864 | Дуанъэнгийн хүү | |- |11 |Дэчан<br>德長 |1865-1876 | Рэньшоугийн хүү | |- |12 |Күйбинь<br>魁斌 |1876-1915 | Дэчаны хүү | |- |13 |Жункуан<br>中銓 |1915-1939 | Күйбиний хүү | |- |14 |Иъняань<br>頤年 |1939-1945 | Күйбиний ач хүү | Иъняангийн хятад нэр нь Жин Жишүй (金寄水) юм. Жункун нас барсны дараа Иъняанид [[Манж-го]]гийн эзэн хаан [[Пүи]] Мэргэн чин ван цол олгосон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Бээжинд үлдэж, цолыг хүлээн авахаас татгалзжээ. |- |} [[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:Цол]] 73htsci0sk1tdwx7ia7wynuwcpzjv24 858223 858222 2026-06-06T10:09:32Z 唐吉訶德的侍從 5036 858223 wikitext text/x-wiki '''Хошой Мэргэн чин ван''' ([[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᠮᡝᡵᡤᡝᠨ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}, Hošoi mergen cin wang) эсвэл '''Хошой Рүй чин ван''' (和碩睿親王) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн [[хошой чин ван]] цол байв. Энэ цолыг хүртсэн анхны ханхүү бол [[Нурхач]]игийн хүү [[Доргон]] байв. Дараагийн ханхүү нар бүгд Доргоныг өвөг дээдэс гэж үздэг байв. Доргоны эрх мэдэл түүний амьд сэрүүн байх үед эзэн хааныхаас давсан тул [[Эеэр засагч хаан]] дургүйцлээ хадгалж байжээ. Доргоны үхлийн дараа Эеэр засагч хаан 1650 онд Мэргэн чин ван цолыг хүчингүй болгохыг зарлиг болгов. 1778 онд [[Тэнгэр тэтгэгч хаан]] [[Манжууд хятадыг эзэлсэн нь|Хятадыг эзлэн авах дайн]]д Доргоны оруулсан хувь нэмрийг үнэлж, Мэргэн чин ван цолыг сэргээхийг зарлиг болгов. Чин улсын хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа "нэг үе залгамжлах", "үе улиран залгамжлах" гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Хошой Мэргэн чин ван нь "үе улиран залгамжлах" (世襲罔替) гэсэн бичигтэй Манжийн арван хоёр ван цолны нэг юм. Хятадын баримт бичгүүд тэднийг ихэвчлэн "төмөр малгайт ван" (鐵帽子王) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энэхүү вангийн малгай (цолыг бэлгэддэг) нь төмөр шиг хатуу бөгөөд үе дамжин өнгөрөх тусам чанар нь буурахгүй гэсэн үг юм. ==Чин вангууд== {| class="wikitable" !№ !Нэр !Хугацаа !өвөг дээдэс !Тайлбар |- ! colspan="5" |'''Хошой Мэргэн чин ван (1636-1650)''' |- |1 |[[Доргон]]<br>Dorgon |1636-1650 | Нурхачигийн арван дөрөв дэх хүү | 1650 онд түүнийг амьдралынхаа туршид үйлдсэн гэмт хэргийн улмаас чин ван цолыг нь хураан авч, 1778 онд чин ван цолыг нь сэргээжээ. |- |2 |[[Дорбо]]<br>Dorbo |1650 | Доргоны өргөмөл хүү. Түүний төрсөн эцэг нь [[Додо]] байв. | 1650 онд түүнийг өргөмөл эцгийнхээ гэмт хэргийн улмаас цолоо хураалгасан бөгөөд 1657 онд түүнд бэйл цол олгосон. 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- ! colspan="5" |'''бэйл (1657-1673)''' |- |2 |Дорбо |1657-1673 | | |- ! colspan="5" |'''бэйс (1673-1700)''' |- |3 |Сулфа<br>Sulfa |1673-1700 | Дорбогийн хоёр дахь хүү | 1673 онд түүнд бэйс цол олгосон бөгөөд 1700 онд түүний цол хэргэмийг улсын түшээ гүн болгон бууруулсан. 1762 онд түүнд нас барсны дараа Итгэлт жүн ван (信郡王) цол, 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- ! colspan="5" |'''улсын түшээ гүн (1673-1708)''' |- |3 |Сулфа |1700-1708 | | |- ! colspan="5" |'''улсад туслагч гүн (1708-1746)''' |- |4 |Сэлэ<br>Sele |1708-1729 | Сулфагийн том хүү | 1762 онд түүнд нас барсны дараа Итгэлт жүн ван цол, 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- |5 |Гүнгибү<br>Gunggibu |1744-1746 | Сэлийн хүү | 1762 онд түүнд нас барсны дараа Итгэлт жүн ван цол, 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- ! colspan="5" |'''Итгэлт жүн ван (1762-1770)''' |- |6 |Русон<br>如松 |1762-1770 | Тэрээр [[Эрэмхий чин ван|Итгэлт жүн ван]] Дэжаогийн өргөмөл хүү байсан бөгөөд түүний төрсөн эцэг нь Гүнгибү байв. | "Итгэлт жүн ван" гэдэг цолыг [[Додо]]гийн үр удам эзэмшдэг байв. 1778 онд Русонг нас барж, "Итгэлт жүн ван" цолыг Дэжаогийн төрсөн хүү Сюлин (修齡) өвлөн авсан. Үүний зэрэгцээ Русонгийн хүү Чуньин Тэнгэр тэтгэгч хаанаас Мэргэн чин ван цол хүртжээ. Мөн онд Русонг нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол хүртжээ. |- ! colspan="5" |'''Хошой Мэргэн чин ван (1762-1770)''' |- |7 |Чуньин<br>淳穎 |1778-1800 | Русонгийн хүү | 1778 онд Тэнгэр тэтгэгч хаан түүнд өвөг дээдэс Доргоныхоо Хятадыг эзлэх дайнд гаргасан гавьяаг үнэлж Мэргэн чин ван цол олгосон. |- |8 |Баоъэн<br>寶恩 |1801-1802 | Чуньины том хүү | |- |9 |Дуанъэн<br>端恩 |1802-1826 | Чуньины дөрөв дэх хүү | |- |10 |Рэньшоу<br>仁壽 |1826-1864 | Дуанъэнгийн хүү | |- |11 |Дэчан<br>德長 |1865-1876 | Рэньшоугийн хүү | |- |12 |Күйбинь<br>魁斌 |1876-1915 | Дэчаны хүү | |- |13 |Жункуан<br>中銓 |1915-1939 | Күйбиний хүү | |- |14 |Иъняань<br>頤年 |1939-1945 | Күйбиний ач хүү | Иъняангийн хятад нэр нь Жин Жишүй (金寄水) юм. Жункун нас барсны дараа Иъняанид [[Манж-го]]гийн эзэн хаан [[Пүи]] Мэргэн чин ван цол олгосон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Бээжинд үлдэж, цолыг хүлээн авахаас татгалзжээ. |- |} [[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:Цол]] rijh19fiymy77nhqwyukx5552zc7t1h 858224 858223 2026-06-06T10:10:46Z 唐吉訶德的侍從 5036 858224 wikitext text/x-wiki '''Хошой Мэргэн чин ван''' ([[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᠮᡝᡵᡤᡝᠨ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}, Hošoi mergen cin wang) эсвэл '''Хошой Рүй чин ван''' (和碩睿親王) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн [[хошой чин ван]] цол байв. Энэ цолыг хүртсэн анхны ханхүү бол [[Нурхач]]игийн хүү [[Доргон]] байв. Дараагийн ханхүү нар бүгд Доргоныг өвөг дээдэс гэж үздэг байв. Доргоны эрх мэдэл түүний амьд сэрүүн байх үед эзэн хааныхаас давсан тул [[Эеэр засагч хаан]] дургүйцлээ хадгалж байжээ. Доргоны үхлийн дараа Эеэр засагч хаан 1650 онд Мэргэн чин ван цолыг хүчингүй болгохыг зарлиг болгов. 1778 онд [[Тэнгэр тэтгэгч хаан]] [[Манжууд хятадыг эзэлсэн нь|Хятадыг эзлэн авах дайн]]д Доргоны оруулсан хувь нэмрийг үнэлж, Мэргэн чин ван цолыг сэргээхийг зарлиг болгов. Чин улсын хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа "нэг үе залгамжлах", "үе улиран залгамжлах" гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Хошой Мэргэн чин ван нь "үе улиран залгамжлах" (世襲罔替) гэсэн бичигтэй Манжийн арван хоёр ван цолны нэг юм. Хятадын баримт бичгүүд тэднийг ихэвчлэн "төмөр малгайт ван" (鐵帽子王) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энэхүү вангийн малгай (цолыг бэлгэддэг) нь төмөр шиг хатуу бөгөөд үе дамжин өнгөрөх тусам чанар нь буурахгүй гэсэн үг юм. ==Чин вангууд== {| class="wikitable" !№ !Нэр !Хугацаа !өвөг дээдэс !Тайлбар |- ! colspan="5" |'''Хошой Мэргэн чин ван (1636-1650)''' |- |1 |[[Доргон]]<br>Dorgon |1636-1650 | Нурхачигийн арван дөрөв дэх хүү | 1650 онд түүнийг амьдралынхаа туршид үйлдсэн гэмт хэргийн улмаас чин ван цолыг нь хураан авч, 1778 онд чин ван цолыг нь сэргээжээ. |- |2 |[[Дорбо]]<br>Dorbo |1650 | Доргоны өргөмөл хүү. Түүний төрсөн эцэг нь [[Додо]] байв. | 1650 онд түүнийг өргөмөл эцгийнхээ гэмт хэргийн улмаас цолоо хураалгасан бөгөөд 1657 онд түүнд бэйл цол олгосон. 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- ! colspan="5" |'''бэйл (1657-1673)''' |- |2 |Дорбо |1657-1673 | | |- ! colspan="5" |'''бэйс (1673-1700)''' |- |3 |Сулфа<br>Sulfa |1673-1700 | Дорбогийн хоёр дахь хүү | 1673 онд түүнд бэйс цол олгосон бөгөөд 1700 онд түүний цол хэргэмийг улсын түшээ гүн болгон бууруулсан. 1762 онд түүнд нас барсны дараа Итгэлт жүн ван (信郡王) цол, 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- ! colspan="5" |'''улсын түшээ гүн (1673-1708)''' |- |3 |Сулфа |1700-1708 | | |- ! colspan="5" |'''улсад туслагч гүн (1708-1746)''' |- |4 |Сэлэ<br>Sele |1708-1729 | Сулфагийн том хүү | 1762 онд түүнд нас барсны дараа Итгэлт жүн ван цол, 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- |5 |Гүнгибү<br>Gunggibu |1744-1746 | Сэлийн хүү | 1762 онд түүнд нас барсны дараа Итгэлт жүн ван цол, 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- ! colspan="5" |'''Итгэлт жүн ван (1762-1770)''' |- |6 |Русон<br>如松 |1762-1770 | Тэрээр [[Эрэмхий чин ван|Итгэлт жүн ван]] Дэжаогийн өргөмөл хүү байсан бөгөөд түүний төрсөн эцэг нь Гүнгибү байв. | "Итгэлт жүн ван" гэдэг цолыг [[Додо]]гийн үр удам эзэмшдэг байв. 1778 онд Русонг нас барж, "Итгэлт жүн ван" цолыг Дэжаогийн төрсөн хүү Сюлин (修齡) өвлөн авсан. Үүний зэрэгцээ Русонгийн хүү Чуньин Тэнгэр тэтгэгч хаанаас Мэргэн чин ван цол хүртжээ. Мөн онд Русонг нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол хүртжээ. |- ! colspan="5" |'''Хошой Мэргэн чин ван (1778-1945)''' |- |7 |Чуньин<br>淳穎 |1778-1800 | Русонгийн хүү | 1778 онд Тэнгэр тэтгэгч хаан түүнд өвөг дээдэс Доргоныхоо Хятадыг эзлэх дайнд гаргасан гавьяаг үнэлж Мэргэн чин ван цол олгосон. |- |8 |Баоъэн<br>寶恩 |1801-1802 | Чуньины том хүү | |- |9 |Дуанъэн<br>端恩 |1802-1826 | Чуньины дөрөв дэх хүү | |- |10 |Рэньшоу<br>仁壽 |1826-1864 | Дуанъэнгийн хүү | |- |11 |Дэчан<br>德長 |1865-1876 | Рэньшоугийн хүү | |- |12 |Күйбинь<br>魁斌 |1876-1915 | Дэчаны хүү | |- |13 |Жункуан<br>中銓 |1915-1939 | Күйбиний хүү | |- |14 |Иъняань<br>頤年 |1939-1945 | Күйбиний ач хүү | Иъняангийн хятад нэр нь Жин Жишүй (金寄水) юм. Жункун нас барсны дараа Иъняанид [[Манж-го]]гийн эзэн хаан [[Пүи]] Мэргэн чин ван цол олгосон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Бээжинд үлдэж, цолыг хүлээн авахаас татгалзжээ. |- |} [[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:Цол]] arcphdm33w604ewvnu8yvwvdd34p9u9 858225 858224 2026-06-06T10:12:29Z 唐吉訶德的侍從 5036 858225 wikitext text/x-wiki '''Хошой Мэргэн чин ван''' ([[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᠮᡝᡵᡤᡝᠨ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}, Hošoi mergen cin wang) эсвэл '''Хошой Рүй чин ван''' (和碩睿親王) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн [[хошой чин ван]] цол байв. Энэ цолыг хүртсэн анхны ханхүү бол [[Нурхач]]игийн хүү [[Доргон]] байв. Дараагийн ханхүү нар бүгд Доргоныг өвөг дээдэс гэж үздэг байв. Доргоны эрх мэдэл түүний амьд сэрүүн байх үед эзэн хааныхаас давсан тул [[Эеэр засагч хаан]] дургүйцлээ хадгалж байжээ. Доргоны үхлийн дараа Эеэр засагч хаан 1650 онд Мэргэн чин ван цолыг хүчингүй болгохыг зарлиг болгов. 1778 онд [[Тэнгэр тэтгэгч хаан]] [[Манжууд хятадыг эзэлсэн нь|Хятадыг эзлэн авах дайн]]д Доргоны оруулсан хувь нэмрийг үнэлж, Мэргэн чин ван цолыг сэргээхийг зарлиг болгов. Чин улсын хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа "нэг үе залгамжлах", "үе улиран залгамжлах" гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Хошой Мэргэн чин ван нь "үе улиран залгамжлах" (世襲罔替) гэсэн бичигтэй Манжийн арван хоёр ван цолны нэг юм. Хятадын баримт бичгүүд тэднийг ихэвчлэн "төмөр малгайт ван" (鐵帽子王) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энэхүү вангийн малгай (цолыг бэлгэддэг) нь төмөр шиг хатуу бөгөөд үе дамжин өнгөрөх тусам чанар нь буурахгүй гэсэн үг юм. ==Чин вангууд== {| class="wikitable" !№ !Нэр !Хугацаа !өвөг дээдэс !Тайлбар |- ! colspan="5" |'''Хошой Мэргэн чин ван (1636-1650)''' |- |1 |[[Доргон]]<br>Dorgon |1636-1650 | Нурхачигийн арван дөрөв дэх хүү | 1650 онд түүнийг амьдралынхаа туршид үйлдсэн гэмт хэргийн улмаас чин ван цолыг нь хураан авч, 1778 онд чин ван цолыг нь сэргээжээ. |- |2 |[[Дорбо]]<br>Dorbo |1650 | Доргоны өргөмөл хүү. Түүний төрсөн эцэг нь [[Додо]] байв. | 1650 онд түүнийг өргөмөл эцгийнхээ гэмт хэргийн улмаас цолоо хураалгасан бөгөөд 1657 онд түүнд бэйл цол олгосон. 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- ! colspan="5" |'''бэйл (1657-1673)''' |- |2 |Дорбо |1657-1673 | | |- ! colspan="5" |'''бэйс (1673-1700)''' |- |3 |Сулфа<br>Sulfa |1673-1700 | Дорбогийн хоёр дахь хүү | 1673 онд түүнд бэйс цол олгосон бөгөөд 1700 онд түүний цол хэргэмийг улсын түшээ гүн болгон бууруулсан. 1762 онд түүнд нас барсны дараа Итгэлт жүн ван (信郡王) цол, 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- ! colspan="5" |'''улсын түшээ гүн (1700-1708)''' |- |3 |Сулфа |1700-1708 | | |- ! colspan="5" |'''улсад туслагч гүн (1708-1746)''' |- |4 |Сэлэ<br>Sele |1708-1729 | Сулфагийн том хүү | 1762 онд түүнд нас барсны дараа Итгэлт жүн ван цол, 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- |5 |Гүнгибү<br>Gunggibu |1744-1746 | Сэлийн хүү | 1762 онд түүнд нас барсны дараа Итгэлт жүн ван цол, 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- ! colspan="5" |'''Итгэлт жүн ван (1762-1770)''' |- |6 |Русон<br>如松 |1762-1770 | Тэрээр [[Эрэмхий чин ван|Итгэлт жүн ван]] Дэжаогийн өргөмөл хүү байсан бөгөөд түүний төрсөн эцэг нь Гүнгибү байв. | "Итгэлт жүн ван" гэдэг цолыг [[Додо]]гийн үр удам эзэмшдэг байв. 1778 онд Русонг нас барж, "Итгэлт жүн ван" цолыг Дэжаогийн төрсөн хүү Сюлин (修齡) өвлөн авсан. Үүний зэрэгцээ Русонгийн хүү Чуньин Тэнгэр тэтгэгч хаанаас Мэргэн чин ван цол хүртжээ. Мөн онд Русонг нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол хүртжээ. |- ! colspan="5" |'''Хошой Мэргэн чин ван (1778-1945)''' |- |7 |Чуньин<br>淳穎 |1778-1800 | Русонгийн хүү | 1778 онд Тэнгэр тэтгэгч хаан түүнд өвөг дээдэс Доргоныхоо Хятадыг эзлэх дайнд гаргасан гавьяаг үнэлж Мэргэн чин ван цол олгосон. |- |8 |Баоъэн<br>寶恩 |1801-1802 | Чуньины том хүү | |- |9 |Дуанъэн<br>端恩 |1802-1826 | Чуньины дөрөв дэх хүү | |- |10 |Рэньшоу<br>仁壽 |1826-1864 | Дуанъэнгийн хүү | |- |11 |Дэчан<br>德長 |1865-1876 | Рэньшоугийн хүү | |- |12 |Күйбинь<br>魁斌 |1876-1915 | Дэчаны хүү | |- |13 |Жункуан<br>中銓 |1915-1939 | Күйбиний хүү | |- |14 |Иъняань<br>頤年 |1939-1945 | Күйбиний ач хүү | Иъняангийн хятад нэр нь Жин Жишүй (金寄水) юм. Жункун нас барсны дараа Иъняанид [[Манж-го]]гийн эзэн хаан [[Пүи]] Мэргэн чин ван цол олгосон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Бээжинд үлдэж, цолыг хүлээн авахаас татгалзжээ. |- |} [[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:Цол]] lipexuraqv1xz0qqoiiaqxi03p9bow4 858226 858225 2026-06-06T10:13:27Z 唐吉訶德的侍從 5036 858226 wikitext text/x-wiki '''Хошой Мэргэн чин ван''' ([[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᠮᡝᡵᡤᡝᠨ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}, Hošoi mergen cin wang) эсвэл '''Хошой Рүй чин ван''' (和碩睿親王) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн [[хошой чин ван]] цол байв. Энэ цолыг хүртсэн анхны ханхүү бол [[Нурхач]]игийн хүү [[Доргон]] байв. Дараагийн ханхүү нар бүгд Доргоныг өвөг дээдэс гэж үздэг байв. Доргоны эрх мэдэл түүний амьд сэрүүн байх үед эзэн хааныхаас давсан тул [[Эеэр засагч хаан]] дургүйцлээ хадгалж байжээ. Доргоны үхлийн дараа Эеэр засагч хаан 1650 онд Мэргэн чин ван цолыг хүчингүй болгохыг зарлиг болгов. 1778 онд [[Тэнгэр тэтгэгч хаан]] [[Манжууд хятадыг эзэлсэн нь|Хятадыг эзлэн авах дайн]]д Доргоны оруулсан хувь нэмрийг үнэлж, Мэргэн чин ван цолыг сэргээхийг зарлиг болгов. Чин улсын хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа "нэг үе залгамжлах", "үе улиран залгамжлах" гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Хошой Мэргэн чин ван нь "үе улиран залгамжлах" (世襲罔替) гэсэн бичигтэй Манжийн арван хоёр ван цолны нэг юм. Хятадын баримт бичгүүд тэднийг ихэвчлэн "төмөр малгайт ван" (鐵帽子王) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энэхүү вангийн малгай (цолыг бэлгэддэг) нь төмөр шиг хатуу бөгөөд үе дамжин өнгөрөх тусам чанар нь буурахгүй гэсэн үг юм. ==Чин вангууд== {| class="wikitable" !№ !Нэр !Хугацаа !өвөг дээдэс !Тайлбар |- ! colspan="5" |'''Хошой Мэргэн чин ван (1636-1650)''' |- |1 |[[Доргон]]<br>Dorgon |1636-1650 | Нурхачигийн арван дөрөв дэх хүү | 1650 онд түүнийг амьдралынхаа туршид үйлдсэн гэмт хэргийн улмаас чин ван цолыг нь хураан авч, 1778 онд чин ван цолыг нь сэргээжээ. |- |2 |[[Дорбо]]<br>Dorbo |1650 | Доргоны өргөмөл хүү. Түүний төрсөн эцэг нь [[Додо]] байв. | 1650 онд түүнийг өргөмөл эцгийнхээ гэмт хэргийн улмаас цолоо хураалгасан бөгөөд 1657 онд түүнд бэйл цол олгосон. 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- ! colspan="5" |'''бэйл (1657-1673)''' |- |2 |Дорбо |1657-1673 | | |- ! colspan="5" |'''бэйс (1673-1700)''' |- |3 |Сулфа<br>Sulfa |1673-1700 | Дорбогийн хоёр дахь хүү | 1673 онд түүнд бэйс цол олгосон бөгөөд 1700 онд түүний цол хэргэмийг улсын түшээ гүн болгон бууруулсан. 1762 онд түүнд нас барсны дараа Итгэлт жүн ван (信郡王) цол, 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- ! colspan="5" |'''улсын түшээ гүн (1700-1708)''' |- |3 |Сулфа |1700-1708 | | |- ! colspan="5" |'''улсад туслагч гүн (1708-1746)''' |- |4 |Сэлэ<br>Sele |1708-1729 | Сулфагийн том хүү | 1762 онд түүнд нас барсны дараа Итгэлт жүн ван цол, 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- |5 |Гүнгибү<br>Gunggibu |1744-1746 | Сэлийн хүү | 1762 онд түүнд нас барсны дараа Итгэлт жүн ван цол, 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- ! colspan="5" |'''Итгэлт жүн ван (1762-1770)''' |- |6 |Русон<br>如松 |1762-1770 | Тэрээр [[Эрэмхий чин ван|Итгэлт жүн ван]] Дэжаогийн өргөмөл хүү байсан бөгөөд түүний төрсөн эцэг нь Гүнгибү байв. | "Итгэлт жүн ван" гэдэг цолыг [[Додо]]гийн үр удам эзэмшдэг байв. 1778 онд Русонг нас барж, "Итгэлт жүн ван" цолыг Дэжаогийн төрсөн хүү Сюлин (修齡) өвлөн авсан. Үүний зэрэгцээ Русонгийн хүү Чуньин Тэнгэр тэтгэгч хаанаас Мэргэн чин ван цол хүртжээ. Мөн онд Русонг нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол хүртжээ. |- ! colspan="5" |'''Хошой Мэргэн чин ван (1778-1945)''' |- |7 |Чуньин<br>淳穎 |1778-1800 | Русонгийн хүү | 1778 онд Тэнгэр тэтгэгч хаан түүнд өвөг дээдэс Доргоныхоо Хятадыг эзлэх дайнд гаргасан гавьяаг үнэлж Мэргэн чин ван цол олгосон. |- |8 |Баоъэнь<br>寶恩 |1801-1802 | Чуньины том хүү | |- |9 |Дуанъэнь<br>端恩 |1802-1826 | Чуньины дөрөв дэх хүү | |- |10 |Рэньшоу<br>仁壽 |1826-1864 | Дуанъэнгийн хүү | |- |11 |Дэчан<br>德長 |1865-1876 | Рэньшоугийн хүү | |- |12 |Күйбинь<br>魁斌 |1876-1915 | Дэчаны хүү | |- |13 |Жункуан<br>中銓 |1915-1939 | Күйбиний хүү | |- |14 |Иъняань<br>頤年 |1939-1945 | Күйбиний ач хүү | Иъняангийн хятад нэр нь Жин Жишүй (金寄水) юм. Жункун нас барсны дараа Иъняанид [[Манж-го]]гийн эзэн хаан [[Пүи]] Мэргэн чин ван цол олгосон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Бээжинд үлдэж, цолыг хүлээн авахаас татгалзжээ. |- |} [[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:Цол]] ipv5pes8ulkcv5xveems536fzm3snmk 858227 858226 2026-06-06T10:16:25Z 唐吉訶德的侍從 5036 858227 wikitext text/x-wiki '''Хошой Мэргэн чин ван''' ([[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᠮᡝᡵᡤᡝᠨ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}, Hošoi mergen cin wang) эсвэл '''Хошой Рүй чин ван''' (和碩睿親王) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн [[хошой чин ван]] цол байв. Энэ цолыг хүртсэн анхны ханхүү бол [[Нурхач]]игийн хүү [[Доргон]] байв. Дараагийн ханхүү нар бүгд Доргоныг өвөг дээдэс гэж үздэг байв. Доргоны эрх мэдэл түүний амьд сэрүүн байх үед эзэн хааныхаас давсан тул [[Эеэр засагч хаан]] дургүйцлээ хадгалж байжээ. Доргоны үхлийн дараа Эеэр засагч хаан 1650 онд Мэргэн чин ван цолыг хүчингүй болгохыг зарлиг болгов. 1778 онд [[Тэнгэр тэтгэгч хаан]] [[Манжууд хятадыг эзэлсэн нь|Хятадыг эзлэн авах дайн]]д Доргоны оруулсан хувь нэмрийг үнэлж, Мэргэн чин ван цолыг сэргээхийг зарлиг болгов. Чин улсын хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа "нэг үе залгамжлах", "үе улиран залгамжлах" гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Хошой Мэргэн чин ван нь "үе улиран залгамжлах" (世襲罔替) гэсэн бичигтэй Манжийн арван хоёр ван цолны нэг юм. Хятадын баримт бичгүүд тэднийг ихэвчлэн "төмөр малгайт ван" (鐵帽子王) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энэхүү вангийн малгай (цолыг бэлгэддэг) нь төмөр шиг хатуу бөгөөд үе дамжин өнгөрөх тусам чанар нь буурахгүй гэсэн үг юм. ==Чин вангууд== {| class="wikitable" !№ !Нэр !Хугацаа !өвөг дээдэс !Тайлбар |- ! colspan="5" |'''Хошой Мэргэн чин ван (1636-1650)''' |- |1 |[[Доргон]]<br>Dorgon |1636-1650 | Нурхачигийн арван дөрөв дэх хүү | 1650 онд түүнийг амьдралынхаа туршид үйлдсэн гэмт хэргийн улмаас чин ван цолыг нь хураан авч, 1778 онд чин ван цолыг нь сэргээжээ. |- |2 |[[Дорбо]]<br>Dorbo |1650 | Доргоны өргөмөл хүү. Түүний төрсөн эцэг нь [[Додо]] байв. | 1650 онд түүнийг өргөмөл эцгийнхээ гэмт хэргийн улмаас цолоо хураалгасан бөгөөд 1657 онд түүнд бэйл цол олгосон. 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- ! colspan="5" |'''бэйл (1657-1673)''' |- |2 |Дорбо |1657-1673 | | |- ! colspan="5" |'''бэйс (1673-1700)''' |- |3 |Сулфа<br>Sulfa |1673-1700 | Дорбогийн хоёр дахь хүү | 1673 онд түүнд бэйс цол олгосон бөгөөд 1700 онд түүний цол хэргэмийг улсын түшээ гүн болгон бууруулсан. 1762 онд түүнд нас барсны дараа Итгэлт жүн ван (信郡王) цол, 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- ! colspan="5" |'''улсын түшээ гүн (1700-1708)''' |- |3 |Сулфа |1700-1708 | | |- ! colspan="5" |'''улсад туслагч гүн (1708-1746)''' |- |4 |Сэлэ<br>Sele |1708-1729 | Сулфагийн том хүү | 1762 онд түүнд нас барсны дараа Итгэлт жүн ван цол, 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- |5 |Гүнгибү<br>Gunggibu |1744-1746 | Сэлийн хүү | 1762 онд түүнд нас барсны дараа Итгэлт жүн ван цол, 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- ! colspan="5" |'''Итгэлт жүн ван (1762-1770)''' |- |6 |Русон<br>如松 |1762-1770 | Тэрээр [[Хошой Эрэмхий чин ван|Итгэлт жүн ван]] Дэжао(德昭)-гийн өргөмөл хүү байсан бөгөөд түүний төрсөн эцэг нь Гүнгибү байв. | "Итгэлт жүн ван" гэдэг цолыг [[Додо]]гийн үр удам эзэмшдэг байв. 1778 онд Русонг нас барж, "Итгэлт жүн ван" цолыг Дэжаогийн төрсөн хүү Сюлин (修齡) өвлөн авсан. Үүний зэрэгцээ Русонгийн хүү Чуньин Тэнгэр тэтгэгч хаанаас Мэргэн чин ван цол хүртжээ. Мөн онд Русонг нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол хүртжээ. |- ! colspan="5" |'''Хошой Мэргэн чин ван (1778-1945)''' |- |7 |Чуньин<br>淳穎 |1778-1800 | Русонгийн хүү | 1778 онд Тэнгэр тэтгэгч хаан түүнд өвөг дээдэс Доргоныхоо Хятадыг эзлэх дайнд гаргасан гавьяаг үнэлж Мэргэн чин ван цол олгосон. |- |8 |Баоъэнь<br>寶恩 |1801-1802 | Чуньины том хүү | |- |9 |Дуанъэнь<br>端恩 |1802-1826 | Чуньины дөрөв дэх хүү | |- |10 |Рэньшоу<br>仁壽 |1826-1864 | Дуанъэнгийн хүү | |- |11 |Дэчан<br>德長 |1865-1876 | Рэньшоугийн хүү | |- |12 |Күйбинь<br>魁斌 |1876-1915 | Дэчаны хүү | |- |13 |Жункуан<br>中銓 |1915-1939 | Күйбиний хүү | |- |14 |Иъняань<br>頤年 |1939-1945 | Күйбиний ач хүү | Иъняангийн хятад нэр нь Жин Жишүй (金寄水) юм. Жункун нас барсны дараа Иъняанид [[Манж-го]]гийн эзэн хаан [[Пүи]] Мэргэн чин ван цол олгосон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Бээжинд үлдэж, цолыг хүлээн авахаас татгалзжээ. |- |} [[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:Цол]] qd1sqiwdr2gt6nzi5kcbk4z0pan1ba4 858232 858227 2026-06-06T10:41:48Z 唐吉訶德的侍從 5036 858232 wikitext text/x-wiki '''Хошой Мэргэн чин ван''' ([[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᠮᡝᡵᡤᡝᠨ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}, Hošoi mergen cin wang) эсвэл '''Хошой Рүй чин ван''' (和碩睿親王) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн [[хошой чин ван]] цол байв. Энэ цолыг хүртсэн анхны ханхүү бол [[Нурхач]]игийн хүү [[Доргон]] байв. Дараагийн ханхүү нар бүгд Доргоныг өвөг дээдэс гэж үздэг байв. Доргоны эрх мэдэл түүний амьд сэрүүн байх үед эзэн хааныхаас давсан тул [[Эеэр засагч хаан]] дургүйцлээ хадгалж байжээ. Доргоны үхлийн дараа Эеэр засагч хаан 1650 онд Мэргэн чин ван цолыг хүчингүй болгохыг зарлиг болгов. 1778 онд [[Тэнгэр тэтгэгч хаан]] [[Манжууд хятадыг эзэлсэн нь|Хятадыг эзлэн авах дайн]]д Доргоны оруулсан хувь нэмрийг үнэлж, Мэргэн чин ван цолыг сэргээхийг зарлиг болгов. Чин улсын хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа "нэг үе залгамжлах", "үе улиран залгамжлах" гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Хошой Мэргэн чин ван нь "үе улиран залгамжлах" (世襲罔替) гэсэн бичигтэй Манжийн арван хоёр ван цолны нэг юм. Хятадын баримт бичгүүд тэднийг ихэвчлэн "төмөр малгайт ван" (鐵帽子王) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энэхүү вангийн малгай (цолыг бэлгэддэг) нь төмөр шиг хатуу бөгөөд үе дамжин өнгөрөх тусам чанар нь буурахгүй гэсэн үг юм. ==Чин вангууд== {| class="wikitable" !№ !Нэр !Хугацаа !өвөг дээдэс !Тайлбар |- ! colspan="5" |'''Хошой Мэргэн чин ван (1636-1650)''' |- |1 |[[Доргон]]<br>Dorgon |1636-1650 | Нурхачигийн арван дөрөв дэх хүү | 1650 онд түүнийг амьдралынхаа туршид үйлдсэн гэмт хэргийн улмаас чин ван цолыг нь хураан авч, 1778 онд чин ван цолыг нь сэргээжээ. |- |2 |[[Дорбо]]<br>Dorbo |1650 | Доргоны өргөмөл хүү. Түүний төрсөн эцэг нь [[Додо]] байв. | 1650 онд түүнийг өргөмөл эцгийнхээ гэмт хэргийн улмаас цолоо хураалгасан бөгөөд 1657 онд түүнд бэйл цол олгосон. 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- ! colspan="5" |'''бэйл (1657-1673)''' |- |2 |Дорбо |1657-1673 | | |- ! colspan="5" |'''бэйс (1673-1700)''' |- |3 |Сулфа<br>Sulfa |1673-1700 | Дорбогийн хоёр дахь хүү | 1673 онд түүнд бэйс цол олгосон бөгөөд 1700 онд түүний цол хэргэмийг улсын түшээ гүн болгон бууруулсан. 1762 онд түүнд нас барсны дараа Итгэлт жүн ван (信郡王) цол, 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- ! colspan="5" |'''улсын түшээ гүн (1700-1708)''' |- |3 |Сулфа |1700-1708 | | |- ! colspan="5" |'''улсад туслагч гүн (1708-1746)''' |- |4 |Сэлэ<br>Sele |1708-1729 | Сулфагийн том хүү | 1762 онд түүнд нас барсны дараа Итгэлт жүн ван цол, 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- |5 |Гүнгибү<br>Gunggibu |1744-1746 | Сэлийн хүү | 1762 онд түүнд нас барсны дараа Итгэлт жүн ван цол, 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- ! colspan="5" |'''Итгэлт жүн ван (1762-1770)''' |- |6 |Русон<br>如松 |1762-1770 | Тэрээр [[Хошой Эрэмхий чин ван|Итгэлт жүн ван]] Дэжао(德昭)-гийн өргөмөл хүү байсан бөгөөд түүний төрсөн эцэг нь Гүнгибү байв. | "Итгэлт жүн ван" гэдэг цолыг [[Додо]]гийн үр удам эзэмшдэг байв. 1770 онд Русонг нас барж, "Итгэлт жүн ван" цолыг Дэжаогийн төрсөн хүү Сюлин (修齡) өвлөн авсан. 1778 онд Русонг нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол хүртжээ. Үүний зэрэгцээ Русонгийн хүү Чуньин Тэнгэр тэтгэгч хаанаас Мэргэн чин ван цол хүртжээ. |- ! colspan="5" |'''Хошой Мэргэн чин ван (1778-1945)''' |- |7 |Чуньин<br>淳穎 |1778-1800 | Русонгийн хүү | 1778 онд Тэнгэр тэтгэгч хаан түүнд өвөг дээдэс Доргоныхоо Хятадыг эзлэх дайнд гаргасан гавьяаг үнэлж Мэргэн чин ван цол олгосон. |- |8 |Баоъэнь<br>寶恩 |1801-1802 | Чуньины том хүү | |- |9 |Дуанъэнь<br>端恩 |1802-1826 | Чуньины дөрөв дэх хүү | |- |10 |Рэньшоу<br>仁壽 |1826-1864 | Дуанъэнгийн хүү | |- |11 |Дэчан<br>德長 |1865-1876 | Рэньшоугийн хүү | |- |12 |Күйбинь<br>魁斌 |1876-1915 | Дэчаны хүү | |- |13 |Жункуан<br>中銓 |1915-1939 | Күйбиний хүү | |- |14 |Иъняань<br>頤年 |1939-1945 | Күйбиний ач хүү | Иъняангийн хятад нэр нь Жин Жишүй (金寄水) юм. Жункун нас барсны дараа Иъняанид [[Манж-го]]гийн эзэн хаан [[Пүи]] Мэргэн чин ван цол олгосон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Бээжинд үлдэж, цолыг хүлээн авахаас татгалзжээ. |- |} [[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:Цол]] 3v45qk6t5836licqgav31unyxzd6rrs 858234 858232 2026-06-06T10:46:39Z 唐吉訶德的侍從 5036 858234 wikitext text/x-wiki '''Хошой Мэргэн чин ван''' ([[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᠮᡝᡵᡤᡝᠨ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}, Hošoi mergen cin wang) эсвэл '''Хошой Рүй чин ван''' (和碩睿親王) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн [[хошой чин ван]] цол байв. Энэ цолыг хүртсэн анхны ханхүү бол [[Нурхач]]игийн хүү [[Доргон]] байв. Дараагийн ханхүү нар бүгд Доргоныг өвөг дээдэс гэж үздэг байв. Доргоны эрх мэдэл түүний амьд сэрүүн байх үед эзэн хааныхаас давсан тул [[Эеэр засагч хаан]] дургүйцлээ хадгалж байжээ. Доргоны үхлийн дараа Эеэр засагч хаан 1650 онд Мэргэн чин ван цолыг хүчингүй болгохыг зарлиг болгов. 1778 онд [[Тэнгэр тэтгэгч хаан]] [[Манжууд хятадыг эзэлсэн нь|Хятадыг эзлэн авах дайн]]д Доргоны оруулсан хувь нэмрийг үнэлж, Мэргэн чин ван цолыг сэргээхийг зарлиг болгов. Чин улсын хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа "нэг үе залгамжлах", "үе улиран залгамжлах" гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Хошой Мэргэн чин ван нь "үе улиран залгамжлах" (世襲罔替) гэсэн бичигтэй Манжийн арван хоёр ван цолны нэг юм. Хятадын баримт бичгүүд тэднийг ихэвчлэн "төмөр малгайт ван" (鐵帽子王) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энэхүү вангийн малгай (цолыг бэлгэддэг) нь төмөр шиг хатуу бөгөөд үе дамжин өнгөрөх тусам чанар нь буурахгүй гэсэн үг юм. ==Чин вангууд== {| class="wikitable" !№ !Нэр !Хугацаа !өвөг дээдэс !Тайлбар |- ! colspan="5" |'''Хошой Мэргэн чин ван (1636-1650)''' |- |1 |[[Доргон]]<br>Dorgon |1636-1650 | Нурхачигийн арван дөрөв дэх хүү | 1650 онд түүнийг амьдралынхаа туршид үйлдсэн гэмт хэргийн улмаас чин ван цолыг нь хураан авч, 1778 онд чин ван цолыг нь сэргээжээ. |- |2 |[[Дорбо]]<br>Dorbo |1650 | Доргоны өргөмөл хүү. Түүний төрсөн эцэг нь [[Додо]] байв. | 1650 онд түүнийг өргөмөл эцгийнхээ гэмт хэргийн улмаас цолоо хураалгасан бөгөөд 1657 онд түүнд бэйл цол олгосон. 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- ! colspan="5" |'''бэйл (1657-1673)''' |- |2 |Дорбо |1657-1673 | | |- ! colspan="5" |'''бэйс (1673-1700)''' |- |3 |Сулфа<br>Sulfa |1673-1700 | Дорбогийн хоёр дахь хүү | 1673 онд түүнд бэйс цол олгосон бөгөөд 1700 онд түүний цол хэргэмийг улсын түшээ гүн болгон бууруулсан. 1762 онд түүнд нас барсны дараа Итгэлт жүн ван (信郡王) цол, 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- ! colspan="5" |'''улсын түшээ гүн (1700-1708)''' |- |3 |Сулфа |1700-1708 | | |- ! colspan="5" |'''улсад туслагч гүн (1708-1746)''' |- |4 |Сэлэ<br>Sele |1708-1729 | Сулфагийн том хүү | 1762 онд түүнд нас барсны дараа Итгэлт жүн ван цол, 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- |5 |Гүнгибү<br>Gunggibu |1744-1746 | Сэлийн хүү | 1762 онд түүнд нас барсны дараа Итгэлт жүн ван цол, 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон. |- ! colspan="5" |'''Итгэлт жүн ван (1762-1770)''' |- |6 |Русон<br>如松 |1762-1770 | Тэрээр [[Хошой Эрэмхий чин ван|Итгэлт жүн ван]] Дэжао(德昭)-гийн өргөмөл хүү байсан бөгөөд түүний төрсөн эцэг нь Гүнгибү байв. | "Итгэлт жүн ван" гэдэг цолыг [[Додо]]гийн үр удам эзэмшдэг байв. 1770 онд Русонг нас барж, "Итгэлт жүн ван" цолыг Дэжаогийн төрсөн хүү Сюлин (修齡) өвлөн авсан. 1778 онд Русонг нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол хүртжээ. Үүний зэрэгцээ Русонгийн хүү Чуньин Тэнгэр тэтгэгч хаанаас Мэргэн чин ван цол хүртжээ. |- ! colspan="5" |'''Хошой Мэргэн чин ван (1778-1945)''' |- |7 |Чуньин<br>淳穎 |1778-1800 | Русонгийн хүү | 1770 онд түүнд улсад туслагч гүн цол олгов. 1778 онд Тэнгэр тэтгэгч хаан түүнд өвөг дээдэс Доргоныхоо Хятадыг эзлэх дайнд гаргасан гавьяаг үнэлж Мэргэн чин ван цол олгосон. |- |8 |Баоъэнь<br>寶恩 |1801-1802 | Чуньины том хүү | |- |9 |Дуанъэнь<br>端恩 |1802-1826 | Чуньины дөрөв дэх хүү | |- |10 |Рэньшоу<br>仁壽 |1826-1864 | Дуанъэнгийн хүү | |- |11 |Дэчан<br>德長 |1865-1876 | Рэньшоугийн хүү | |- |12 |Күйбинь<br>魁斌 |1876-1915 | Дэчаны хүү | |- |13 |Жункуан<br>中銓 |1915-1939 | Күйбиний хүү | |- |14 |Иъняань<br>頤年 |1939-1945 | Күйбиний ач хүү | Иъняангийн хятад нэр нь Жин Жишүй (金寄水) юм. Жункун нас барсны дараа Иъняанид [[Манж-го]]гийн эзэн хаан [[Пүи]] Мэргэн чин ван цол олгосон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Бээжинд үлдэж, цолыг хүлээн авахаас татгалзжээ. |- |} [[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:Цол]] 3gw921u36r08dfkoihh4u8dpuxtib69 828 146601 858228 2026-06-06T10:17:30Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Шаньси', top = 40.9, bottom = 34.5, left = 109.6, right = 115, image = 'China Shanxi adm location map.svg', image1 = 'China Shanxi rel location map.svg' }" 858228 Scribunto text/plain return { name = 'Шаньси', top = 40.9, bottom = 34.5, left = 109.6, right = 115, image = 'China Shanxi adm location map.svg', image1 = 'China Shanxi rel location map.svg' } ihq2edu4ro3mw7ka0chjptqduu5p4c6 858229 858228 2026-06-06T10:17:40Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Шаньси]] to [[Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Хятад Шаньси]] 858228 Scribunto text/plain return { name = 'Шаньси', top = 40.9, bottom = 34.5, left = 109.6, right = 115, image = 'China Shanxi adm location map.svg', image1 = 'China Shanxi rel location map.svg' } ihq2edu4ro3mw7ka0chjptqduu5p4c6 828 146602 858230 2026-06-06T10:17:40Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Шаньси]] to [[Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Хятад Шаньси]] 858230 Scribunto text/plain return require [[Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Хятад Шаньси]] j5r731sd7qvb3dxxfje250cn33mmyqb 0 146603 858242 2026-06-06T11:05:11Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "'''Хошой Эрэмхий чин ван''', '''Хошой Эркэ чин ван''' ([[Манж хэл|Манж]]: {{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡝᡵᡴᡝ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}, Hošoi erke cin wang) эсвэл '''Хошой Юй чин ван''' ({{lang-zh|和碩豫親王}}) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн хошой чин ван цол байв. Энэ цолыг..." 858242 wikitext text/x-wiki '''Хошой Эрэмхий чин ван''', '''Хошой Эркэ чин ван''' ([[Манж хэл|Манж]]: {{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡝᡵᡴᡝ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}, Hošoi erke cin wang) эсвэл '''Хошой Юй чин ван''' ({{lang-zh|和碩豫親王}}) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн хошой чин ван цол байв. Энэ цолыг хүртсэн анхны чин ван бол [[Нурхач]]игийн хүү [[Додо]] байв. Дараагийн бүх чин ван нар Додо вангийн үр удам байв. Түүхийн хувьд энэхүү чин вангийн нэрийг "Төрийн Итгэлт жүн ван" (多羅信郡王, Doroi akdun giyūn wang) болгон өөрчилж, дараа нь "Хошой Эрэмхий чин ван" болгон буцаасан. Чин улсын хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа "нэг үе залгамжлах", "үе улиран залгамжлах" гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Хошой Эрэмхий чин ван нь "үе улиран залгамжлах" (世襲罔替) гэсэн бичигтэй Манжийн арван хоёр ван цолны нэг юм. Хятадын баримт бичгүүд тэднийг ихэвчлэн "төмөр малгайт ван" (鐵帽子王) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энэхүү вангийн малгай (цолыг бэлгэддэг) нь төмөр шиг хатуу бөгөөд үе дамжин өнгөрөх тусам чанар нь буурахгүй гэсэн үг юм. ==Чин вангууд== {| class="wikitable" !№ !Нэр !Хугацаа !өвөг дээдэс !Тайлбар |- ! colspan="5" |'''Хошой Эрэмхий чин ван (1636-1649)''' |- |1 |[[Додо]]<br>Dodo |1636-1649 | Нурхачигийн арван тав дахь хүү | |- ! colspan="5" |'''Хошой Итгэлт чин ван (1649-1651)''' |- |2 |Дони<br>Doni |1649-1651 | Додогийн том хүү | 1651 онд түүний цолыг жүн ван цол болгон бууруулсан. |- ! colspan="5" |'''Төрийн Итгэлт жүн ван (1651-1770)''' |- |2 |Дони |1651-1661 | | |- |3 |Ожа<br>Oja |1661-1702 | Донигийн том хүү | 1778 онд түүнд нас барсны дараа Эрэмхий чин ван цол олгов. |- |4 |Донгэ<br>Dongge |1703-1706 | Донигийн долоо дахь хүү | |- |5 |Дэжао<br>德昭 |1706-1762 | Ожагийн тав дахь хүү | 1778 онд түүнд нас барсны дараа Эрэмхий чин ван цол олгов. |- |6 |Русон<br>如松 |1706-1762 | Тэрээр Дэжаогийн өргөмөл хүү байсан бөгөөд түүний төрсөн эцэг нь улсад туслагч гүн Гүнгибү байв. | 1770 онд Русонг нас барж, "Итгэлт жүн ван" цолыг Дэжаогийн төрсөн хүү Сюлин өвлөн авсан. 1778 онд Русонг нас барсны дараа [[Хошой Мэргэн чин ван|Мэргэн чин ван]] цол хүртжээ. |- |7 |Сюлин<br>修齡 |1771-1778 | Дэжаогийн хүү | 1771 онд түүнд Итгэлт жүн ван цол олгосон. 1778 онд түүнийг Эрэмхий чин ван цолонд дэвшүүлжээ. |- ! colspan="5" |'''Хошой Эрэмхий чин ван (1778-1645)''' |- |7 |Сюлин<br>修齡 |1778-1786 | | |- |8 |Юйфэн<br>裕豐 |1786-1814 | Сюулингийн том хүү | Түүний зарц гэмт хэрэг үйлдсэний улмаас 1813 онд цолоо хураалгажээ. |- |9 |Юйшин<br>裕興 |1814-1820 | Сюулингийн гурав дахь хүү | 1820 онд түүнийг үйлчлэгч эмэгтэйг хүчирхийлсэн хэргээр цолыг нь хураажээ. |- |10 |Юцюань<br>裕全 |1820-1840 | Сюулингийн тав дахь хүү | |- |11 |Идао<br>義道 |1841-1868 | Юцюаний том хүү | |- |12 |Бэнгэ<br>本格 |1868-1898 | Идаогийн том хүү | |- |13 |Маолинь<br>懋林 |1899-1913 | Бэнгэгийн өргөмөл хүү | |- |14 |Дуанжэнь<br>端鎮 |1913-1945 | Маолины хүү | Энэ хүний ​​хятад нэрийг Жин Дунпин (金東屏) гэдэг |- |} [[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:Цол]] q0hs53udavch92uyiutsj4serfd4gbo 858243 858242 2026-06-06T11:08:45Z 唐吉訶德的侍從 5036 858243 wikitext text/x-wiki '''Хошой Эрэмхий чин ван''', '''Хошой Эркэ чин ван''' ([[Манж хэл|Манж]]: {{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡝᡵᡴᡝ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}, Hošoi erke cin wang) эсвэл '''Хошой Юй чин ван''' ({{lang-zh|和碩豫親王}}) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн хошой чин ван цол байв. Энэ цолыг хүртсэн анхны чин ван бол [[Нурхач]]игийн хүү [[Додо]] байв. Дараагийн бүх чин ван нар Додо вангийн үр удам байв. Түүхийн хувьд энэхүү чин вангийн нэрийг "Төрийн Итгэлт жүн ван" (多羅信郡王, Doroi akdun giyūn wang) болгон өөрчилж, дараа нь "Хошой Эрэмхий чин ван" болгон буцаасан. Чин улсын хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа "нэг үе залгамжлах", "үе улиран залгамжлах" гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Хошой Эрэмхий чин ван нь "үе улиран залгамжлах" (世襲罔替) гэсэн бичигтэй Манжийн арван хоёр ван цолны нэг юм. Хятадын баримт бичгүүд тэднийг ихэвчлэн "төмөр малгайт ван" (鐵帽子王) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энэхүү вангийн малгай (цолыг бэлгэддэг) нь төмөр шиг хатуу бөгөөд үе дамжин өнгөрөх тусам чанар нь буурахгүй гэсэн үг юм. ==Чин вангууд== {| class="wikitable" !№ !Нэр !Хугацаа !өвөг дээдэс !Тайлбар |- ! colspan="5" |'''Хошой Эрэмхий чин ван (1636-1649)''' |- |1 |[[Додо]]<br>Dodo |1636-1649 | Нурхачигийн арван тав дахь хүү | |- ! colspan="5" |'''Хошой Итгэлт чин ван (1649-1651)''' |- |2 |Дони<br>Doni |1649-1651 | Додогийн том хүү | 1651 онд түүний цолыг жүн ван цол болгон бууруулсан. |- ! colspan="5" |'''Төрийн Итгэлт жүн ван (1651-1770)''' |- |2 |Дони |1651-1661 | | |- |3 |Ожа<br>Oja |1661-1702 | Донигийн том хүү | 1778 онд түүнд нас барсны дараа Эрэмхий чин ван цол олгов. |- |4 |Дөнгэ<br>Dongge |1703-1706 | Донигийн долоо дахь хүү | |- |5 |Дэжао<br>德昭 |1706-1762 | Ожагийн тав дахь хүү | 1778 онд түүнд нас барсны дараа Эрэмхий чин ван цол олгов. |- |6 |Русон<br>如松 |1706-1762 | Тэрээр Дэжаогийн өргөмөл хүү байсан бөгөөд түүний төрсөн эцэг нь улсад туслагч гүн Гүнгибү байв. | 1770 онд Русонг нас барж, "Итгэлт жүн ван" цолыг Дэжаогийн төрсөн хүү Сюлин өвлөн авсан. 1778 онд Русонг нас барсны дараа [[Хошой Мэргэн чин ван|Мэргэн чин ван]] цол хүртжээ. |- |7 |Сюлин<br>修齡 |1771-1778 | Дэжаогийн хүү | 1771 онд түүнд Итгэлт жүн ван цол олгосон. 1778 онд түүнийг Эрэмхий чин ван цолонд дэвшүүлжээ. |- ! colspan="5" |'''Хошой Эрэмхий чин ван (1778-1645)''' |- |7 |Сюлин<br>修齡 |1778-1786 | | |- |8 |Юйфэн<br>裕豐 |1786-1814 | Сюулингийн том хүү | Түүний зарц гэмт хэрэг үйлдсэний улмаас 1813 онд цолоо хураалгажээ. |- |9 |Юйшин<br>裕興 |1814-1820 | Сюулингийн гурав дахь хүү | 1820 онд түүнийг үйлчлэгч эмэгтэйг хүчирхийлсэн хэргээр цолыг нь хураажээ. |- |10 |Юцюань<br>裕全 |1820-1840 | Сюулингийн тав дахь хүү | |- |11 |Идао<br>義道 |1841-1868 | Юцюаний том хүү | |- |12 |Бэнгэ<br>本格 |1868-1898 | Идаогийн том хүү | |- |13 |Маолинь<br>懋林 |1899-1913 | Бэнгэгийн өргөмөл хүү | |- |14 |Дуанжэнь<br>端鎮 |1913-1945 | Маолины хүү | Энэ хүний ​​хятад нэрийг Жин Дунпин (金東屏) гэдэг |- |} [[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:Цол]] 00p26oqx0titzzafdjtzifcks4sn9jw 858244 858243 2026-06-06T11:09:27Z 唐吉訶德的侍從 5036 858244 wikitext text/x-wiki '''Хошой Эрэмхий чин ван''', '''Хошой Эркэ чин ван''' ([[Манж хэл|Манж]]: {{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ<br>ᡝᡵᡴᡝ<br>ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}, Hošoi erke cin wang) эсвэл '''Хошой Юй чин ван''' ({{lang-zh|和碩豫親王}}) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн хошой чин ван цол байв. Энэ цолыг хүртсэн анхны чин ван бол [[Нурхач]]игийн хүү [[Додо]] байв. Дараагийн бүх чин ван нар Додо вангийн үр удам байв. Түүхийн хувьд энэхүү чин вангийн нэрийг "Төрийн Итгэлт жүн ван" (多羅信郡王, Doroi akdun giyūn wang) болгон өөрчилж, дараа нь "Хошой Эрэмхий чин ван" болгон буцаасан. Чин улсын хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа "нэг үе залгамжлах", "үе улиран залгамжлах" гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Хошой Эрэмхий чин ван нь "үе улиран залгамжлах" (世襲罔替) гэсэн бичигтэй Манжийн арван хоёр ван цолны нэг юм. Хятадын баримт бичгүүд тэднийг ихэвчлэн "төмөр малгайт ван" (鐵帽子王) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энэхүү вангийн малгай (цолыг бэлгэддэг) нь төмөр шиг хатуу бөгөөд үе дамжин өнгөрөх тусам чанар нь буурахгүй гэсэн үг юм. ==Чин вангууд== {| class="wikitable" !№ !Нэр !Хугацаа !өвөг дээдэс !Тайлбар |- ! colspan="5" |'''Хошой Эрэмхий чин ван (1636-1649)''' |- |1 |[[Додо]]<br>Dodo |1636-1649 | Нурхачигийн арван тав дахь хүү | |- ! colspan="5" |'''Хошой Итгэлт чин ван (1649-1651)''' |- |2 |Дони<br>Doni |1649-1651 | Додогийн том хүү | 1651 онд түүний цолыг жүн ван цол болгон бууруулсан. |- ! colspan="5" |'''Төрийн Итгэлт жүн ван (1651-1770)''' |- |2 |Дони |1651-1661 | | |- |3 |Ожа<br>Oja |1661-1702 | Донигийн том хүү | 1778 онд түүнд нас барсны дараа Эрэмхий чин ван цол олгов. |- |4 |Дөнгэ<br>Dongge |1703-1706 | Донигийн долоо дахь хүү | |- |5 |Дэжао<br>德昭 |1706-1762 | Ожагийн тав дахь хүү | 1778 онд түүнд нас барсны дараа Эрэмхий чин ван цол олгов. |- |6 |Русон<br>如松 |1706-1762 | Тэрээр Дэжаогийн өргөмөл хүү байсан бөгөөд түүний төрсөн эцэг нь улсад туслагч гүн Гүнгибү байв. | 1770 онд Русонг нас барж, "Итгэлт жүн ван" цолыг Дэжаогийн төрсөн хүү Сюлин өвлөн авсан. 1778 онд Русонг нас барсны дараа [[Хошой Мэргэн чин ван|Мэргэн чин ван]] цол хүртжээ. |- |7 |Сюлин<br>修齡 |1771-1778 | Дэжаогийн хүү | 1771 онд түүнд Итгэлт жүн ван цол олгосон. 1778 онд түүнийг Эрэмхий чин ван цолонд дэвшүүлжээ. |- ! colspan="5" |'''Хошой Эрэмхий чин ван (1778-1645)''' |- |7 |Сюлин<br>修齡 |1778-1786 | | |- |8 |Юйфэн<br>裕豐 |1786-1814 | Сюулингийн том хүү | Түүний зарц гэмт хэрэг үйлдсэний улмаас 1813 онд цолоо хураалгажээ. |- |9 |Юйшин<br>裕興 |1814-1820 | Сюулингийн гурав дахь хүү | 1820 онд түүнийг үйлчлэгч эмэгтэйг хүчирхийлсэн хэргээр цолыг нь хураажээ. |- |10 |Юйцюань<br>裕全 |1820-1840 | Сюулингийн тав дахь хүү | |- |11 |Идао<br>義道 |1841-1868 | Юйцюаний том хүү | |- |12 |Бэнгэ<br>本格 |1868-1898 | Идаогийн том хүү | |- |13 |Маолинь<br>懋林 |1899-1913 | Бэнгэгийн өргөмөл хүү | |- |14 |Дуанжэнь<br>端鎮 |1913-1945 | Маолины хүү | Энэ хүний ​​хятад нэрийг Жин Дунпин (金東屏) гэдэг |- |} [[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:Цол]] 11y6xxvqdsckf40y7yrh8qadcjuaz7s