Санжаасүрэнгийн Зориг

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.5</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Санжаасүрэнгийн Зориг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5354</id>
    <revision>
      <id>858310</id>
      <parentid>858175</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T05:32:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-33106-50|~2026-33106-50]] ([[User talk:~2026-33106-50|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Egzs|Egzs]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>855161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16519" sha1="skue7oliokuvjgjsdosxlnecmqq7az4" xml:space="preserve">{{Төрийн зүтгэлтэн|зураг=Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|тайлбар=С.Зориг. 1990 он.|алба1={{flagicon|Монгол}} Дэд бүтцийн хөгжлийн сайд|ээлж1=1998 оны 5 сар — 10 сарын 2|өмнөх1=[[Галсандагвын Нямдаваа]]|дараах1=[[Гаваагийн Батхүү]]|алба2={{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүн]]|ээлж2=1992 оны 7 сарын 2 — 1998 оны 10 сарын 2|төрсөногноо=1962 оны 4 сарын 20|төрсөнгазар=[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]], [[Улаанбаатар]]|өнгөрсөногноо={{death date and age1|1998|10|02|1962|04|20}}|өнгөрсөнгазар=[[Монгол Улс]], Улаанбаатар|улсорон={{MGL3}}|намэвсэл=[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]]&lt;br&gt;(1992–1998)&lt;br&gt;[[Монголын Нэгдсэн Нам]]&lt;br&gt;(1991–1992)&lt;br&gt;[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]]&lt;br&gt;(1990–1991)|сургууль=[[Москвагийн Улсын Их Сургууль]]|ажилүйл=улс төрч|алдарцол=Ардчиллын алтан хараацай|нэр=Санжаасүрэнгийн Зориг|гарынүсэг=|хочнэр=|төрөлсадан=[[Санжаасүрэнгийн Оюун]] (дүү)|дараах2=[[Санжаасүрэнгийн Оюун]]}}'''Санжаасүрэнгийн Зориг''' ([[1962]] оны [[4 сарын 20|4-р сарын 20-нд]] Улаанбаатарт төрсөн- [[1998]] оны [[10 сарын 2|10-р сарын 2]]-нд бусдын гарт амь алдсан)- Монголын Ардчилсан хувьсгалын хөдөлгөөний удирдагчдын нэг, [[XX зууны манлай]] улс төрч, төрийн зүтгэлтэн.

== Амьдрал ==
=== Боловсрол ===
* 1970-1980 онд Нийслэлийн 23-р дунд сургуульд сурч төгссөн.
* 1980-1985 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын М.Ломоносовын нэрэмжит [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн Улсын Их Сургуулийн]] философийн ангид сурч төгссөн.

=== Ажлын намтар ===
* 1985-1990 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-д Шинжлэх ухааны Коммунизмын онолын багш, [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|МХЗЭ]]-ийн Улаанбаатар хотын Хороонд зааварлагч,
* 1989-1990 онд [[Монголын Ардчилсан Холбоо|Монголын Ардчилсан Холбооны]] Ерөнхий зохицуулагч,
* 1990-1992 онд Монголын Парламентын бүлгэмийн дарга,
* 1992-1996 онд УИХ-ын гишүүн,
* 1996-1998 онд УИХ-ын гишүүн бөгөөд УИХ-ын Төрийн байгуулалтын Байнгын Хорооны дарга, Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын Байнгын Хорооны дарга, Дэд бүтцийн сайд “Стратеги судалгааны төв&quot; ТББ-г үүсгэн байгуулагч, Монголын Шатрын холбооны Ерөнхийлөгч, Монголын Ажил олгогч эздийн нэгдсэн холбооны Ерөнхийлөгч, эмзэг бүлгийхэн болон өнчин хүүхдүүдийг тусалж дэмжих зорилготой “Оюунтүлхүүр&quot; сангийн Хүндэт ерөнхийлөгч, “Экспресс таймс&quot;, “Сайн байна уу&quot;, “Ардчилал таймс&quot; сониныг санаачлагч.

===С.Зориг ба Ардчилсан хувьсгал===
Монголын ард түмний сод хүү, нэрт улс төрч, ардчилсан хувьсгалын алтан хараацай Санжаасүрэнгийн Зориг нь Монголын дээд боловсролын салбарын томоохон зүтгэлтнүүдийн нэг, МУИС-ийн декан, Боловсролын яамны орлогч сайдын албыг хашиж явсан '''Санжаасүрэн'''гийнд хоёр дахь хүү болон 1962 оны 4-р сарын 20-д мэндэлжээ. Түүний эх нь хүний их эмч Доржпалам нь Оросын нэрт эрдэмтэн, монгол судлаач [[Андрей Симуков|Андрей Симуковын]] охин байжээ. Тэрбээр хар нялхдаа өнчирч, монгол эх эцгийн гар дээр өсөж өндийсөн төдийгүй Монголд европ эмнэлгийг дэлгэрүүлэхэд хүчин зүтгэж явсан Зөвлөлтийн эмч эмэгтэйн дүрийг уран сайхны [[Сэрэлт|Сэрэлт кинонд]] бүтээж олны танил болж байжээ.

Зориг хүү монголын сэхээтнүүд үр хүүхдээ сургахыг эрхэмлэдэг байсан орос хэлний сургалттай тусгай 23-р дунд сургуульд 1970 онд элсэн орж 1980 онд төгсөөд, тэр үеийн [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]&lt;nowiki/&gt;ын номер нэг сургууль агуу эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносовоор]] овоглосон [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн улсын Их сургуулийг]] философич мэргэжлээр сурч 1985 онд төгссөн байна.

[[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөт Холбоот Улсад]] өрнөсөн [[Михаил Сергеевич Горбачёв|М.Горбачевын]] [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалтын]] үзэл санаа нь БНМАУ-д хүрч, нийгмийг ардчилахын төлөөх залуучуудын хөдөлгөөн үүсэж, түүний идэвхитэй гишүүдийн нэг нь тухайн үед дөнгөж 27 настай байсан С.Зориг байлаа. Тэрээр энэ үед (1989 онд)  [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуульд]] философийн багшаар ажиллаж байжээ. С.Зориг нь [[Сүхбаатарын талбай]] дээр болж байсан цуглаанууд дээр  [[Монголын Ардчилсан Холбоо|Монголын Ардчилсан Холбооны]] зохицуулагчийн хувиар чанга яригч барин үг хэлж, иргэдийг өөрчлөлтөд уриалж байв. 1990 оны 3-р сард түүний болон хамтран зүтгэгчдийн хүчин зүтгэлээр тухайн үеийн эрх баригч [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо|Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хороо]] бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцорч, Монголын түүхэнд шинэ үе эхэлсэн билээ. 1990 оны 6-р сард Монголд явагдсан анхны чөлөөт ардчилсан сонгуулиар [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хуралд]] сонгогдож, дэд ерөнхийлөгчийн албан тушаалд [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Намаас]] нэр дэвшсэн боловч хөдөөнөөс сонгогдсон депутат олонтой [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатууд малчдын амьдралыг мэдэхгүй гэсэн шалтгаанаар хөдөө төрж өссөн [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Раднаасүмбэрэлийн Гончигдоржийг]] сонгосон байдаг.

Тэрээр 1992, 1996 оны сонгуулиар [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] сонгогдож, [[Ардчилсан холбоо эвсэл|Ардчилсан Холбоо эвслийн]] хоёр дахь засгийн газар болох [[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;nowiki/&gt;ийн Засгийн газарт [[Дэд бүтцийн сайд|Дэд бүтцийн сайдын]] албыг хашиж байв.

== Аллага ==
[[Файл:Government identity document of Sanjaasurengiin Zorig after his murder in 1998.jpg|thumb|С.Зориг агсны Засгийн газрын гишүүний үнэмлэх, 1998 он]]
[[Image:Sanjaasuren_Zorig2015-10-04.jpg|thumb|320px|С.Зориг агсны хөшөө]]
[[1997]] онд болсон [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] сонгуулиар сөрөг хүчин болох [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Намаас]] нэр дэвшсэн [[Нацагийн Багабанди]] ялав. [[1998]] оны 6-р сард банкны хямралыг гэтлэхийн тулд улсын өмчийн [[Сэргээн Босголт Банк|Сэргээн Босголт Банкийг]] хувийн [[Голомт банк|Голомт банктай]] нэгтгэх шийдвэр гаргасан хэмээн сөрөг хүчнийхэн Засгийн газрыг огцруулах саналыг [[Улсын Их Хурал|УИХ-д]] оруулж, [[Цахиагийн Элбэгдорж|Цахиагийн Элбэгдоржийн]] засгийн газар огцорлоо. Дараагийн ерөнхий сайдаар томилуулахаар эрх баригч Ардчилсан Холбоо эвслээс нэр дэвшүүлсэн хүмүүсийг ерөнхийлөгч Н.Багабанди тухай бүрд нь янз бүрийн шалтгаанаар буцаасаар УИХ хуульд заасан хугацаанд ерөнхий сайдыг томилж чадаагүй юм. Элбэгдоржийн засгийн газрын гишүүд үүрэг гүйцэтгэгч гэсэн тодотголтойгоор 4 сар ажиллаж байсан тэр үед буюу [[1998]] оны [[10 сарын 2]]-нд С.Зоригийг гэрт нь 18 удаа хутгалж амь насыг нь бүрэлгэв. 3 хоногийн дараа түүнтэй салах ёс гүйцэтгэхээр 30000 хүн цуглаж, эх орон даяар бүх нийтийн гашуудал зарлаж, Монголын ард түмэн хайрт хүүгийнхээ хойноос эмгэнэн гашуудаж байлаа.

Түүнийг эрх баригч эвслийнхэн Ерөнхий сайдад нэрийг нь дэвшүүлэхээр Ерөнхийлөгчтэй зөвшилцөх гэж байсан гэсэн яриа бий. Ямартай ч Монголын ард түмэн энэ хэргийг улс төрийн аллага байсан гэдэгт итгэлтэй байдаг. Үүнийг бататгаж,  Д.Энхтүвшин &quot;Дуусан амьдараагүй Зориг&quot; нийтлэлдээ &quot;Тэр үеийн эрх баригч эвслийнхэн буюу Ардчилсан хүчнээс нэрийг нь Ерөнхий сайдад өргөн мэдүүлж, Ерөнхийлөгч Н.Багабандитай зөвшилцөх гэж байсан түүхэн эгзэгтэй мөчид амь насыг нь туйлын хорсолтойгоор хөнөөсөн нь гарцаагүй улс төрийн аллага байснаас зайлахгүй&quot; гэж бичсэн байдаг.  Уг хэрэг нь амьд гэрч (эхнэр Булган) үлдээсэн боловч өдийг хүртэл илрээгүй. Зоригийн аллагатай холбогдуулж олон хүнийг сэжигтнээр татаж байсан бөгөөд иргэн Б.Содномдаржаа, Т.Чимгээ нар тус хэргийг үйлдсэн гэгдэж, шат шатны шүүхээс хорих ялаар шийтгүүлсэн. Гэсэн ч Б.Содномдаржаа, Т.Чимгээ нарыг гүйцэтгэх ажиллагааны журам зөрчиж, эрүүдэн шүүж ял тулгасан хэргээр  хууль шүүх, прокурор, цагдаа, тагнуулын албан хаагчид ял шийтгүүлснээр шүүхээс Содномдаржаа, Чимгээ нарын хэргийг дахин шалгах шаардлага тавьж, улмаар уг хоёр иргэнийг сулласан.

== Түүнтэй холбоотой зүйлс ==
[[Файл:Zorig street.jpg|thumb|293x293px|Улаанбаатар хотын С.Зоригийн гудамж]]
*Эцэг Санжаасүрэн нь Монголын дээд боловсролын салбарын томоохон зүтгэлтнүүдийн нэг, [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн декан, [[Боловсролын яам]]ны орлогч сайдын албыг хашиж явсан.
*Эх Доржпалам нь их эмч, Оросын нэрт эрдэмтэн, монголын анхны газрын зургийг зохиогч, монгол судлаач [[Андрей Симуков|А.Симуков]]&lt;nowiki/&gt;ын охин мөн [[Сэрэлт|&quot;Сэрэлт]]&quot; киноны гол дүр болох орос эмчийн дүрийг бүтээсэн хүн юм. 
*Дүү [[Санжаасүрэнгийн Оюун]] нь 1998 оноос эхлэн 2016 он хүртэл Улсын Их Хуралд сонгогдон ажиллаж байв, [[Иргэний Зориг Нам]]ыг &quot;Зоригийн үйл хэргийг үргэлжлүүлнэ&quot; хэмээн зорилгодоо тусган байгуулсан нам юм.
эхнэр Б.Булган, хүний их эмч мэргэжилтэй.
*С.Зориг нь сайд байхдаа согтуудаа Төрийн ордны нэг давхарын цонхоор бие зассан хэмээн Монголын шар хэвлэлүүдээр шуугиж байв. Гэвч энэ мэдээлэл нь үнэний оргүй гэдгийг хэд хэдэн албаны хүн нотолсон байдаг
*Тэрээр [[шатар]] тоглох маш их дуртай байсан бөгөөд [[Монголын шатрын холбоо|Монголын Шатрын Холбооны]] ерөнхийлөгчийн сонгуульт албыг хашиж байв.

==Хэлсэн үг==
*''Би монгол хүний саруул ухаанд итгэдэг.''
*''Бидний хувь заяа бидний гарт л байна.''
*''Монгол хүн гэдэг өөрөө асар их эрдмийн уурхай.''
*''Ухаан гэдэг нь өөрөө авъяас.''

==Хэвлэл мэдээлэлд==
{{Commonscat|Sanjaasürengiyn Zorig}}
* [http://www.youtube.com/watch?v=u-D9tUEnORE С.Зориг (1962-1998) 1-р хэсэг]
* [http://www.youtube.com/watch?v=6TZv66SYhb0 С.Зориг (1962-1998) 2-р хэсэг]

{{DEFAULTSORT:Зориг, Санжаасүрэнгийн}}
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:Монголын багш]]
[[Ангилал:Хувьсгалч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Хүн амины хэргийн хохирогч]]
[[Ангилал:XX зууны манлай]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1962 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1998 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>skue7oliokuvjgjsdosxlnecmqq7az4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галдан бошигт хаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5897</id>
    <revision>
      <id>858353</id>
      <parentid>857646</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T09:28:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>858353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29816" sha1="qe52ncky4jmxi6gir42atq157nz9l3n" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан
| name            ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}}
| title           =[[Хунтайж]]&lt;br&gt;Бошигт [[Хаан]]
| image           =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg 
| caption         =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]]
| reign           = 1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678 ([[Хунтайж]])&lt;br&gt;1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}}
| coronation      =
| full name       = 
| regnal name     = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}})
| predecessor     = [[Сэнгэ хунтайж]]
| successor       = [[Цэвээнравдан хаан]]
| queen           = [[Ану хатан]]
| spouse          = 
| spouse-type     = Хатан
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]]
| mother          = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}}
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =1644
| birth_place  =
| death_date   =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан)
| death_place  =[[Ховд аймаг]]
| date of burial  =
| place of burial =
|given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, Чин гүрний эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}}  

Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} 

== Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе ==
Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} 

Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам &quot;Бошигт [[хаан]]&quot; хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

== Хаанчлал ба байлдан дагуулал ==

=== Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь ===
1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

=== Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа &quot;баатар&quot; гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}}  Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}}

Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}}

=== Зүүнгар–Халхын дайн ===
1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}

=== Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл ===
{{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}}

Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}

== Төр байгуулалт ба засаг захиргаа ==

=== Шашны ач холбогдол ===
Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

=== Дипломат ажиллагаа ===
Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}}

=== Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд ===

=== Захиргаа ===

== Нөлөө ==

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}

* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}

* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}}

* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}

* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}}

* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}

* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}

[[Ангилал:Галдан бошигт| ]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]
[[Ангилал:1644 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]</text>
      <sha1>qe52ncky4jmxi6gir42atq157nz9l3n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858355</id>
      <parentid>858353</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T09:31:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>858355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29951" sha1="bemccfxpwprbewjy8hn43q60e7jp602" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан
| name            ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}}
| title           =[[Хунтайж]]&lt;br&gt;Бошигт [[Хаан]]
| image           =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg 
| caption         =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]]
| reign           = 1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678 ([[Хунтайж]])&lt;br&gt;1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}}
| coronation      =
| full name       = 
| regnal name     = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}})
| predecessor     = [[Сэнгэ хунтайж]]
| successor       = [[Цэвээнравдан хаан]]
| queen           = [[Ану хатан]]
| spouse          = 
| spouse-type     = Хатан
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]]
| mother          = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}}
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =1644
| birth_place  =
| death_date   =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан)
| death_place  =[[Ховд аймаг]]
| date of burial  =
| place of burial =
|given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, Чин гүрний эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}}  

Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} 

== Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе ==
Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} 

Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам &quot;Бошигт [[хаан]]&quot; хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

== Хаанчлал ба байлдан дагуулал ==

=== Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь ===
1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

=== Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа &quot;баатар&quot; гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}}  Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}}

Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}}

=== Зүүнгар–Халхын дайн ===
1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}

=== Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл ===
{{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}}

Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}

== Төр байгуулалт ба засаг захиргаа ==

=== Шашны ач холбогдол ===
Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

=== Дипломат ажиллагаа ===
Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}}

=== Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд ===

=== Захиргаа ===

== Нөлөө ==

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}

* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}

* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}}

* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}

* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}}

* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}

* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}

[[Ангилал:Галдан бошигт| ]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]
[[Ангилал:1644 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]</text>
      <sha1>bemccfxpwprbewjy8hn43q60e7jp602</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858357</id>
      <parentid>858355</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T09:48:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>858357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31501" sha1="qpn810wco7ujmm8j3199rjumfeu8jtu" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан
| name            ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}}
| title           =[[Хунтайж]]&lt;br&gt;Бошигт [[Хаан]]
| image           =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg 
| caption         =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]]
| reign           = 1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678 ([[Хунтайж]])&lt;br&gt;1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}}
| coronation      =
| full name       = 
| regnal name     = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}})
| predecessor     = [[Сэнгэ хунтайж]]
| successor       = [[Цэвээнравдан хаан]]
| queen           = [[Ану хатан]]
| spouse          = 
| spouse-type     = Хатан
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]]
| mother          = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}}
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =1644
| birth_place  =
| death_date   =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан)
| death_place  =[[Ховд аймаг]]
| date of burial  =
| place of burial =
|given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}}  

Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ &quot;Цэргийн хувьсгал&quot; болсон бөгөөд тэрээр [[Оросын царьт улс]] болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. 

== Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе ==
Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} 

Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам &quot;Бошигт [[хаан]]&quot; хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

== Хаанчлал ба байлдан дагуулал ==

=== Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь ===
1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

=== Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа &quot;баатар&quot; гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}}  Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}}

Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}}

=== Зүүнгар–Халхын дайн ===
1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}

=== Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл ===
{{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}}

Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}

== Төр байгуулалт ба засаг захиргаа ==

=== Шашны ач холбогдол ===
Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

=== Дипломат ажиллагаа ===
Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}}

=== Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд ===

=== Захиргаа ===

== Нөлөө ==

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}

* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}

* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}}

* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}

* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}}

* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}

* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}}
* {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}

[[Ангилал:Галдан бошигт| ]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]
[[Ангилал:1644 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]</text>
      <sha1>qpn810wco7ujmm8j3199rjumfeu8jtu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858359</id>
      <parentid>858357</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T09:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>858359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31333" sha1="hnsrr1swtvivcrcuqotdymjcuswe7ho" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан
| name            ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}}
| title           =[[Хунтайж]]&lt;br&gt;Бошигт [[Хаан]]
| image           =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg 
| caption         =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]]
| reign           = 1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678 ([[Хунтайж]])&lt;br&gt;1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}}
| coronation      =
| full name       = 
| regnal name     = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}})
| predecessor     = [[Сэнгэ хунтайж]]
| successor       = [[Цэвээнравдан хаан]]
| queen           = [[Ану хатан]]
| spouse          = 
| spouse-type     = Хатан
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]]
| mother          = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}}
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =1644
| birth_place  =
| death_date   =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан)
| death_place  =[[Ховд аймаг]]
| date of burial  =
| place of burial =
|given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадын жинхэнэ нэгдэл болон Зүүнгарын Хаант Улс 1678 онд бүрэлдэн тогтсон гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}}  

Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ &quot;Цэргийн хувьсгал&quot; болсон бөгөөд тэрээр [[Оросын царьт улс]] болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. 

== Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе ==
Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} 

Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам &quot;Бошигт [[хаан]]&quot; хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

== Хаанчлал ба байлдан дагуулал ==

=== Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь ===
1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

=== Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа &quot;баатар&quot; гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}}  Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}}

Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}}

=== Зүүнгар–Халхын дайн ===
1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}

=== Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл ===
{{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}}

Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}

== Төр байгуулалт ба засаг захиргаа ==

=== Шашны ач холбогдол ===
Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

=== Дипломат ажиллагаа ===
Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}}

=== Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд ===

=== Захиргаа ===

== Нөлөө ==

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}

* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}

* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}}

* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}

* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}}

* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}

* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}}
* {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}

[[Ангилал:Галдан бошигт| ]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]
[[Ангилал:1644 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]</text>
      <sha1>hnsrr1swtvivcrcuqotdymjcuswe7ho</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858361</id>
      <parentid>858359</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T10:15:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>858361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31600" sha1="nn6xx6end9kjphspa9ssjz7kl8n06nn" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан
| name            ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}}
| title           =[[Хунтайж]]&lt;br&gt;Бошигт [[Хаан]]
| image           =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg 
| caption         =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]]
| reign           = 1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678 ([[Хунтайж]])&lt;br&gt;1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}}
| coronation      =
| full name       = 
| regnal name     = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}})
| predecessor     = [[Сэнгэ хунтайж]]
| successor       = [[Цэвээнравдан хаан]]
| queen           = [[Ану хатан]]
| spouse          = 
| spouse-type     = Хатан
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]]
| mother          = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}}
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =1644
| birth_place  =
| death_date   =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан)
| death_place  =[[Ховд аймаг]]
| date of burial  =
| place of burial =
|given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадын жинхэнэ нэгдэл болон Зүүнгарын Хаант Улс 1678 онд бүрэлдэн тогтсон гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}}  

Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ &quot;Цэргийн хувьсгал&quot; болсон бөгөөд тэрээр [[Оросын царьт улс]] болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. 

== Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе ==
Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} 

Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам &quot;Бошигт [[хаан]]&quot; хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

== Хаанчлал ба байлдан дагуулал ==

=== Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь ===
1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

=== Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа &quot;баатар&quot; гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}}  Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}}

Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}}

=== Зүүнгар–Халхын дайн ===
1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}

=== Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл ===
{{Main|Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}}

Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}

== Төр байгуулалт ба засаг захиргаа ==

=== Шашны ач холбогдол ===
Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

=== Дипломат ажиллагаа ===
Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=80}}

=== Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд ===

=== Захиргаа ===

== Нөлөө ==

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}

* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}

* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}}

* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}

* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}}

* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}

* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}}
* {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}

[[Ангилал:Галдан бошигт| ]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]
[[Ангилал:1644 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]</text>
      <sha1>nn6xx6end9kjphspa9ssjz7kl8n06nn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Квебек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9331</id>
    <revision>
      <id>858360</id>
      <parentid>856121</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T09:54:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurcke</username>
        <id>102141</id>
      </contributor>
      <comment>Coat of arms of Quebec (without crown).svg The crown was officially removed from the Québec coat of arms on 23 January 2026. Source: https://www.quebec.ca/gouvernement/portrait-quebec/drapeau-symboles-nationaux/armoiries</comment>
      <origin>858360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12595" sha1="gapwi6rk0gzsotvrk7pwnhjcnl32squ" xml:space="preserve">{{Инфобокс Канадын муж буюу нутаг дэвсгэр
| нэр                 = Кэбэк
| гадаад_нэр          = {{Lang-fr|Québec}}&lt;ref name=&quot;EFname&quot;&gt;According to the [[Government of Canada|Canadian government]], '''Québec''' (with the [[acute accent]]) is the official name in [[Canadian French|French]] and '''Quebec''' (without the accent) is the province's official name in [[Canadian English|English]]; the name is [http://geonames.nrcan.gc.ca/info/pan_can_e.php one of 81 locales of pan-Canadian significance with official forms in both languages]. In this system, the official name of the capital is Québec in both official languages. The Quebec government renders both names as ''Québec'' in both languages.&lt;/ref&gt;
| хоч                 =
| далбаа              = Flag of Quebec.svg
| сүлд                = Coat of arms of Quebec (without crown).svg
| газрын_зураг        = Québec, Canada.svg
| газрын_зургийн_нэр  = 
| уриа                = ''{{lang-fr|Je me souviens}}''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Би санана)&lt;/small&gt;
| албан_ёсны_хэл      = [[Франц хэл]] &lt;ref name=language&gt;{{Cite web |url=http://www.oqlf.gouv.qc.ca/charte/charte/clflgoff.html |title=Titre I – Le statut de la langue française – Chapitre I – La langue officielle du Québec&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=2008-10-03 |archive-date=2006-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061211093058/http://www.oqlf.gouv.qc.ca/charte/charte/clflgoff.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| бэлэгдэл_төрөл1     = Цэцэг
| бэлэгдэл1           = Америк цахилдаг&lt;ref name=&quot;Qsymbols&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gouv.qc.ca/portail/quebec/pgs/commun/portrait?id=portrait.drapeau&amp;lang=en|publisher=Services Québec|accessdate=2008-03-09|title=National Flag and Emblems|archive-date=2011-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720065807/http://www.gouv.qc.ca/portail/quebec/pgs/commun/portrait?id=portrait.drapeau&amp;lang=en|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| бэлэгдэл_төрөл2     = Мод
| бэлэгдэл2           = Шар хус
| бэлэгдэл_төрөл3     = Шувуу
| бэлэгдэл3           = Цасны ууль
| нийслэл             = [[Кэбэк хот]]
| том_хот             = [[Монреаль]]
| том_метро           = Их Монреалийн Бүс 
| ерөнхий_сайд        = [[Франсуа Лего]]
| ерөнхий_сайдын_нам  = CAQ
| захирагч            = [[Манон Жаннот]]
| захирагч_төрөл      = Дэд захирагч
| шуудан_товчлол      = QC&lt;ref&gt;[http://www.canadapost.ca/personal/tools/pg/manual/PGaddress-e.asp#1382088 Addressing Guidelines] from [[Canada Post]]&lt;/ref&gt;
| шуудангийн_код      = G, H, J
| нутаг_байр          = 2
| нутаг_тайлбар       = 
| нийт_нутаг          = 1,542,056
| хуурай_газар        = 1,365,128
| ус                  = 176,928
| усны_эзлэх_хувь     = 11.5
| хүн_ам_байр         = 2
| хүн_ам              = 7,744,530 (тооцоо)&lt;ref&gt;{{cite web | author= Statistics Canada|publisher= |title= Canada's population estimates 2008-06-25 |accessdate=2008-06-25 |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/080625/d080625b.htm}}&lt;/ref&gt;
| хүн_ам_он           = 2008
| хүн_ам_тайлбар      =
| нягтшил             = 5.63
| ДНБ_он              = 2006
| ДНБ_нийт            = C$285.158&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |title=Gross domestic product, expenditure-based, by province and territory |access-date=2008-10-03 |archive-date=2008-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420144936/http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| ДНБ_байр            = 2
| нэг_хүнд_ДНБ        = C$37,278
| нэг_хүнд_ДНБ_байр   = 10
| ДНБ_тайлбар         = 
| элссэн_дараалал     = 1
| элссэн_огноо        = 1871 оны долдугаар сарын 1
| цагийн_бүс          = −5, −4
| танхимын_суудал     = 75
| сенатын_суудал      = 24
| ISOкод              = CA-QC
| вэбсайт             = www.gouv.qc.ca
}}
'''Кэбэк''' ([[Франц хэл]]: '''''Québec'''''&lt;ref name=&quot;EFname&quot;/&gt; мөн Күэбэк гэж дууддаг) - Төв Канадын муж юм.&lt;ref name=&quot;QLocation&quot;&gt;Кэбэк нь Канадын зүүн хагаст оршдог боловч түүх, улс төрийн хувьд Төв Канадад багтаж явдаг&lt;/ref&gt; Кэбэк нь Канадын [[Франц хэл|франц хэлт]] хүн ам нь олонхи байдаг тул франц хэл нь мужийн түвшинд албан ёсны хэл болох цорын ганц муж юм. Францын уламжлалын бусад элемент, тухайлбал иргэний эрх зүйн тогтолцоо Кэбэкт хүчтэй хэвээр байдаг.

Мужийн улс төрд [[Кэбэкийн үндэсний үзэл]] том үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд мужийн гурван гол улс төрийн нам Кэбэкийн өөртөө засах эрхийг улам өргөжүүлж, Кэбэкчүүдийг тусдаа үндэстэн гэж хүлээн зөвшөөрүүлэхийг эрмэлздэг.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Votes and Proceedings Thursday, 30 October 2003 – No. 19|publisher=National Assembly of Quebec|url=http://www.assnat.qc.ca/eng/37legislature1/Pv/PA20031030.HTM#P8|date=2003-10-30|access-date=2008-10-03|archive-date=2008-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080424044535/http://www.assnat.qc.ca/eng/37legislature1/Pv/PA20031030.HTM#P8|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Кэбэкийн бүрэн эрхт байдлын хөдөлгөөн]]ий засгийн газрууд 1980, 1995 онд Кэбэкийн тусгаар тогтнолын талаар бүх нийтийн санал асуулга явуулж байсан бөгөөд Канадын Нийтийн Танхим &quot;Кэбэкуаг (''Québécois'') Канадын доторхи үндэстэн&quot; гэж хүлээн зөвшөөрсөн [[Кэбэкуа үндэстний санал]]ыг баталжээ.&lt;ref&gt;{{cite web | url =http://www2.parl.gc.ca/HousePublications/Publication.aspx?Language=E&amp;Mode=1&amp;Parl=39&amp;Ses=1&amp;DocId=2528725#SOB-1788846 | work=Hansard of 39th Parliament, 1st Session; No. 087 | title = Routine  Proceedings: The Québécois | publisher = Parliament of Canada | date = 2006-11-22  | accessdate = 2008-04-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www2.parl.gc.ca/HousePublications/Publication.aspx?Pub=hansard&amp;Language=E&amp;Mode=1&amp;Parl=39&amp;Ses=1&amp;DocId=2544166&amp;File=0#SOB-1799205 | work = Hansard of 39th Parliament, 1st Session; No. 087 | title = Government Orders: The Québécois | publisher = Parliament of Canada | date = 2006-11-27  | accessdate = 2008-04-30}}&lt;/ref&gt;

Кэбэк нь нутаг дэвсгэрийн хэмжээгээр [[Канад]]ын хамгийн том муж бөгөөд хоёрдахь том засаг захиргааны нэгж юм. Зөвхөн [[Нунавут]] л Кэбэкээс том билээ. Тус муж нь баруун талаараа [[Онтарио]] муж, [[Жэймс булан]], [[Хадсон булан]]гаар, хойд талаараа [[Хадсон хоолой]], [[Унгава булан]]гаар, зүүн талаараа [[Сент Лоренсийн булан]], [[Ньюфаундленд ба Лабрадор]], [[Нью-Брансвик]] мужуудаар тус тус хүрээлэгдсэн. Кэбэк өмнө талаараа [[АНУ]]-ын [[Мэн]], [[Нью-Хэмпшир]], [[Вермонт]], [[Нью-Йорк]] муж улсуудтай хил залгадаг. Түүнчлэн Нунавут, [[Принс Эдвардын Арал]], [[Нова Скотиа]]тай далайгаар хиллэдэг. 

Кэбэк нь хүн амаар Онтариогийн дараа хоёрт ордог. Оршин суугчдын ихэнх нь тус мужийн хамгийн том хот болох [[Монреал]] хот болон нийслэл [[Кэбэк хот]]ын хооронд [[Гэгээн Лоренсийн гол]]ын ойр орчмын хотуудад суудаг. Англи хэлтэй иргэд болон англи хэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллагууд Монреальд төвлөрдөг боловч Утауаис, зүүн хотууд болон Гаспе хойгийн бүс нутгаар англи хэлтнүүд бас байдаг. Мужийн [[төв]] ба хойд хэсэгт хүн ам сийрүү, гол төлөв уугуул иргэд амьдардаг.

Кэбэк байгалийн баялаг ихтэй бөгөөд энэ нь тус мужийн эдийн засгийн гол тулгуур болдгоос гадна агаар, сансрын салбар, мэдээлэл, харилцаа холбооны технологи, биотехнологи, эмийн үйлдвэрлэл зэрэг мэдлэгийн салбарууд тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэдэг.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Poitras|first=François |title=Regional Economies Special Report Micro-Economic Policy Analysis|publisher=Industry Canada |url=http://www.ic.gc.ca/epic/site/eas-aes.nsf/vwapj/srreo200401e.PDF/$FILE/srreo200401e.PDF|format=PDF|date=2004-01|accessdate=2008-05-15}}&lt;/ref&gt;

== Тайлбар ==
{{reflist|2}}

== Лавлах материал ==
* Armony, Victor (2007). Le Québec expliqué aux immigrants. Montréal, VLB Éditeur, 208 pages, ISBN 978-2-89005-985-6.
* Lacoursière, Jacques, Jean Provencher et Denis Vaugeois (2000). Canada-Québec 1534–2000. Sillery, Septentrion. 591 pages, (ISBN 2-89448-156-X)
* Jacques Lacoursière, Histoire du Québec, Des origines à nos jours, Édition Nouveau Monde, 2005, ISBN 2-84736-113-8
* Linteau, Paul-André (1989). Histoire du Québec contemporain – Volume 1; De la Confédération à la crise (1867–1929), Histoire, coll. «Boréal Compact» n° 14, 758 pages, (ISBN 2-89052-297-8)
* Linteau, Paul-André (1989). Histoire du Québec contemporain – Volume 2; Le Québec depuis 1930, Histoire, coll. «Boréal Compact» n° 15, 834 pages, (ISBN 2-89052-298-5)
* Québec. Institut de la statistique du Québec (2007). Le Québec chiffres en main, édition 2007[pdf]. 56 pages, (ISBN 2-550-49444-7)
* Venne, Michel (dir.) (2006). L'annuaire du Québec 2007. Montréal, Fides. 455 pages, (ISBN 2-7621-2746-7)

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Quebec}}
* '''''англи''''' [https://web.archive.org/web/20070929084947/http://www.discoverthequebec.ca/ Discover the Quebec in pictures, photos]
* '''''англи''''' [https://web.archive.org/web/20110927045602/http://www.gouv.qc.ca/portail/quebec/pgs?lang=en Government of Quebec]
* '''''англи''''' [http://www.bonjourquebec.com/ Bonjour Québec], Quebec government official tourist site
* '''''англи''''' [https://web.archive.org/web/20050403113940/http://www.cbc.ca/news/background/bill101/ Bill 101]
* '''''англи''''' [http://archives.cbc.ca/IDD-1-73-651/politics_economy/quebec_elections/ CBC Digital Archives – Quebec Elections: 1960–1998]
* '''''франц''''' [http://www.agora.qc.ca/ Agora], online encyclopaedia from Quebec
* '''''англи''''' [https://web.archive.org/web/20110518191546/http://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&amp;Params=A1ARTA0006591 An article on the province of Quebec from ''The Canadian Encyclopedia'']

;Түүх
* '''''англи''''' [https://web.archive.org/web/20090214133429/http://marianopolis.edu/quebechistory Quebec History], online encyclopaedia made by Marianapolis College
* '''''англи''''' [http://www.mccord-museum.qc.ca/en/collections/theme/2 The 1837–1838 Rebellion in Lower Canada], Images from the McCord Museum's collections
* '''''франц''''' [https://web.archive.org/web/20071222010240/http://www4.bnquebec.ca/cargeo/accueil.htm Bibliothèque nationales du Québec Map Collection], 5,000 digitized maps

{{Канадын мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд}}

[[Ангилал:Кэбэк| ]]
[[Ангилал:Канадын муж]]</text>
      <sha1>gapwi6rk0gzsotvrk7pwnhjcnl32squ</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хас банк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12108</id>
    <revision>
      <id>858321</id>
      <parentid>827948</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:10:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-33843-12</username>
        <id>105203</id>
      </contributor>
      <origin>858321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7383" sha1="ot2327ot2wk4t4zp7vt1gq4zoqpi94a" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
[[File:XacBank (Kharokhorin).jpg|thumb|Хас банкны Хархорин салбар]]

'''ХасБанк''' нь 2001 онд байгуулагдсан, Монгол Улсын арилжааны банк юм. Монгол улсын банк санхүүгийн системд тогтвортой өсөлтийг бий болгож, үйл ажиллагаагаа өргөтгөж ирсэн бөгөөд өдгөө системийн хэмжээний 4 том банкны нэг болоод байна. 

ХасБанк нь Эх дэлхий, Эрдэнэт хүмүүн, Эрүүл ашгийг эрхэмлэсэн, санхүүгийн зах зээлд манлайлах үйлчилгээтэй тэргүүлэгч банк байх эрхэм зорилгыг өмнөө тавин Монгол орон даяар үйл ажиллагаа явуулж буй 71 салбар нэгж, бизнес үйлчилгээний төвүүд, тэдгээрт ажиллаж буй 1,400 мэргэшсэн ажилтан, 5,000 гаруй мерчант, 350 гаруй АТМ-аар дамжуулан 1 сая харилцагчдаа санхүүгийн цогц үйлчилгээг хүргэдэг.

ХасБанк 2013 онд Global Banking and Finance Review awards-аас Монгол улсын “Шилдэг Иргэдийн Банк”, 2013, 2016, 2017, 2019 онуудад The Banker сэтгүүлээс “Монгол Улсын Шилдэг Банк”, 2014, 2016, 2017, 2018, 2022 онуудад Global Finance сэтгүүлээс “Монгол улсын Шилдэг Банк”, Capital Finance International сэтгүүлээс “Ази тивийн шилдэг засаглалтай компани”, Global Banking and Finance Review awards-аас “ЖДБ-ийг дэмжигч Шилдэг банк” мөн Asia Money сэтгүүлээс &quot;ЖДБ эрхлэгчдэд ээлтэй банк&quot; шагналуудыг тус тус хүртсэн.

== Тэнгэр санхүүгийн нэгдэл ==
1998 онд НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөрөөс хэрэгжүүлж байсан “МикроСтарт” хэмээх төсөл нь Хөгжлийн Алтан Сан (ХАС) ХХК-ийн тулгын чулууг анх тавьсан юм. Тун удалгүй зургаан Төрийн Бус Байгууллага (ТББ)-тай нэгдэн Монгол улсын хамгийн анхны Банк Бус Санхүүгийн Байгууллага (ББСБ) үүсэн байгуулагдсан түүхтэй. 

Хэдийгээр бүхнийг эхнээс нь эхэлсэн ч тун богино хугацаанд буюу 2001 онд Говийн эхлэл ББСБ-тай нэгдэн ХасБанк нэрээр Монгол Улсын банк санхүүгийн салбарт, тэр дундаа бичил санхүүгийн секторт хүч түрэн орж ирсэн юм. Өдгөө тус банк нь Монгол Улсын бичил санхүүгийн салбарт тэргүүлэгч төдийгүй үйл ажиллагаандаа дэлхийн хэмжээний стандарт, загваруудыг нэвтрүүлэн бусдыгаа түүчээлэн ажиллаж байна.

ТэнГэр Санхүүгийн Нэгдэл нь Монгол улсын анхдагч хоёр томоохон банк бус санхүүгийн байгууллага (ББСБ) болох Хөгжлийн Алтан Сан (ХАС) ХХК болон Говийн Эхлэл (ГЭ) ХХК 2001 оны 10 дугаар сарын 1-ний өдөр нэгдэж нийлснээр ХасБанкийг үүсгэн байгуулж, түүний албан ёсны толгой компани болсон түүхтэй. ХасБанкны 99.9 хувийг ТэнГэр Санхүүгийн Нэгдэл эзэмшдэг. Эдгээр хоёр компани нь тухайн үеийн шилдэг ББСБ байсан бөгөөд жижиг дунд бизнес болоод бичил зээлийн чиглэлээр газар зүйн хувьд давхардалгүйгээр тус бүр үйл ажиллагаа явуулж байсан юм. Мөн түүнчлэн ХАС болон Говийн Эхлэл нь донор хандивлагч байгууллага болох НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөр, АНУ-ын Олон Улсын Хөгжлийн Агентлагийн төслийн санхүүжилттэй, Монголын болоод олон улсын төрийн бус байгууллагууд эрхэлсэн боловч мэргэшсэн удирдлагын багтай үйл ажиллагаа явуулж байжээ. Эдүгээ ТэнГэр Санхүүгийн Нэгдэл нь Монгол улсын банк, санхүүгийн салбарт тогтвортой байр суурь эзэлсэн хэд хэдэн охин компаниудаас бүрдэж байна.

2001 онд нэгдэж нийлэх үеэр ХАС нь жинхэнэ үйл ажиллагаа эрхэлсэн компани болж нэрээ ХасБанк хэмээн өөрчилсөн бөгөөд Монголбанк (Төв банк)-аас арилжааны банкны лиценз авсан бол Говийн Эхлэл нь нэрээ ХАС-ГЭ хэмээн өөрчилж тус банкны толгой компани болсон байна. Тухайн үед уг толгой компани нь өөрийн гэсэн тусгай үйл ажиллагаа эрхэлдэггүй, харин ХасБанкийг хөгжүүлэхэд анхаарлаа төвлөрүүлсэн олон янзын хувь нийлүүлэчдийн эрх ашгийг нэгтгэх зорилго бүхий байгууллага байжээ. Энэхүү зохион байгуулалтын бүтэц нь ХасБанканд хувь нийлүүлэн өмчлөх болон удирдан чиглүүлэх нөхцөлийг үүсгэн байгуулагч төрийн байгууллагуудад олгож байсан юм. Мөн түүнчлэн дотоодын хувийн хэвшлийн аж ахуйн нэгж байгууллага, гадаадын бичил санхүүгийн сангууд, улмаар олон улсын санхүүгийн байгууллагуудыг тус Банкны хувь нийлүүлэгч болоход тус дэм үзүүлжээ. Толгой компанийн бүтэц нь бүр анхнаас бусад ижил төрлийн бизнес болох лизинг, даатгалын чиглэлээр цаашид хөгжүүлэх боломжтой хэлбэрээр бүрдүүлжээ. Анх үүсгэн байгуулсан гэрээнд ХАС-ГЭ нь эрхэм зорилгоо &quot;санхүүгийн тогтвортой бөгөөд тулхтай компаниудын бүлэг байгуулах үүднээс хувь нийлүүлэгчдийн үнэ цэнийг нэмэгдүүлэх&quot; хэмээн тодорхойлжээ шаахгүюу.

{{commonscat}}

[[Ангилал:Монголын банк]]</text>
      <sha1>ot2327ot2wk4t4zp7vt1gq4zoqpi94a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858322</id>
      <parentid>858321</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:19:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-33843-12</username>
        <id>105203</id>
      </contributor>
      <origin>858322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7366" sha1="c0obtosuhp1wh3hw95tqdhbjq9x4j4d" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
[[File:XacBank (Kharokhorin).jpg|thumb|Хас банкны Хархорин салбар]]

'''ХасБанк''' нь 2001 онд байгуулагдсан, Монгол Улсын арилжааны банк юм. Монгол улсын банк санхүүгийн системд тогтвортой өсөлтийг бий болгож, үйл ажиллагаагаа өргөтгөж ирсэн бөгөөд өдгөө системийн хэмжээний 4 том банкны нэг болоод байна. 

ХасБанк нь Эх дэлхий, Эрдэнэт хүмүүн, Эрүүл ашгийг эрхэмлэсэн, санхүүгийн зах зээлд манлайлах үйлчилгээтэй тэргүүлэгч банк байх эрхэм зорилгыг өмнөө тавин Монгол орон даяар үйл ажиллагаа явуулж буй 71 салбар нэгж, бизнес үйлчилгээний төвүүд, тэдгээрт ажиллаж буй 1,400 мэргэшсэн ажилтан, 5,000 гаруй мерчант, 350 гаруй АТМ-аар дамжуулан 1 сая харилцагчдаа санхүүгийн цогц үйлчилгээг хүргэдэг.

ХасБанк 2013 онд Global Banking and Finance Review awards-аас Монгол улсын “Шилдэг Иргэдийн Банк”, 2013, 2016, 2017, 2019 онуудад The Banker сэтгүүлээс “Монгол Улсын Шилдэг Банк”, 2014, 2016, 2017, 2018, 2022 онуудад Global Finance сэтгүүлээс “Монгол улсын Шилдэг Банк”, Capital Finance International сэтгүүлээс “Ази тивийн шилдэг засаглалтай компани”, Global Banking and Finance Review awards-аас “ЖДБ-ийг дэмжигч Шилдэг банк” мөн Asia Money сэтгүүлээс &quot;ЖДБ эрхлэгчдэд ээлтэй банк&quot; шагналуудыг тус тус хүртсэн.

== Тэнгэр санхүүгийн нэгдэл ==
1998 онд НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөрөөс хэрэгжүүлж байсан “МикроСтарт” хэмээх төсөл нь Хөгжлийн Алтан Сан (ХАС) ХХК-ийн тулгын чулууг анх тавьсан юм. Тун удалгүй зургаан Төрийн Бус Байгууллага (ТББ)-тай нэгдэн Монгол улсын хамгийн анхны Банк Бус Санхүүгийн Байгууллага (ББСБ) үүсэн байгуулагдсан түүхтэй. 

Хэдийгээр бүхнийг эхнээс нь эхэлсэн ч тун богино хугацаанд буюу 2001 онд Говийн эхлэл ББСБ-тай нэгдэн ХасБанк нэрээр Монгол Улсын банк санхүүгийн салбарт, тэр дундаа бичил санхүүгийн секторт хүч түрэн орж ирсэн юм. Өдгөө тус банк нь Монгол Улсын бичил санхүүгийн салбарт тэргүүлэгч төдийгүй үйл ажиллагаандаа дэлхийн хэмжээний стандарт, загваруудыг нэвтрүүлэн бусдыгаа түүчээлэн ажиллаж байна.

ТэнГэр Санхүүгийн Нэгдэл нь Монгол улсын анхдагч хоёр томоохон банк бус санхүүгийн байгууллага (ББСБ) болох Хөгжлийн Алтан Сан (ХАС) ХХК болон Говийн Эхлэл (ГЭ) ХХК 2001 оны 10 дугаар сарын 1-ний өдөр нэгдэж нийлснээр ХасБанкийг үүсгэн байгуулж, түүний албан ёсны толгой компани болсон түүхтэй. ХасБанкны 99.9 хувийг ТэнГэр Санхүүгийн Нэгдэл эзэмшдэг. Эдгээр хоёр компани нь тухайн үеийн шилдэг ББСБ байсан бөгөөд жижиг дунд бизнес болоод бичил зээлийн чиглэлээр газар зүйн хувьд давхардалгүйгээр тус бүр үйл ажиллагаа явуулж байсан юм. Мөн түүнчлэн ХАС болон Говийн Эхлэл нь донор хандивлагч байгууллага болох НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөр, АНУ-ын Олон Улсын Хөгжлийн Агентлагийн төслийн санхүүжилттэй, Монголын болоод олон улсын төрийн бус байгууллагууд эрхэлсэн боловч мэргэшсэн удирдлагын багтай үйл ажиллагаа явуулж байжээ. Эдүгээ ТэнГэр Санхүүгийн Нэгдэл нь Монгол улсын банк, санхүүгийн салбарт тогтвортой байр суурь эзэлсэн хэд хэдэн охин компаниудаас бүрдэж байна.

2001 онд нэгдэж нийлэх үеэр ХАС нь жинхэнэ үйл ажиллагаа эрхэлсэн компани болж нэрээ ХасБанк хэмээн өөрчилсөн бөгөөд Монголбанк (Төв банк)-аас арилжааны банкны лиценз авсан бол Говийн Эхлэл нь нэрээ ХАС-ГЭ хэмээн өөрчилж тус банкны толгой компани болсон байна. Тухайн үед уг толгой компани нь өөрийн гэсэн тусгай үйл ажиллагаа эрхэлдэггүй, харин ХасБанкийг хөгжүүлэхэд анхаарлаа төвлөрүүлсэн олон янзын хувь нийлүүлэчдийн эрх ашгийг нэгтгэх зорилго бүхий байгууллага байжээ. Энэхүү зохион байгуулалтын бүтэц нь ХасБанканд хувь нийлүүлэн өмчлөх болон удирдан чиглүүлэх нөхцөлийг үүсгэн байгуулагч төрийн байгууллагуудад олгож байсан юм. Мөн түүнчлэн дотоодын хувийн хэвшлийн аж ахуйн нэгж байгууллага, гадаадын бичил санхүүгийн сангууд, улмаар олон улсын санхүүгийн байгууллагуудыг тус Банкны хувь нийлүүлэгч болоход тус дэм үзүүлжээ. Толгой компанийн бүтэц нь бүр анхнаас бусад ижил төрлийн бизнес болох лизинг, даатгалын чиглэлээр цаашид хөгжүүлэх боломжтой хэлбэрээр бүрдүүлжээ. Анх үүсгэн байгуулсан гэрээнд ХАС-ГЭ нь эрхэм зорилгоо &quot;санхүүгийн тогтвортой бөгөөд тулхтай компаниудын бүлэг байгуулах үүднээс хувь нийлүүлэгчдийн үнэ цэнийг нэмэгдүүлэх&quot; хэмээн тодорхойлжээ.

{{commonscat}}

[[Ангилал:Монголын банк]]</text>
      <sha1>c0obtosuhp1wh3hw95tqdhbjq9x4j4d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Country data Перу</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12148</id>
    <revision>
      <id>858356</id>
      <parentid>822978</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T09:35:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Flag_of_Peru_(war).svg]]-г [[File:State_flag_of_Peru.svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · This is not the war</comment>
      <origin>858356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1895" sha1="i5ksct7qq1wj13nvgm5xifedhdwa7am" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Перу
| flag alias = Flag of Peru.svg
| flag alias-spain = Flag of Cross of Burgundy.svg
| flag alias-1820 = Flag of Tacna Regiment (1820 proposal).svg
| flag alias-1821 = Flag of Peru (1821-1822).svg
| flag alias-1822 = Flag of Peru (1822).svg
| flag alias-1822a = Flag of Peru (1822–1825).svg
| flag alias-1825 = Flag of Peru (1825–1884).svg
| flag alias-confederation = Flag of the Peru-Bolivian Confederation.svg
| flag alias-north = Flag of Peru (1825–1884).svg
| link alias-north = Умард Перу
| flag alias-south = Flag of South Peru.svg
| link alias-south = Өмнөд Перу
| flag alias-1884 = Flag of Peru (1884–1950).svg
| flag alias-state = Flag of Peru (state).svg
| flag alias-football = Flag of Peru.svg
| flag alias-army = Flag of the Peruvian Army.svg
| link alias-army = Перугийн арми
| flag alias-naval= Flag of the Peruvian Navy.svg
| link alias-naval = Перугийн тэнгисийн цэргийн хүчин
| flag alias-air force= Flag of the Peruvian Air Force.svg
| link alias-air force = Перугийн агаарын цэргийн хүчин
| flag alias-military=State flag of Peru.svg
| link alias-military=Перугийн зэвсэгт хүчин
| flag alias-marines = Flag of the Peruvian Navy.svg
| link alias-marines = Перугийн тэнгисийн явган цэрэг
| flag alias-navy = Flag of Peru (state).svg
| link alias-navy = Перугийн тэнгисийн цэргийн хүчин
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| altvar = {{{altvar|}}}
| altlink = {{{altlink|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = spain
| var2 = 1820
| var3 = 1821
| var4 = 1822
| var5 = 1822a
| var6 = 1825
| var7 = confederation
| var8 = north
| var9 = south
| var10 = 1884
| var11 = state
| var12 = football
| redir1 = PER
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>i5ksct7qq1wj13nvgm5xifedhdwa7am</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үүл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13576</id>
    <revision>
      <id>858315</id>
      <parentid>752377</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T05:57:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7030" sha1="hrj8dyq6us71v3a0wsg2erqrbt6zk17" xml:space="preserve">{{Хадмал
|монгол_бичиг =[[Зураг:Egule.PNG]]
|кирилл_буриад =үүлэн
|кирилл_монгол =үүл
|кирилл_халимаг =үүлн
}}[[Ус]] ба химийн янз бүрийн бодисуудын дуслууд болон тэдгээрийн хөлдсөн талстуудын ([[мөс]]) дэлхийн [[Агаар мандал|агаар мандалд]] хөвөх, нүдэнд үзэгдэх бөөгнөрөлийг [[Цаг уур судлал|цаг уур судлалд]] (метеорологи) '''үүл''' (&lt;small&gt;[[олон тоо]]&lt;/small&gt; үүлс) гэж нэрлэдэг.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Weather Terms|url=http://www.erh.noaa.gov/box/glossary.htm|publisher=National Weather Service|accessdate=21 June 2013}}&lt;/ref&gt; Үүлийг, [[Үүлний физик|үүлний физикт]] (метеорологийн нэгэн салбар) [[аерозоль]] гэж мөн нэрлэдэг. Дэлхий дээрх далай тэнгис, гол мөрний ус ууршин дэгдэх ба хүйтэн орчинд очоод нэгдэн усан дуслууд ба мөсөн талстууд үүсгэнэ. Эдгээр 0.01мм голчтой дусал талстууд хэдэн тэрбумаараа нийлж байж нүдэнд харагдах үүл бий болгодог аж.

Агаар мандалын доод суурь гурван давхрагын (нийтэд нь [[гомосфер]] гэх) агаар хөрөх болон тэдгээрт усны уур нэмэгдэх (дэлхийн гадаргуугаас ус уурших) хоёр процессийн аль нэг эсвэл хоюл зэрэг (хослон) явагдсанаас дэлхийн гадаргуу орчмын үлүүд үүсэх шалтгаан болно. [[Тропосфер|Тропосферт]] (агаар мандалын хамгийн доод давхрага) ус тодорхой хэмжээнд ханаад ирмэгц тунадас болон дэлхийн гадаргууд унана; [[Вигра|виграгаас]] бусад тохиолдолд; вигра нь тунадас болон унах боловч газрын гадаргууд хүрэлгүй ууршидаг. Маш өндөрт буюу [[стратосфер]] ба [[мезосферт]] үүссэн үүлүүд усны дуслууд эсвэл талстуудыг гадагшлуулах (тунадас өгөх) чийгийг агуулдаггүй.

Дэлхийн агаар мандалын хамгийн доод давхрага болох тропосфер дахь үүлүүд нь [[Люк Ховард|Люк Ховардын]] шаталбарын дагуу өөр өөрийн латин нэртэй байдаг. 1802 онд нэвтэрсэн энэ шаталбар нь тропосферийн үүлүүдийг (аерозолуудыг) хэд хэдэн физик хэлбэр болгон ангилах орчин үеийн олон улсын системийн суурь болсон. Хожим үүлний суурь дэлхийн гадаргуугаас алслагдах өндөрөөс хамааруулан дахин доод [[Итэг|итэгийн]], дунд итэгийн ба дээд итэгийн гэдэг ойлголтыг нэмж, физик хэлбэр ба өндөрлөгөөс хамаарсан нийлмэл төрөлжүүлэлтийг хийсэн. Үүл нь босоогоороо доод, дунд ба дээд итэгийн хоёр эсвэл гурвууланг нь хамарч байвал тийм үүлийг тусгай бүлэг эсвэл дэд бүлэгт хамруулдаг.

[[Зураг:Cumulus clouds panorama.jpg|thumb|750px|center|Кумулус хэлбэрийн үүл, Австрали]]

== Тропосферийн үүлүүд ==
[[Зураг:Gewitterwolke superzelle.jpg|thumb|Үүл]]

=== Физик хэлбэр, [[итэг]] ба нийлмэл төрөлжүүлэлт ===
Физик бүтэц ба үүслийн процессуудаас хамааруулан үүлүүдийг таван физик хэлбэрт хувааж болно. Эдгээр хэлбэрүүд нь ихэвчлэн хиймэл дагуулын анализад ашиглагддаг.

Тропосфер дахь үүлүүдийг физик хэлбэр ба өндөрлөг хоёроос хамаарсан нийлмэл төрөлд ангилдаг. Өндөрлөгийн алслалтын хэмжээ нь тухайн [[газар зүйн бүс]], [[өргөрөг]]өөс хамааран өөрчлөгдөнө. Доод, дунд ба дээд итэг гэх өндрөөс хамаарсан ойлголт ба уламжлалт арван хэлбэрийг уялдуулан нийлмэл төрөлжүүлэлтийг хийсэн ба энэ төрөлжүүлэлтэд босоо хэлбэржилтийн үүлүүд хамаарахгүй. Хоёроос дээш итэгийг хамрах босоо хэлбэржилтийн үүлүүдийг тусгай бүлэг эсвэл дэд бүлэгт хамруулдаг. Эсвэл стандарт итэгд тусгай тайлбартайгаар багтаадаг.

== Үүлний ангилал ==
[[File:Cloud types en.svg|thumb|360px|Үүслийн өндрөөс хамааруулсан ангилал. Кумулонимбус буюу Cumulonimbus-Cb, Цамхаг кумулус буюу towering cumulus-Tcu (зурагт үзүүлээгүй), Нимбостратус буюу nimbostratus-Ns зэрэг босоо төрөл болон дэд төрлүүд өндрийн ангилалд хамаарахгүй.]]
Үүл нь агаарын урсгалын хурд болон зүг чиг, усны дуслын хэмжээ, хэрхэн бөөгнөж цугласан гэх мэтээс шалтгаалж олон янзын төрөл байна. Үүлийг хэр өндөрт байгаагаас шалтгаалж ангилах ба дээд үзүүр биш доод сууриар өндрийг тодорхойлно. Дараах ерөнхий 3 төрөл байна:

Үүл нь агаарын урсгалын хурд болон зүг чиг, усны дуслын хэмжээ, хэрхэн бөөгнөж цугласан гэх мэтээс шалтгаалж олон янзын төрөл байна. Үүлийг хэр өндөрт байгаагаас шалтгаалж ангилах ба дээд үзүүр биш доод сууриар өндрийг тодорхойлно. Дараах ерөнхий 3 төрөл байна:
* Бөөн үүлс- ''cumulus'' (нам)
* Давхарласан үүлс-''stratus'' (дундаж)
* Сэмжин үүлс-''cirrus'' (өндөр)

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Цаг агаар]]</text>
      <sha1>hrj8dyq6us71v3a0wsg2erqrbt6zk17</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зүүнгарын Хаант Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15849</id>
    <revision>
      <id>858358</id>
      <parentid>858286</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T09:49:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>858358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140330" sha1="q79l0jlqhdufldkdediek7h6136kgu9" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}
{{Featured article}}
{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга
| symbol_type            = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635–1741
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Калмаккирилган|Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Их Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Их Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Их Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}}

Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
{{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}&lt;br&gt;{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}&lt;br&gt;{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}}

==== Тактикууд ====
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ====
XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман &quot;хөөрөгдсөн&quot; их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх ''&quot;Цаазийн бичиг&quot;'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''&quot;Монгол–Ойрадын Их Цааз&quot;''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал ===
Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} 

Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''&quot;Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл&quot;''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} 

Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}}

Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}}

== Эдийн засаг ==

=== Худалдаа ===
[[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн &quot;Руй Кон&quot; (如意驄) хэмээх сайхан морь.]]
Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} 
[[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]]
Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}}

Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}}

=== Хөдөө аж ахуй ===
Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

== Нийгэм ==

=== Хүн ам ===
Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}}

Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, &quot;үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ&quot;.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}}

[[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}}

=== Архитектур ===
[[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]]
20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}}

17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. &quot;Хятад, Могол ард түмэн&quot;-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг &quot;тариалангийн Бухарчууд&quot; амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ &quot;хот&quot; нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт &quot;цайз&quot;-ын ойролцоо тэнүүчилж байв:
{{Quote|&quot;...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг&quot;.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}}
Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь &quot;алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг&quot; гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}}

Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}}

=== Соёл ===
[[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]]
Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 
[[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь &quot;Жангарч&quot;]]
Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] &quot;Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл&quot; үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр &quot;Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр&quot; гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}}

Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}}

=== Газрын зурагууд ===
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
&lt;/gallery&gt;Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчлал
!Нас нөгчсөн он
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|}

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines|date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
* {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}}
* {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}}
* {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}}
* {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]</text>
      <sha1>q79l0jlqhdufldkdediek7h6136kgu9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>7 сарын 4</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16650</id>
    <revision>
      <id>858336</id>
      <parentid>858262</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4554" sha1="p4o6r6ltf05qx1075dxxbgsvodeotfs" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|7 сарын}}
'''7 сарын 4''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 185 дахь ([[өндөр жил]] бол 186 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 180 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==
* [[1776]] - Америкийн анхны ерөнхийлөгч [[Жорж Вашингтон]] [[АНУ-ын Тусгаар тогтнолын Тунхаглал|АНУ-ын Тусгаар тогтнолын Тунхагт]] гарын үсэг зурсан байна. Үүнээс хойш АНУ-ын Тусгаар тогтнолын өдөр хэмээн тэмдэглэдэг болжээ.
* [[1829]] - Англид нийтийн тээврийн үйлчилгээнд анх удаа Автобус үйлчилж эхэлсэн байна.
* [[1848]] - [[Карл Маркс]] болон Фридрих Энгельс нар [[Коммунист намын тунхаг|Коммунист намын тунхагаа]] хэвлүүлж байжээ.
* [[1884]] - Францын ард түмэн Америкийн ард түмэнд [[Эрх чөлөөний хөшөө|Эрх чөлөөний хөшөөг]] бэлэглэсэн байна.
* [[1906]] - Их Британи, Франц болон Итали улсууд Бүгд Найрамдах Этиоп Улсыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн.
* [[1946]] - [[Филиппин|Филиппиний]] арлууд энэ өдөр АНУ-аас тусгаар тогнолоо олж авсан.
** Кёнигсберг хотыг [[Калининград]] гэж нэрлэх болсон.
*1950 - Хүйтэн дайн: «[[&quot;Эрх чөлөөт Европ&quot; радио|&quot;Эрх чөлөөт Европ]]» радио станц эфирт гарсан.
*1954 — Хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт болж [[ХБНГУ]]-ын шигшээ баг Унгарын шигшээ багийг 3:2 харьцаагаар хожсон.
*1986 — АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Роналд Рейган]] Францын Ерөнхийлөгч [[Франсуа Миттеран]]ы дэргэд Нью-Йорк дахь [[Эрх чөлөөний хөшөө|Эрх чөлөөний хөшөөг]] засварын дараах нээлт хийсэн. 

== Энэ өдөр төрөгсөд ==
*1807 — [[Жузеппе Гарибальди]] (1882 онд нас барсан), цэргийн удирдагч, улс төрч, хувьсгалч бөгөөд Италийн ардын баатар 
*1927 - [[Жина Лоллобрижида]] (2023 нас барсан), Италийн алдарт жүжигчин
*1930 - [[Фрунзик Мкртчян]] (1993 онд нас барсан), Зөвлөлтийн болон Арменийн тайз, дэлгэцийн жүжигчин, театрын найруулагч
*1951 - [[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]] (1993 онд нас барсан), [[Улсын аварга]]
*[[1965 он|1965]] - [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын &quot;Зөн билгийн тулаан&quot; ТВ шоуны 5 дахь дугаарын ялагч [[Лилия Хегай]]

== Энэ өдөр нас барагсад ==

* 1826 - [[Жон Адамс]] (1735 онд төрсөн), АНУ-ын 2 дахь Ерөнхийлөгч (1797—1801) бөгөөд анхны дэд Ерөнхийлөгч
* 1831 — [[Жеймс Монро]] (1758 онд төрсөн), АНУ-ын 5 дахь Ерөнхийлөгч (1817—1825)
* 1934 - [[Мари Кюри]] (1867 онд төрсөн), Польшийн болон Францын физикч бөгөөд химич, [[Нобелийн шагнал|Нобелийн]] физикийн (1903) бөгөөд химийн (1911) шагналтан
* 1964 — [[Самуил Маршак]] (1887 онд төрсөн), Зөвлөлтийн хүүхдийн яруу найрагч, зохиолч, орчуулагч бөгөөд шүүмжлэгч
* 2017 - [[Даниил Гранин]] (1919 онд төрсөн), Оросын зохиолч, кино зохиолч бөгөөд нийгмийн зүтгэлтэн

== Тэмдэглэлт баярууд ==
* [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын Тусгаар тогтнолын өдөр

----
{{Commonscat|4 July|7 сарын 4}}

[[Ангилал:Өдөр|0704]]
[[Ангилал:Долоодугаар сарын өдөр|#04]]</text>
      <sha1>p4o6r6ltf05qx1075dxxbgsvodeotfs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ювентус ХББ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24655</id>
    <revision>
      <id>858364</id>
      <parentid>784965</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T11:11:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>48528</id>
      </contributor>
      <comment>2015</comment>
      <origin>858364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7176" sha1="iccrwm2o7d9ip0unguylolnf6dnj8mm" xml:space="preserve">[[File:Juventus109.jpg|thumb|Ювегийн ойн баярын үеэр]]
'''«Ювентус»''' ({{lang-it|Juventus Football Club}} - ''Juventus F.C.'' - ''Хөлбөмбөгийн Ювентус баг''; {{lang-la|iuventus}} - ''залуу нас'') буюу '''Ювентус ХББ''', '''Ювентус баг''', '''Турины Ювентус''', аман ярианд товчоор '''Юве''' гэж — [[Итали]] улсын [[Пьемонт]] мужийн [[Турин]] хотод байдаг Италийн хөлбөмбөгийн дээд лиг «[[Сери А]]»-д тоглодог мэргэжлийн [[хөлбөмбөгийн баг]] юм. 1897 онд үүсэн байгуулагдсан.

== Амжилт, эрэмбэ ==
[[Зураг:Inter vs Juventus 2-0 (1930).jpg|thumb|«Италийн хоёр» хэмээх [[Интернационале|Интер]]-Ювентусийн тоглолт. [[1930]] он]]
1897 онд байгуулагдсан Ювентус баг Сери А-ийн түүхэнд хамгийн агуу буюу 30 удаа түрүүлж (1905; 1925–26; 1930–31; 1931–32; 1932–33; 1933–34; 1934–35; 1949–50; 1951–52; 1957–58; 1959–60; 1960–61; 1966–67; 1971–72; 1972–73; 1974–75; 1976–77; 1977–78; 1980–81; 1981–82; 1983–84; 1985–86; 1994–95; 1996–97; 1997–98; 2001–02; 2002–03; 2011–12; 2012–13; 2013–14), 20 удаа аман хүзүүдсэн. Анх 1905 онд түрүүлсэн бөгөөд сүүлд 2012-2014 онд гурван жил дараалан түрүү авчээ.

Мөн [[Европын хөлбөмбөгийн Аваргуудын лиг|Европын аваргуудын лигийн]] хошой аварга (1985, 1996), мөн ч таван удаагийн аман хүзүү (1973, 1983, 1997, 1998, 2003) авч, [[Италийн хөлбөмбөгийн цомын тэмцээн|Италийн цомын тэмцээний]] шувтаргад 14 үлдсэнээс 9-д нь түрүүлжээ. Улсын болон олон улсын чанартай 56 тэмцээнд түрүүлсэн амжилтаараа [[᠎Европ]]т дөрөвдүгээр байранд эрэмбэлэгддэг. Ювентус хөгжин дэмжигчийн тоогоор улсдаа тэргүүлдэг. Үеийн үед Ювентусын тоглогчид дэлхийн дөрвөн удаагийн аварга [[Итали улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Италийн шигшээ багийг]] бүрдүүлэхэд голлон орж байв.

== Удирдлага, санхүү ==
[[Зураг:Marcello_Lippi.jpg|thumb|[[Марчелло Липпи]] дасгалжуулагч 1994–1999, 2001–2004 онд Ювентусыг амжилттай залсан]]
1923 оноос хойш Италийн худалдаа, үйлдвэр эрхлэгч [[Аньелли]]йн гэр бүл эзэмшин санхүүжүүлж байна. Ювентус 1967 оноос хувьцаат компани болсон. Одоо 600 ажилтантай, 500 сая еврогийн хөрөнгөтэй, орлогын хэмжээгээр дэлхийн хөлбөмбөгийн багуудын эхний аравт тогтмол ордог. 
Одоо цамцыг ''[[FIAT S.p.A]]'', богино өмдийг ''[[Adidas]]'' нэрийн компани ивээн тэтгэж байна.

2010 оноос эхлэн [[Андреа Аньелли]] ерөнхийлөгчөөр, 2014 оноос [[Массимилиано Аллегри]] дасгалжуулагчаар ажиллаж байна.

== Тоглодог газар ==
Ювентус [[Турины Олимпын цэнгэлдэх хүрээлэн|Турины олимпын цэнгэлдэхэд]] хэсэг байрлаад 2011 оноос [[Ювентусын цэнгэлдэх хүрээлэн|41,254 суудалтай шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн]] барин орсон.

== Амжилттай тоглогч ==
=== Тоглосон тоо ===
[[Зураг:Alessandro_Del_Piero_2008_cropped.jpg|thumb|180px|Алессандро Дель Пьеро]]
''2015 оны 2 сарын 5-ны байдлаар:''
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! !!Нэр !! Он !! Тоглолт
|-
|style=&quot;text-align:right;&quot;|1||style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Алессандро Дель Пьеро]] || 1993–2012 || 705
|-
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2||style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Гаэтано Ширеа]] || 1974–1988 || 552
|-
|style=&quot;text-align:right;&quot;|3||style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Жузеппе Фурино]] || 1969–1984 || 528
|-
|style=&quot;text-align:right;&quot;|4||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Жанлуижи Буффон]]|| 2001-одоо || 515
|-
|style=&quot;text-align:right;&quot;|5||style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Роберто Беттега]] || 1971–1983 || 481
|-
|style=&quot;text-align:right;&quot;|6||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Дино Зофф]]|| 1972–1983 || 476 
|-
|style=&quot;text-align:right;&quot;|7||style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Жампьеро Бониперти]] || 1946–1961 || 460
|-
|style=&quot;text-align:right;&quot;|8||style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Сандро Сальвадоре]] || 1963–1974 || 450
|-
|style=&quot;text-align:right;&quot;|9||style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Франко Каузио]] || 1968, 1971–1981 || 447
|-
|style=&quot;text-align:right;&quot;|10||style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Антонио Кабрини]] || 1977–1989 || 440
|}

=== Оруулсан бөмбөг ===
[[Зураг:Sivori,_Charles,_Boniperti.jpg|thumb|180px|Сивори, Бониперти нар]]
''2012 оны 5 сарын байдлаар:''
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! !! Нэр !! Он !! Гоол
|-
|style=&quot;text-align:right;&quot;|1||style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Алессандро Дель Пьеро]] || 1993–2012 || 290
|-
|style=&quot;text-align:right;&quot;|2||style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Жампьеро Бониперти]] || 1946–1961|| 182
|-
|style=&quot;text-align:right;&quot;|3||style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Роберто Беттега]] || 1970–1983 || 178
|-
|style=&quot;text-align:right;&quot;|4||style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Давид Трезеге]] || 2000–2010 || 171
|-
|style=&quot;text-align:right;&quot;|5||style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Омар Сивори]] || 1957–1965 || 167
|-
|style=&quot;text-align:right;&quot;|6||style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Феличе Борель]] || 1932–1941, 1942–1946 || 157
|-
|style=&quot;text-align:right;&quot;|7||style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Пьетро Анастази]] || 1968–1976 || 131
|-
|style=&quot;text-align:right;&quot;|8||style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Йон Хансен]] || 1948–1954 || 124
|-
|style=&quot;text-align:right;&quot;|9||style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Роберто Бажо]] || 1990–1995 || 115
|-
|style=&quot;text-align:right;&quot;|10||style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Федерико Мунерати]] || 1922–1933 || 114
|}

== Лавлах холбоос ==
{{лавлах холбоос}}
[[Ангилал:Турины Ювентус баг| ]]
[[Ангилал:Турины спорт]]
[[Ангилал:1897 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>iccrwm2o7d9ip0unguylolnf6dnj8mm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27314</id>
    <revision>
      <id>858350</id>
      <parentid>852816</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T09:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>858350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7004" sha1="i4bbfytkixu3wg928ng1xa9mqgt0poj" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан
| partof            = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| image             = [[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|150px]]
| date              = 1696 оны 5 дугаар сарын 13
| place             = [[Зуунмод]], [[Тэрэлж]]
| territory         = [[Ар Монгол]] Манжид эзлэгдсэн
| result            = Манжийн ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Халх]]
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Энх амгалан]]
| strength1         = 30,000
| strength2         = 50,000
| casualties1       = 5,000{{KIA}}&lt;br&gt;3,000{{POW}}
| casualties2       = 100{{KIA}}&lt;br&gt;50{{POW}}
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
}}
Манжийн хаан Галданд өөрийн элч төлөөлөгчөө довтолгон захиа ирүүлж өөртөө татахыг зорьж байв. Гэвч Галдан дөнгөж эзлээд буй халхыг манжид алдахгүйн тулд 1696 онд цэрэг, албат иргэдээ нүүлгэн [[Хэрлэн гол|Хэрлэн]], [[Туул гол|Туул]] голын саваар цэргийн хүрээгээ засчээ. Тэрээр Хөлөнбуйрын нутгагт үе үе уулгалан мал сүрэг дээрэмдэн барга үзэмчний зарим ноёдтой холбоо тогтоон хүчээ зузаатгахыг эрмэлзэж байв. Галдан халхын нутгийг эзэлж, гол удирдагчдыг гартаа оруулах зорилготой байсан ч чадсангүй. Халхын удирдагчид Манжийн хаанд итгэл олж, нэгдсэн цэргийн хүчээр алдагдсан нутгаа Галдангаас чөлөөлж авахыг хүсэж байв.
 
Энэ үед Галдан Ар халхын зарим ноёдыг элсүүлэн хүчээ зузаатгаж авчээ. Энэ мэдээг сонссон Манжийн хаан Галданг даран сөнөөхөөр яаравчилж, ингэхдээ халхын ноёдын хүчийг ашиглахаар шийдэв. Тэрээр их цэргээ Бээжингээс хэдийнээ хөдөлгөжээ. Тэдний дунд Халхын ноёд, цэргүүд олноор нэмэгджээ. Гэвч хугацаа хожих, хууран мэхлэх зорилгоор Манжийн [[Энх амгалан хаан]], Галданд 200 [[лан]] мөнгө, хэлхээтэй зоос, алтан хуяг, магнаг дээл, булган малгай зэрэг ховор нандин бэлэг хүргүүлсэн байна. Мөн худ ургийн барилдлага тогтоох үүднээс Манжийн хааны гүнж Түвэ Цэнг авчирснаа айлтгажээ.{{Citation needed}}
 
Галдан захидал, бэлэг сэлт, хааны гүнжээс татгалзсангүй хүлээн авч, элч төлөөлөгчийг буцаажээ.{{Citation needed}} Тэрбээр Өвөрмонголын зарим ноёдоор дамжуулан Манжийн их цэрэг ирснийг мэдсэн тул Манжийн зүүн замын цэргийг угтуулан хамгаалалтын зуутуудыг үлдээгээд гол хүчээ Хэрлэнгээс Туулын сав, Тэрэлж, Зуун модны орчим нүүлгэжээ. Хүч тэнцвэргүй хамгийн том шийдвэрлэх тулаан нь Зуун модонд болжээ. Энэ бол Халхын нутгийн төв хэсэг байлаа. Манжийн түүхэнд зөвхөн Манжийн цэрэг тулалдсан мэтээр бичдэг боловч үнэндээ Манжаас гадна халхын ноёдын цэрэг тулаанд гол үүрэгтэй байсан түүхэн баримт нилээд бий.
 
Зуун модны тулаанд Галдангийн нэг цэрэгт Манж-Халхын 10 цэрэг ноогдож байв. Тулааны эхний хоёр хоногт аль аль талаасаа ихээхэн хохирол амсчээ. Гурав дахь өдрөөс Манжийн тал Галданг гурван талаас нь бүслэн хүнд байдалд оруулав. Халхын ноёдын газар орноо мэдэх давуу тал үүнд нөлөөлсөн байж болох юм. Иймд Галдан хаан Ану хатан нар нөөц мянгатаа өөрсдөө толгойлон байлдааны талбарт оржээ. Ану хатан хүнд шарх авч, Галдан цэргүүдтэйгээ Туул өгсөн ухарч гурван газраар Манжийн цэргийн бүслэлтийг сэтлэн гарчээ.
 
Энэ дайнд ойрадууд гурван мянган хүнээ олзлуулж, таван мянган хүнээ алуулж, бие биенээсээ сарнин салжээ. Үлдсэн хэсэг нь [[Тамирын гол|Тамирын голд]] цугларан яах ийх тухайгаа зөвлөлдсөн байна. Гэвч Галдангийн гол жанжин болох [[Данзан-Омбо]], [[Дугарравдан]] зэрэг хүмүүс өөр өөрийн албатаа дагуулан [[Алтайн нуруу|Алтай]], [[Завхан гол|Завхан]], [[Хүнгүйн гол|Хүнгүй]] тийш салан оджээ.
 
Зуун модны байлдаанаас Галданг зугтаалган алдсандаа Манжийн хаан ихэд харамсаж, Галдангийн толгойг даруй авч ирсэн хүнд “нэг лан маханд нэг лан мөнгө, нэг лан ясанд нэг лан алт тус тус олгоно”{{Citation needed}} хэмээн зар тарааж байв. Зуун модны дайнд хүнд шархадсан Ану хатан замдаа өөд болжээ.

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Чин улс]]
[[Ангилал:Зүүнгар-Чин улсын дайн]]
[[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]]
[[Ангилал:Манжуудын оролцсон дайн]]
[[Ангилал:Зуунмод]]
[[Ангилал:Шийдвэрлэх тулалдаанууд]]</text>
      <sha1>i4bbfytkixu3wg928ng1xa9mqgt0poj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сан-Франциско</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37967</id>
    <revision>
      <id>858306</id>
      <parentid>800759</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T23:37:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>858306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24496" sha1="9u7xfd01cniq86w8rups0ajqoaln7g2" xml:space="preserve">{{About|Калифорни дахь хот, тойргийн}}
{{Инфобокс суурин
| name               = Сан-Франциско
| native_name        = San Francisco
| settlement_type    = [[Нэгдмэл хот-тойрог]]
| official_name      = Сан-Франциско хот ба тойрог
| image_skyline = {{multiple image
 |border        = infobox
 |perrow        = 1/2/2/1
 |total_width   = 300
 |caption_align = center
 |image1        = San Francisco Downtown Aerial, August 2025.jpg
 |caption1      = [[Санхүүгийн Дүүрэг, Сан-Франциско|Хотын төвийн тэнгэрийн хаяа]]
 |image2        = Zeppelin-ride-020100925-195 (5029394846).jpg
 |caption2      = [[Алкатрас арал]]
 |image3        = San Francisco, CA USA - Mission San Francisco de Asis (1776) and Mission Dolores Basilica (1918) - panoramio (5).jpg
 |caption3      = Долорес сүм
 |image4        = San Francisco Chinatown (15792558391).jpg
 |caption4      = [[Чайнатаун, Сан-Франциско|Чайнатаун]] 
 |image5        = Aerial view of San Francisco, 30 Jun 2018 (cropped).jpg
 |caption5      = [[Голден Гэйт цэцэрлэгт хүрээлэн]]
 |image6        = The Golden Gate Bridge 2019.jpg
 |caption6      = [[Голден Гэйт гүүр]]
}}
| image_flag         = Flag of San Francisco, California.svg
| flag_size          = 100px
| flag_link          = Сан-Францискогийн далбаа
| image_seal         = Seal of San Francisco.svg
| seal_size          = 100px
| symbol_link        = Сан-Францискогийн тамга
| nicknames          = [[Сан-Францискогийн хочуудын жагсаалт|Жагсаалтыг харах]]&lt;ref name=&quot;TBI20130630&quot;&gt;{{cite web|url=https://thebolditalic.com/don-t-call-it-frisco-the-history-of-san-francisco-s-nicknames-the-bold-italic-san-francisco-5c14348d49c#.m605gfvq5|title=Don't Call It Frisco: The History of San Francisco's Nicknames|last=Garling|first=Caleb|date=June 30, 2013|website=[[The Bold Italic]]|access-date=June 18, 2016}}&lt;/ref&gt;
| motto              = {{Lang|es|Oro en Paz, Fierro en Guerra}}&lt;br /&gt;('Энх тайван дахь алт, дайн дахь төмөр')
&lt;!-- Location -------------&gt;| image_map          = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=250|frame-height=250|frame-align=center|stroke-width=2|zoom=9|frame-lat=37.7775|frame-long=-122.416389|type=shape-inverse|stroke-color=#808080|fill=#808080|fill-opacity=0.4|id=Q62|title=San Francisco}}
| map_caption        = Сан-Франциског дүрсэлсэн интерактив газрын зураг
| image_map1         = Map of California highlighting San Francisco County.svg
| pushpin_map        = Калифорни#АНУ
| pushpin_relief     = 1
| pushpin_mapsize    = 
| pushpin_map_caption = Калифорни дахь байршил##АНУ дахь байршил
| pushpin_label      = Сан-Франциско
| pushpin_label_position = right
| coordinates        = {{coord|37|46|39|N|122|24|59|W|region:US-CA|display=inline,title}}
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = {{flag|АНУ}}
| subdivision_type1  = [[АНУ-ын мужууд|Муж]]
| subdivision_type2  = [[Калифорнийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]]
| subdivision_type3  = [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс|Хотын бөөгнөрөл]]
| subdivision_type4  = [[Статистикийн Нэгдсэн Бүс|СНБ]]
| subdivision_name1  = {{flag|Калифорни}}
| subdivision_name2  = Сан-Франциско
| subdivision_name3  = [[Сан-Франциско булангийн бүс|Сан-Франциско–Оакланд–Хэйвард]]
| subdivision_name4  = [[Сан-Франциско булангийн бүс#Хил хязгаар|Сан Хосе–Сан Франциско–Оакланд]]
&lt;!-- Politics -----------------&gt;| established_title  = Байгуулагдсан
| established_date   = {{Start date and age|June 29, 1776|p=yes}}&lt;ref name=&quot;DeAnza-Moraga-Palou&quot;/&gt;
| established_title1 = [[Хотын корпораци|Нэгдсэн]]
| established_date1  = {{Start date and age|April 15, 1850|p=yes}}&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www6.sfgov.org/index.aspx?page=4|archive-url = https://web.archive.org/web/20120316222315/http://www6.sfgov.org/index.aspx?page=4|archive-date = March 16, 2012|title = San Francisco: Government|publisher = SFGov.org|access-date = March 8, 2012|quote = San Francisco was incorporated as a City on April 15th, 1850 by act of the Legislature.}}&lt;/ref&gt;
| founder            = [[Хуан Баутиста де Анса]]&lt;br /&gt;[[Хосе Хоакин Морага]]&lt;br /&gt;[[Франциско Палу]]
| named_for          = [[Ассизийн Франциск]]
| government_type    = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]]
| governing_body     = [[Сан-Францискогийн Хяналтын зөвлөл|Хяналтын зөвлөл]]
| leader_title       = [[Сан-Франциско хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name        = [[Лондон Брид]] ([[Калифорнийн Ардчилсан нам|АН]])&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://sfmayor.org/|title = Office of the Mayor : Home|publisher = City &amp; County of San Francisco|access-date = July 11, 2018|archive-date = October 24, 2009|archive-url = https://web.archive.org/web/20091024041729/http://www.sfmayor.org/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1      = [[Сан-Францискогийн хяналтын зөвлөл|Хянагч нар]]&lt;ref&gt;{{cite web|title = Board of Supervisors|url = http://www.sfbos.org/|website = City and County of San Francisco|access-date = January 28, 2017}}&lt;/ref&gt;
| leader_name1       = {{Collapsible list
 |frame_style = border:none; padding: 0;
 |list_style = text-align:left;
 |1 = [[Конни Чан (улс төрч)|Конни Чан]] (АН)
 |2 = [[Кэтрин Стефани]] (АН)
 |3 = [[Аарон Пескин]] (АН)
 |4 = [[Жоэл Энгардио]] (АН)
 |5 = [[Дин Престон]] (АН)
 |6 = [[Мэтт Дорси]] (АН)
 |7 = [[Мирна Мелгар]] (АН)
 |8 = [[Рафаэль Манделман]] (АН)
 |9 = [[Хиллари Ронен]] (АН)
 |10 = [[Шаман Валтон]] (АН)
 |11 = [[Ахша Сафаи]] (АН)
 }}
| total_type         = Хот ба тойрог
| unit_pref          = Metric
| area_footnotes     = &lt;ref name=&quot;CenPopGazetteer2019&quot;&gt;{{cite web|title=2019 U.S. Gazetteer Files|url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2019_Gazetteer/2019_gaz_place_06.txt|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=July 1, 2020}}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2     = 600.59
| area_total_sq_mi   = 231.89
| area_land_km2      = 121.48
| area_land_sq_mi    = 46.9
| area_water_km2     = 479.11
| area_water_sq_mi   = 184.99
| area_water_percent = 80.00
| area_metro_sq_mi   = 3524.4
&lt;!-- Elevation -------------------------&gt;| area_note          = 
| elevation_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite GNIS|277593|San Francisco}}&lt;/ref&gt;
| elevation_ft       = 52
| elevation_min_m    = 0
| elevation_max_footnotes = &lt;ref name=elvadist&gt;{{cite web|url=http://egsc.usgs.gov/isb//pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=US Geological Survey|date=April 29, 2005|access-date=October 29, 2014|archive-date=November 9, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109183109/http://egsc.usgs.gov/isb//pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| elevation_min_footnotes = &lt;ref name=elvadist/&gt;
| elevation_min_point = Номхон далай
| elevation_max_point = [[Дэвидсон уул (Калифорни)|Дэвидсон уул]]
&lt;!-- Population -----------------------&gt;| population_as_of   = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]]
| population_total   = 873965
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;QuickFacts&quot;/&gt;
| population_density_sq_mi = 18634.65
| population_density_km2 = auto
| population_rank    = {{nowrap|Хойд Америкад [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|39-д]]&lt;br /&gt;АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|17-д]]&lt;br /&gt;Калифорнид [[Калифорнийн хотын жагсаалт|4-т]]}}
| population_urban   = 3,515,933 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|14-т]])
| population_density_urban_km2 = 2,642.1
| population_density_urban_sq_mi = 6,843.0
| population_urban_footnotes = &lt;ref name=&quot;urban area&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|title=List of 2020 Census Urban Areas|website=census.gov|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=January 8, 2023}}&lt;/ref&gt;{{efn-lg|Urban area population/density are for the San Francisco–Oakland, CA urban area as of the 2020 Census.}}
| population_metro_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021Pop&quot;&gt;{{cite web |title=Personal Income by County, Metro, and Other Areas |url=https://www.bea.gov/data/income-saving/personal-income-county-metro-and-other-areas |publisher=United States Bureau of Economic Analysis |access-date=December 8, 2022}}&lt;/ref&gt;
| population_metro   = 4566961 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|13-т]])
| population_blank1_title = [[Статистикийн Нэгдсэн Бүс|СНБ]]
| population_blank1  = 9225160  (АНУ: [[Статистикийн Нэгдсэн Бүс|5-д]])
| population_blank1_footnotes = &lt;ref name=&quot;CSA pop&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-total-metro-and-micro-statistical-areas.html|title=Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas Population Totals and Components of Change: 2020–2021|date=February 24, 2022|work=United States Census Bureau|access-date=August 13, 2022}}&lt;/ref&gt;
| population_demonym = Сан-Францискочууд&lt;ref&gt;{{cite news
| last         = Massara
| first        = Graph
| date         = February 20, 2018
| title        = If you're from SF, you're a 'San Franciscan.' But what if you're from Fremont? Berkeley? Livermore?
| url          = https://www.sfgate.com/bayarea/article/San-Franciscan-Bay-Area-cities-demonyms-12609025.php
| work         = [[SFGATE]]
| location     = San Francisco
| access-date  = July 29, 2023
}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name        = [[ДНБ]] (2022)&lt;ref name=&quot;bea.gov&quot;&gt;{{cite web |url = https://www.bea.gov/sites/default/files/2023-12/lagdp1223.pdf |title = Gross Domestic Product by County and Metropolitan Area, 2022|publisher = [[Bureau of Economic Analysis]] |website = www.bea.gov}}&lt;/ref&gt;
| blank2_info        = Хот—$252.2 тэрбум
[[Хотын бөөгнөрлийн статистикийн бүс|ХБСБ]]—$729.1 тэрбум (4-д)
[[Статистикийн Нэгдсэн Бүс|СНБ]]—$1.318 их наяд (3-т)
| postal_code_type   = [[ЗИП код]]ууд&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.zip-codes.com/city/ca-san-francisco.asp|title=ZIP Codes for City of San Francisco, CA|publisher=[[2010 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]]|via=Zip-Codes.com|date=2010|access-date=March 14, 2021|archive-date=October 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030231624/https://www.zip-codes.com/city/ca-san-francisco.asp}}&lt;/ref&gt;
| postal_code        = {{Collapsible list 
|94102–94105
|94107–94112
|94114–94134
|94137
|94139–94147
|94151
|94158–94161
|94163–94164
|94172
|94177
|94188}}
| area_code          = [[415 ба 628 бүсийн кодууд|415/628]]&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.nanpa.com/enas/npa_city_query.do |title = NPA City Report |publisher = North American Numbering Plan Administration |access-date = November 5, 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20141104200810/http://www.nanpa.com/enas/npa_city_query.do |archive-date = November 4, 2014 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
| area_code_type     = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]]
| website            = {{URL|https://sf.gov|sf.gov}}
| leader_title2      = [[Калифорни мужийн хурал|Хурлын гишүүд]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://wedrawthelines.ca.gov/downloads/meeting_handouts_072011/handouts_20110729_q2_ad_finaldraft_splits.zip|title = Communities of Interest – City|publisher = California Citizens Redistricting Commission|access-date = September 23, 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20151023054757/http://wedrawthelines.ca.gov/downloads/meeting_handouts_072011/handouts_20110729_q2_ad_finaldraft_splits.zip|archive-date = October 23, 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://assembly.ca.gov/assemblymembers|title = Members Assembly|publisher = California State Assembly|access-date = September 23, 2014}}&lt;/ref&gt;
| leader_name2       = [[Мэтт Хэни]] (АН)&lt;br /&gt;Фил Тинг (АН)
| leader_title3      = [[Калифорнийн 11-р сенаторын тойрог|Мужийн сенатор]]
| leader_name3       = [[Скотт Винер]] (АН)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://statewidedatabase.org/gis/gis2011/index_2011.html|title=Statewide Database|publisher=UC Regents|access-date=November 21, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150201113744/http://statewidedatabase.org/gis/gis2011/index_2011.html|archive-date=February 1, 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4      = [[АНУ-ын Төлөөлөгчдийн Танхим|АНУ-ын төлөөлөгчид]]
| leader_name4       = [[Нэнси Пелоси]] (АН)&lt;ref&gt;{{cite web |title=California's 11th Congressional District |url=https://www.govtrack.us/congress/members/CA/11 |website=[[GovTrack]] |access-date=January 8, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Кевин Муллин]] (АН)&lt;ref&gt;{{cite web |title=California's 15th Congressional District |url=https://www.govtrack.us/congress/members/CA/15 |website=[[GovTrack]] |access-date=January 8, 2023}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- Area------------------&gt;| elevation_max_ft   = 934
| timezone           = [[Номхон далайн цаг|НДЦ]]
| utc_offset         = –08:00
| timezone_DST       = [[Номхон далайн зуны цаг|НДЗЦ]]
| utc_offset_DST     = –07:00
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;| blank_name_sec1    = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС]] код
| blank_info_sec1    = 06-67000
| blank1_name_sec1   = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID
| blank1_info_sec1   = 277593, 2411786
| footnotes          = 
| pop_est_as_of      = 2022
| pop_est_footnotes  = &lt;ref name=&quot;QuickFacts&quot;&gt;{{cite web |title=QuickFacts: San Francisco city, California |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/sanfranciscocitycalifornia/POP010220 |website=www.census.gov |publisher=United States Census Bureau |access-date=March 14, 2024}}&lt;/ref&gt;
| population_est     = 808437
}}

'''Сан-Франциско''' ({{Lang-en|San Francisco}} мөн ''S.F.'' ''Cisco'' ч гэдэг) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Калифорни]] муж улсын төв хэсэгт орших бөгөөд хойд Калифорнид эдийн засаг соёлоороо тэргүүлэгч хот юм. Тус хотод 825,111 хүн оршин суудаг бөгөөд Сан-Франциско, [[Сан Хосе]], [[Оакланд]]ыг хамарсан Сан-Франциско булангийн бүс нийт 8,3 сая гаруй хүн амтай. Тус хотын нутаг дэвсгэр 121.4 км². Хүн амаараа нягтшилаараа АНУ-д зөвхөн [[Нью-Йорк]]ийн дараа л ордог ба Калифорни муж улсын хамгийн нягтшил ихтэй том хот юм.

Сан-Франциско гэдэг нэр нь [[Испани хэл|Испаниар]] католик шашны Гэгээн Францисийг нэрлэсэн утгатай үг юм. Гэгээн Францисийн хот гэж үгчлэн орчуулж болно.

Сан-Франциско хотыг 1776 оны 6-р сарын 29-д Испанийн колончлогчид үүсгэн байгуулагдсан юм. 1849 оны Калифорнийн алтны халуурлын үеэр тус хотын хүн ам эрчимтэй өсч тухайн үедээ АНУ-н баруун эргийн хамгийн том хот болсон байна. 1906 оны газар хөдлөлт болон түүнээс улбаалсан гал түймрийн үеэр хотын дөрөвний гурав нь үнсэн товрого болсон боловч сэргээн босголт түргэн хийгдсэн юм.

Өнөө үед Сан-Франциско нь дэлхийн жуулчдын очих дуртай газрын жагсаалтанд 44-т эрэмбэлэгддэг бөгөөд сэрүүн зун, өтгөн манан, Алтан хаалга гүүр ({{Lang-en|Golden Gate Bridge}}) зэргээрээ алдартай юм

==Газар зүй== 
===Уур амьсгал=== 
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location = Сан-Франциско (хотын төв), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1849–одоо
|collapsed = {{{collapsed|}}}
|single line = Y
&lt;!-- All data minus sun and humidity may be found by: 
1. Accessing http://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=mtr
2. Under &quot;1. Location&quot; select &quot;San Francisco City, CA&quot; (the second option)
3. &quot;Daily/monthly normals&quot; for averages (normals), &quot;Monthly summarized data&quot; for the mean maxima and minima, &quot;Calendar day summaries&quot; for record maxima and minima
3A. In the case of rain days, access ftp://ftp.ncdc.noaa.gov/pub/data/normals/1981-2010/products/station/USW00023272.normals.txt, search for &quot;mly-prcp-avgnds-ge001hi&quot;, and divide by 10.
--&gt;
|Jan high F = 57.8
|Feb high F = 60.4
|Mar high F = 62.1
|Apr high F = 63.0
|May high F = 64.1
|Jun high F = 66.5
|Jul high F = 66.3
|Aug high F = 67.9
|Sep high F = 70.2
|Oct high F = 69.8
|Nov high F = 63.7
|Dec high F = 57.9
|year high F = 64.1

|Jan mean F = 52.2
|Feb mean F = 54.2
|Mar mean F = 55.5
|Apr mean F = 56.4
|May mean F = 57.8
|Jun mean F = 59.7
|Jul mean F = 60.3
|Aug mean F = 61.7
|Sep mean F = 62.9
|Oct mean F = 62.1
|Nov mean F = 57.2
|Dec mean F = 52.5
|year mean F = 57.7

|Jan low F = 46.6
|Feb low F = 47.9
|Mar low F = 48.9
|Apr low F = 49.7
|May low F = 51.4
|Jun low F = 53.0
|Jul low F = 54.4
|Aug low F = 55.5
|Sep low F = 55.6
|Oct low F = 54.4
|Nov low F = 50.7
|Dec low F = 47.0
|year low F = 51.3

|Jan avg record high F = 67.1
|Feb avg record high F = 71.8
|Mar avg record high F = 76.4
|Apr avg record high F = 80.7
|May avg record high F = 81.4
|Jun avg record high F = 84.6
|Jul avg record high F = 80.5
|Aug avg record high F = 83.4
|Sep avg record high F = 90.8
|Oct avg record high F = 87.9
|Nov avg record high F = 75.8
|Dec avg record high F = 66.4
|year avg record high F = 94.0

|Jan avg record low F = 40.5
|Feb avg record low F = 42.0
|Mar avg record low F = 43.7
|Apr avg record low F = 45.0
|May avg record low F = 48.0
|Jun avg record low F = 50.1
|Jul avg record low F = 51.6
|Aug avg record low F = 52.9
|Sep avg record low F = 52.0
|Oct avg record low F = 49.9
|Nov avg record low F = 44.9
|Dec avg record low F = 40.7
|year avg record low F = 38.8

|Jan record high F = 79
|Feb record high F = 81
|Mar record high F = 90
|Apr record high F = 94
|May record high F = 97
|Jun record high F = 103
|Jul record high F = 99
|Aug record high F = 98
|Sep record high F = 106
|Oct record high F = 102
|Nov record high F = 86
|Dec record high F = 76
|year record high F = 106

|Jan record low F = 29
|Feb record low F = 31
|Mar record low F = 33
|Apr record low F = 40
|May record low F = 42
|Jun record low F = 46
|Jul record low F = 47
|Aug record low F = 46
|Sep record low F = 47
|Oct record low F = 43
|Nov record low F = 38
|Dec record low F = 27
|year record low F = 27

|precipitation colour = green
|Jan precipitation inch = 4.40
|Feb precipitation inch = 4.37
|Mar precipitation inch = 3.15
|Apr precipitation inch = 1.60
|May precipitation inch = 0.70
|Jun precipitation inch = 0.20
|Jul precipitation inch = 0.01
|Aug precipitation inch = 0.06
|Sep precipitation inch = 0.10
|Oct precipitation inch = 0.94
|Nov precipitation inch = 2.60
|Dec precipitation inch = 4.76
|year precipitation inch = 22.89

|unit precipitation days = 0.01 инч
|Jan precipitation days = 11.2
|Feb precipitation days = 10.8
|Mar precipitation days = 10.8
|Apr precipitation days =  6.8
|May precipitation days =  4.0
|Jun precipitation days =  1.6
|Jul precipitation days =  0.7
|Aug precipitation days =  1.1
|Sep precipitation days =  1.2
|Oct precipitation days =  3.5
|Nov precipitation days =  7.9
|Dec precipitation days = 11.6
|year precipitation days = 71.2

|Jan humidity = 80
|Feb humidity = 77
|Mar humidity = 75
|Apr humidity = 72
|May humidity = 72
|Jun humidity = 71
|Jul humidity = 75
|Aug humidity = 75
|Sep humidity = 73
|Oct humidity = 71
|Nov humidity = 75
|Dec humidity = 78
|year humidity = 

|Jan sun = 185.9 |Jan percentsun = 61
|Feb sun = 207.7 |Feb percentsun = 69
|Mar sun = 269.1 |Mar percentsun = 73
|Apr sun = 309.3 |Apr percentsun = 78
|May sun = 325.1 |May percentsun = 74
|Jun sun = 311.4 |Jun percentsun = 70
|Jul sun = 313.3 |Jul percentsun = 70
|Aug sun = 287.4 |Aug percentsun = 68
|Sep sun = 271.4 |Sep percentsun = 73
|Oct sun = 247.1 |Oct percentsun = 71
|Nov sun = 173.4 |Nov percentsun = 57
|Dec sun = 160.6 |Dec percentsun = 54
|year percentsun = 69

|Jan uv = 2
|Feb uv = 3
|Mar uv = 5
|Apr uv = 7
|May uv = 9
|Jun uv = 10
|Jul uv = 10
|Aug uv = 9
|Sep uv = 7
|Oct uv = 5
|Nov uv = 3
|Dec uv = 2
|year uv = 

|source 1 = NOAA (нар 1961–1974)&lt;ref name=&quot;San Francisco NOAA&quot;&gt;{{cite web
| url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=mtr
| title = NOWData – NOAA Online Weather Data
| publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]
| access-date = 2026-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;San Francisco Weatherbox NOAA txt&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&amp;startDate=0001-01-01&amp;endDate=9996-12-31&amp;stations=USW00023272&amp;format=pdf |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |title=Summary of Monthly Normals 1991–2020 |access-date=2026-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NOAA txt downtown&quot;&gt;{{cite web
| url = ftp://ftp.ncdc.noaa.gov/pub/data/normals/1981-2010/products/station/USW00023272.normals.txt
| publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа
| title = Station Name: CA SAN FRANCISCO DWTN
| access-date = 2026-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
| title = San Francisco/Mission Dolores, CA Climate Normals 1961–1990
| url = ftp://dossier.ogp.noaa.gov/GCOS/WMO-Normals/RA-IV/US/GROUP1/00047772.TXT
| publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа
| access-date = 2026-06-07}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Met Office (чийгшил),&lt;ref&gt;{{cite web
| title = San Francisco holiday weather
| url = https://www.metoffice.gov.uk/holiday-weather/americas/usa/san-francisco
| publisher = Met Office
| access-date = 2026-06-07}}&lt;/ref&gt; Weather Atlas (UV)&lt;ref&gt;{{cite web
| url = https://www.weather-atlas.com/en/california-usa/san-francisco-climate
| title = Climate and monthly weather forecast San Francisco, CA
| access-date = 2026-06-07}}&lt;/ref&gt;
|date=2011}}

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|San Francisco}}
* [http://www.sfgov.org/ Албан ёсны цахим хуудас]

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;

[[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Сан-Франциско| ]]
[[Ангилал:Калифорнийн суурин]]
[[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]]
[[Ангилал:Калифорнийн тойргийн төв]]
[[Ангилал:1776 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>9u7xfd01cniq86w8rups0ajqoaln7g2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Богота</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37988</id>
    <revision>
      <id>858307</id>
      <parentid>827029</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T23:43:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>858307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15884" sha1="62fbh0aofj7jvj9ptgp9w5d8aox80i0" xml:space="preserve">{{Short description|Колумбийн нийслэл ба хамгийн том хот}}
{{Инфобокс суурин
| name               = Богота
| settlement_type    = [[Нийслэл]]
| image_skyline      = {{multiple image
| border      = infobox
| total_width = 300
| image_style = 
| perrow      = 1/2/3/1
| caption_align = center
| image1      = BOGOTA_CITY_(cropped).jpg
| caption1    = [[Боготагийн олон улсын дүүрэг|Боготагийн олон улсын дүүргийн]] үзэмж
| image2      = Bogota, Colombia (36668708290).jpg
| caption2    = [[Ла Канделария, Богота|Ла Канделария]]
| image3      = Museo-del-Oro-Fachada_(27842494739).jpg
| caption3    = [[Алтны музей, Богота|Алтны музей]]
| image4      = Fachada_museo_nacional.JPG
| caption4    = [[Колумбийн үндэсний музей|Үндэсний музей]]
| image5      = Santuario_de_Monserrate,_Bogotá.jpg
| caption5    = [[Монсеррат дуган]]
| image6      = Bogotá_parque_Nacional_Monumento_a_Rafael_Uribe_Uribe.JPG
| caption6    = [[Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн (Богота)|Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]]
| image7      = 56_-_Bogota_-_Décembre_2008.jpg
| caption7    = [[Боливарын талбай, Богота|Боливарын талбай]]
}}
| image_flag         = Flag of Bogotá.svg
| image_shield       = Bogota (escudo).svg
| image_blank_emblem = City Branding of Bogota.svg
| blank_emblem_type  = [[Үгийн тэмдэг]]
| blank_emblem_size  = 160px
| nicknames          = &quot;La Atenas Suramericana&quot;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(&quot;Өмнөд Америкийн Афин&quot;)&lt;/small&gt;
&quot;La Ciudad de Todos&quot;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(&quot;Бүгдийн хот&quot;)&lt;/small&gt;
&quot;La Nevera&quot;&lt;br/&gt;
&lt;small&gt;(&quot;Хөргөгч&quot;)&lt;/small&gt;
&quot;La Capital Mundial del Teatro&quot;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(&quot;Дэлхийн театрын нийслэл&quot;)&lt;/small&gt;
&quot;Muy Noble y Muy Leal Ciudad &quot;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(&quot;Хамгийн эрхэм, хамгийн үнэнч хот&quot;)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.alcaldiabogota.gov.co/sisjur/normas/Norma1.jsp?i=7672|title=Consulta de la Norma|website=Alcaldiabogota.gov.co|access-date=2025-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708144320/http://www.alcaldiabogota.gov.co/sisjur/normas/Norma1.jsp?i=7672|archive-date=2017-07-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bogotaturismo.gov.co/bandera-escudo-e-himno-de-bogota|title=Bandera, Escudo e Himno de Bogotá – Instituto Distrital de Turismo|website=bogotaturismo.gov.co|access-date=2025-08-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305193146/http://bogotaturismo.gov.co/bandera-escudo-e-himno-de-bogota|archive-date=2017-03-05}}&lt;/ref&gt;
| motto              = ''&quot;Bogotá Reverdece&quot;''&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(&quot;Богота Ногоон&quot;, 2020–2023)&lt;/small&gt;
| image_map          = Capital District in Colombia (mainland).svg
| map_alt            = 
| map_caption        = Богота, Нийслэлийн Тойргийн улаанаар тодруулав
| pushpin_map        = Колумби#Өмнөд Америк
| pushpin_map_caption = [[Өмнөд Америк]] болон [[Колумби]] дахь байршил
| pushpin_relief     = yes
| coordinates        = {{coord|4|42|40|N|74|4|20|W|region:CO_type:city(7332788)|display=inline,title}}
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = {{flag|Колумби}}
| subdivision_type2  = [[Колумбийн мужууд|Мужууд]]
| subdivision_name2  = Нийслэлийн Тойрог
| established_title  = Байгуулагдсан
| established_date   = 1538
* Испанийн өмнөх үе: [[Баката]]
* 1538 оны 8 сарын 6 (албан ёсоор): Санта Фе де Богота&lt;ref name=&quot;HendersonDelpar2000&quot;&gt;{{cite book|last1=Хендерсон|first1=Жеймс Д.|last2=Делпар|first2=Хелен|last3=Брунгардт|first3=Морис Филипп|author4=Ричард Н. Вэлдон|title=A reference guide to Latin American history|url=https://archive.org/details/referenceguideto00hend|url-access=registration|access-date=2025-08-10|year=2000|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-1-56324-744-6|page=[https://archive.org/details/referenceguideto00hend/page/61 61]}}&lt;/ref&gt;
| founder            = [[Гонзало Хименес де Кесада]]
| leader_title       = [[Богота хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name        = [[Карлос Фернандо Галан]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(2024–2027)&lt;/small&gt;
| area_total_km2     = 1587
| area_land_km2      = 
| area_water_km2     = 
| area_water_percent = 
| area_urban_km2     = 307.36
| area_rank          = 32-р байр
| elevation_footnotes = &lt;ref name=Alcaldia&gt;{{cite web |url= http://www.bogota.gov.co/portel/libreria/php/01.270701.html |title= Bogotá una ciudad Andina |publisher= la Alcaldía Mayor de Bogotá. |access-date= 2025-08-10 |language= es |archive-url= https://web.archive.org/web/20131211213043/http://portel.bogota.gov.co/portel/libreria/php/01.270701.html |archive-date= 2013-12-11 |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;
| elevation_m        = 2640
| population_total   = 8,034,649&lt;ref name=&quot;Largest cities or towns&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.eltiempo.com/bogota/numero-de-habitantes-de-bogota-segun-el-censo-del-dane-384540|title= Hay más de 7 millones de habitantes en Bogotá, según cifras del censo|date= 2019-07-04|publisher= El Tiempo|access-date= 2025-08-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20190706164825/https://www.eltiempo.com/bogota/numero-de-habitantes-de-bogota-segun-el-censo-del-dane-384540|archive-date= 2019-07-06|url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.dane.gov.co/files/varios/informacion-capital-DANE-2019.pdf |title=Information |date=2019 |website=www.dane.gov.co |access-date=2025-08-10 |archive-date=2019-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191229221149/https://www.dane.gov.co/files/varios/informacion-capital-DANE-2019.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = 2022
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;Poblacion Municipal DANE&quot;&gt;{{cite web|title=Poblacion Municipal DANE|url=http://www.dane.gov.co/files/investigaciones/poblacion/proyepobla06_20/Municipal_area_1985-2020.xls|access-date=2015-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221100916/http://www.dane.gov.co/files/investigaciones/poblacion/proyepobla06_20/Municipal_area_1985-2020.xls|archive-date=2015-02-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2005 Census&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.dane.gov.co/index.php/estadisticas-por-tema/demografia-y-poblacion/censo-general-2005-1 |title=2005 оны Тооллого |publisher=Departamento Administrativo Nacional de Estadística DANE |access-date=2025-08-10 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203211228/https://www.dane.gov.co/index.php/estadisticas-por-tema/demografia-y-poblacion/censo-general-2005-1 |archive-date=2017-02-03 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;World Urbanization Prospects&quot;&gt;{{Cite web|url= http://luminocity3d.org/WorldCity/#3/-7.28/-75.94|title= World City Populations 1950 – 2030|author= Дункан Смит|access-date= 2025-08-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20151213213715/http://luminocity3d.org/WorldCity/#3/-7.28/-75.94|archive-date= 2015-12-13|url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GLOBAL CITY POPULATIONS&quot;&gt;{{Cite news|url= http://www.economist.com/node/21642053|title= Bright lights, big cities. Urbanisation and the rise of the megacity|newspaper= The Economist|publisher= economist.com|access-date= 2025-08-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20151214081818/http://www.economist.com/node/21642053|archive-date= 2015-12-14|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_density_sq_mi = 13107
| population_density_urban_sq_mi = 68700
| population_urban   = 7968095
| population_rank    = Өмнөд Америкад [[Өмнөд Америкийн хотын жагсаалт|3-т]]&lt;br /&gt;Колумбид [[Колумбийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|1-т]]
| population_demonym = Боготачууд
| postal_code_type   = Шуудангийн код
| postal_code        = 11XXXX
| area_code          = +57 601
| demographics_type1 = ДНБ
| demographics1_footnotes = 
| demographics1_title1 = Жил
| demographics1_title2 = [[Нийслэл]]
| demographics1_info2 = $252.8&amp;nbsp;тэрбум (2023)&lt;ref name=&quot;TelluBase&quot;&gt;{{cite web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_col.pdf|publisher=Tellusant|title=TelluBase—Colombia Fact Sheet (Tellusant Public Service Series)|access-date=2025-08-10|archive-date=2024-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240122013316/https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_col.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title3 = Нэг хүнд ноогдор
| demographics1_info3 = $21,800 (2023)
| website            = {{URL|https://bogota.gov.co/}}
| footnotes          = 
| timezone           = [[Колумбийн стандарт цаг|COT]]
| utc_offset         = -05:00
| blank_name         = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]]
| blank_info         = 0.804&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2025-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|archive-date=2018-09-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{color|green|маш өндөр}} · [[Колумбийн мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|33-аас 1-т]]
| official_name      = Bogotá, Distrito Capital
| imagesize          = 294x480px
| population_metro   = 11658211
}}

'''Богота'''  ([[испани хэл|Bogotá]]) — [[Колумби|Колумби улсын]] [[нийслэл]], тивдээ ихэд тооцогдох 7,674,366 хүнтэй [[хот]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.dane.gov.co/daneweb_V09/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=75&amp;Itemid=72 |title=&quot;DANE&quot;. |access-date=2013-12-05 |archive-date=2009-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091113143414/http://www.dane.gov.co/daneweb_V09/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=75&amp;Itemid=72 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:CatedralPrimadaBogota2004-7.jpg|Боливарын талбай
Зураг:Bogotá de noche.jpg|Шөнийн Богота
Зураг:Bogotá Colombia 2011.jpg|Гудамж
&lt;/gallery&gt;

== Уур амьсгал == 
{{Уур амьсгалын хүснэгт|width=auto
|metric first=y
|single line=y 
|location =  Богота ([[Эль Дорадо олон улсын нисэх буудал]]), өнлөр {{convert|2547|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020)
|Jan record high C = 26.4
|Feb record high C = 25.2
|Mar record high C = 26.6
|Apr record high C = 24.4
|May record high C = 25.0
|Jun record high C = 28.6
|Jul record high C = 25.0
|Aug record high C = 23.6
|Sep record high C = 26.0
|Oct record high C = 25.1
|Nov record high C = 25.6
|Dec record high C = 24.4
|year record high C = 28.6
|Jan record low C = −3.0
|Feb record low C = −5.2
|Mar record low C = −3.2
|Apr record low C =  0.0
|May record low C =  0.2
|Jun record low C =  1.0
|Jul record low C =  0.4
|Aug record low C = -1.5
|Sep record low C = -0.2
|Oct record low C =  0.8
|Nov record low C = -3.0
|Dec record low C = −6.0
|year record low C = −6.0
|Jan high C = 	20.1
|Feb high C = 	20.2
|Mar high C = 	19.8
|Apr high C = 	19.5
|May high C = 	19.4
|Jun high C = 	18.9
|Jul high C = 	18.5
|Aug high C = 	18.8
|Sep high C = 	19.2
|Oct high C = 	19.4
|Nov high C = 	19.4
|Dec high C = 	19.8
| year high C = 	19.4
|Jan mean C = 	13.6
|Feb mean C = 	14.0
|Mar mean C = 	14.1
|Apr mean C = 	14.3
|May mean C = 	14.3
|Jun mean C = 	14.2
|Jul mean C = 	13.8
|Aug mean C = 	13.8
|Sep mean C = 	13.8
|Oct mean C = 	13.7
|Nov mean C = 	13.8
|Dec mean C = 	13.7
| year mean C = 	13.9
|Jan low C = 	6.4
|Feb low C = 	7.6
|Mar low C = 	8.6
|Apr low C = 	9.6
|May low C = 	9.6
|Jun low C = 	9.1
|Jul low C = 	8.6
|Aug low C = 	8.4
|Sep low C = 	7.8
|Oct low C = 	8.3
|Nov low C = 	8.6
|Dec low C = 	7.5
| year low C = 	8.3
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 	32.9
|Feb precipitation mm = 	51.4
|Mar precipitation mm = 	83.4
|Apr precipitation mm = 	116.7
|May precipitation mm = 	109.0
|Jun precipitation mm = 	57.4
|Jul precipitation mm = 	48.6
|Aug precipitation mm = 	44.3
|Sep precipitation mm = 	56.7
|Oct precipitation mm = 	108.2
|Nov precipitation mm = 	107.2
|Dec precipitation mm = 	61.4
|year precipitation mm = 	877.3
|unit precipitation days = 1 мм
| Jan precipitation days = 	4.9
| Feb precipitation days = 	7.4
| Mar precipitation days = 	10.9
| Apr precipitation days = 	13.4
| May precipitation days = 	13.5
| Jun precipitation days = 	10.2
| Jul precipitation days = 	9.5
| Aug precipitation days = 	9.1
| Sep precipitation days = 	9.0
| Oct precipitation days = 	12.1
| Nov precipitation days = 	12.1
| Dec precipitation days =	7.7
| year precipitation days =	119.9
| Jan humidity = 	79
| Feb humidity = 	79
| Mar humidity = 	81
| Apr humidity = 	82
| May humidity = 	82
| Jun humidity = 	79
| Jul humidity = 	78
| Aug humidity = 	77
| Sep humidity = 	79
| Oct humidity = 	83
| Nov humidity = 	83
| Dec humidity = 	81
| year humidity =	80
|Jan sun = 	182.9
|Feb sun = 	149.6
|Mar sun = 	136.4
|Apr sun = 	105.0
|May sun = 	108.5
|Jun sun = 	117.0
|Jul sun = 	133.3
|Aug sun = 	136.4
|Sep sun = 	123.0
|Oct sun = 	117.8
|Nov sun = 	126.0
|Dec sun = 	158.1
|year sun = 
|Jand sun = 	5.9
|Febd sun = 	5.3
|Mard sun = 	4.4
|Aprd sun = 	3.5
|Mayd sun = 	3.5
|Jund sun = 	3.9
|Juld sun = 	4.3
|Augd sun = 	4.4
|Sepd sun = 	4.1
|Octd sun = 	3.8
|Novd sun = 	4.2
|Decd sun = 	5.1
|yeard sun =
|source 1 = [[Ус судлал, цаг уур, хүрээлэн буй орчны судалгааны хүрээлэн (Колумби)|Instituto de Hidrologia Meteorologia y Estudios Ambientales]] (чийгшил, нар 1981-2010)&lt;ref name=IDEAM1&gt;{{cite web 
|url=http://www.ideam.gov.co/documents/21021/553571/Normales%2BClimatol%C3%B3gicas%2BEst%C3%A1ndar_Periodo%2B1991-2020.xlsx/347421fe-b205-478f-9c24-55d0ea3785cd 
|title=Promedios Climatológicos 1991–2020 
|publisher=Instituto de Hidrologia Meteorologia y Estudios Ambientales 
|language=es 
|access-date=2026-06-07
|archive-date=2024-06-06
|archive-url=https://web.archive.org/web/20240606062955/http://www.ideam.gov.co/documents/21021/553571/Normales+Climatol%C3%B3gicas+Est%C3%A1ndar_Periodo+1991-2020.xlsx/347421fe-b205-478f-9c24-55d0ea3785cd 
|url-status=dead 
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = [[NOAA]] (туйлшрал)&lt;ref name=NCEI61&gt;{{Cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-III/CO/80222.TXT |title=Aepto. Eldorado Climate Normals for 1972-1990(WMO Station Number: 80222) |access-date=2026-06-07 |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA|Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |no-pp=y |type=TXT |archive-date=2024-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240510105908/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-III/CO/80222.TXT |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Bogotá|Богота}}
* [http://www.bogota.gov.co/ Хотын албан ёсны цахим хуудас]

==Зүүлт, тайлбар==
{{лавлах холбоос|2}}

[[Ангилал:Богота| ]]
[[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]]
[[Ангилал:Колумбийн суурин]]
[[Ангилал:Өмнөд Америкийн нийслэл]]
[[Ангилал:Саятан хот]]
[[Ангилал:1538 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>62fbh0aofj7jvj9ptgp9w5d8aox80i0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вадуц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40008</id>
    <revision>
      <id>858305</id>
      <parentid>856611</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:09:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>95197</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:LIE Vaduz COA.svg]] → [[File:LIE Vaduz COA HistLex.svg]] → File replacement: update to new version ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>858305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5316" sha1="rf5qsqbtei0ghnvkyemcml4wee7siau" xml:space="preserve">{{Инфобокс Лихтенштайны суурин
|NAME_ORT = Вадуц
|BILDPFAD_KARTE = 
|BILDPFAD_FLAGGE = Flag of Vaduz Liechtenstein-1.svg
|BILDPFAD_WAPPEN = LIE Vaduz COA HistLex.svg
|WAHLKREIS = Дээд Лихтенштайн
|BFS = 7001
|PLZ = 9490
|UN/LOCODE = LI VDZ
|BREITENGRAD = 47.139651
|LÄNGENGRAD = 9.521804
|HÖHE = 460
|FLÄCHE = 17.284&lt;!-- https://historisches-lexikon.li/Vaduz_(Gemeinde) --&gt;
|WEBSITE = www.vaduz.li
}}
'''Ваду́ц''' ({{lang-de|Vaduz}} дуудлага [{{IPA|faˈdʊt͡s}}]&lt;ref&gt;''Duden. Das Aussprachewörterbuch.'' 6., überarbeitete und aktualisierte Auflage, bearbeitet von Max Mangold. Dudenverlag, Mannheim/Leipzig/Wien/Zürich 2005 (Duden 6).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Bruno Boesch]] (Hrsg.): ''Die Aussprache des Hochdeutschen in der Schweiz. Eine Wegleitung. Im Auftrag der Schweizerischen Siebs-Kommission.'' Schweizer Spiegel, Zürich 1957, S.&amp;nbsp;39.&lt;/ref&gt; эсвэл [{{IPA|faˈduːt͡s}}], Лихтенштайн аялгаар {{IPA|[faˈdot͡s]}}&lt;ref name=&quot;namenbuch&quot;&gt;Hans Stricker, Toni Banzer, Herbert Hilbe: ''Liechtensteiner Namenbuch. Die Orts- und Flurnamen des Fürstentums Liechtenstein.'' Band 2: ''Die Namen der Gemeinden Triesenberg, Vaduz, Schaan.'' Hrsg. vom Historischen Verein für das Fürstentum Liechtenstein. Vaduz 1999, S.&amp;nbsp;430–435.&lt;/ref&gt;) — [[Лихтенштайн]]ы [[нийслэл]], 5229 [[хүн]]тэй [[хот]].&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember.htm |wayback=20101113150537 |text=Bevölkerungsstatistik 31. Dezember 2012 |archiv-bot=2023-09-26 08:08:09 InternetArchiveBot }}.&lt;/ref&gt;

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery perrow=&quot;3&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Liechtenstein asv2022-10 img22 Vaduz Schloss.jpg|Вадуц ордон
Landesmuseum Vaduz.jpg|[[Лихтенштайны Улсын Музей]]
Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|Наад талд нь [[Төрийн ордон (Лихтенштайн)|Төрийн ордон]], цаад талд нь [[Ландтагийн барилга (Лихтенштайн)|Ландтагийн барилга]]
&lt;/gallery&gt;

== Уур амьсгал ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| TABELLE =
| TABELLE = 
| DIAGRAMM TEMPERATUR = rechts
| DIAGRAMM NIEDERSCHLAG = deaktiviert
| DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE = 250
| QUELLE = &lt;ref&gt;[https://www.meteoschweiz.admin.ch/product/output/climate-data/climate-diagrams-normal-values-station-processing/VAD/climsheet_VAD_np8110_d.pdf Klimatabelle.] (PDF) In: meteoschweiz.admin.ch. meteoschweiz, abgerufen am 5. April 2018.&lt;/ref&gt;
| Überschrift = 
| Ort = Вадуц, 1981–2010 он
&lt;!-- durchschnittliche Höchsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --&gt;
| hmjan = 4.3
| hmfeb = 6.0
| hmmär = 11.1
| hmapr = 15.1
| hmmai = 19.8
| hmjun = 22.3
| hmjul = 24.5
| hmaug = 23.7
| hmsep = 19.8
| hmokt = 15.5
| hmnov = 8.9
| hmdez = 5.1
&lt;!-- durchschnittliche Niedrigsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --&gt;
| lmjan = −2.7
| lmfeb = −1.8
| lmmär = 1.9
| lmapr = 4.9
| lmmai = 9.3
| lmjun = 12.2
| lmjul = 14.1
| lmaug = 13.9
| lmsep = 10.6
| lmokt = 6.7
| lmnov = 1.7
| lmdez = −1.4
&lt;!-- durchschnittliche Temperatur für den jeweiligen Monat in °C --&gt;
| avjan = 0.8
| avfeb = 2.1
| avmär = 6.3
| avapr = 9.9
| avmai = 14.4
| avjun = 17.1
| avjul = 19.0
| avaug = 18.4
| avsep = 14.9
| avokt = 10.9
| avnov = 5.2
| avdez = 1.9
&lt;!-- durchschnittliche Niederschlagsmenge für den jeweiligen Monat in mm --&gt;
| nbjan = 40
| nbfeb = 37
| nbmär = 56
| nbapr = 54
| nbmai = 83
| nbjun = 112
| nbjul = 134
| nbaug = 138
| nbsep = 99
| nbokt = 61
| nbnov = 57
| nbdez = 51
&lt;!-- durchschnittliche Anzahl täglicher Sonnenstunden für den jeweiligen Monat in h/d --&gt;
| shjan = 2.3
| shfeb = 3.2
| shmär = 4.0
| shapr = 4.8
| shmai = 5.4
| shjun = 5.7
| shjul = 6.3
| shaug = 5.7
| shsep = 4.8
| shokt = 3.7
| shnov = 2.3
| shdez = 1.7
&lt;!-- durchschnittliche Wassertemperatur (Meere, Seen u.ä.) für den jeweiligen Monat in °C --&gt;
| wtjan = 
| wtfeb = 
| wtmär = 
| wtapr = 
| wtmai = 
| wtjun = 
| wtjul = 
| wtaug = 
| wtsep = 
| wtokt = 
| wtnov = 
| wtdez = 
&lt;!-- durchschnittliche Regentage für den jeweiligen Monat in d --&gt;
| rdjan = 7.3
| rdfeb = 6.8
| rdmär = 9.4
| rdapr = 9.6
| rdmai = 11.9
| rdjun = 12.7
| rdjul = 13.1
| rdaug = 13.2
| rdsep = 9.8
| rdokt = 8.2
| rdnov = 9.0
| rddez = 8.3
&lt;!-- durchschnittliche Luftfeuchtigkeit für den jeweiligen Monat in % --&gt;
| lfjan = 75
| lffeb = 72
| lfmär = 67
| lfapr = 65
| lfmai = 67
| lfjun = 71
| lfjul = 72
| lfaug = 75
| lfsep = 77
| lfokt = 76
| lfnov = 78
| lfdez = 77
}}

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Vaduz|Вадуцын зургийн цомог}}
* [https://www.vaduz.li/ Вадуцын цахим хуудас]
* [https://web.archive.org/web/20190403181112/https://www.fuerstenhaus.li/de/index.html Лихтенштайны Вангийн Ордны албан ёсны цахим хуудас]

==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос}}

[[Ангилал:Вадуц| ]]
[[Ангилал:Лихтенштайны суурин]]
[[Ангилал:Европын нийслэл]]
[[Ангилал:Лихтенштайны коммун]]
[[Ангилал:Альпийн Райн мөрний суурин]]</text>
      <sha1>rf5qsqbtei0ghnvkyemcml4wee7siau</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улаанбудангийн тулаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51470</id>
    <revision>
      <id>858345</id>
      <parentid>853672</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:19:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>858345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2375" sha1="k3k1ukaxtrpa1dprm52oxe9bj54zqm7" xml:space="preserve">{{Инфобокс дайн
| conflict          = Улаанбудангийн тулаан
| partof            = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| image             = Qing artillery and musketeers.jpg
| date              = 1690 оны 8 дугаар сар
| place             = Улаанбудан, [[Өвөр Монгол]]
| result            = Зүүнгарын амжилттай ухралт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Халх]]
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Энх амгалан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган {{KIA}}
| strength1         = 20,000
| strength2         = 100,000
| casualties1       = 5,000
| casualties2       = 10,000
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
}}

'''Улаанбудангийн тулаан''' ({{zh|t=烏蘭布通之戰}}) нь 1690 оны 9-р сарын 3-нд [[Чин улс]] болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хүчний хооронд болсон юм. Дээд зэргийн Чин улсын арми довтлоход Зүүнгарууд хуарангаа хамгаалахын тулд тэмээний хана байгуулж, баруун жигүүрийн Чингийн довтолгоог ялсан боловч зүүн жигүүрийнх нь довтолгоонд дайрчээ. Тэд хуарангийнхаа ард байрлах ой модтой толгод руу сайн эмх цэгцтэйгээр ухарч чадсан юм. Чин улсын командлагч [[Фүчүань (ханхүү)|Фүчүань]] үүнийг ялалт гэж мэдэгдсэн боловч улс төрийн өрсөлдөгчдийнхөө дургүйцлийг төрүүлэв.

{{hist-stub}}

[[Ангилал:17-р зууны тулалдаан]]
[[Ангилал:17-р зууны Монголын түүх]]
[[Ангилал:Монголчуудын дайн]]
[[Ангилал:Галдан бошигт]]
[[Ангилал:1690 он]]</text>
      <sha1>k3k1ukaxtrpa1dprm52oxe9bj54zqm7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лацио ХББ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51568</id>
    <revision>
      <id>858352</id>
      <parentid>748447</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T09:27:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>48528</id>
      </contributor>
      <origin>858352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1502" sha1="6ovsl34gqz05dclj220j1l7mpcup79r" xml:space="preserve">[[File:Coppa_Italia_2009_premiazione.jpg|thumb|200px|2009 оны Италийн цомын эзэн]]

'''«Лацио»''' ({{lang-it|Società Sportiva Lazio}} – ''S.S.Lazio'' – ''Лациогийн спортын нийгэмлэг'') буюу '''Лацио ХББ''', '''Ромын Лацио''', '''Лацио баг''' — [[Итали]] улсын [[Лацио]] мужийн [[Ром]] хотод байдаг, [[Сери А|Италийн хөлбөмбөгийн дээд лигт]] тоглож буй мэргэжлийн [[хөлбөмбөгийн баг]].

1900 онд үүсэн байгуулагдсан. [[Ромын олимпын цэнгэлдэх хүрээлэн]]д мөн хотын [[Рома баг]]тай ээлжлэн тоглодог.

== Амжилт ==
2015 оны байдлаар Сери А-д хоёр түрүүлж (1973–74, 1999–00), Италийн цомын тэмцээнд 6 түрүүлсэн. 

1998–99 онд ЕХБХ-ны Цомтой багуудын цомын эзэн, Их цомын эзнээр тодорч байв.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Società Sportiva Lazio|Лацио Ром}}
* {{official website|http://www.sslazio.it/}} 

[[Ангилал:Лациогийн хөлбөмбөгийн клуб]]
[[Ангилал:Лацио Ром| ]]
[[Ангилал:Италийн хоккейн клуб]]
[[Ангилал:Ромын спортын клуб]]
[[Ангилал:1900 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>6ovsl34gqz05dclj220j1l7mpcup79r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Засагт хан Содномравдан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53777</id>
    <revision>
      <id>858312</id>
      <parentid>858063</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T05:34:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tooo Ban</username>
        <id>104960</id>
      </contributor>
      <origin>858312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69445" sha1="fjyqsix51sufo8a7jounp9llc413icu" xml:space="preserve">{{хянах}}

[[Файл:Содномравдан.png|thumb|Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан]]
'''Доржпаламын Содномравдан''' нь (1867-1912) 1898-1912 оны хооронд '''[[Халх]]ын Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт Хан''' ор суусан. Тэрээр Засагт хан Цэрэндондовын Доржпаламын хоёрдугаар агь болон мэндэлжээ. 

Засагт хан Д.Содномравдан бол тухайн үедээ [[Халх]], Ойрд, Өвөрлөгч, Урианхай, Буриад, Хөх нуурын олон монгол ноёдын дотор асар өндөр нэр хүндтэй дээдэс байсан юм.
Засагт хан Д.Содномравдан нь эцэг хан Цэрэндондовын Доржпаламын хамтаар (мөн өвөг эцэг хан Манибазарын Цэрэндондов) Монгол Улсаа туурга тусгаар болгоход бүх амьдралаа зориулсан бөгөөд энэхүү бодлого, үйл ажиллагааныхаа хүрээнд Орос, Англи, Япон, Буриад, Төвөдийн нөлөө бүхий хүмүүстэй холбоо тогтоон ажиллаж, бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан, богино хугацаанд олон талт байдлаар нэн амжилттай ажиллаж,{{Citation needed}} 1911 онд Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулах бүх зохион байгуулалтыг гардан хэрэгжүүлсэн их гавьяатан билээ.  

==Угсаа гарал==
Түүний дээд өвөг [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] нь [[Даян хаан]]ы 2 дахь их хатны бага хүү бөгөөд ах дүү дундаа хамгийн отгон нь байжээ. Жалайр хунтайж 1549 онд нас барсны дараа түүний 7 хүү тус бүрдээ Ар Халхын 7 отгийг хувааж авсан. Үүнээс түүний дээд өвөг [[Ноёнтой хатанбаатар]] [[Бэсүд]], [[Элжигин]] отгийг өмчилж, нэгэн хошуу болж Халхын баруун гарын бүрэлдэхүүнд багтжээ. 1580-аад оноос [[Ашихай дархан хунтайж]]ийн ач хүү [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж Засагт хан аймгийн үндсийг тавьсан. [[Чин улс]]ад Халхын 3 ханлиг дагаар орсны дараа 1732 оны хэрэг явдлаас хойш [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] тамга Ашихай дархан хунтайжийн удмаас [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой Хатанбаатар]]ын удмын Гэлэг-Ямпилд шилжсэн. Энэ нь 1924 он хүртэл үргэлжилсэн. Шууд удмыханаас үлдээгүй, үеэл үйзэн засгийн түшээ гүнгийн удмаас бий. 
== Манжийн үе ==
Манж Чин гүрний [[Бадаргуулт төр|Бадаргуулт төрийн]] 24 дүгээр онд буюу 1898 онд Засагт хангийн хэргэмийг Манжийн хааны зарлигаар Доржпаламын Содномравдан залгамжилжээ.       

Манжийн хаан 1908 онд Бадаргуулт төр хаан нас барж, [[Цыши|Цыши хатан]] нас барсаны дараа нь 1909 онд 2 настай [[Пүи]] буюу Сюаньтун хааны үед Чин улсын сүүлчийн шинэчлэлийн бодлогын үр дүнд бий болсон (资政院)  Зөвлөх Парламент маягийн байгууллага байгуулагдсан байдаг.

Манжийн хааны зарлигаар Хэвт ёсны 2 дугаар онд буюу 1910 онд Засагт Хан П.Содномравданг Халхыг төлөөлсөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон байдаг нь “Чин улсын түүхийн ноорог” (清史稿, Qing shi gao) зэрэг эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байна.{{Citation needed}}  

Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулж богино хугацаанд олон талт байдлаар монголоо тусгаарлах бодлогыг нэн амжилттай хэрэгжүүлж ажиллах үндсийг тавьсан байна.{{Citation needed}}

'''Засагт Хан П.Содномравдангийн Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулахад оруулсан үүрэг роль, түүхийн үнэ цэнэтэй баримтууд''' Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. Тухайлбал, “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. 

1898 онд Цэрэндондовын Доржпалам хан өөрийн хан ширээгээ том хүү Д.Цэрэнгомбожавт бус, бага хүү Д.Содномравданд залгамжлуулсан.
[[Файл:Засагт хан Д.Содномравдан.png|388x388px|Засагт хан Д.Содномравдан|alt=Засагт хан Д.Содномравдан|thumb]]
==Тусгаар тогтнолд гүйцэтгэсэн үүрэг роль==
[[Файл:Д.Содномравдан Засагт хан.png|298x298px|Д.Содномравдан Засагт хан |alt=Д.Содномравдан Засагт хан|thumb]]
[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ын үеийн ихэс дээдсийн давраажилт нь нэг талаас [[Алтан ураг]], нөгөө талаас хутагт, хувилгаадын дүр тодруулалтаас улбаатай. [[Богд хаан|Богд Живзундамба]] хутагт хааны хишиг тараах анхны “лүндэндээ аливаа цол хэргэм зэргийг хэвээр хэрэгжүүлж нийтээр дагатугай” гэж [[Чин улс|Манж Чин улс]]аас олгосон цол хэргэмийг хэрэгжүүлэхээр заасан.

Дараа нь 1915 оноос “Монгол Улсын Хууль зүйлийн бичигт” хэргэм зэрэг залгамжлах хуучин зүйлийн заалтуудыг оруулсан бөгөөд энэ хэргийг Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яам [[Богд хаан]]ы зарлигийн дагуу хэрэгжүүлэх болсоныг заасан юм. Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны түшмэлийн хэлтэс нь олон [[ван]], [[тайж]], түшмэлийн зэрэг залгамжлах гэрийн үеийн дансыг хянаж байх үүрэгтэй байжээ. 

Засагт хан Д.Содномравдан нь [[Чин улс|Манж Чин улс]]ын үеийн олон Халх, Ойрд, Хөх нуур Дээд Монгол, Алтайн Урианхай, Өвөрлөгч 49 хошууны монгол ноёдын дунд өндөр нэр нөлөөтэй байсан.

[[Хэвт ёс|Хэвт ёсны]] 2 дугаар онд буюу 1910 онд Манжийн хааны зарлигаар Засагт Хан П.Содномравданг халхыг төлөөлөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон.  

Засагт Хан П.Содномравдан Хааны Зөвлөх Парламентын гишүүнээр 资政院-д орсноор Манжийн төв засгийн бодлогод оролцох, нөлөөлөх боломжтой болсон. Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулсан.{{Citation needed}}

Ийм учраас шинэ хаан сонгохдоо эхлээд Засагт хан Доржпаламын Содномравданг Улсын хаан болгохыг хүссэн байдаг. Гэвч Д.Содномравдан хан татгалзаж байснаар дараагийн удаад [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж чин ван]], [[Да лам Цэрэнчимэд|Цэрэнчимэд]] да лам нар [[Түшээт хан Дашням|Түшээт хан Дэмчигдоржийн Дашням]]&lt;nowiki/&gt;ыг өргөмжлөх санал гаргасан ч бүтээгүй юм. Эцэстээ Засагт хан Д.Содномравданы бусад гурван хантайгаа зөвшилцөн өргөснөөр Жавзандамбын 8-р дүрийг Монгол Улсын Хаан болгожээ. Тусгаар тогтнолоо сэргээж, улсаа тунхаглан зарлаж, Богдыг хаан ширээнээ залах Хааны Алтан навчит алтан өргөмжлөл, алтан ялтас дээрх Хааны Алтан тунхаглалыг Засагт хан өргөсөн байдаг. Энэ алтан өргөмжлөл, алтан тунхаглал одоо Эрдэнэсийн санд хадгалагдаж буй.&lt;ref name=&quot;Baasankhuu&quot;&gt;{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}&lt;/ref&gt; Богд уулын Төр хурах, Шажин хурахын аманд хуралдсан ихэс ноёд, лам нарын нууц хуралдаанаас гаргасан тэмдэглэлт мэдээ бий.

Энэ нь Монгол Улсаа тусгаарлахад шийдвэрлэх нөлөөтэй байсан гэгддэг [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж чин ван]], [[Да лам Цэрэнчимэд|Цэрэнчимэд]] да лам нар Түшээт ханыг хаан болгох санал гаргасныг няц дарж, хүлээн зөвшөөрүүлээгүй байна гэдэг бол шийдвэр гаргагч гол өөр хүн байсан нь нотлогдоно. Энэ хүн бол Улсаа туурга тусгаар болгох гол санаачилга гаргагч зохион байгуулагч зонхилогч эзэн дээдэс Засагт хан Доржпаламын Содномравдан байсан нь маргашгүй үнэн юм.

1904 онд Түшээт хан Цэрэндоржийн Насанцогтыг бие барсны дараа түүний үеэл дүү тайж Дэмчигдоржийн том хүүг буюу сул тайж [[Түшээт хан Дашням|Дэмчигдоржийн Дашням]]&lt;nowiki/&gt;ыг 19 настайд нь Түшээт ханыг залгамжлуулсан тул нөлөө сул байсан байж магадгүй.

Монгол Улс байгуулагдахад [[Барга]] монголчууд, [[Шинжаан]] дахь Илийн хязгаарын 26 ойрад [[хошуу]], [[Дээд монголчууд|Дээд монголчуудын]] 26 хошууны 24 нь, [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] 49 хошууны 35 нь өргөх бичиг илгээн дагаар оржээ. Харин Өмнөд Монголын хятадажсан эзний шинэ торгууд, зүүн өмнөд хошуунууд Монголд дагаар ороогүй байна. Урианхайчууд бас дагаар орохоо өргөх бичгээр илгээсэн. Буриадын зарим ноёд бичиг өргөсөн байдаг. Товчхондоо 1911 онд бүх Монгол угсаатнууд тусгаар тогтносон Монгол Улсдаа нэгдэн орохоо мэдэгдсэн байдаг ба ийм үйл явдал Монголын түүхэнд урд хожид гараагүй. Цаашид ингэх түүхийн боломж дахин гарч ирэхгүй биз ээ.     

Эндээс харахад маш богино хугацаанд буюу 4 сарын дотор бүх монгол үндэстэн нэгэн зэрэг Олноо өргөгдсөн Хаант Монгол улс байгуулагдахад нэгдэн орохоо мэдэгдэж, өргөх бичгээ үндэстэн ястнуудаараа төлөөлөн гарын үсэг, тамгаа дарж Дагаар орох бичгээ Их Хүрээнд хүргүүлсэн гэдэг нь өмнө нь маш их урт хугацаанд хэлэлцэн зөвшилцөж бэлтгэсэн байсан нь харагддаг.         

'''Монголчууд олон зуун жилийн турш баруун зүүн өмнөд хойд гээд хоорондоо талцан нэгдэж чадахгүй явж ирсэн байдлаа даван туулж богино хугацаанд ойлголцож, нийлэн нэгдсэн нь Засагт хаан Д.Содномравданы ухаалаг, холч, уужим талбиун, удирдан манлайлагч бодлого, үйл ажиллагаа голлон нөлөөлсөн юм.'''        

Засагт хан Д.Содномравданы энэ түүхэн үнэ цээтэй үүргийг Монголын түүхэнд орхигдуулж ирсэн нь харамсалтай. Монгол Улсаа тунхаглаад удалгүй хорлогдсон болохоор Хаант улсаа байгуулахаас өмнө түүний хийсэн үйлдэл тэмдэглэгдэхгүй явж иржээ. Гол нь нэгдсэн улсын зохион байгуулалтыг Засагт ханыхан гурван үеэрээ урт хугацаанд зангидаж, төлөвлөж, удирдаж, зохион байгуулсан нөлөө бүхий удирдагч Засагт хан байхгүйгээр тусгаар тогтнох түвшинд хүрэх боломжгүй нь тодорхой. Тухайн үед арав гаран жил үргэлжилсэн маш олон газарт хүчтэйгээр зэрэг зэрэг өрнөсөн тэдгээр олон үйл явдлуудыг хяналтаасаа алдахгүй нэгтгэн зангидан удирдаж, арга зүй, санхүүжилт, зохион байгуулалтаар хангах хүн институцгүйгээр тэдгээр бүх үйл явдлыг зангидах боломжгүй. Тэр хүн бол Засагт хан Д.Содномравдан, түүний шадар албатууд, халх, өвөрлөгч ноёд байлаа.        

Засагт хан Д.Содномравданы энэ үйл хэрэгт Түшээт жүн ван Чагдаржав нэгэн мөрийн хүчээр тусалсан гэдэг. 1907 онд Богдын ордонд Засагт ханы оросын худалдаачдаас дамжуулан нууцаар авчруулсан зэр зэвсэг хураан нуух болсон баримт буй. Тэр үеэс халх, өвөрлөгч, барга, эх орончид сүлбээлэн бүлхэмдэж эхлэсэн. Тэр үүднээсээ Засагт ханы харьяаны Их Хүрээний Дашчойнбол дацангийн хэсэг лам нарын үүсгэсэн зодооны дараагаас удалгүй Халхын Их Хүрээний хэргийг түр хамаарах газар байгуулж Түшээт ван Чагдаржав удирдсан. Тэр утгаараа сүүлд хаан сонгох болоход Түшээт хан Д.Дашням, Түшээт хан аймгийн чуулган дарга Түшээт ван Чагдаржав нар анхлан Засагт хан Д.Содномравданг хаанд өргөсөн бизээ.       

Богдыг гол хүн байсан гэж төлөөлөн ойлгодог ч тухайн засаг захиргаа нийгмийн байгууллын хувьд шашны зүтгэлтэн төрийн хэрэгт оролцох боломж зөвхөн Их Хүрээгээр хязгаарлагдаж байсан. Өвөрмонголд шашны тэргүүн нь Жанжаа хутагт, ойрдод нэг, урианхай, буриадад  Агваан Хайдав зэрэг тус тус шашны том төлөөлөл нь байж түүнийгээ дээдэлдэг байсан байхад Халхын Богдын нэр нөлөөгөөр бусад монголчууд дагасан гэвэл өрөөсгөл болно. Наад зах нь баяд, дөрвөдийн аймаг түүнд тулгуурлаагүй, Засагт ханд итгэж дагасан. Богд Их Хүрээнээс гадгашаа гарах бол Бээжингээс зөвшөөрөл авдаг тийм явцуу хүрээнд байсан. Харин Засагт хан Улиастайн Амбан, Жанжины газар, Халхын аймгуудын чуулган, жасааг бодитойгоор удирдах боломжтой, баруун талдаа алтай, урианхайн хязгаарыг хамаарч, Бээжинд төвлөн Монгол жургаанд жасаалдаг, Манжийн төрийн шийдвэр гаргах түвшний эрх мэдэл, мэдээлэлд ойр өвөрлөгч хорчин, харчин аймгийн ноёдуудтай ойр дотно харилцаатай, түүгээрээ дамжуулан өвөрмонгол урианхай ойрд дээд монголын том ноёдтой хэдэн үеэрээ холбоо харилцаа тогтоосон гэх мэт асар өргөн цар хүрээтэй олон талт хамтын ажиллагаатайгаар ажиллаж байсан.      

Засагт хан Д.Содномравдан, Хорчин аймгийн ноён Б.Гончигсүрэн чин ван, Бээжин дэх Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд Харчин аймгийн ноён В.Гүнсэнноров чин ван нарын холбоо сүлбээ, үүсгэл санаачилга, санхүүжилт, зохион байгуулалтгүйгээр 1911 оны хувьсгал гарах, ялах боломжгүй байсан нь түүхэн үнэн юм.{{Citation needed}}      

Хамгийн гол шалтгаан нь Их гүрнүүдийн 1881 онд байгуулсан &quot;Петрбургийн гэрээ&quot;-нд зааснаар Манж Чингийн нутаг дэвсгэрийн бүсэд өөрсдийн нөлөөлөө хувааж авсан. Энэ гэрээ ёсоор Ар монгол, Баруун Монголыг Оросын нөлөөнд оруулж, түүндээ Төвөдийг нөлөөний бүсдээ татах ажлыг эртнээс төлөвлөгөөтэй зохион байгуулж ирсэн байх магадлалтай бөгөөд үүндээ Засагт ханыг талдаа татах байдлаар оролцуулж байсан байж болзошгүй харагддаг.

Засагт хан Д.Содномравдан 1911 оны 10 дугаар сарын хятадын Учаны бослогын талаарх шуурхай мэдээг Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд Харчины В.Гүнсэнноров чин ван болон Манжийн хааны дотоод ордны Хааны Хиагийн захирагч Сайн ноён хан аймгийн Сайд Сэцэн чин ван Наянт нараас буухиа мэдээ авмагц &quot;Манж гүрнийг хамгаалах 5000 цэрэг татна&quot; гэж Улиастайн амбан, Манж жанжинд хамгийн эхлэн Засагт ханы хувиар мэдэгдэл хүргүүлж, дараа нь мөн Их Хүрээний Манж амбанд Халхын хануудын нэрийн өмнөөс Их Хүрээний хэргийг түр хамаарах сайд Түшээт ван Чагдаржаваар мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлага эхлүүлж, эс дэмжсэн хариу өгөхөд нь: тэгвэл Манж Чингийн явдал бидэнд хамаагүй болжээ, тийм учир тусгаарлаж, урьдын төрөө сэргээнэ гэсэн байдаг. Эзэнт гүрнийг юу хэлэх, юу хийхээ тодорхойлж амжаагүй байхад нь ийнхүү шийдвэр гаргасан нь урьдчилан боловсруулсан төлөвлөгөө хэрэгжсэн явдал байлаа. Улмаар хүрээнд 500-2000 цэрэг хурж, Хүрээ, Улиастайн Манжийн амбан, манж хятад цэргүүд аргагүй бууж өгч, Монгол нутгаас зайлсан.      

Улиастайн Манж жанжин бол 200 жилийн турш Халх 4 аймаг, Ховд, Урианхайн хязгаарын бүх хэргийг ерөнхийлөн захирах цэрэг, захиргааны гол албан тушаалтан байсан бөгөөд шууд Манж хаан болон Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яаманд л захирагддаг байв.  Энэ үүднээсээ Засагт хан Д.Содномравдан 1912 оны нэгдүгээр сарын 21-нд хамгийн түрүүнд Улиастайн Манж жанжны газрыг гартаа оруулж авсан байна. Улиастай хотын Манж жанжин, сайд нар бууж өгч монголоос зайлан одсон. 

Улиастайн монгол амбан нь Засагт ханы Сартуул сэцэн Засгийн хошууны ноён жүн ван Жалцангомбоцэдэн-Иш байсан тул өөрийн дураар хөдлөхөд дэм болжээ. Нөгөөтэйгүүр Улиастайн монгол амбанаар нь Засагт ханы хорин хэдхэн настай цэл залуухан Сартуул ванг томилуулсан нь Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд В.Гүнсэнноров чин вангаас нөлөөлж, урдаас бэлтгэсэн төлөвлөгөөний нэг хэсэг нь байх магадлалтай харагддаг.

Бээжинд суугаа Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд, Харчины В.Гүнсэнноров чин вангаас Манж Чингийн төрийг татан буулган Дундад Иргэн Улс зарлан тунхаглах товлосон өдрийн талаарх мэдээг хүлээн авсан Засагт хан Д.Содномравдан яаравчлан Халхын ханууд ноёд дээдэстэй тохиролцож Их Хүрээнд богино хугацаанд Богдыг хаанаар 1911 оны 12 сарын 29-нд өргөмжлөн, Монгол Улсаа тунхагласан бөлгөө. Монгол Улс тунхагласнаас хойш 2 өдрийн дараа Дундад Иргэн Улс байгуулагдснаа тунхагласан байдаг ба хятадаас өмнө улсаа байгуулснаа зарласан нь түүхийн болон олон улсын эрх зүйн хувьд асар чухал ач холбогдолтой үйл явдал болсон. Монголчууд үнэхээр олон талт шуурхай мэдээлэлтэй ажиллаж байсныг илтгэдэг.  

Нөгөө талаасаа Дундад Иргэн Улс зарлан тунхаглах товлосон өдрийн талаарх мэдээг урдаас хүлээн авсан Засагт хан Д.Содномравдан яаравчлан Халхын ханууд ноёд дээдсүүдийг цаг хугацааны хайчаар шахамдуулан яаравчлуулан шийдвэр гаргуулаагүй бол Хэн нь Хаан суух талаар маргалдан тэмцэлдсээр түүхийн гашуун тавилангаа давтах байсан бөгөөд түүнээс сэргийлсэн Монгол Төрийн их бодлогтон дээдэс билээ.{{Citation needed}}  

Засагт хан Д.Содномравдан Богдоо 1911 оны 12 сарын 29-нд хаанд залах ёслол үйлдээд л Улиастай хотыг зорьсон байдаг. Шалтгаан нь Халх дахь Манжийн засаг захиргааны төв Улиастайн Манж жанжны газрын буулгаж авах нь хамгийн амин чухал стратегийн нүүдэл байв.  

Улмаар Засагт хан бараа бологчдын хамтаар өвлийн -40 градусын тэсгим хүйтэнд маш богино хугацаанд 1500 гаруй км зам мориор туулан нутгаа зорьж очсон. Улмаар эртнээс бэлдсэн бэлтгэлийнхээ дагуу Улсаа тунхагласнаас хойш 22 хоногийн дараа буюу 1912 оны 1 дүгээр сарын 21-ны өдөр Улиастайн Манж Жанжин сайд Аан И болон Манж Амбаны газрыг татан буулгаж, Монголоос хөөн явуулсан байдаг. Хөөн явуулаад Улиастайн эрхэлсэн сайдаар өөрийн итгэмжит хүн Засагт ханы Чин Ачит Засгийн хошууны ноён Гончигдамба бэйлийг тавьсан байна. 

1912 оны 1 дүгээр сарын 21-ны өдөр Улиастайн Манж жанжин сайд Аан И бууж өгч, Манж Жанжны газар татан буугдсанаар Халхад Манжийн засаг захиргаа, ноёрхол олон улсын хууль ёсоор де факто дуусгавар болсон юм. 

Түүний хажуугаар Засагт хан Д.Содномравдан баруун хязгаарын олон ноёд дээдсийг талдаа татах ажлыг зохион байгуулж байв.  

Мөн дүн өвлийн хүйтнээр тусгайлан өөрийг нь зорьж ирсэн Хаант Оросын Засгийн газрын биет төлөөлөгч бөгөөд Оросын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн эрхлэгч барон В.Л.Котвичийг 1912 оны 2 сарын 27-нд Засагт ханы хүрээ дэх өргөөндөө хүлээн авч уулзсан байдаг. В.Л.Котвич нь гадаад Монголыг тусгаарлах гол бодлогыг тодорхойлогч байсан юм.  

Мөн Ховдын Манж амбаны газрыг татан буулгахаар цэрэг татан төвлөрүүлэн дарж авахын тулд Улиастай хот болон өөрийн аймагтаа төвлөрөн асар завгүй ажилласан байдаг тул Их Хүрээний Богдын Засгийн бялуунаас хүртэхээр булаалдах цаг хугацааны боломж байгаагүй байх магадлалтай. Нөгөөтэйгүүр 5 яам байгуулахад Засагт ханыхаас суудал хуваарилагдаагүйгээс шалтгаалсан байж болзошгүй бөгөөд Их Хүрээ рүү Засагт ханыг буцаж ирэхгүй, 1912 оны Цагаан сараар ч ирж золгоогүй шалтаг заагаад байсан тул Богдын Дондогдулам хатан Засагт хан Д.Содномравданы хатан Жамсраны Цэсрэнг дуудан авчирч буцаахгүй 4 сар гаран дэргэдээ шадарлуулсан мэдээ байдаг. 

Улмаар Ховдыг чөлөөлөх цэрэг цуглуулахаар бүс нутгийн ноёдыг татан ятгаж, Дөрвөд, баяд хошуудын Түмэндэлгэржавын 700 цэрэг, Тагна урианхайн хошуудын Гомбодорж ноёны 300 цэрэг, Алтайн Урианхайн Ши бэйсийн 17 сумын 300 цэрэг, Засагт хан, Сайн ноёны хошуудын 400 цэрэг зэрэг цугларан Жалханз хутагт, Зоригт ван Наваанцэрэн, гүн Хатанбаатар Магсаржав, гүн Манлайбаатар Дамдинсүрэнд хариуцуулан баруун хязгаарын асуудал цэгцэрсэн тул аргагүй эрхэнд 1912 оны хавар Богдод дуудагдан Засагт хан Д.Содномравдан Их Хүрээнд морилсон байдаг ба хаанд бараалхаж очиж ирээд хоёр хонолгүй 5 сарын 8-нд хоронд хордсон байдалтайгаар таалал болсон.

Улиастай хот Халх дахь Манжийн дарангуй цэргийн гол төв болж, тэнд Халх монголыг захирах манжийн төлөөний жанжин сайд сууж, хязгаар дахинд холбогдох чухал хэргийг шийтгэх, 4 аймгийн цэргийн бэлтгэлийн хэргийг захирах, өртөө харуулыг цагдах, оргодол, босуулуудыг байцаан барих зэрэг хэргийг товчлон захирах үүргийг гүйцэтгэж, гагцхүү Манжийн хаан ба Гадаад монголын төрийг засах явдлын яаманд захирагддаг, халх дахь манжийн цэргийн ба иргэний захиргааны дээд эрхийг барих төв байсан юм. Улиастайн Манж жанжны газар нь бас Хөвсгөл нуурын Урианхай, [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхайн]] хошууд, тэдний газар нутаг дээрхи өртөө, харуулуудыг болон Их Хүрээний Манж Амбан, Ховдын Манж Амбанг харъяалан захирдаг байлаа. Улиастайн жанжны дэргэд манж, монгол нэжгээд сайд суудаг байсныг хуувийн (зөвлөх) сайдууд, сүүлд амбан хэмээдэг байв. 

Их Хүрээний Манж амбан нь халхын 4 аймгийн хэргийг хамаардаггүй зөвхөн Богдын хүрээгээ хариуцсан албан тушаалтан байсан бөгөөд Улиастайн Манж жанжны газарт шууд харьяалагддаг байв. Ховдын Манж Амбан нь мөн Улиастайн Манж Жанжны газарт шууд харьяалагддаг байв. Улиастайн Манж Жанжин гагцхүү Манжийн Эзэн хаанд шууд захирагддаг байв.          

Манай түүхчид энэ зүйлийг ч мэдэхгүйгээр Их Хүрээний Сан до Амбангаар төлөөлүүлэн их олон түүх, зохиол бичдэгт нэн харамсалтай. Улиастайн Манж Жанжин сайдыг Манж Амбаныхаа удирдлагад байдаг албан тушаалтан байсан мэтээр тухайн үеийн засаг захиргааны хуваарилалтыг судлахгүйгээр кино хийж, зохиол бичсэн түүхийг гуйвуулсан ичгэвтэр явдлууд бий.         

Улиастай хот манжийн дарлалын үед Халхын 4 аймаг, Ховд, Алтай Урианхайн хязгаарын Нийслэл төв нь байж халх 4, ховдын хязгаарын аймгийн чуулганууд хуралддаг, жас нийлдэг хэрэг заргаа эцэслэн шийддэг төв байсан. Гэвч Их Хүрээ нь 1870-аад оноос хойш хятадын Цайны замын Орос руу дайран гардаг гол суурин газар болсон бөгөөд мөн Богд оршин суудаг, олон хөлийн худалдааны төвлөрсөн суурин газар байснаар өргөжин тэлж стратегийн чухал ач холбогдолтой төв болсон байна.        

Засагт хан Д.Содномравдан Манжаас салах нь ганц монгол үндэстний асуудал гэж хязгаарлалгүй Төвөдийн 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамцыг энэ үйл хэрэгтээ татан оролцуулж, Засагт ханы Дорлиг лхаарамба, буриад лам хамба Агваанаар дамжуулан халхад дүрвүүлэн авчирч 3 жил байлгаж байгаад буцаасан. 1912 онд Төвөд улс тусгаар тогтнолоо зарласан байдаг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц халхад очих болсон тухайгаа 1910 онд Энэтхэгт байхдаа тэмдэглэсэн нь байдаг бөгөөд Засагт ханы хүсэлт зуучлалаар оростой холбоо тогтоосон гэдэг.       

Халхын дөрвөн Ханы дэмжлэг авахгүйгээр Эзэн Чингис хааны алтан ургийн биш, харь төвөд хүнийг улсын хаан болгох санаачилга гаргах монгол хануудын харьяат монгол ноёд гэж ямар ч тохиолдолд байхгүй өндөр ёс суртахуунтай цаг үе байв.   

Сүүлд зохиосон түүхээр Сайн ноён хан санаачилж хаан болгосон гэдэг нь огт ор үндэслэлгүй бөгөөд Халхын эзэн Засагт хан, Түшээт ханы өмнүүр орж бусад ханууд дэг эвдэх ёсон эртнээс үгүй байсан. Тэр дундаа өөрийнх нь аймгийн харьяат хошууны ноён байсан Сайн ноёныхон тийм үйлдэл гаргах ёс суртахууны эрхгүй гэдгээ гүнээ ухамсарлан мэддэг байлаа. Түүнчлэн Халхын нэр нөлөөтэй Засагт хан, Түшээт хан нар дараалан 3 сарын зайтайгаар асар богино хугацаанд хорлогдож, цэл залуухан Сэцэн хан Цэрэндондовын Навааннэрэн туршлага дутаж байсан тул Сайн ноён хан Төгс-Очирын Намнансүрэн яалт ч үгүй төрийн жолоог татахаас аргагүй болсон байдаг. Богдыг хаан ширээнд суулгаад эхэн үедээ Халхын дөрвөн хан Богд хааны Тэргүүн шадар сайдаар томилогдсоноос өөр албан тушаал хашаагүй нь зөвшилцөл тохиролцооны ихээхэн зөв гаргалгаа байсан нь харагддаг.   

1911 онд [[Жавзандамба хутагт]] болон Халхын дөрвөн Ханы нэр хамтарсан бичигтээ Гадаад монгол, Өвөр монгол, Барга, Ойрд, Урианхайн хязгаарыг багтаасан Их Монгол улсыг байгуулахдаа Орос улсаас тусламж авах, худалдааны зэрэг харилцаа тогтоох хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлсэн байна.     

Монголын төлөөлөгчдийг Орос улсын Гадаад явдлын яамны хэргийг түр эрхлэгч А.Нератов, Сайд нарын зөвлөлийн дарга [[Пётр Столыпин|П.А.Столыпин]], Оросын Эзэн хаан  [[II Николай|II Николай хаан]] хүлээн авч уулзжээ. '''Оросын [[II Николай|II Николай хаан]]''' '''«Танай улс учиргүй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!»''' гэж зөвлөсөн гэдэг.    

== &lt;small&gt;Хаант Оросын судалгаанууд дахь Содномравдан хан&lt;/small&gt; ==
Монгол нутагт Н.М.Пржевальский, Г.Н.Потанин, П.К.Козлов, В.Л.Котвич, И.М.Майский, А.Кропоткин, И.Д.Черский, М.В.Певцов болон М.Е.Грумм-Гржимайло, В.А.Обручев, Н.Н.Миклухо-Маклай, А.И.Воейков,  Клеменц.Д.А, Ю.М.Шокальский нарын хийсэн экспедицүүд баруун монголын газар нутгийг судлахад ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн. Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921 гэх зэрэг.  Хожим тэдгээр судалгаанууд нь монголын түүхийн тэр эгзэгтэй үеийн талаар бодитойгоор мэдэхэд асар үнэтэй эх сурвалжууд болж байна. Клеменц.Д.А. 1893-1894 онд Засагт хангийн хүрээ, Улиастай, Ховдоор аялаж ихэс ноёдын фото зургууд ихээр авч баримтжуулсан.     

Хамгийн сонирхолтой нь Монголыг тусгаарлан автономит эрхтэй улс байгуулахад түүхэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хүн бол  Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч В.Л.Котвич юм.  В.Л.Котвичийн 1912 оны хавар (1912 оны 7 дугаар сарын 14-нд буцах замдаа захиа бичсэнээс үзэхэд) Жамсрангийн Цэвээн гэгч орчуулагчтайгаар К.М.Масков нарын хамт монголын хойд хэсэг, Орхон голын сав нутгаар хээрийн шинжилгээний ажлаар явж, монгол, түрэг хэлний үсэг бичгийн судалгаанд чухал хувь нэмэр оруулсан байна. Тэрээр Их Хүрээ, Монголын төв болон Засагт ханы хүрээнд удсан, мөн Баруун аймгуудаар явж байхдаа сүм хийдийн төлөөлөгчид, янз бүрийн давхаргын хүмүүстэй уулзаж, тэр үеийн монголын амьдрал ахуй, засаг захиргааны байгуулал, нийгмийн харилцааг ул үндэслэлтэй судалжээ. Түүнийг монголд байх үед Оросын Гадаад яаманд монголын талаарх бодлогыг тодорхойлсон уулзалт болжээ. Оросын Гадаад яам, Оросын ерөнхий сайд, Цагаан хаанд  монголын талаарх баримтлах бодлогыг тодорхойлоход В.Л.Котвичийн монголд, тэр дундаа баруун Монгол, мөн Засагт хан Д.Содномравдантай хийсэн олон удаагийн уулзалт аяллын дүгнэлтээр шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн гэдэг. В.Л.Котвичийн судалгааны тайланд Засагт хан Д.Содномравдантай хийсэн уулзалт, түүний талаарх урт хугацааны судалгаа, хатан Ж.Цэсрэнгийнх нь талаарх мэдээлэл томоохон хэсгийг эзэлдэг.     

В.Л.Котвичийн тэр судалгааны дүгнэлтийн дагуу Оросын Гадаад харилцааны сайд Сергей Дмитриевич Сазанов Монголын талаарх бодлогоо &quot;Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх&quot; гэж томъёолсон байдаг. Оросын [[II Николай|II Николай хаан]] Монгол Улсын Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Т.Намнансүрэнг хүлээн авч уулзахдаа «Танай улс учиргvй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!» гэж зөвлөсөн гэдэг.   

Тийм ч учраас  Засагт хан Д.Содномравдангийн В.Л.Котвичтой хийсэн тэрхүү удаа дараагийн уулзалтын дараагаас Монголыг хүчирхэгжүүлэн бие даалгах гол стратегич Д.Содномравданг нэн тэргүүнд ямарч аргаар хамаагүй замаасаа зайлуулах бодлого баримтлах болсон байж болзошгүй бөгөөд тэр уулзалтаас хойш удалгүй богино хугацаанд 1912 оны 5 сарын 8-нд Засагт хан хорлогдсон.  Түүнийг  монголоос орос руугаа буцаагүй байхад гэнэт таалал болсон нь таамаглал бодит байхыг үгүйсгэмгүй. В.Л.Котвич 1912 оны 2 сард ирээд 7 дугаар сарын 14-нд Орос руу буцсан байдаг. 

Оросын шинжлэх ухааны академийн Хүн судлал, угсаатны зүйн Хүрээлэн /Кунсткамер/-гийн сан хөмрөгт хадгалагдаж буй Клеменц.Д.А. 1893-1894 онд авсан Засагт хан, түүний гэр бүлийнхний фото зургууд байдаг.         

==Гэнэтийн үхэл==
1912 онд Халхын 4 ханы нэг Засагт хан Д.Содномравдан хан гэнэт нас баржээ. Түүний үхлийн талаар олон яриа байдаг Тэдгээрийг дурдвал:
# &lt;u&gt;Бас нэг ихээхэн сонирхол татах эх сурвалж бол одоо нэгэнт ил болсон Хаант Оросын Эрхүүгийн цэргийн тойргийн Монголын талаар хийж байсан тагнуулын мэдээлэлд:&lt;/u&gt; &quot;Монголын Засгийн газарт [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Оросын]] гурван эх сурвалж байгаа. Нэг монгол ноён, хоёр буриад түшмэл, гурав дахь нь Засагт Хааны нэг Хатан. Тэр хатан маш чухал ... гэсэн байдаг. Үүнээс харахад Засагт Хааны Жамсрангийн '''Цэсрэн хатан''' оросуудын гар хөл болж, энэ нь Богдын тагнуулын албад мэдэгдэн, түүнээс шалтгаалан Засагт хан Содномравданг Хаан болох хуйвалдаан хийж [[Барнаул|байна]] гэж хардагдан сэрдэгдэх үндсийг тавьж, Богдод хорлогдох шалтгаан болсон байж болох юм. Засагт хан, Богдод хорлогдсноос хойш Засагт ханыхан Богдын төрд сүжиг буурч, Засагт ханы Үйзэн Засгийн Батын Дагвын Бат-Очир Улсын Түшээ гүн ноён (үе улиран бэйлийн зэрэгтэй) оройлон эсэргүүцэн татгалзаж, Засагт ханы Баатар вангаас бусад нь Богдын төрд нэг их идэвхийлээгүй байдаг. (''энэ мэдээ болон дээрх Ханы фото зургийг оросын эзэн хааны жанжин штабын ахлах офицер Клеменц.Д.А. Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгааны нэрийн дор монголд ирэх үедээ авсан. Оросын архивт хадгалагдаж байна.)''
# Түүнийг хэрхэн таалал төгссөн тухай нэгэн сонирхолтой дуртгал болох, 1946 онд эргэн сэрг&lt;nowiki/&gt;ээн байгуулсан [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчилэ]]&lt;nowiki/&gt;[[Гандантэгчэнлин хийд|н хийд]]&lt;nowiki/&gt;ийн хамба лам Н.Эрдэнэпил агсны дурдснаар &quot;...1912 оны хавар Засагт хан таалал төгсөв. Нэг өдөр Засагт ханы харьяаны Дашчоймбол дацанд хурал хурж байсан бүх ламыг Засагт ханы бие муудсан тул аваачиж ном уншуулсан юм. Маргааш өглөө нь Засагт ханы харьяат нэгэн ламаас миний асуухад манай Хан тэнгэр болов. Богдын ордонд бараалхаж очоод тэнд хор зооглосон юм гэнэ. Тэгээд үнээний сүү уугаад тус болсонгүй нас эцэслэлээ&quot; гэжээ. Хуучны хүмүүс Д.Содномравдан ханыг жуузнаас буугаад ирэхэд толгойн оройноос нь гэрэл цацарсан, гэгээн дээдэс байсан гэлцдэг.
# [[Халх]]ын Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт хан Д.Содномравдан ханыг алба&lt;nowiki/&gt;н ёсоор улсын хаан болох эрх&lt;nowiki/&gt;тэй учраас [[Богд хаан]] хорлосон байх магадлалтай гэж үздэг. Тухайлбал, Д.Сүхбаатар жанжинг хорлон алсан гэх хэргээр баривчлагдсан Богд хааны оточ маарамбын Дотоодыг хамгаалахынханд баригдан өгсөн мэдүүлэгтээ бэйс Д.Сүхбаатарын судасыг барьсан үнэн бөгөөд хор өгч алсан нь үгүй. Харин Засагт хаан Содномравдан, Түшээт ван Чагдаржав, Бинт ван Гончигсүрэн, Эрдэнэ далай ван Намсрай нарт хор өгсөн нь үнэн хэмээн мэдүүлэг өгсөн нь тэмдэглэгдсэн нь байдаг.
# Д.Содномравдан Засагт ханыг хэрхэн таалал төгссөн тухай нэгэн сонирхолтой дуртгал болох,&lt;nowiki/&gt; 1946 онд эргэн сэргээн байг&lt;nowiki/&gt;уулсан [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчилэн хийд]]&lt;nowiki/&gt;ийн хамба лам Н.Эрдэнэпил агсан дурдатгал үлдээсэн байдаг.  &quot;...'''''1912 оны хавар''''' '''''бүгдийн манлай Засагт хан таалал төгсөв. Нэг өдөр Засагт ханы харьяаны Дашчоймбол дацанд хурал хурж байсан бүх ламыг Засагт ханы бие муудсан тул аваачиж ном уншуулсан юм. Маргааш өглөө нь Засагт ханы харьяат нэгэн ламаас миний асуухад манай Хан тэнгэр болов. Богдын ордонд бараалхаж очоод тэнд хор зооглосон юм гэнэ. Тэгээд үнээний сүү уугаад тус болсонгүй нас эцэслэлээ'''''&quot; гэж хэлсэн байдаг тухай тэмдэглэж үлдээжээ. '''&lt;u&gt;ОРОС-ын архивын эх сурвалж:&lt;/u&gt; Засагт Хан П.Содномравдангийн Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулахад оруулсан үүрэг роль, түүхийн үнэ цэнэтэй баримтууд''' Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. Тухайлбал, “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. 

== Үр сад ==
Засагт хан Доржпаламын Содномравданы орыг түүний хүү Содномравданы Агваанцэрэн 1912-1915 залгасан боловч удаагүй хорлогджээ. Хамгийн сүүлчийн Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан нь Доржпаламын ахмад хөвгүүн тойн Доржпаламын Цэрэнгомбожав (1915-1923) залгамжилжээ.  

Сонирхол татах баримт нь Засагт хан Д.Содномравдан, Түшээт хан Д.Дашням нарыг хөнөөгдсний дараа балчир хөвгүүд нь хан ор сууж угсаа залгаад 2 жил хүрэлгүй бусдад хорлогдож, хоёр хангийн ах, дүү нар нь Хан ор суусан байдаг. Эндээс хоёр дээдсийн уг үндсийг оргүй таслах өш хонзон ханхалдаг.  

1923 оны 10 сарын 19-ны Засгийн газрын хуралдааны дараахан 1923 оны 10 сарын 24-нд Хантайшир уулын хошууны чуулган Хантайшир уулын Жаргалант гол гэдэг газар хуралдан, хошуундаа 11 сум шинээр байгуулж, Хошууны даргаар Засагт хан Доржпаламын Цэрэнгомбожавын ганц хүү 8 настай Цэрэнгомбожавын Ванчинжавыг сонгож байсан. 

1912 онд Өргөөд байсан Засагт хан Д.Содномравданг учир битүүлгээр нас барахад Богд хаанаас лүндэн буулган бүх хүрээ хийдээр хойдын буянг үйлдэн хурал хурж, Засагт ханы шарилыг нутагт нь хүргэх 200 лан зардал хөрөнгийг гаргаж нутагт нь авчирч оршоосон тухай мэдээлэл бий. Юутай ч анхны Ашихай ханаас Засагт хан Д.Содномравдан, түүний хүүг хүртлэх 17 ханы олонхыг Хан Тайширын нуруунд Их Хоригт оршуулж ирсэн нь тодорхой юм. Харин их хэлмэгдүүлэлтийн өмнөхөн Арын хүрээнд тойн лам болсон сүүлчийн хан Д.Цэрэнгомбожавын ухаан самуурч байгаад бие барсанд тэмээнд ачиж, Улаангангад булсан гэдэг. 

==Холбоотой мэдээлэл==
*[[Засагт хан аймаг]]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}
== Ном зүй ==
# 見祁韻士《皇朝藩部要略》、《清史稿》藩部傳
# 《清史稿》列傳三百八 藩部四
# 周学军，哲布尊丹巴政权内阁总理大臣设置考——兼与吕一燃先生商榷，中国边疆史地研究1999年第3期，第69-8
# Ци Юньши-гийн ''«Хаант улсын харьяат аймгуудын тойм»'' болон ''«Чин улсын түүхийн ноорог»''-ийн харьяат аймгуудын намтар хэсгийг үзнэ.
# ''«Чин улсын түүхийн ноорог»'', намтар, 308-р бүлэг, харьяат аймгууд IV.
# Жоу Сюэцзюнь, “Жавзандамба хутагтын засгийн газрын ерөнхий сайдын албан тушаалын бүтэц, зохион байгуулалтын судалгаа — мөн Лю Ижаньтай хийсэн хэлэлцүүлэг”, ''Хятадын хилийн түүх, газарзүйн судалгаа''сэтгүүл, 1999 оны 3-р дугаар, 69–82-р тал.
# “某年，某子索特那木拉布坦袭扎萨克汗” (“... онд хүү Содномравдан Засагт хангийн хэргэмийг залгамжлав”
# Owen Lattimore – ''Inner Asian Frontiers of China'' (1940
# William Woodville Rockhill – ''The Land of the Lamas'' (1891)
#Henry Serruys – Mongol studies articles (1950–1970)
#C. R. Bawden – ''The Modern History of Mongolia''
#Paul Pelliot – ''Notes on Mongolia''
#Missions géographiques en Mongolie (1890–1910)
#Otto Franke – ''Geschichte des chinesischen Reiches''
#Erich Haenisch – Mongolian historical texts
#Walther Heissig – ''Die Mongolen''
#&lt;small&gt;РГВИА – Цэргийн түүхийн архив&lt;/small&gt; &lt;small&gt;(Российский государственный военно-исторический архив)&lt;/small&gt;
#&lt;small&gt;РГИА – Төрийн түүхийн архив&lt;/small&gt; &lt;small&gt;(Российский государственный исторический архив)&lt;/small&gt; 
#&lt;small&gt;РГО – Оросын Газарзүйн Нийгэмлэг&lt;/small&gt; &lt;small&gt;(Русское географическое общество)&lt;/small&gt;
#Засагту хан Содномравдангийн тухай Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны түүхийн баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна.
# “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, РГВИА Ф.400, РГО экспедици, АВПРИ Ф.180, РГИА Ф.391, АВПРИ + РГО, РГВИА Ф.483, Ф.846. Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ,   Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл,   Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан,   Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ,   Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа   Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт,   Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна.
# Ермаченко И.С. Политика маньчжурской династии Цин в Южной и Северной Монголии в XVII в. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1974 — 196 с
# Козлов П. | Тибет и Монголии
# The romantic story of the Mongolian Independence
# LES RUSSES EN MONGOLIE
# A Tour in Mongolia 1920 by Beatrix Bulstrode (Mrs. Edward Manico Gull)
# История Монгольской народной республики. Изд. 3-е. — М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1983 — 660 с
# William Elliott Butler. ''The Mongolian legal system: contemporary legislation and documentation''. p.255
# Thomas E. Ewing, Revolution on the Chinese Frontier: Outer Mongolia in 1911, Journal of Asian History (Wiesbaden), v. 12, pp. 101–119 (1978).  (англ.)
# Thomas E. Ewing. ''Between the Hammer and the Anvil. Chinese and Russian Policies in Outer Mongolia, 1911–1921''Bloomington, IN, 1980. p. 36. Tsedev, pp. 40, 46.  (англ.)
# МОНГОЛ УЛСЫН ТУСГААР ТОГТНОЛЫН ЭХИЙГ ТАВЬСАН ГОЛ ЗОХИОН БАЙГУУЛАГЧ ЗАСАГТ ХАН  ДОРЖПАЛАМЫН СОДНОМРАВДАН  ЭЭДРЭЭТ ХУВЬ ЗАЯА https://unentogs.blogspot.com/2026/01/
# ''Батсайхан О.'' 2008. Монголын суулчийн эзэн хаан VIII Богд Жавзандамба. Улаанбаатар: Адмон
# ''Кузьмин С. Л.'' Русско-Монгольское соглашение 1912 г. и независимость Монголии. – Вестник Московского городского педагогического университета, серия &quot;Исторические науки&quot;, № 1, 2015, с. 80-87  (орос.)
# ''History of Mongolia'', Volume 5. Mongolian Institute of History, 2003.
# Bat Ochir baavain lekts 1 &lt;nowiki&gt;http://www.youtube.com/watch?v=twc9mF-oJow&lt;/nowiki&gt; 08м:45с
# Istoriya Tuvy [History of Tuva], v. 1, pp. 354–55.
# Үндэсний Төв Архивын сан хөмрөгт хадгалагдаж буй Халхын Засагт хан аймгийн ноёд тайж нарын гэрийн үеийн бичмэл
# Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх. Халхын Засагт хан аймгийн Шадарт явах Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы зүүн гарын дундад Үйзэн засгийн хошууны Түшээ гүнийн зэрэг Улсын түшээ гүн, үе залгамжлах тэргүүн зэрэг тайж Батын Дагвын Бат-Очирын гэрийн үеийн бичмэл.  1913 г., октября 23. — Декларация России и Китая о признании автономии Внешней Монголии.
# Batsaikhan, O. The Last King of Mongolia, Bogdo Jebtsundamba Khutuktu. Ulaanbaatar: Admon, 2008, p.293 – &lt;nowiki&gt;ISBN 978-99929-0-464-0&lt;/nowiki&gt;
# Нутаг орноо чөлөөлсөн нь
# ҮНДЭСНИЙ ЭРХ ЧӨЛӨӨ, ТУСГААР ТОГТНОЛОО СЭРГЭЭСНИЙ БАЯРЫН ӨДӨРТ (Memento 30. Арванхоёрдугаар сар 2019 ''цахим архивт'') О.Батсайхан
# Төрийн ордны танилцуулга
# Монгол улсын нийгэм, эдийн засаг соёл 1911 он
# Шагдарын Үнэнтөгс.  ТУСГААР ТОГТНОЛ БА АНХДУГААР ҮНДСЭН ХУУЛЬ  2008 он
# Богд Хаант Монгол Улсын Төрийн Хамгаалалт (Memento 2. Аравдугаар сар 2019 ''цахим архивт'') Төрийн Тусгай Хамгаалалтын Газар.
# История Эрдэни-дзу. Факсимиле рукописи / Пер. с монг., введ., комм. и прил. А.Д. Цендиной. М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999. — 255 с &lt;nowiki&gt;ISBN 5-02-018056-4&lt;/nowiki&gt;
# Лубсан Данзан. Алтан тобчи (“Золотое сказание”) / Пер. с монг., введ., комм. и прил. Н.П. Шастиной. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1973 — 439 с
# Скрынникова Т. Д. Ламаистская церковь и государство. Внешняя Монголия. XVI — начало XX века. — Новосибирск.: Наука. Сиб. отд-ние, 1988. — 104 с &lt;nowiki&gt;ISBN 5-02-029353-9&lt;/nowiki&gt;
# Цааджин Бичиг (“Монгольское уложение”): Цинское законодательство для монголов 1627—1694 гг. Монгольский текст. Введ., транслитерация монг. текста, пер. и комм. С.Д. Дылыкова. М., 1998
# Шара туджи: Монгольская летопись XVII века. Сводный текст, пер., введ. и прим. Н.П. Шастиной. М.; Л., 1957.
# Jang Mu jokiyaba. Namyun, Banzaraγča mongγolčilaba. Mongγol-un qosiγu nutuγ-un temdeglel (dumda). Ündüsüten-ü keblel-ün qoriy-a.
# Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921.
# Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ.
# О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР
# Г, Бадамсамбуу (2018). &quot;Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар&quot;. ''Historia Mongolarum''. '''17''': 42.
# &quot;ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ&quot;. Эх хувилбараас архивласан: 2020-01-29. Татаж авсан: 2022-07-28.
#  &quot;ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ&quot;. Эх хувилбараас архивласан: 2020-01-29. Татаж авсан: 2022-07-28
# Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ.
# О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР
# Шагдарын Үнэнтөгс “Төгс эрх зүйн төлөөх тэмүүлэл” 2009 он. &quot;[[Засагт хан Содномравдан|Засагт хаан Доржпаламын Содномравдан&quot;]]   
# http://unentogs.blogspot.com/2013/12/blog-post_6515.html 
{{DEFAULTSORT:Содномравдан, Засагт хан}}
[[Ангилал:19-р зууны ноёрхогч]]
[[Ангилал:20-р зууны ноёрхогч]]
[[Ангилал:Засагт хан]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1867 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1912 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Говь-Алтай аймаг]]
[[Ангилал:Жаргалан сум]]
[[Ангилал:Завхан аймаг]]
[[Ангилал:Цагаанхайрхан сум (Завхан)]]</text>
      <sha1>fjyqsix51sufo8a7jounp9llc413icu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жэнни Ким (дуучин)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60853</id>
    <revision>
      <id>858330</id>
      <parentid>858287</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:56:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-33670-34|~2026-33670-34]] ([[User talk:~2026-33670-34|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:66.181.161.197|66.181.161.197]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>814734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7192" sha1="g10y43dysi6bitnuogpifgh1fl6pong" xml:space="preserve">{{Infobox person
|name=Jennie Kim|image=|caption=Жэнни Ким 2023 онд
|other_names=Жэнни Руби Жэйн
|birth_date={{birth date |1996|1|16}}|birth_place=[[БНСУ]], [[Сөүл]], [[Чондам-дон]]
|occupation=дуучин, рэппер, загвар өмсөгч, жүжигчин, бизнес эрхлэгч
|signature=Signature of Jennie.svg|module={{Infobox musical artist|embed=yes
| years_active      = {{hlist|2012–2013|2016–одоо}}
| website           = &lt;!-- {{URL|contoh.com}} --&gt;
| genre             = {{hlist|[[К-поп]]|[[дэнс-поп]]|[[хип хоп]]}}
| label             = {{hlist|[[YG Entertainment|YG]]|[[Interscope Records|Interscope]]&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8481273/blackpink-interscope-records-umg-global-deal-yg-entertainment|title=BLACKPINK Sign With Interscope Records &amp; UMG in Global Partnership With YG Entertainment: Exclusive|magazine=[[Биллборд (сэтгүүл)|Биллборд]]|date=22 Oktober 2018|access-date=23 November 2018|last=Herman|first=Tamar|archive-date=29 Oktober 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181029011203/https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8481273/blackpink-interscope-records-umg-global-deal-yg-entertainment|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
}}
| current_member_of = {{hlist|[[Blackpink]]|[[YG Family]]}}
}}|module2={{Infobox Korean name|child=yes|headercolor=transparent
| hangul            = {{linktext|김|제|니}}
| hanja             = {{linktext|金|珍|妮}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://m.weibo.cn/detail/4523319116301939|title=微博的粉丝们大家好，我是珍妮！|trans-title=Halo, penggemar di Weibo, ini Jennie!|author=Kim Jennie (@jennierubyjane)|publisher=YG Entertainment|via=[[Sina Weibo|Weibo]]|date=5 Juli 2020|access-date=31 Desember 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211231121912/https://m.weibo.cn/detail/4523319116301939|archive-date=31 Desember 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| rr                = Gim Je-ni
| mr                = Kim Cheni
}}}}
'''Женни''' хэмээх нэрээр илүү алдартай '''Женни Ким''' бол Өмнөд Солонгосын дуучин, жүжигчин юм. Тэрээр 2016 оны 8-р сард [[YG Entertainment]]-аас үүсгэн байгуулсан [[BlackPink]] хамтлагийнхаа ''гол дуучин'', ''гоцлол дуучнаар'' дебютээ хийсэн. 2018 оны арван нэгдүгээр сард Женни solo нэртэй синглээр соло дуучнаар дебютээ хийсэн. Энэ сингл амжилттай болж, Gaon Digital Chart болон billboard World Digital Songs-ийн эгнээнд орсон. 2023 онд Женни Руби Жэйн хэмээх тайзны нэрээр the idol цувралд Дианнагийн дүрд тоглож, анхны дүрээ бүтээжээ. 2023 оны 12-р сард “Oddatelier” хэмээх лабелыг үүсгэн байгуулснаа албан ёсоор зарласан бөгөөд өөрийн хувийн үйл ажиллагааг тухайн лабелын дор гүйцэтгэж буй. 2024 оны 6-р сард “Jacquemes” брендийн 20 жилийн ойд зориулсан загварын шоунд алхаж загвар өмсөгчийн гараагаа эхлүүлжээ.Jennie i love you

== Карьер ==
Женни 2010 онд [[YG Entertainment]]-д 6 жилийн турш дадлагажигчаар элссэн бөгөөд эцэст нь [[BlackPink]] хэмээх эмэгтэй дууны хамтлагт дебютээ хийсэн. 2012 оноос хойш Женни [[YG Entertainment|YG]] уран бүтээлчидтэй хэд хэдэн удаа загвар өмсөж, хамтран ажилласан, тухайлбал [[Жи-Драгон]]ы that x дууны клипэнд, [[Сынри]]гийн gg be дуунд, lee hi special дуунд, мөн өөр хэд хэдэн дуучидтай. Ким Женни мөн inkigayo тайзан дээр [[Жи-Драгон]]той хамтраn black нэртэй тоглолтоо хийсэн.

== Бусад бизнесүүд ==


=== Хамтын ажиллагаа ===
[[Файл:Jennie_Kim_Marie_Claire_April_issue_Cover_shoot_2.png|thumb| Женни Жентл Монстер брендтэй хамтран Жентл Хоме хэмээх коллекц гаргав, 2020 оны 4-р сарын 6]]

==Уран бүтээл==
=== Туслах уран бүтээлчийн хувьд ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%&quot; |Жил
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:12em;&quot; | Гарчиг
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:6em;&quot; | Зураач
! colspan=&quot;3&quot; | Оргил байрлал
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:10em;&quot; | Борлуулалт
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:12em;&quot; | Цомог
|-
! style=&quot;width:3em;font-size:85%&quot; | &lt;small&gt;KOR&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Gaon&lt;/small&gt; &lt;ref name=&quot;gaonchart.co.kr&quot;&gt;Lagu lainnya yang masuk tangga lagu:
&lt;/ref&gt;
! style=&quot;width:3em;font-size:85%&quot; | &lt;small&gt;KOR&lt;/small&gt; &lt;small&gt;зарлалын самбар&lt;/small&gt; &lt;small&gt;&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:3em;font-size:85%&quot; | &lt;small&gt;АНУ-ын ертөнц&lt;/small&gt; &lt;ref name=&quot;WorldSingles&quot;&gt;[[Википедиа:List of K-pop on the Billboard charts#World Digital Songs .28Complete.29|World Digital Songs]]&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2013 он
| align=&quot;left&quot; | &quot;Хар&quot;
| [[Жи-Драгон|G-Dragon]]
| 2
| 3
| 10
| align=&quot;left&quot; | CORR: 1,009,720+ &lt;ref name=&quot;Online Download – Year End 2013&quot;&gt;Penjualan kumulatif untuk &quot;Black&quot;
&lt;/ref&gt;
|
|-
| align=&quot;left&quot; |&quot;GG Be&quot; &lt;small&gt;(지지베)&lt;/small&gt;
| [[Сынри|Seungri]]
| 18
| 38
| -
| align=&quot;left&quot; | CORR: 202,446+ &lt;ref name=&quot;Gaon Download Chart – August 2013&quot;&gt;{{Cite web |title=Gaon Download Chart – August 2013 |url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?PageNo=1&amp;serviceGbn=S1020&amp;termGbn=month&amp;hitYear=2013&amp;targetTime=08&amp;nationGbn=K |access-date=August 5, 2016 |website=Gaon Chart |language=Bahasa Korea}}&lt;/ref&gt;
| ''Хайрын тухай ярилцъя''
|-
| align=&quot;left&quot; | &quot;Онцгой&quot;
| Ли Сайн уу
| 21
| 16
| -
| align=&quot;left&quot; | CORR: 206,840+ &lt;ref name=&quot;March2013&quot;&gt;{{Cite web |title=Gaon Download Chart – March 2013 |url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&amp;serviceGbn=S1020&amp;targetTime=03&amp;hitYear=2013&amp;termGbn=month |access-date=March 18, 2016 |website=Gaon Chart}}&lt;/ref&gt;
| ''Анхны хайр''
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size:8pt&quot; | &quot;—&quot; жагсаалтад ороогүй эсвэл бүс нутагт гараагүй синглүүдийг гаргасан.
|}

=== Хөгжмийн видео гүйцэтгэл ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жил
! Гарчиг
! Цомог
! Зураач
|-
| 2012
| &quot; Тэр ХХ &quot;
| ''Нэг төрлийн''
| [[Жи-Драгон|G-Dragon]]
|-
| 2020 он
| &quot; [[Shinigami Eyes|Шинигами нүд]] &quot;
|
| Гримс
|}

[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын дуучин]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд]]</text>
      <sha1>g10y43dysi6bitnuogpifgh1fl6pong</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зүүнгар–Чин улсын дайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62540</id>
    <revision>
      <id>858346</id>
      <parentid>857638</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:20:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>858346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10341" sha1="1cx7zdwo1ey9kh48qnotkijmiuwza3e" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1758
| image             = Pacification of the Dzungars.jpg
| caption           = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он.
| result            = Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| width             = 330px
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.
== Өмнөтгөл ==
== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол
| date              = 1688–1697
| result            = 1688–1696: Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт
1697: Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;'''Дэмжсэн:'''&lt;br&gt;{{flag|Оросын царьт улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данжил&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000
| strength2         = 400,000
| width             = 330px
}}

== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1720
| result            = Тодорхойгүй
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
*Хамил засгийн хошуу
*{{flag|Хошуудын хант улс}}
*{{flag|Казахын ханлиг}}
*Киргиз
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
}}

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1731–1735/1739
| result            = Энхийн хэлэлцээ
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1758
| result            = Чин улсын ялалт
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен
| width             = 330px
}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Зүүнгарын хаант улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]</text>
      <sha1>1cx7zdwo1ey9kh48qnotkijmiuwza3e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аймаг, цэргийн арслангууд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62967</id>
    <revision>
      <id>858333</id>
      <parentid>858266</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:01:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-33671-18|~2026-33671-18]] ([[User talk:~2026-33671-18|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:202.126.89.153|202.126.89.153]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>803278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22062" sha1="ofsh4iau8nidi816scazzngn9z41g1s" xml:space="preserve">'''МОНГОЛЫН ҮНДЭСНИЙ БӨХИЙН ХОЛБОО 2019 ОНООС ЭХЛЭН УЛСЫН НААДАМД 4 БА 3 ДАВСАН АМЖИЛТЫГ БӨХИЙН ЭРЭМБЭНД ОРУУЛАХГҮЙ БАЙХ ШИЙДВЭРИЙГ ГАРГАСАН УЧРААС ЦААШИД ЭРЭМБИЙГ ЗӨВХӨН МОНГОЛЫН ҮНДЭСНИЙ БӨХИЙН ХОЛБООНЫ ЭРЭМБИЙН ДАГУУ Л ХӨТЛӨХ ЗҮЙ БОЛНО.'''

=== 1.Аймаг, цэргийн арслангууд ===

==== 1.1 Аймгийн наадамд 2-оос дээш түрүү хүртсэн хурц арслангууд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Овог нэр
! colspan=&quot;4&quot; |Давааны тоо
! rowspan=&quot;2&quot; |Бүгд
|-
!8
!7
!6
!5
|-
|[[Одсүрэнгийн Баярхүү|О.Баярхүү]]
|3
|1
|1
|3
!8
|-
|[[ Эрдэнэцогтын Даваажаргал|Даваажаргал]]
|2
|2
|2
|*
!6
|-
|[[Болор-Эрдэнийн Номиндалай|Б.Номиндалай]]
|2
|2
|1
|*
!5
|-
|[[Ёндонгийн Эрдэнэжаргал|Ё.Эрдэнэжаргал]]
|2
|1
|2
|1
!6
|-
|[[Намсрайн Баттүвшин|Н.Баттүвшин]]
|2
|1
|2
|1
!5
|-
|[[Ганболдын Өсөхбаяр|Г.Өсөхбаяр]]
|2
|1
|2
|*
!5
|-
|[[Даваадоржийн Төрболд|Д.Төрболд]]
|2
|1
|1
|2
!6
|-
|[[Даваахүүгийн Цэвэлсодном|Д.Цэвэлсодном]]
|2
|1
|*
|1
!4
|-
|[[Эрдэнэбилэгийн Ууганбаяр|Э.Ууганбаяр ]]
|2
|1
|1
|1
!5
|-
|[[Мөнхцэнгэлийн Амарсанаа|Амарсанаа]]
|2
|1
|*
|3
!6
|-
|[[Чулуунтөмөрийн Энхмөнх|Энхмөнх ]]
|2
|1
|1
|*
!4
|-
|[[Түвшинтөрийн Энхтайван|Т.Энхтайван]]
|2
|1
|*
|*
!3
|-
|[[Дондогийн Дэлгэрбат|Д.Дэлгэрбат]]
|2
|1
|*
|*
!3
|-
|[[Сүрэнжавын Очирбат|С.Очирбат]]
|2
|1
|*
|*
!3
|-
|[[Оюуны Гантулга|О.Гантулга]]
|1^
|*
|3
|1
!5
|-
|[[Ганзоригийн Баяржавхлан|Г.Баяржавхлан]]
|1^
|*
|2
|1
!4
|-
|[[Гандуламын Отгонбаатар|Га.Отгонбаатар]]
|2
|*
|1
|1
!4
|-
|[[Дамбын Тангад|Д.Тангад]]
|2
|*
|1
|1
!4
|-
|[[Ганболдын Ганням|Г.Ганням]]
|2
|*
|1
|1
!4
|-
|[[Улагпаны Береке|У.Береке]]
|2
|*
|1
|1
!4
|-
|[[Авирмэдийн Хосбаяр|А.Хосбаяр]]
|1^
|*
|1
|1
!3
|-
|[[Энхтөрийн Мөнхбаатар|Э.Мөнхбаатар]]
|2
|*
|1
|1
!4
|-
|[[ Малышийн Эркебулан|М.Еркебулан]]
|2
|*
|1
|*
!3
|-
|[[Нямдоржийн Өсөхбаяр|Н.Өсөхбаяр]]
|2
|*
|1
|*
!3
|-
|[[Төмөр-Очирын Баттөмөр|Т.Баттөмөр]]
|2
|*
|*
|3
!5
|-
|[[Сэргэлэнгийн Ариунбилэг|С.Ариунбилэг]]
|2
|*
|*
|2
!4
|-
|[[Өрнөхбаярын Сүхбат|Ө.Сүхбат]]
|2
|*
|*
|2
!4
|-
|[[Цогтоогийн Мөнхбаяр|Цо.Мөнхбаяр]]
|2
|*
|*
|1
!3
|-
|[[Бүрнээгийн Баянмөнх|Б.Баянмөнх]]
|2
|*
|*
|*
!2
|-
|[[Сүхбаатарын Сүхбат|С.Сүхбат]]
|2
|*
|*
|1
!2
|}

==== 1.2 Аймгийн наадамд нэг түрүүлсэн, УБН-д  дөрөв давсан арслангууд ====
1.2.а Хоёроос гурван удаа дөрөв давсан арслангууд
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Овог нэр
! colspan=&quot;4&quot; |Давааны тоо
! rowspan=&quot;2&quot; |Бүгд
|-
!8
!7
!6
!5
|-
|[[Алтангэрэлийн Отгонбаатар|А.Отгонбаатар]]
|1
|*
|1
|2
!4
|-
|[[Чулуунжавын Булганхүү|Ч.Булганхүү]]
|1
|1
|2
|2
!6
|-
|[[Александрын Сүмбээ|А.Сүмбээ]]
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Равсалын Дамдин|Р.Дамдин]]
|1
|*
|*
|*
!1
|}
1.2.б Нэг удаа дөрөв давсан арслангууд
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Овог нэр
! colspan=&quot;4&quot; |Давааны тоо
! rowspan=&quot;2&quot; |Бүгд
|-
!8
!7
!6
!5
|-
|[[Данзангийн Батжаргал|Д.Батжаргал]]
|1
|3
|*
|4
!8
|-
|[[Даваадоржийн Буянт|Д.Буянт]]
|1
|2
|1
|*
!4
|-
|[[Төмөрчөдөрийн Занданбат|Т.Занданбат]]
|1
|1
|2
|2
!6
|-
|[[Махгалын Баярсайхан|М.Баярсайхан]]
|1
|1
|1
|1
!4
|-
|[[Батчулууны Хашбат|Б.Хашбат]]
|1
|1
|1
|1
!4
|-
|[[Баасгадайн Батхуяг|Б.Батхуяг]]
|1
|1
|1
|*
!3
|-
|[[Лүжээгийн Жамсран|Л.Жамсран]]
|1
|1
|1
|*
!3
|-
|[[Агваандандарын Амараа|А.Амараа]]
|1
|1
|*
|2
!4
|-
|[[Хүрэлбаатарын Оргилболд|Х.Оргилболд]]
|1
|1
|*
|*
!2
|-
|[[Нямпүрэвийн Батсайхан|Н.Батсайхан]]
|1
|*
|2
|3
!6
|-
|[[Бальдаржамцын Тайван|Б.Тайван]]
|1
|*
|1
|1
!3
|-
|[[Баатарпүрэвийн Ганбаатар|Б.Ганбаатар]]
|1
|*
|1
|*
!2
|-
|[[Чойжилын Эрдэнэчулуун|Ч.Эрдэнэчулуун]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Ренчиндашийн Түвшинбаатар|Р.Түвшинбаатар]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Хандсүрэнгийн Мэндбаяр|Х.Мэндбаяр]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Батсуурийн Нэргүй|Б.Нэргүй]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Гомбосүрэнгийн Отгонбаатар|Го.Отгонбаатар]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Гүржавын Батпүрэв|Г.Батпүрэв]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Очирхүүгийн Мөнхтөр|О.Мөнхтөр]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Даваадоржийн Болдбаатар|Д.Болдбаатар]]
|1
|*
|*
|*
!1
|}

==== 1.3 Аймгийн наадамд түрүүлж, үзүүрлэсэн арслангууд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Овог нэр
! colspan=&quot;4&quot; |Давааны тоо
! rowspan=&quot;2&quot; |Бүгд
|-
!8
!7
!6
!5
|-
|[[Эрдэнэжавын Саранбаатар|Э.Саранбаатар]]
|1
|3
|1
|1
!6
|-
|[[Булган-Эрдэнийн Түмэндэмбэрэл|Б.Түмэндэмбэрэл]]
|1
|3
|1
|*
!5
|-
|[[Сүхбаатарын Ерөөлт|С.Ерөөлт]]
|1
|2
|3
|1
!7
|-
|[[Эрдэнэбатын Нямаа|Э.Нямаа]]
|1
|2
|2
|*
!5
|-
|[[Эрдэнэцогтын Даваажаргал|Э.Даваажаргал]]
|1
|2
|2
|*
!5
|-
|[[Батсүхийн Гантөмөр|Б.Гантөмөр]]
|1
|2
|2
|*
!4
|-
|[[Лхангаажавын Цээсүрэн|Л.Цээсүрэн]]
|1
|2
|1
|3
!7
|-
|[[Пэрэнлэйжамцын Баярхүү|П.Баярхүү]]
|1
|2
|1
|2
!6
|-
|[[Мусатын Аманбек|М.Аманбек]]
|1
|2
|1
|2
!6
|-
|[[Гаанжуурын Батням|Г.Батням]]
|1
|2
|1
|*
!4
|-
|[[Жадамбаагийн Мөнгөн|Ж.Мөнгөн]]
|1
|2
|*
|3
!6
|-
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр|Б.Уртбаяр]]
|1
|2
|*
|2
!5
|-
|[[Доржсүрэнгийн Бадамгарав|Д.Бадамгарав]]
|1
|2
|*
|2
!5
|-
|[[Сугирын Идэрсүрэн|С.Идэрсүрэн]]
|1
|2
|*
|1
!4
|-
|[[Гонгорын Дамдинхүү|Г.Дамдинхүү]]
|1
|2
|*
|1
!4
|-
|[[Төрөөгийн Мягмаржав|Т.Мягмаржав]]
|1
|2
|*
|1
!4
|-
|[[Нэргүйн Гантулга|Н.Гантулга]]
|1
|2
|*
|1
!4
|-
|[[Батжаргалын Хадбаатар|Б.Хадбаатар]] 
|1
|2
|*
|1
!4
|-
|[[Бүрнээгийн Сэнгэдорж|Б.Сэнгэдорж]] 
|1
|2
|*
|1
!4
|-
|[[Дашнямын Ариунмөрөн|Д.Ариунмөрөн]]
|1
|2
|*
|1
!4
|-
|[[Мөнхжаргалын Бямбадорж|М.Бямбадорж]]
|1
|2
|*
|1
!4
|-
|[[Батмөнхийн Сүхбаатар|Б.Сүхбаатар]]
|1
|1
|2
|1
!5
|-
|[[Төмөрбаатарын Пүрэвсүрэн|Т.Пүрэвсүрэн]]
|1
|1
|2
|1
!5
|-
|[[Будын Амгаланбаатар|Б.Амгаланбаатар]]
|1
|1
|2
|1
!5
|-
|[[Загдсүрэнгийн Наранбаатар|З.Наранбаатар]]
|1
|1
|2
|1
!5
|-
|[[Навааны Хүрэлсүх|Н.Хүрэлсүх]]
|1
|1
|2
|*
!4
|-
|[[Мөнхтуяагийн Батцэнгэл|М.Батцэнгэл]]
|1
|1
|2
|*
!4
|-
|[[Дагвасамбуугийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]
|1
|1
|2
|*
!4
|-
|[[Баарангийн Отгонбаатар|Б.Отгонбаатар]]
|1
|1
|1
|3
!6
|-
|[[Дагвадоржийн Түмэнжаргал|Д.Түмэнжаргал]]
|1
|1
|1
|2
!5
|-
|[[Гансүхийн Хишигбат|Г.Хишигбат]]
|1
|1
|1
|2
!5
|-
|[[Пүрэвжавын Даваадорж|П.Даваадорж]]
|1
|1
|1
|2
!5
|-
|[[Пүрэвийн Гантөгс|П.Гантөгс]] 
|1
|1
|1
|1
!4
|-
|[[Багадаваагийн Одсүрэн|Б.Одсүрэн]]
|1
|1
|1
|1
!4
|-
|[[Шараагийн Мөнх-Од|Ш.Мөнх-од]]
|1
|1
|1
|1
!4
|-
|[[Шаравдоржийн Отгонтөгс|Ш.Отгонтөгс]]
|1
|1
|1
|1
!4
|-
|[[Лханаагийн Нямбаяр|Л.Нямбаяр]]
|1
|1
|1
|*
!3
|-
|[[Батсүхийн Батдорж|Б.Батдорж]]
|1
|1
|1
|*
!3
|-
|[[Найдангийн Адъяабат|Н.Адъяабат]]
|1
|1
|1
|*
!3
|-
|[[Батбаярын Бат-Амгалан|Б.Бат-Амгалан]]
|1
|1
|1
|*
!3
|-
|[[Ганхуягийн Шинэзориг|Г.Шинэзориг]]
|1
|1
|1
|*
!3
|-
|[[Пүрэвээгийн Өсөхбаатар|П.Өсөхбаатар]]
|1
|1
|1
|*
!3
|-
|[[Чулуунтөмөрийн Энхмөнх|Ч.Энхмөнх]]
|1
|1
|1
|*
!3
|-
|[[Хавсалемийн Асен|Х.Асен]]
|1
|1
|*
|3
!5
|-
|[[Төрбатын Ядамсүрэн|Т.Довчинсэмбээ]]
|1
|1
|*
|3
!5
|-
|[[Мөнхцэнгэлийн Амарсанаа|М.Амарсанаа]]
|1
|1
|*
|3
!5
|-
|[[Энхтөрийн Баасанжав|Э.Баасанжав]]
|1
|1
|*
|2
!3
|-
|[[Маамуугийн Отгонням|М.Отгонням]] 
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Жамбажамцын Сүхбат|Ж.Сүхбат]] 
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Бямбаагийн Баянмөнх|Б.Баянмөнх]]
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Дагвын Эрдэнэбилэг|Д.Эрдэнэбилэг]]
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Чойжингийн Баасанбат|Ч.Баасанбат]] 
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Тогтоолын Мягмарсүрэн|Т.Мягмарсүрэн]]
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Пүрэвжавын Мөнхбат|П.Мөнхбат]]
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Мухалайн Баасанбат|М.Баасанбат]]
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Баянмөнхийн Шаравнямбуу|Б.Шаравнямбуу]]
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Батхуягийн Батзориг|Б.Батзориг]]
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Төлекийн Ерболат|Т.Ерболат]]
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Ганцогтын Бадрах|Г.Бадрах]]
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Бат-Эрдэнийн Хаш-Эрдэнэ|Б.Хаш-Эрдэнэ]]
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Даваадоржийн Цэрэндаваа|Д.Цэрэндаваа]]
|1
|1
|*
|*
!2
|-
|[[Билэгбаатарын Энхбаатар|Б.Энхбаатар]]
|1
|1
|*
|*
!2
|-
|[[Намсрайн Ганзориг|Н.Ганзориг]]
|1
|1
|*
|*
!2
|-
|[[Түмэнбаярын Буянжаргал|Т.Буянжаргал]]
|1
|1
|*
|*
!2
|-
|[[Бат-Очирын Гончигтавхай|Б.Гончигтавхай]]
|1
|1
|*
|*
!2
|-
|[[Балжиннямын Мөнх-Эрдэнэ|Б.Мөнх-Эрдэнэ]]
|1
|1
|*
|*
!2
|-
|[[Энхбатын Тулга|Э.Тулга]] 
|1
|1
|*
|*
!2
|-
|[[Лхамсүрэнгийн Жамбал|Л.Жамбал]]
|1
|1
|*
|*
!2
|-
|[[Пүрэвдоржийн Эрхэмжаргал|П.Эрхэмжаргал]]
|1
|1
|*
|*
!2
|}

==== 1.4 Аймгийн наадамд түрүүлсэн, УБН-д гурав давсан арслангууд ====
1.4.а Гурван удаа гурав давсан арслангууд 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Овог нэр
! colspan=&quot;4&quot; |Давааны тоо
! rowspan=&quot;2&quot; |Бүгд
|-
!8
!7
!6
!5
|-
|[[Малышийн Эркебулан|М.Эркебулан]]
|1
|*
|1
|*
!2
|-
|[[Цэцэндэлгэрийн Цэдэндамба|Ц.Цэдэндамба]] 
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Даш-Очирын Энхбат|Д.Энхбат]]
|1
|*
|*
|1
!2
|}
1.4.б Хоёр удаа гурав давсан арслангууд
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Овог нэр 
! colspan=&quot;4&quot; |Давааны тоо
! rowspan=&quot;2&quot; |Бүгд
|-
!8
!7
!6
!5
|-
|[[Дамдингийн Тогтохжаргал|Д.Тогтохжаргал]]
|1
|*
|3
|1
!5
|-
|[[Цэрэнбатын Сандагдорж|Ц.Сандагдорж]]
|1
|*
|1
|1
!3
|-
|[[Нэргүйбаярын Эрдэнэчулуун|Н.Эрдэнэчулуун]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Усникагийн Батгэрэл|У.Батгэрэл]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Сүхбаатарын Мөнхсүх|С.Мөнхсүх]] 
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Пүрэвсүрэнгийн Батхуяг|П.Иххантай]]
|1
|*
|*
|*
!1
|}
1.4.в Нэг удаа гурав давсан арслангууд 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Овог нэр
! colspan=&quot;4&quot; |Давааны тоо
! rowspan=&quot;2&quot; |Бүгд
|-
!8
!7
!6
!5
|-
|[[Батсугарын Зоригтбаатар|Б.Зоригтбаатар]]
|1
|*
|3
|2
!6
|-
|[[Тавхайн Чулуунгэрэл|Т.Чулуунгэрэл]]
|1
|*
|3
|1
!5
|-
|[[Цэрэндолгорын Жамсран|Ц.Жамсран]]
|1
|*
|1
|2
!4
|-
|[[Нармандахын Жаргалбат|Н.Жаргалбат]]
|1
|*
|1
|2
!4
|-
|[[Загджавын Соёмбо|З.Соёмбо]]
|1
|*
|1
|1
!3
|-
|[[Тогтохмэндийн Сайханжаргал|Т.Сайханжаргал]]
|1
|*
|1
|1
!3
|-
|[[Цэнд-Аюушийн Цогт-Эрдэнэ|Ц.Цогт-Эрдэнэ]]
|1
|*
|1
|1
!3
|-
|[[Оргодолын Өлзиймөнх|О.Өлзиймөнх]]
|1
|*
|*
|3
!4
|-
|[[Тогоочийн Отгонзоригт|Т.Отгонзоригт]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Эрдэнэбатын Зоригтбаатар|Э.Зоригтбаатар]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Чинзоригийн Эрдэнэсайхан|Ч.Эрдэнэсайхан]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Пүрэвдоржийн Батсүх|П.Батсүх]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Нацагдоржийн Баатархүү|Н.Баатархүү]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Жалтаны Галбадрах|Ж.Галбадрах]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Бадамсамбуугийн Ганболд|Б.Ганболд]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Батсүхийн Уугандаваа|Б.Уугандаваа]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Доржпүрэвийн Энхтайван|Д.Энхтайван]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Буянтогтохын Ганзориг|Б.Ганзориг]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Цоодолын Үржинбаатар|Ц.Үржинбаатар]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Даваажанцангийн Батбаяр|Давж.Батбаяр]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Мягмаржавын Батзориг|М.Батзориг]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Жаалайн Наранбаатар|Ж.Наранбаатар]]
|1
|*
|*
|*
!1
|}

==== 1.5 Аймгийн наадамд түрүүлж, шөвгөрсөн арслангууд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Овог нэр 
! colspan=&quot;4&quot; |Давааны тоо
! rowspan=&quot;2&quot; |Бүгд
|-
!8
!7
!6
!5
|-
|[[Шагдарсүрэнгийн Чинтулга|Ш.Чинтулга]]
|1
|*
|5
|*
!6
|-
|[[Өлзийсайханы Батзул|Ө.Батзул]]
|1
|*
|4
|*
!5
|-
|[[Болдбаатарын Доржсүрэн|Б.Доржсүрэн]]
|1
|*
|3
|1
!5
|-
|[[Ганбаатарын Түмэнжаргал|Г.Түмэнжаргал]]
|1
|*
|3
|*
!4
|-
|[[Мядагмаагийн Адъяахүү|М.Адъяахүү]]
|1
|*
|3
|*
!4
|-
|[[Хүрэлбаатарын Батбаяр|Х.Батбаяр]]
|1
|*
|2
|3
!6
|-
|[[Ганбаатарын Эрхэмбаяр|Г.Эрхэмбаяр]]
|1
|*
|2
|2
!5
|-
|[[Тулгаагийн Сүрэнжав|Т.Сүрэнжав]]
|1
|*
|2
|1
!4
|-
|[[Ганболдын Төрмөнх|Г.Төрмөнх]]
|1
|*
|2
|1
!4
|-
|[[Юрагийн Пүрэвжаргал|Ю.Пүрэвжаргал]]
|1
|*
|2
|1
!4
|-
|[[Идэрийн Мандах|И.Мандах]]
|1
|*
|2
|1
!4
|-
|[[Ядамсүрэнгийн Бумбаяр|Я.Бумбаяр]]
|1
|*
|2
|*
!3
|-
|[[Цэвээнпүрэвийн Адъяа|Ц.Адъяа]]
|1
|*
|1
|3
!5
|-
|[[Даваасүрэнгийн Аззаяа|Д.Аззаяа]]
|1
|*
|1
|3
!5
|-
|[[Цэрэндоржийн Ганбат|Ц.Ганбат]]
|1
|*
|1
|3
!5
|-
|[[Пэрэнлэйн Батмөнх|П.Батмөнх]]
|1
|*
|1
|2
!4
|-
|[[Ганпүрэвийн Ганбаатар|Г.Ганбаатар]]
|1
|*
|1
|2
!4
|-
|[[Хэвэлхүүгийн Энхчулуун|Х.Энхчулуун]]
|1
|*
|1
|1
!3
|-
|[[Батмөнхийн Содхүү|Б.Содхүү]]
|1
|*
|1
|1
!3
|-
|[[Чулуунбаатарын Мөнхбат|Ч.Мөнхбат]]
|1
|*
|1
|1
!3
|-
|[[Чинбатын Алтангэрэл|Ч.Алтангэрэл]]
|1
|*
|1
|1
!3
|-
|[[Болдын Дамба|Б.Дамба]]
|1
|*
|1
|*
!2
|-
|[[Батбаярын Ариун-Эрдэнэ|Б.Ариун-Эрдэнэ]]
|1
|*
|1
|*
!2
|-
|[[Лхагвасүрэнгийн Алтанхуяг|Л.Алтанхуяг]]
|1
|*
|1
|*
!2
|-
|[[Мягмарсүрэнгийн Мэндсайхан|М.Мэндсайхан]]
|1
|*
|1
|*
!2
|-
|[[Оюунгэрэлийн Наранбаатар|О.Наранбаатар]]
|1
|*
|1
|*
!2
|-
|[[Энх-Амгалангийн Ариунбуян|Э.Ариунбуян]]
|1
|*
|1
|*
!2
|-
|[[Нямдоржийн Өсөхбаяр|Н.Өсөхбаяр]]
|1
|*
|1
|*
!2
|-
|[[Доржсүрэнгийн Батсүх|Д.Батсүх]]
|1
|*
|1
|*
!2
|-
|[[Цэрэгбаатарын Эрхэмбаяр|Ц.Эрхэмбаяр]]
|1
|*
|1
|*
!2
|-
|[[Даваасүрэнгийн Алтанцоож|Д.Алтанцоож]]
|1
|*
|1
|*
!2
|-
|[[Жасрайн Жамъянсэнгэ|Ж.Жамъянсэнгэ]]
|1
|*
|*
|3
!4
|-
|[[Хавидений Айдос|Х.Айдос]] 
|1
|*
|*
|3
!4
|-
|[[Бямбадоржийн Батдорж|Б.Батдорж]]
|1
|*
|*
|3
!4
|-
|[[Энхбаатарын Төгөлдөр|Э.Төгөлдөр]]
|1
|*
|*
|3
!4
|-
|[[Шаравдоржийн Бямбатогтох|Ш.Бямбатогтох]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Жадавын Дашпүрэв|Ж.Дашпүрэв]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Маамуугийн Төмөртогоо|М.Төмөртогоо]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Даваацэрэнгийн Бямбацогт|Д.Бямбацогт]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Даваанямын Хишигдаваа|Д.Хишигдаваа]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Ганзоригийн Жамбалдорж|Г.Жамбалдорж]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Баатарсүрэнгийн Баатархүү|Б.Баатархүү]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Батжаргалын Чинбат|Б.Чинбат]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Хашбаатарын Цагаанбаатар|Х.Цагаанбаатар]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Амгалангийн Саруулсайхан|А.Саруулсайхан]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Батсуурийн Нармандах|Б.Нармандах]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Даваасамбуугийн Батбаяр|Давс.Батбаяр]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Төмөрийн Гүрсоронзон|Т.Гүрсоронзон]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Цогтоогийн Бямбаа|Ц.Бямбаа]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Очгэрэлийн Батцэнгэл|О.Батцэнгэл]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Сүхбаатарын Лхагвабаатар|С.Лхагвабаатар]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Ганбаатарын Бүрэнбаяр|Г.Бүрэнбаяр]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Намхайн Энх-Амгалан|Н.Энх-Амгалан]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Жаргалсайханы Алтаншагай|Ж.Алтаншагай]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Гүрзулын Ганцоож|Г.Ганцоож]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Цэвээнрэгзэнгийн Чинзориг|Ц.Чинзориг]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Чойжилсүрэнгийн Мөнхтогтох|Ч.Мөнхтогтох]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Лхамаагийн Балдорж|Л.Балдорж]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Энхбатын Сумъяабат|Э.Сумъяабат]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Буянтогтохын Пүрэвдорж|Б.Пүрэвдорж]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Доржготовын Батбаатар|Д.Батбаатар]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Нацагийн Гансүх|Н.Гансүх]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Ранзааны Батболд|Р.Батболд]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Жамбалын Шийрэвмөнх|Ж.Шийрэвмөнх]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Мөнх-Эрдэнийн Энхтайван|М.Энхтайван]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Жамсрангийн Батбилэг|Ж.Батбилэг]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Цагаанхүүгийн Энхбат|Ц.Энхбат]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Пүрэвжавын Ганхуяг|П.Ганхуяг]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Төмөрхүүгийн Энх-Амгалан|Т.Энх-Амгалан]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Даваагийн Батсайхан|Д.Батсайхан]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Батнямын Нямлхагва|Б.Нямлхагва]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Ганболдын Нямцогт|Г.Нямцогт]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Битаны Нурлан|Б.Нурлан]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Одхүүгийн Цэцэнцэнгэл|О.Цэцэнцэнгэл]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Даваадоржийн Эрдэнэтулга|Д.Эрдэнэтулга]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Доржийн Ням-Очир|Д.Ням-Очир]]
|1
|*
|*
|*
!1
|}

[[Ангилал:Аймгийн арслан|*]]</text>
      <sha1>ofsh4iau8nidi816scazzngn9z41g1s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858334</id>
      <parentid>858333</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:05:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21976" sha1="6s1v4pjg7fmmr0p9e6q4lkwga83d70y" xml:space="preserve">'''Аймаг цэргийн арслангууд'''ын жагсаалт, эрэмбийн дагуу. Монголын Үндэсний Бөхийн Холбоо 2019 оноос эхлэн улсын наадамд 4 ба 3 давсан амжилтыг бөхийн эрэмбэд оруулахгүй байх шийдвэрийг гаргасан.

=== 1.Аймаг, цэргийн арслангууд ===

==== 1.1 Аймгийн наадамд 2-оос дээш түрүү хүртсэн хурц арслангууд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Овог нэр
! colspan=&quot;4&quot; |Давааны тоо
! rowspan=&quot;2&quot; |Бүгд
|-
!8
!7
!6
!5
|-
|[[Одсүрэнгийн Баярхүү|О.Баярхүү]]
|3
|1
|1
|3
!8
|-
|[[ Эрдэнэцогтын Даваажаргал|Даваажаргал]]
|2
|2
|2
|*
!6
|-
|[[Болор-Эрдэнийн Номиндалай|Б.Номиндалай]]
|2
|2
|1
|*
!5
|-
|[[Ёндонгийн Эрдэнэжаргал|Ё.Эрдэнэжаргал]]
|2
|1
|2
|1
!6
|-
|[[Намсрайн Баттүвшин|Н.Баттүвшин]]
|2
|1
|2
|1
!5
|-
|[[Ганболдын Өсөхбаяр|Г.Өсөхбаяр]]
|2
|1
|2
|*
!5
|-
|[[Даваадоржийн Төрболд|Д.Төрболд]]
|2
|1
|1
|2
!6
|-
|[[Даваахүүгийн Цэвэлсодном|Д.Цэвэлсодном]]
|2
|1
|*
|1
!4
|-
|[[Эрдэнэбилэгийн Ууганбаяр|Э.Ууганбаяр ]]
|2
|1
|1
|1
!5
|-
|[[Мөнхцэнгэлийн Амарсанаа|Амарсанаа]]
|2
|1
|*
|3
!6
|-
|[[Чулуунтөмөрийн Энхмөнх|Энхмөнх ]]
|2
|1
|1
|*
!4
|-
|[[Түвшинтөрийн Энхтайван|Т.Энхтайван]]
|2
|1
|*
|*
!3
|-
|[[Дондогийн Дэлгэрбат|Д.Дэлгэрбат]]
|2
|1
|*
|*
!3
|-
|[[Сүрэнжавын Очирбат|С.Очирбат]]
|2
|1
|*
|*
!3
|-
|[[Оюуны Гантулга|О.Гантулга]]
|1^
|*
|3
|1
!5
|-
|[[Ганзоригийн Баяржавхлан|Г.Баяржавхлан]]
|1^
|*
|2
|1
!4
|-
|[[Гандуламын Отгонбаатар|Га.Отгонбаатар]]
|2
|*
|1
|1
!4
|-
|[[Дамбын Тангад|Д.Тангад]]
|2
|*
|1
|1
!4
|-
|[[Ганболдын Ганням|Г.Ганням]]
|2
|*
|1
|1
!4
|-
|[[Улагпаны Береке|У.Береке]]
|2
|*
|1
|1
!4
|-
|[[Авирмэдийн Хосбаяр|А.Хосбаяр]]
|1^
|*
|1
|1
!3
|-
|[[Энхтөрийн Мөнхбаатар|Э.Мөнхбаатар]]
|2
|*
|1
|1
!4
|-
|[[ Малышийн Эркебулан|М.Еркебулан]]
|2
|*
|1
|*
!3
|-
|[[Нямдоржийн Өсөхбаяр|Н.Өсөхбаяр]]
|2
|*
|1
|*
!3
|-
|[[Төмөр-Очирын Баттөмөр|Т.Баттөмөр]]
|2
|*
|*
|3
!5
|-
|[[Сэргэлэнгийн Ариунбилэг|С.Ариунбилэг]]
|2
|*
|*
|2
!4
|-
|[[Өрнөхбаярын Сүхбат|Ө.Сүхбат]]
|2
|*
|*
|2
!4
|-
|[[Цогтоогийн Мөнхбаяр|Цо.Мөнхбаяр]]
|2
|*
|*
|1
!3
|-
|[[Бүрнээгийн Баянмөнх|Б.Баянмөнх]]
|2
|*
|*
|*
!2
|-
|[[Сүхбаатарын Сүхбат|С.Сүхбат]]
|2
|*
|*
|1
!2
|}

==== 1.2 Аймгийн наадамд нэг түрүүлсэн, УБН-д  дөрөв давсан арслангууд ====
1.2.а Хоёроос гурван удаа дөрөв давсан арслангууд
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Овог нэр
! colspan=&quot;4&quot; |Давааны тоо
! rowspan=&quot;2&quot; |Бүгд
|-
!8
!7
!6
!5
|-
|[[Алтангэрэлийн Отгонбаатар|А.Отгонбаатар]]
|1
|*
|1
|2
!4
|-
|[[Чулуунжавын Булганхүү|Ч.Булганхүү]]
|1
|1
|2
|2
!6
|-
|[[Александрын Сүмбээ|А.Сүмбээ]]
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Равсалын Дамдин|Р.Дамдин]]
|1
|*
|*
|*
!1
|}
1.2.б Нэг удаа дөрөв давсан арслангууд
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Овог нэр
! colspan=&quot;4&quot; |Давааны тоо
! rowspan=&quot;2&quot; |Бүгд
|-
!8
!7
!6
!5
|-
|[[Данзангийн Батжаргал|Д.Батжаргал]]
|1
|3
|*
|4
!8
|-
|[[Даваадоржийн Буянт|Д.Буянт]]
|1
|2
|1
|*
!4
|-
|[[Төмөрчөдөрийн Занданбат|Т.Занданбат]]
|1
|1
|2
|2
!6
|-
|[[Махгалын Баярсайхан|М.Баярсайхан]]
|1
|1
|1
|1
!4
|-
|[[Батчулууны Хашбат|Б.Хашбат]]
|1
|1
|1
|1
!4
|-
|[[Баасгадайн Батхуяг|Б.Батхуяг]]
|1
|1
|1
|*
!3
|-
|[[Лүжээгийн Жамсран|Л.Жамсран]]
|1
|1
|1
|*
!3
|-
|[[Агваандандарын Амараа|А.Амараа]]
|1
|1
|*
|2
!4
|-
|[[Хүрэлбаатарын Оргилболд|Х.Оргилболд]]
|1
|1
|*
|*
!2
|-
|[[Нямпүрэвийн Батсайхан|Н.Батсайхан]]
|1
|*
|2
|3
!6
|-
|[[Бальдаржамцын Тайван|Б.Тайван]]
|1
|*
|1
|1
!3
|-
|[[Баатарпүрэвийн Ганбаатар|Б.Ганбаатар]]
|1
|*
|1
|*
!2
|-
|[[Чойжилын Эрдэнэчулуун|Ч.Эрдэнэчулуун]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Ренчиндашийн Түвшинбаатар|Р.Түвшинбаатар]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Хандсүрэнгийн Мэндбаяр|Х.Мэндбаяр]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Батсуурийн Нэргүй|Б.Нэргүй]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Гомбосүрэнгийн Отгонбаатар|Го.Отгонбаатар]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Гүржавын Батпүрэв|Г.Батпүрэв]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Очирхүүгийн Мөнхтөр|О.Мөнхтөр]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Даваадоржийн Болдбаатар|Д.Болдбаатар]]
|1
|*
|*
|*
!1
|}

==== 1.3 Аймгийн наадамд түрүүлж, үзүүрлэсэн арслангууд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Овог нэр
! colspan=&quot;4&quot; |Давааны тоо
! rowspan=&quot;2&quot; |Бүгд
|-
!8
!7
!6
!5
|-
|[[Эрдэнэжавын Саранбаатар|Э.Саранбаатар]]
|1
|3
|1
|1
!6
|-
|[[Булган-Эрдэнийн Түмэндэмбэрэл|Б.Түмэндэмбэрэл]]
|1
|3
|1
|*
!5
|-
|[[Сүхбаатарын Ерөөлт|С.Ерөөлт]]
|1
|2
|3
|1
!7
|-
|[[Эрдэнэбатын Нямаа|Э.Нямаа]]
|1
|2
|2
|*
!5
|-
|[[Эрдэнэцогтын Даваажаргал|Э.Даваажаргал]]
|1
|2
|2
|*
!5
|-
|[[Батсүхийн Гантөмөр|Б.Гантөмөр]]
|1
|2
|2
|*
!4
|-
|[[Лхангаажавын Цээсүрэн|Л.Цээсүрэн]]
|1
|2
|1
|3
!7
|-
|[[Пэрэнлэйжамцын Баярхүү|П.Баярхүү]]
|1
|2
|1
|2
!6
|-
|[[Мусатын Аманбек|М.Аманбек]]
|1
|2
|1
|2
!6
|-
|[[Гаанжуурын Батням|Г.Батням]]
|1
|2
|1
|*
!4
|-
|[[Жадамбаагийн Мөнгөн|Ж.Мөнгөн]]
|1
|2
|*
|3
!6
|-
|[[Батцэрэнгийн Уртбаяр|Б.Уртбаяр]]
|1
|2
|*
|2
!5
|-
|[[Доржсүрэнгийн Бадамгарав|Д.Бадамгарав]]
|1
|2
|*
|2
!5
|-
|[[Сугирын Идэрсүрэн|С.Идэрсүрэн]]
|1
|2
|*
|1
!4
|-
|[[Гонгорын Дамдинхүү|Г.Дамдинхүү]]
|1
|2
|*
|1
!4
|-
|[[Төрөөгийн Мягмаржав|Т.Мягмаржав]]
|1
|2
|*
|1
!4
|-
|[[Нэргүйн Гантулга|Н.Гантулга]]
|1
|2
|*
|1
!4
|-
|[[Батжаргалын Хадбаатар|Б.Хадбаатар]] 
|1
|2
|*
|1
!4
|-
|[[Бүрнээгийн Сэнгэдорж|Б.Сэнгэдорж]] 
|1
|2
|*
|1
!4
|-
|[[Дашнямын Ариунмөрөн|Д.Ариунмөрөн]]
|1
|2
|*
|1
!4
|-
|[[Мөнхжаргалын Бямбадорж|М.Бямбадорж]]
|1
|2
|*
|1
!4
|-
|[[Батмөнхийн Сүхбаатар|Б.Сүхбаатар]]
|1
|1
|2
|1
!5
|-
|[[Төмөрбаатарын Пүрэвсүрэн|Т.Пүрэвсүрэн]]
|1
|1
|2
|1
!5
|-
|[[Будын Амгаланбаатар|Б.Амгаланбаатар]]
|1
|1
|2
|1
!5
|-
|[[Загдсүрэнгийн Наранбаатар|З.Наранбаатар]]
|1
|1
|2
|1
!5
|-
|[[Навааны Хүрэлсүх|Н.Хүрэлсүх]]
|1
|1
|2
|*
!4
|-
|[[Мөнхтуяагийн Батцэнгэл|М.Батцэнгэл]]
|1
|1
|2
|*
!4
|-
|[[Дагвасамбуугийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]
|1
|1
|2
|*
!4
|-
|[[Баарангийн Отгонбаатар|Б.Отгонбаатар]]
|1
|1
|1
|3
!6
|-
|[[Дагвадоржийн Түмэнжаргал|Д.Түмэнжаргал]]
|1
|1
|1
|2
!5
|-
|[[Гансүхийн Хишигбат|Г.Хишигбат]]
|1
|1
|1
|2
!5
|-
|[[Пүрэвжавын Даваадорж|П.Даваадорж]]
|1
|1
|1
|2
!5
|-
|[[Пүрэвийн Гантөгс|П.Гантөгс]] 
|1
|1
|1
|1
!4
|-
|[[Багадаваагийн Одсүрэн|Б.Одсүрэн]]
|1
|1
|1
|1
!4
|-
|[[Шараагийн Мөнх-Од|Ш.Мөнх-од]]
|1
|1
|1
|1
!4
|-
|[[Шаравдоржийн Отгонтөгс|Ш.Отгонтөгс]]
|1
|1
|1
|1
!4
|-
|[[Лханаагийн Нямбаяр|Л.Нямбаяр]]
|1
|1
|1
|*
!3
|-
|[[Батсүхийн Батдорж|Б.Батдорж]]
|1
|1
|1
|*
!3
|-
|[[Найдангийн Адъяабат|Н.Адъяабат]]
|1
|1
|1
|*
!3
|-
|[[Батбаярын Бат-Амгалан|Б.Бат-Амгалан]]
|1
|1
|1
|*
!3
|-
|[[Ганхуягийн Шинэзориг|Г.Шинэзориг]]
|1
|1
|1
|*
!3
|-
|[[Пүрэвээгийн Өсөхбаатар|П.Өсөхбаатар]]
|1
|1
|1
|*
!3
|-
|[[Чулуунтөмөрийн Энхмөнх|Ч.Энхмөнх]]
|1
|1
|1
|*
!3
|-
|[[Хавсалемийн Асен|Х.Асен]]
|1
|1
|*
|3
!5
|-
|[[Төрбатын Ядамсүрэн|Т.Довчинсэмбээ]]
|1
|1
|*
|3
!5
|-
|[[Мөнхцэнгэлийн Амарсанаа|М.Амарсанаа]]
|1
|1
|*
|3
!5
|-
|[[Энхтөрийн Баасанжав|Э.Баасанжав]]
|1
|1
|*
|2
!3
|-
|[[Маамуугийн Отгонням|М.Отгонням]] 
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Жамбажамцын Сүхбат|Ж.Сүхбат]] 
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Бямбаагийн Баянмөнх|Б.Баянмөнх]]
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Дагвын Эрдэнэбилэг|Д.Эрдэнэбилэг]]
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Чойжингийн Баасанбат|Ч.Баасанбат]] 
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Тогтоолын Мягмарсүрэн|Т.Мягмарсүрэн]]
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Пүрэвжавын Мөнхбат|П.Мөнхбат]]
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Мухалайн Баасанбат|М.Баасанбат]]
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Баянмөнхийн Шаравнямбуу|Б.Шаравнямбуу]]
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Батхуягийн Батзориг|Б.Батзориг]]
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Төлекийн Ерболат|Т.Ерболат]]
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Ганцогтын Бадрах|Г.Бадрах]]
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Бат-Эрдэнийн Хаш-Эрдэнэ|Б.Хаш-Эрдэнэ]]
|1
|1
|*
|1
!3
|-
|[[Даваадоржийн Цэрэндаваа|Д.Цэрэндаваа]]
|1
|1
|*
|*
!2
|-
|[[Билэгбаатарын Энхбаатар|Б.Энхбаатар]]
|1
|1
|*
|*
!2
|-
|[[Намсрайн Ганзориг|Н.Ганзориг]]
|1
|1
|*
|*
!2
|-
|[[Түмэнбаярын Буянжаргал|Т.Буянжаргал]]
|1
|1
|*
|*
!2
|-
|[[Бат-Очирын Гончигтавхай|Б.Гончигтавхай]]
|1
|1
|*
|*
!2
|-
|[[Балжиннямын Мөнх-Эрдэнэ|Б.Мөнх-Эрдэнэ]]
|1
|1
|*
|*
!2
|-
|[[Энхбатын Тулга|Э.Тулга]] 
|1
|1
|*
|*
!2
|-
|[[Лхамсүрэнгийн Жамбал|Л.Жамбал]]
|1
|1
|*
|*
!2
|-
|[[Пүрэвдоржийн Эрхэмжаргал|П.Эрхэмжаргал]]
|1
|1
|*
|*
!2
|}

==== 1.4 Аймгийн наадамд түрүүлсэн, УБН-д гурав давсан арслангууд ====
1.4.а Гурван удаа гурав давсан арслангууд 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Овог нэр
! colspan=&quot;4&quot; |Давааны тоо
! rowspan=&quot;2&quot; |Бүгд
|-
!8
!7
!6
!5
|-
|[[Малышийн Эркебулан|М.Эркебулан]]
|1
|*
|1
|*
!2
|-
|[[Цэцэндэлгэрийн Цэдэндамба|Ц.Цэдэндамба]] 
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Даш-Очирын Энхбат|Д.Энхбат]]
|1
|*
|*
|1
!2
|}
1.4.б Хоёр удаа гурав давсан арслангууд
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Овог нэр 
! colspan=&quot;4&quot; |Давааны тоо
! rowspan=&quot;2&quot; |Бүгд
|-
!8
!7
!6
!5
|-
|[[Дамдингийн Тогтохжаргал|Д.Тогтохжаргал]]
|1
|*
|3
|1
!5
|-
|[[Цэрэнбатын Сандагдорж|Ц.Сандагдорж]]
|1
|*
|1
|1
!3
|-
|[[Нэргүйбаярын Эрдэнэчулуун|Н.Эрдэнэчулуун]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Усникагийн Батгэрэл|У.Батгэрэл]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Сүхбаатарын Мөнхсүх|С.Мөнхсүх]] 
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Пүрэвсүрэнгийн Батхуяг|П.Иххантай]]
|1
|*
|*
|*
!1
|}
1.4.в Нэг удаа гурав давсан арслангууд 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Овог нэр
! colspan=&quot;4&quot; |Давааны тоо
! rowspan=&quot;2&quot; |Бүгд
|-
!8
!7
!6
!5
|-
|[[Батсугарын Зоригтбаатар|Б.Зоригтбаатар]]
|1
|*
|3
|2
!6
|-
|[[Тавхайн Чулуунгэрэл|Т.Чулуунгэрэл]]
|1
|*
|3
|1
!5
|-
|[[Цэрэндолгорын Жамсран|Ц.Жамсран]]
|1
|*
|1
|2
!4
|-
|[[Нармандахын Жаргалбат|Н.Жаргалбат]]
|1
|*
|1
|2
!4
|-
|[[Загджавын Соёмбо|З.Соёмбо]]
|1
|*
|1
|1
!3
|-
|[[Тогтохмэндийн Сайханжаргал|Т.Сайханжаргал]]
|1
|*
|1
|1
!3
|-
|[[Цэнд-Аюушийн Цогт-Эрдэнэ|Ц.Цогт-Эрдэнэ]]
|1
|*
|1
|1
!3
|-
|[[Оргодолын Өлзиймөнх|О.Өлзиймөнх]]
|1
|*
|*
|3
!4
|-
|[[Тогоочийн Отгонзоригт|Т.Отгонзоригт]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Эрдэнэбатын Зоригтбаатар|Э.Зоригтбаатар]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Чинзоригийн Эрдэнэсайхан|Ч.Эрдэнэсайхан]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Пүрэвдоржийн Батсүх|П.Батсүх]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Нацагдоржийн Баатархүү|Н.Баатархүү]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Жалтаны Галбадрах|Ж.Галбадрах]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Бадамсамбуугийн Ганболд|Б.Ганболд]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Батсүхийн Уугандаваа|Б.Уугандаваа]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Доржпүрэвийн Энхтайван|Д.Энхтайван]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Буянтогтохын Ганзориг|Б.Ганзориг]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Цоодолын Үржинбаатар|Ц.Үржинбаатар]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Даваажанцангийн Батбаяр|Давж.Батбаяр]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Мягмаржавын Батзориг|М.Батзориг]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Жаалайн Наранбаатар|Ж.Наранбаатар]]
|1
|*
|*
|*
!1
|}

==== 1.5 Аймгийн наадамд түрүүлж, шөвгөрсөн арслангууд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Овог нэр 
! colspan=&quot;4&quot; |Давааны тоо
! rowspan=&quot;2&quot; |Бүгд
|-
!8
!7
!6
!5
|-
|[[Шагдарсүрэнгийн Чинтулга|Ш.Чинтулга]]
|1
|*
|5
|*
!6
|-
|[[Өлзийсайханы Батзул|Ө.Батзул]]
|1
|*
|4
|*
!5
|-
|[[Болдбаатарын Доржсүрэн|Б.Доржсүрэн]]
|1
|*
|3
|1
!5
|-
|[[Ганбаатарын Түмэнжаргал|Г.Түмэнжаргал]]
|1
|*
|3
|*
!4
|-
|[[Мядагмаагийн Адъяахүү|М.Адъяахүү]]
|1
|*
|3
|*
!4
|-
|[[Хүрэлбаатарын Батбаяр|Х.Батбаяр]]
|1
|*
|2
|3
!6
|-
|[[Ганбаатарын Эрхэмбаяр|Г.Эрхэмбаяр]]
|1
|*
|2
|2
!5
|-
|[[Тулгаагийн Сүрэнжав|Т.Сүрэнжав]]
|1
|*
|2
|1
!4
|-
|[[Ганболдын Төрмөнх|Г.Төрмөнх]]
|1
|*
|2
|1
!4
|-
|[[Юрагийн Пүрэвжаргал|Ю.Пүрэвжаргал]]
|1
|*
|2
|1
!4
|-
|[[Идэрийн Мандах|И.Мандах]]
|1
|*
|2
|1
!4
|-
|[[Ядамсүрэнгийн Бумбаяр|Я.Бумбаяр]]
|1
|*
|2
|*
!3
|-
|[[Цэвээнпүрэвийн Адъяа|Ц.Адъяа]]
|1
|*
|1
|3
!5
|-
|[[Даваасүрэнгийн Аззаяа|Д.Аззаяа]]
|1
|*
|1
|3
!5
|-
|[[Цэрэндоржийн Ганбат|Ц.Ганбат]]
|1
|*
|1
|3
!5
|-
|[[Пэрэнлэйн Батмөнх|П.Батмөнх]]
|1
|*
|1
|2
!4
|-
|[[Ганпүрэвийн Ганбаатар|Г.Ганбаатар]]
|1
|*
|1
|2
!4
|-
|[[Хэвэлхүүгийн Энхчулуун|Х.Энхчулуун]]
|1
|*
|1
|1
!3
|-
|[[Батмөнхийн Содхүү|Б.Содхүү]]
|1
|*
|1
|1
!3
|-
|[[Чулуунбаатарын Мөнхбат|Ч.Мөнхбат]]
|1
|*
|1
|1
!3
|-
|[[Чинбатын Алтангэрэл|Ч.Алтангэрэл]]
|1
|*
|1
|1
!3
|-
|[[Болдын Дамба|Б.Дамба]]
|1
|*
|1
|*
!2
|-
|[[Батбаярын Ариун-Эрдэнэ|Б.Ариун-Эрдэнэ]]
|1
|*
|1
|*
!2
|-
|[[Лхагвасүрэнгийн Алтанхуяг|Л.Алтанхуяг]]
|1
|*
|1
|*
!2
|-
|[[Мягмарсүрэнгийн Мэндсайхан|М.Мэндсайхан]]
|1
|*
|1
|*
!2
|-
|[[Оюунгэрэлийн Наранбаатар|О.Наранбаатар]]
|1
|*
|1
|*
!2
|-
|[[Энх-Амгалангийн Ариунбуян|Э.Ариунбуян]]
|1
|*
|1
|*
!2
|-
|[[Нямдоржийн Өсөхбаяр|Н.Өсөхбаяр]]
|1
|*
|1
|*
!2
|-
|[[Доржсүрэнгийн Батсүх|Д.Батсүх]]
|1
|*
|1
|*
!2
|-
|[[Цэрэгбаатарын Эрхэмбаяр|Ц.Эрхэмбаяр]]
|1
|*
|1
|*
!2
|-
|[[Даваасүрэнгийн Алтанцоож|Д.Алтанцоож]]
|1
|*
|1
|*
!2
|-
|[[Жасрайн Жамъянсэнгэ|Ж.Жамъянсэнгэ]]
|1
|*
|*
|3
!4
|-
|[[Хавидений Айдос|Х.Айдос]] 
|1
|*
|*
|3
!4
|-
|[[Бямбадоржийн Батдорж|Б.Батдорж]]
|1
|*
|*
|3
!4
|-
|[[Энхбаатарын Төгөлдөр|Э.Төгөлдөр]]
|1
|*
|*
|3
!4
|-
|[[Шаравдоржийн Бямбатогтох|Ш.Бямбатогтох]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Жадавын Дашпүрэв|Ж.Дашпүрэв]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Маамуугийн Төмөртогоо|М.Төмөртогоо]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Даваацэрэнгийн Бямбацогт|Д.Бямбацогт]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Даваанямын Хишигдаваа|Д.Хишигдаваа]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Ганзоригийн Жамбалдорж|Г.Жамбалдорж]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Баатарсүрэнгийн Баатархүү|Б.Баатархүү]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Батжаргалын Чинбат|Б.Чинбат]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Хашбаатарын Цагаанбаатар|Х.Цагаанбаатар]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Амгалангийн Саруулсайхан|А.Саруулсайхан]]
|1
|*
|*
|2
!3
|-
|[[Батсуурийн Нармандах|Б.Нармандах]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Даваасамбуугийн Батбаяр|Давс.Батбаяр]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Төмөрийн Гүрсоронзон|Т.Гүрсоронзон]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Цогтоогийн Бямбаа|Ц.Бямбаа]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Очгэрэлийн Батцэнгэл|О.Батцэнгэл]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Сүхбаатарын Лхагвабаатар|С.Лхагвабаатар]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Ганбаатарын Бүрэнбаяр|Г.Бүрэнбаяр]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Намхайн Энх-Амгалан|Н.Энх-Амгалан]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Жаргалсайханы Алтаншагай|Ж.Алтаншагай]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Гүрзулын Ганцоож|Г.Ганцоож]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Цэвээнрэгзэнгийн Чинзориг|Ц.Чинзориг]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Чойжилсүрэнгийн Мөнхтогтох|Ч.Мөнхтогтох]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Лхамаагийн Балдорж|Л.Балдорж]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Энхбатын Сумъяабат|Э.Сумъяабат]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Буянтогтохын Пүрэвдорж|Б.Пүрэвдорж]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Доржготовын Батбаатар|Д.Батбаатар]]
|1
|*
|*
|1
!2
|-
|[[Нацагийн Гансүх|Н.Гансүх]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Ранзааны Батболд|Р.Батболд]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Жамбалын Шийрэвмөнх|Ж.Шийрэвмөнх]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Мөнх-Эрдэнийн Энхтайван|М.Энхтайван]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Жамсрангийн Батбилэг|Ж.Батбилэг]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Цагаанхүүгийн Энхбат|Ц.Энхбат]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Пүрэвжавын Ганхуяг|П.Ганхуяг]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Төмөрхүүгийн Энх-Амгалан|Т.Энх-Амгалан]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Даваагийн Батсайхан|Д.Батсайхан]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Батнямын Нямлхагва|Б.Нямлхагва]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Ганболдын Нямцогт|Г.Нямцогт]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Битаны Нурлан|Б.Нурлан]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Одхүүгийн Цэцэнцэнгэл|О.Цэцэнцэнгэл]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Даваадоржийн Эрдэнэтулга|Д.Эрдэнэтулга]]
|1
|*
|*
|*
!1
|-
|[[Доржийн Ням-Очир|Д.Ням-Очир]]
|1
|*
|*
|*
!1
|}

[[Ангилал:Аймгийн арслан|*]]</text>
      <sha1>6s1v4pjg7fmmr0p9e6q4lkwga83d70y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Уур амьсгалын хүснэгт</title>
    <ns>828</ns>
    <id>113301</id>
    <revision>
      <id>858316</id>
      <parentid>854370</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858316</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="19920" sha1="66wexth0rb9vgy11swu75s58ist2vly" xml:space="preserve">-- Implement [[Template:Weather box]].

local _precision = require('Module:Math')._precision
local function precision(text)
	-- Input like 'Jan precipitation inch = trace' calls this with text = 'trace'
	-- which would cause _precision to throw an error since it is not numeric.
	-- Workaround: Return 0 as the precision if an error occurs.
	local success, result = pcall(_precision, text)
	if success then
		return result
	end
	return 0
end

local function stripToNil(text)
	-- If text is a non-empty string, return its trimmed content.
	-- Otherwise, return nothing (text is an empty string or is not a string).
	if type(text) == 'string' then
		return text:match('(%S.-)%s*$')
	end
end

local function isAny(args, suffix)
	local months = { 'Jan', 'Feb', 'Mar', 'Apr', 'May', 'Jun', 'Jul', 'Aug', 'Sep', 'Oct', 'Nov', 'Dec' }
	for _, month in ipairs(months) do
		if stripToNil(args[month .. suffix]) then
			return true
		end
	end
end

local function makeLabel(args, options, is_first, base, what)
	local first
	if isAny(args, ' ' .. what .. ' cm') then
		first = 'см'
	elseif isAny(args, ' ' .. what .. ' mm') then
		first = 'мм'
	else
		first = (what:sub(1, 4) == 'snow' or
			precision(args['Jan ' .. what .. ' inch'] or '0') &lt; 1)
				and 'см'
				or 'мм'
	end
	local second = 'инч'
	if not stripToNil(args['metric first']) then
		first, second = second, first
	end
	if is_first then
		if options.wantSingleLine then
			first = first .. ' (' .. second .. ')'
		end
	else
		first = second
	end
	return base .. ' ' .. first
end

local function makeSources(frame, args)
	local source1 = stripToNil(args.source) or stripToNil(args['source 1'])
	local source2 = stripToNil(args['source 2']) or stripToNil(args['source2'])
	local result = '|-\n|colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;&quot;|'
	local text
	if source1 or source2 then
		if source1 and source2 then
			text = 'Эх сурвалж 1: ' .. source1 .. '\n' .. result .. 'Эх сурвалж 2: ' .. source2
		else
			text = 'Эх сурвалж: ' .. (source1 and source1 or source2)
		end
	else
		text = frame:expandTemplate({ title = 'citation needed', args = {date = stripToNil(args.date)} })
	end
	return result .. text .. '\n|}'
end

local function wantSingle(parm)
	--------------------------------------------------------------------------------
	-- Result before July 2022 for single_line setting:
	-- blank/omitted : separate table rows for metric and imperial (two rows)
	-- N             : bug: only one row with either metric or imperial (not both)
	--                      but heading like &quot;cm (inches)&quot;
	-- Y/junk        : single row with both metric/imperial in same cell
	--------------------------------------------------------------------------------
	-- Intend changing in July 2022 so single_line=Y is the default and
	-- need single_line=N for separate lines.
	-- However, this release (1 July 2022) keeps blank/omitted as meaning &quot;no&quot;
	-- so the other large changes can be tested before switching the default.
	parm = (parm or ''):lower()
	return not (parm == 'no' or parm == 'n' or parm == '')
end

local function getDefinitions(frame, args, options)
	-- Return a list of tables or strings that define each row.
	local function _if(parm, a, b)
		return stripToNil(args[parm]) and a or b or ''
	end
	local function _ifset(parm, a)
		return stripToNil(args[parm]) and args[parm] or a
	end
	local function _ifany(suffix)
		return isAny(args, suffix)
	end
	local function _ifSingle(a, b)
		return options.wantSingleLine and a or b or ''
	end
	local function _colorscheme(what, default)
		return stripToNil(args[what .. ' colour']) or stripToNil(args[what .. ' color']) or default
	end
	local function _margin()
		if stripToNil(args.margin) then
			return 'margin:' .. args.margin .. ';'
		end
		return ''
	end
	local location = _if('location', args.location, '{{{location}}}')  -- show &quot;{{{location}}}&quot; to alert editor if parameter is blank
	local navbarText
	if not stripToNil(args.open) then
		if stripToNil(args.name) then
			local navbar = require('Module:Navbar')._navbar
			navbarText = navbar({'Climate data for ' .. location, args.name, collapsible=1})
		end
	end
	return {

----------- HEADER ----------
'{| class=&quot;wikitable ' .. _if('open', '', 'mw-collapsible' .. _if('collapsed', ' mw-collapsed')) ..
'&quot; style=&quot;width:' .. _ifset('width', 'auto') ..
'; text-align:center; line-height:1.2em;' ..
_margin() .. '&quot;' ..
_if('open',
	'\n|+Цаг уурын мэдээлэл: ' .. location,
	'\n|-' ..
	'\n!colspan=&quot;14&quot; | ' .. _if('name', navbarText, 'Цаг уурын мэдээлэл: ' .. location)
) ..
[=[

|-
!scope=&quot;row&quot; |Сар
!scope=&quot;col&quot; |1 сар
!scope=&quot;col&quot; |2 сар
!scope=&quot;col&quot; |3 сар
!scope=&quot;col&quot; |4 сар
!scope=&quot;col&quot; |5 сар
!scope=&quot;col&quot; |6 сар
!scope=&quot;col&quot; |7 сар
!scope=&quot;col&quot; |8 сар
!scope=&quot;col&quot; |9 сар
!scope=&quot;col&quot; |10 сар
!scope=&quot;col&quot; |11 сар
!scope=&quot;col&quot; |12 сар
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-left-width:medium&quot; |Жил
]=],

{---------- FIRST LINE MAXIMUM HUMIDEX ----------
	WANTROW = _ifany(' maximum humidex') and (_ifset('metric first') or options.wantSingleLine),
	mode = 'basic',
	group_name = 'maximum humidex',
	color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'),
	scale_factor = '1',
	label = 'Макс. Температур [[humidex]]',
	annual_mode = 'max',
},
{---------- FIRST LINE RECORD HIGH TEMPERATURES ----------
	WANTROW = _ifany(' record high C') or _ifany(' record high F'),
	mode = 'temperature',
	group_name = 'record high',
	color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'),
	scale_factor = '1',
	label = 'Макс. Температур °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'),
	annual_mode = 'max',
},
{---------- FIRST-SECOND LINE AVG MONTHLY MAXIMUM TEMPERATURES ----------
	WANTROW = _ifany(' avg record high C') or _ifany(' avg record high F'),
	mode = 'temperature',
	group_name = 'avg record high',
	color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'),
	scale_factor = '1',
	label = 'Дундаж макс. °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'),
	annual_mode = 'max',
},
{---------- FIRST LINE MEAN DAILY MAXIMUM TEMPERATURES ----------
	WANTROW = _ifany(' high C') or _ifany(' high F'),
	mode = 'temperature',
	group_name = 'high',
	color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'),
	scale_factor = '1',
	label = 'Дундаж дээд °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'),
	annual_mode = 'avg',
},
{---------- FIRST LINE DAILY MEAN TEMPERATURES ----------
	WANTROW = _ifany(' mean C') or _ifany(' mean F'),
	mode = 'temperature',
	group_name = 'mean',
	color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'),
	scale_factor = '1',
	label = 'Өдрийн дундаж °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'),
	annual_mode = 'avg',
},
{---------- FIRST LINE MEAN DAILY MINIMUM TEMPERATURES ----------
	WANTROW = _ifany(' low C') or _ifany(' low F'),
	mode = 'temperature',
	group_name = 'low',
	color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'),
	scale_factor = '1',
	label = 'Дундаж доод °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'),
	annual_mode = 'avg',
},
{---------- FIRST-SECOND LINE AVG MONTHLY MINIMUM TEMPERATURES ----------
	WANTROW = _ifany(' avg record low C') or _ifany(' avg record low F'),
	mode = 'temperature',
	group_name = 'avg record low',
	color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'),
	scale_factor = '1',
	label = 'Дундаж мин. °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'),
	annual_mode = 'min',
},
{---------- FIRST LINE RECORD LOW TEMPERATURES ----------
	WANTROW = _ifany(' record low C') or _ifany(' record low F'),
	mode = 'temperature',
	group_name = 'record low',
	color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'),
	scale_factor = '1',
	label = 'Мин. температур °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'),
	annual_mode = 'min',
},
{---------- FIRST LINE MINIMUM WIND CHILL ----------
	WANTROW = _ifany(' chill') and (_ifset('metric first') or options.wantSingleLine),
	mode = 'basic',
	group_name = 'chill',
	color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'),
	scale_factor = '1',
	label = 'Record low [[wind chill]]',
	annual_mode = 'min',
},
{---------- FIRST LINE TOTAL PRECIPITATION ----------
	WANTROW = _ifany(' precipitation cm') or _ifany(' precipitation mm') or _ifany(' precipitation inch'),
	mode = 'precipitation',
	group_name = 'precipitation',
	color_scheme = _colorscheme('precipitation', 'p'),
	date_mode = true,
	scale_factor = '1',
	prefer_cm = precision(_ifset('Jan precipitation inch', '0')) &lt; 1,
	label = makeLabel(args, options, true, 'Дундаж [[хур тунадас]]', 'хур тунадас'),
	annual_mode = 'sum',
},
{---------- FIRST LINE RAINFALL ----------
	WANTROW = _ifany(' rain cm') or _ifany(' rain mm') or _ifany(' rain inch'),
	mode = 'precipitation',
	group_name = 'rain',
	color_scheme = _colorscheme('rain', 'p'),
	date_mode = true,
	scale_factor = '1',
	prefer_cm = precision(_ifset('Jan rain inch', '0')) &lt; 1,
	label = makeLabel(args, options, true, 'Тунадас', 'rain'),
	annual_mode = 'sum',
},
{---------- FIRST LINE SNOWFALL ----------
	WANTROW = _ifany(' snow cm') or _ifany(' snow mm') or _ifany(' snow inch'),
	mode = 'precipitation',
	group_name = 'snow',
	prefer_cm = true,
	color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'),
	date_mode = true,
	scale_factor = '1',
	label = makeLabel(args, options, true, 'Дундаж цас', 'цас'),
	annual_mode = 'sum',
},
{---------- FIRST LINE AVERAGE EXTREME SNOW DEPTH ----------
	WANTROW = _ifany(' snow depth cm') or _ifany(' snow depth mm') or _ifany(' snow depth inch'),
	mode = 'precipitation',
	group_name = 'snow depth',
	prefer_cm = true,
	color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'),
	scale_factor = '0.2',
	label = makeLabel(args, options, true, 'Average extreme snow depth', 'snow depth'),
	annual_mode = 'max',
},
{---------- SECOND LINE MAXIMUM HUMIDEX ----------
	WANTROW = not options.wantSingleLine and _ifany(' maximum humidex'),
	mode = 'basic',
	group_name = 'maximum humidex',
	color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'),
	scale_factor = '1',
	label = '[[Humidex]]',
	annual_mode = 'max',
	second_line = true,
},
{---------- SECOND LINE RECORD HIGH TEMPERATURES ----------
	WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' record high C') or _ifany(' record high F')),
	mode = 'temperature',
	group_name = 'record high',
	second_line = true,
	color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'),
	scale_factor = '1',
	label = 'Record high °' .. _if('metric first', 'F', 'C'),
	annual_mode = 'max',
},
{---------- SECOND LINE MEAN DAILY MAXIMUM TEMPERATURES ----------
	WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' high C') or _ifany(' high F')),
	mode = 'temperature',
	group_name = 'high',
	second_line = true,
	color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'),
	scale_factor = '1',
	label = 'Mean daily maximum °' .. _if('metric first', 'F', 'C'),
	annual_mode = 'avg',
},
{---------- SECOND LINE DAILY MEAN TEMPERATURES ----------
	WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' mean C') or _ifany(' mean F')),
	mode = 'temperature',
	group_name = 'mean',
	second_line = true,
	color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'),
	scale_factor = '1',
	label = 'Daily mean °' .. _if('metric first', 'F', 'C'),
	show = _if('metric first', '2', '1'),
	annual_mode = 'avg',
},
{---------- SECOND LINE MEAN DAILY MINIMUM TEMPERATURES ----------
	WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' low C') or _ifany(' low F')),
	mode = 'temperature',
	group_name = 'low',
	second_line = true,
	color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'),
	scale_factor = '1',
	label = 'Mean daily minimum °' .. _if('metric first', 'F', 'C'),
	show = _if('metric first', '2', '1'),
	annual_mode = 'avg',
},
{---------- SECOND LINE RECORD LOW TEMPERATURES ----------
	WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' record low C') or _ifany(' record low F')),
	mode = 'temperature',
	group_name = 'record low',
	second_line = true,
	color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'),
	scale_factor = '1',
	label = 'Record low °' .. _if('metric first', 'F', 'C'),
	show = _if('metric first', '2', '1'),
	annual_mode = 'min',
},
{---------- SECOND LINE MINIMUM WIND CHILL ----------
	WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' chill') and _if('metric first')),
	mode = 'basic',
	group_name = 'chill',
	color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'),
	scale_factor = '1',
	label = '[[Wind chill]]',
	annual_mode = 'min',
},
{---------- SECOND LINE TOTAL PRECIPITATION ----------
	WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' precipitation cm') or _ifany(' precipitation mm') or _ifany(' precipitation inch')),
	mode = 'precipitation',
	group_name = 'precipitation',
	second_line = true,
	color_scheme = _colorscheme('precipitation', 'p'),
	date_mode = true,
	scale_factor = '1',
	prefer_cm = precision(_ifset('Jan precipitation inch', '0')) &lt; 1,
	label = makeLabel(args, options, false, 'Average [[precipitation]]', 'precipitation'),
	annual_mode = 'sum',
},
{---------- SECOND LINE RAINFALL ----------
	WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' rain cm') or _ifany(' rain mm') or _ifany(' rain inch')),
	mode = 'precipitation',
	group_name = 'rain',
	second_line = true,
	color_scheme = _colorscheme('rain', 'p'),
	date_mode = true,
	scale_factor = '1',
	prefer_cm = precision(_ifset('Jan rain inch', '0')) &lt; 1,
	label = makeLabel(args, options, false, 'Average rainfall', 'rain'),
	annual_mode = 'sum',
},
{---------- SECOND LINE SNOWFALL ----------
	WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' snow cm') or _ifany(' snow mm') or _ifany(' snow inch')),
	mode = 'precipitation',
	group_name = 'snow',
	second_line = true,
	prefer_cm = true,
	color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'),
	date_mode = true,
	scale_factor = '1',
	label = makeLabel(args, options, false, 'Average snowfall', 'snow'),
	annual_mode = 'sum',
},
{---------- SECOND LINE AVERAGE EXTREME SNOW DEPTH ----------
	WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' snow depth cm') or _ifany(' snow depth mm') or _ifany(' snow depth inch')),
	mode = 'precipitation',
	group_name = 'snow depth',
	second_line = true,
	prefer_cm = true,
	color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'),
	scale_factor = '0.2',
	label = makeLabel(args, options, false, 'Average extreme snow depth', 'snow depth'),
	annual_mode = 'max',
},
{---------- PRECIPITATION DAYS ----------
	WANTROW = _ifany(' precipitation days'),
	mode = 'basic',
	group_name = 'precipitation days',
	color_scheme = _colorscheme('precip days', 'd'),
	date_mode = true,
	scale_factor = '1',
	label = 'Дундаж хур тунадастай өдрүүд' .. _if('unit precipitation days', ' &lt;span style=&quot;font-size:90%;&quot; class=&quot;nowrap&quot;&gt;(≥ ' .. _ifset('unit precipitation days', '') .. ')&lt;/span&gt;'),
	annual_mode = 'sum',
},
{---------- RAINY DAYS ----------
	WANTROW = _ifany(' rain days'),
	mode = 'basic',
	group_name = 'rain days',
	color_scheme = _colorscheme('precip days', 'd'),
	date_mode = true,
	scale_factor = '1',
	label = 'Бороотой өдөр' .. _if('unit rain days', ' &lt;span style=&quot;font-size:90%;&quot; class=&quot;nowrap&quot;&gt;(≥ ' .. _ifset('unit rain days', '') .. ')&lt;/span&gt;'),
	annual_mode = 'sum',
},
{---------- SNOWY DAYS ----------
	WANTROW = _ifany(' snow days'),
	mode = 'basic',
	group_name = 'snow days',
	color_scheme = _colorscheme('precip days', 'd'),
	date_mode = true,
	scale_factor = '1',
	label = 'Цастай дундаж өдөр' .. _if('unit snow days', ' &lt;span style=&quot;font-size:90%;&quot; class=&quot;nowrap&quot;&gt;(≥ ' .. _ifset('unit snow days', '') .. ')&lt;/span&gt;'),
	annual_mode = 'sum',
},
{---------- PERCENT RELATIVE HUMIDITY ----------
	WANTROW = _ifany(' humidity'),
	mode = 'basic',
	group_name = 'humidity',
	color_scheme = _colorscheme('humidity', 'h'),
	scale_factor = '1',
	label = 'Дундаж харьцангуй чийгшил (%)' ..
		_if('time day', ' &lt;span style=&quot;font-size:90%;&quot; class=&quot;nowrap&quot;&gt;(' .. _ifset('time day', '') .. ')&lt;/span&gt;') ..
		_if('daily', ' &lt;span style=&quot;font-size:90%;&quot; class=&quot;nowrap&quot;&gt;(daily average)&lt;/span&gt;'),
	annual_mode = 'avg',
},
{---------- AFTERNOON PERCENT RELATIVE HUMIDITY ----------
	WANTROW = _ifany(' afthumidity'),
	mode = 'basic',
	group_name = 'afthumidity',
	color_scheme = _colorscheme('humidity', 'h'),
	scale_factor = '1',
	label = 'Average afternoon [[relative humidity]] (%)' ..
		_if('time day', ' &lt;span style=&quot;font-size:90%;&quot; class=&quot;nowrap&quot;&gt;(at ' .. _ifset('time day', '') .. ')&lt;/span&gt;') ..
		_if('daily', ' &lt;span style=&quot;font-size:90%;&quot; class=&quot;nowrap&quot;&gt;(daily average)&lt;/span&gt;'),
	annual_mode = 'avg',
},
{---------- FIRST LINE AVERAGE DEW POINT ----------
	WANTROW = _ifany(' dew point C') or _ifany(' dew point F'),
	mode = 'temperature',
	group_name = 'dew point',
	color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'),
	scale_factor = '1',
	label = 'Дундаж [[шүүдрийн цэг]] °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'),
	annual_mode = 'avg',
},
{---------- SECOND LINE AVERAGE DEW POINT----------
	WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' dew point C') or _ifany(' dew point F')),
	mode = 'temperature',
	group_name = 'dew point',
	second_line = true,
	color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'),
	scale_factor = '1',
	label = 'Дундаж [[шүүдрийн цэг]] °' .. _if('metric first', 'F', 'C'),
	show = _if('metric first', '2', '1'),
	annual_mode = 'avg',
},
{---------- MONTHLY SUNSHINE HOURS ----------
	WANTROW = _ifany(' sun'),
	mode = 'basic',
	group_name = 'sun',
	color_scheme = _colorscheme('sun', 's'),
	date_mode = true,
	scale_factor = '1',
	label = 'Сарын дундаж нартай цаг',
	annual_mode = 'sum',
},
{---------- DAILY SUNSHINE HOURS ----------
	WANTROW = _ifany('d sun'),
	mode = 'basic',
	group_name = 'd sun',
	color_scheme = _colorscheme('sun', 's'),
	include_space = false,
	scale_factor = '30.44',
	label = 'Өдрийн дундаж нартай цаг',
	annual_mode = 'avg',
},
{---------- DAILY DAYLIGHT HOURS ----------
	WANTROW = _ifany(' light'),
	mode = 'basic',
	group_name = ' light',
	color_scheme = _colorscheme('sun', 's'),
	include_space = false,
	scale_factor = '30.44',
	label = 'Өдрийн дундаж гэгээтэй цаг',
	annual_mode = 'avg',
},
{---------- PERCENT SUNSHINE ----------
	WANTROW = _ifany(' percentsun'),
	mode = 'basic',
	group_name = 'percentsun',
	color_scheme = _colorscheme('sun', 's'),
	scale_factor = '7.2',
	label = 'Percentage [[Sunshine duration|possible sunshine]]',
	annual_mode = 'avg',
},
{---------- ULTRAVIOLET INDEX ----------
	WANTROW = _ifany(' uv'),
	mode = 'basic',
	group_name = 'uv',
	color_scheme = _colorscheme('uv', 'u'),
	scale_factor = '1',
	label = 'Дундаж [[хэт ягаан туяаны индекс]]',
	annual_mode = 'avg',
},
----------- SOURCES ----------
makeSources(frame, args),
}
end

local function main(frame)
	local sandbox = frame:getTitle():find('sandbox', 1, true) and '/sandbox' or ''
	local buildRow = require('Module:Weather box/row' .. sandbox)._buildRow
	local args = frame:getParent().args
	local options = {
		wantSingleLine = wantSingle(args['single line']),
		sandbox = sandbox,
	}
	local results = {}
	for i, definition in ipairs(getDefinitions(frame, args, options)) do
		local row
		if type(definition) == 'string' then
			row = definition
		elseif definition.WANTROW then
			row = buildRow(definition, args, options)
		else
			row = ''
		end
		results[i] = row
	end
	return '&lt;div&gt;\n'..table.concat(results)..'\n&lt;/div&gt;'  -- prevent Scribunto from inserting a blank line before the table
end

return {
	main = main,
}</text>
      <sha1>66wexth0rb9vgy11swu75s58ist2vly</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улсын программчлалын XXXI олимпиад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126664</id>
    <revision>
      <id>858349</id>
      <parentid>857754</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T09:08:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>AnonsXXXI.png файлыг коммонсд [[c:User:Krd|Krd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: No permission since 30 May 2026.</comment>
      <origin>858349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3062" sha1="k3elrihk1e3t109piqur14ecxmxk96h" xml:space="preserve">Улсын Програмчлалын XXXI олимпиад ШУТИС-ийн МХТС дээр 2023 оны 5 сарын 12-14-ний өдрүүдэд амжилттай зохион байгуулагдлаа.

Тус олимпиад нь програмчлалын олимпиад болон бүтээлийн уралдаан гэсэн хоёр төрлөөр явагдсан.


Програмчлалын олимпиадын төрөлд МУИС, ШУТИС, МУБИС, ИЗИС, Мандах ИС, СЭЗИС, ХУИС, ШМДС, Этүгэн ИС-ийн нийт 40 оюутан оролцож, 600 онооны 6 бодлого бодож уралдсанаас:

МУИС-ийн ХШУИС-ийн оюутан Энхбаатарын Жангар 415.34 оноогоор алтан медаль,

МУИС-ийн ХШУИС-ийн оюутан Энхбатын Төрбат 374.27 оноогоор мөнгөн медаль,

МУИС-ийн ХШУИС-ийн оюутан Уртнасангийн Нямдаваа 300.49 оноогоор мөнгөн медаль,

Шинэ Монгол Дээд Сургуулийн оюутан Болдбаатарын Мөнх-Оргил 258.1 оноогоор хүрэл медаль,

МУИС-ийн ХШУИС-ийн оюутан Батсүхийн Бат-Эрдэнэ 253.69 оноогоор хүрэл медаль,

МУБИС-ийн оюутан Батбилэгийн Төрбилэг 177.45 оноогоор хүрэл медаль тус тус хүртсэн.

Эхний өдөр '''Атом, 2 дараалал, Хатан''' гэсэн бодлогуудыг бодсон бол хоёр дахь өдөр '''Арми, Хөвсгөл нуур, Үржвэр''' гэсэн бодлогуудыг бодсон.

Бүтээлийн төрөлд МУИС, Идэр ИС, Мандах ИС, СЭЗИС, ИЗИС, Этүгэн ИС-ийн нийт 46 оюутан оролцсоноос:

1-р байрыг МУИС-ийн ХШУИС-ийн оюутнуудын &quot;Цахим сургалтын систем&quot; бүтээл 33 оноогоор,

2-р байрыг Идэр ИС-ийн оюутнуудын &quot;Хүний царай таних хиймэл оюунд суурилсан танин мэдэхүйн whoisthis апп&quot; бүтээл 30.33 оноогоор,

3-р байрыг Мандах ИС-ийн МТС-ийн оюутнуудын &quot;Хүүхэд апп&quot; бүтээл 27.67 оноогоор тус тус эзэлсэн.

Улсын програмчлалын олимпиад нь анх 1990 онд зохион байгуулагдсанаас хойш ковидын үед 2 удаа өнжсөн ба бусад жилүүдэд тасралтгүй зохион байгуулагдаж ирсэн юм.


Мөн тэмцээний ерөнхий ивээн тэтгэгчээр Smart Logic ХХК, ивээн тэтгэгч CoreMind ХХК болон японы CAL компаниуд ажилласан.

[[Ангилал:Монголын мэдээлэл зүйн олимпиад]]</text>
      <sha1>k3elrihk1e3t109piqur14ecxmxk96h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127345</id>
    <revision>
      <id>858370</id>
      <parentid>769814</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T11:32:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>858370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4657" sha1="4u4838jshoj7sc66ccwjue25t9djwvv" xml:space="preserve">{{Инфобокс Олон Улсын хөлбөмбөгийн тэмцээн
| tourney_name   = Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн
| year           = 2026
| other_titles   = 2026 FIFA World Cup&lt;br /&gt;Copa Mundial de la FIFA 2026&lt;br /&gt;Coupe du Monde FIFA 2026
| image          = [[File:NAFTA logo.png|thumbnail]]
[[File:Flag of the North American Free Trade Agreement (standard version).svg|thumbnail]][[File:FIFA World Cup wordmark.svg|thumbnail]]
| size           = {{Logo size|FIFA trophy}}
| caption        = ''We Are 26'' &lt;br /&gt; ''Somos 26'' &lt;br /&gt; ''Nous Sommes 26'' 
| country        = Канад
| country2       = Мексик
| country3       = АНУ
| dates          = 6 сарын TBD&lt;!--OPENING MATCH DATE IS NOT YET CONFIRMED--&gt; – 7 сарын 19&lt;ref&gt;{{cite magazine |location=Zürich |url=https://digitalhub.fifa.com/m/546e6a37e667ba2b/original/-1840_Updates-on-the-Men-s-and-Women-s-International-Match-Calendars.pdf |title=Updates on the Men's and Women's International Match Calendars |magazine=FIFA Circular Letter |publisher=[[FIFA]] |number=1840 |date=April 6, 2023 |access-date=April 11, 2023 |quote=The final of the FIFA World Cup 2026 will take place on 19 July 2026, with the date of the opening match to be confirmed in due course. |archive-date=April 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411173502/https://digitalhub.fifa.com/m/546e6a37e667ba2b/original/-1840_Updates-on-the-Men-s-and-Women-s-International-Match-Calendars.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| confederations = 6
| num_teams      = 48
| venues         = 16
| cities         = 16
| champion       = 
| count          = 
| second         = 
| third          = 
| fourth         = 
| matches        =
| goals          =
| attendance     = 
| top_scorer     = 
| player         = 
| goalkeeper     = 
| young_player   = 
| fair_play      = 
| prevseason     = [[2022 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2022]]
| nextseason     = ''[[2030 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2030]]''
}}
'''2026 оны Хөлбөмбөгийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн''' нь 23 дахь удаагийн хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн бөгөөд сүүлийн хэсэг нь 2026 оны 6, 7-р сард болно. Шигшээ тоглолт 7-р сарын 19-нд болно гэж төлөвлөж байгаа ажээ. Анхандаа эцсийн шатанд 32 баг оролцох ёстой байсан бол 2017 оны 1-р сарын 10-нд [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-гийн ерөнхийлөгч [[Жанни Инфантино]] оролцогчдын тоог 48 болгон нэмэгдүүлсэн тухай зарласан байна.

2018 оны 6-р сарын 13-ны өдөр Оросын [[Москва]] хотноо болсон ДАШТ-ий өмнөхөн болсон ФИФА-гийн 68-р Конгрессын хурлаар тэмцээний болох хотуудын талаар шийдвэр гаргасан. 2022 оны 6-р сард ДАШТ-ий тоглолтууд болох хотуудыг нэрлэсэн байна. Тоглолтууд АНУ-11, Мексик-3, Канад-2, нийт 16 хотод болно. ДАШТ-ий тоглолтууд- 

'''1.''' [[Мексик]] улсын- [[Мехико]], [[Гуадалахара]], [[Монтеррей]], 

'''2.''' [[Канад|Канадын]] -[[Торонто]], [[Ванкувер]], 

'''3.''' [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын -[[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] (Ист Рутерфорд), [[Филадельфи]], [[Бостон]], [[Атланта]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос-Анжелес|Лос- Анжелес]], [[Сан-Франциско]], [[Канзас Сити]], [[Сиэтл]] зэрэг хотуудад болно.

== Гадаад холбоос ==
{{commons category|FIFA World Cup 2026|2026 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ}}

== Эшлэл ==
{{reflist}}

&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;{{Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}}

[[Ангилал:2026 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн| ]]
[[Ангилал:Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|#2026]]</text>
      <sha1>4u4838jshoj7sc66ccwjue25t9djwvv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Никол Пашинян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130736</id>
    <revision>
      <id>858311</id>
      <parentid>828022</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T05:33:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>858311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8347" sha1="nirv6udwxi0nwh85qxq2wfx7luxgxr5" xml:space="preserve">[[Файл:Nikol Pashinyan 2025 (cropped).jpg|thumb|Никол Пашинян (2025)]]
'''Никол Пашинян''' ([[Армени хэл|армени]]. Նիկոլ Վովայի Փաշինյան; 1975 оны 6-р сарын 1-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Армени]] улсын Ижеван хотод төрсөн) — [[Армени|Арменийн]] төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. 2018 оны 5-р сарын 8-наас Армени улсын Ерөнхий сайд. 2021 оны 4-р сараас 2021 оны 8-р сарын 2-нд хооронд Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэж байгаад мөн оны 6-р сарын парламентын сонгуульд ялалт байгуулсан. 

== Намтар ==
1975 оны 6-р сарын 1-нд Ижеван хотод төрсөн. Түүнийг 1943 онд Зөвлөлтийн Аугаа эх орны дайны үеэр Кавказын фронтод амиа алдсан Улаан армийн цэрэг өвөг эцгийн нэрээр нэрлэсэн байна. Эцэг Вова Пашинян дунд сургуулийн биеийн тамирын багш, хөлбөмбөгийн дасгалжуулагчаар ажиллаж байсан. Эх Светлана Пашинян 1987 онд Никол хүүг 12 настай байхад нас баржээ. Тэрээр Армен, Артак гэж хоёр ахтай. 

Хоёр ах нь цэргийн алба хаасан учраас тэрээр цэргийн алба хаахгүй байх эрхээ эдэлж цэрэгт яваагүй ажээ. 

1991 онд төрөлх Ижеван хотын 10 жилийн 1-р дунд сургууль төгсөөд [[Ереваны Улсын Их сургууль|Ереваны Улсын Их сургуульд]] сэтгүүлийн ангид элсэн орж сурсан боловч 4-р ангидаа Их сургуулийн удирдлагыг шүүмжилсэн тул сургуулиасаа хасагдсан байна. 

1993-1994 онд «Дпрутюн» сонины сурвалжлагч. 1994-1997 онд «Лрагир», «Лрагир-ор», «Молорак» зэрэг сонинд сурвалжлагч байжээ. 

1998 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч [[Ашот Блеян|Ашот Блеяны]] сонгуулийн штабын зохицуулагч байсан. 1998 онд «Орагир» сонин үүсгэн байгуулж өөрөө ерөнхий редактороор ажилласан. 

1999 онд түүний сонин Арменийн парламентын гишүүний эхнэрийг гүтгэсэн материал нийтэлсэн гэж буруутгагдаж шүүх хурлаас 1 жилийн хорих ял сонссон юм. 
[[Файл:Ilham Aliyev and Armenian Prime Minister Nikol Pashinyan held informal meeting in Davos.jpg|thumb|420x420px|Никол Пашинян, Гейдар Алиев нар, 2019 оны 1-р сар.]]
1999 онд тэрээр «Айкакан жаманак» сонины ерөнхий редактораар ажиллаад 2008 оны 3-р сард гэргийн Анна Акопянд энэ ажлаа өгчээ. 

2007 оны парламентын сонгуульд намуудын нэгдэл болсон «Импичмент» бүлэгт орж 1,29% санал авч саналын хуудас худлаа тоолсон гэж үзээд дахин сонгууль явуулахыг шаардаж байжээ. 

2008 онд Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч [[Левон Тер-Петросян|Левон Тер-Петросяны]] сонгуулийн штабт гишүүнээр оролцсон байна. 

2008 оны 3-р сарын 1-2-нд [[Ереван]] хотод болсон үймээний дараа түүнийг эрэн сурвалжилж эхэлсэн байна. 2009 онд тэрээр эрх баригчдад бууж өгсөн юм. 2010 оны 1-р сард түүнд үймээн самуун зохион байгуулсан хэргээр долоон жилийн ял өгсөн байна. Дараа нь шүүх ялыг хоёр дахин бууруулж, 2011 оны тавдугаар сард Пашиняныг Арменийн тусгаар тогтнолын 20 жилийн ойг тохиолдуулан өршөөлийн хуулиар сулласан юм.

2012 онд Армений Үндэсний Конгресс намын блокоос сонгуулийн пропорциональ тогтолцоогоор [[Арменийн Үндэсний Ассамблей|Арменийн Үндэсний Ассамблейн]] депутатаар сонгогдсон. Гадаад харилцааны болон нутаг дэвсгэрийн удирдлага, нутгийн өөрөө удирдах ёсны байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж байсан.

2015 онд &quot;Иргэний гэрээ&quot; улс төрийн намыг үндэслэн байгуулагчдын нэг болсон. 

2018 оны 5-р сарын 8-нд тэрээр Арменийн Ерөнхий сайдаар сонгогдов.

2018 оны 10-р сарын 16-нд тэрээр албан тушаалаасаа огцорсон ч Арменийн Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгч статусаа хадгалсан. Түүний хэлснээр, Арменийн Үндэсний ассамблейг тарааж, парламентын ээлжит бус сонгуулийг зохион байгуулахын төлөө ийм алхам хийсэн гэдэг. Ерөнхийлөгч [[Армен Саркисян]] түүний огцрох өргөдлийг хүлээн авсан юм. 

2021 оны 8-р сарын 2-нд Арменийн Ерөнхийлөгч Ерөнхий сайдаар Никол Пашиняныг томилох зарлигт дахин гарын үсэг зурав.

2022 оны 4-р сарын 25-нд Арменид түүний Засгийн газрын эсрэг чиглэсэн олон нийтийн эсэргүүцэл, иргэдийн бослого дахин үргэлжилж, Пашиняныг огцрохыг шаардаж эхэлжээ.

2023 оны 9-р сард [[Уулын Карабах]] дахь [[Азербайжан|Азербайжаны]] цэргийн мөргөлдөөн эхэлсний дараа Арменийн иргэд Карабахын арменчуудыг хамгаалахыг төр засгаасаа шаардсан жагсаал цуглаан хүчтэй эхэлсэн. Мөн 9-р сарын 13-нд &quot;Politico&quot; хэвлэлд Никол Пашинян ярилцлага өгөхдөө Арменийн Засгийн газар Уулын Карабахыг Азербайжан улсын нэг хэсэг гэдгийг хүлээн зөвшөөрч байна гэсэн. Арменийн иргэд Никол Пашиняныг урвагч хэмээн нэрлэж, огцрохыг шаардаж байлаа.

Хоёр улсын тохиролцоогоор Уулын Карабахыг Азербайжанд шилжүүлсний улмаас 100 мянга орчим Уулын Карабахын арменичууд нутгаа орхин Арменид иржээ.   

2026 оны 6-р сарын 7-нд болсон Армений парламентын сонгуульд [[Никол Пашинян|Никол Пашиняны]] тэргүүлж байгаа &quot;Иргэний гэрээ&quot; нам ялалт байгуулаад байна.     

{{DEFAULTSORT:Пашинян, Никол}}
[[Ангилал:1975 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]
[[Ангилал:21-р зууны улс төрч]]
[[Ангилал:Арменийн ерөнхий сайд]]
[[Ангилал:Арменичууд]]
[[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]]
[[Ангилал:Одооны засгийн газрын тэргүүн]]</text>
      <sha1>nirv6udwxi0nwh85qxq2wfx7luxgxr5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858314</id>
      <parentid>858311</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T05:40:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>858314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8377" sha1="7h0yrp53wvd78e7nflshchr3txj1g7s" xml:space="preserve">[[Файл:Nikol Pashinyan 2025 (cropped).jpg|thumb|Никол Пашинян (2025)]]
'''Никол Пашинян''' ([[Армени хэл|армени]]. Նիկոլ Վովայի Փաշինյան; 1975 оны 6-р сарын 1-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Армени]] улсын Ижеван хотод төрсөн) — [[Армени|Арменийн]] төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. 2018 оны 5-р сарын 8-наас Армени улсын Ерөнхий сайд. 2021 оны 4-р сараас 2021 оны 8-р сарын 2-нд хооронд Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэж байгаад мөн оны 6-р сарын парламентын сонгуульд ялалт байгуулсан. 

== Намтар ==
1975 оны 6-р сарын 1-нд Ижеван хотод төрсөн. Түүнийг 1943 онд Зөвлөлтийн Аугаа эх орны дайны үеэр Кавказын фронтод амиа алдсан Улаан армийн цэрэг өвөг эцгийн нэрээр нэрлэсэн байна. Эцэг Вова Пашинян дунд сургуулийн биеийн тамирын багш, хөлбөмбөгийн дасгалжуулагчаар ажиллаж байсан. Эх Светлана Пашинян 1987 онд Никол хүүг 12 настай байхад нас баржээ. Тэрээр Армен, Артак гэж хоёр ахтай. 

Хоёр ах нь цэргийн алба хаасан учраас тэрээр цэргийн алба хаахгүй байх эрхээ эдэлж цэрэгт яваагүй ажээ. 

1991 онд төрөлх Ижеван хотын 10 жилийн 1-р дунд сургууль төгсөөд [[Ереваны Улсын Их сургууль|Ереваны Улсын Их сургуульд]] сэтгүүлийн ангид элсэн орж сурсан боловч 4-р ангидаа Их сургуулийн удирдлагыг шүүмжилсэн тул сургуулиасаа хасагдсан байна. 

1993-1994 онд «Дпрутюн» сонины сурвалжлагч. 1994-1997 онд «Лрагир», «Лрагир-ор», «Молорак» зэрэг сонинд сурвалжлагч байжээ. 

1998 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч [[Ашот Блеян|Ашот Блеяны]] сонгуулийн штабын зохицуулагч байсан. 1998 онд «Орагир» сонин үүсгэн байгуулж өөрөө ерөнхий редактороор ажилласан. 

1999 онд түүний сонин Арменийн парламентын гишүүний эхнэрийг гүтгэсэн материал нийтэлсэн гэж буруутгагдаж шүүх хурлаас 1 жилийн хорих ял сонссон юм. 
[[Файл:Ilham Aliyev and Armenian Prime Minister Nikol Pashinyan held informal meeting in Davos.jpg|thumb|420x420px|Никол Пашинян, Гейдар Алиев нар, 2019 оны 1-р сар.]]
1999 онд тэрээр «Айкакан жаманак» сонины ерөнхий редактораар ажиллаад 2008 оны 3-р сард гэргийн Анна Акопянд энэ ажлаа өгчээ. 

2007 оны парламентын сонгуульд намуудын нэгдэл болсон «Импичмент» бүлэгт орж 1,29% санал авч саналын хуудас худлаа тоолсон гэж үзээд дахин сонгууль явуулахыг шаардаж байжээ. 

2008 онд Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч [[Левон Тер Петросян|Левон Тер Петросяны]] сонгуулийн штабт гишүүнээр оролцсон байна. 

2008 оны 3-р сарын 1-2-нд [[Ереван]] хотод болсон үймээний дараа түүнийг эрэн сурвалжилж эхэлсэн байна. 2009 онд тэрээр эрх баригчдад бууж өгсөн юм. 2010 оны 1-р сард түүнд үймээн самуун зохион байгуулсан хэргээр долоон жилийн ял өгсөн байна. Дараа нь шүүх ялыг хоёр дахин бууруулж, 2011 оны тавдугаар сард Пашиняныг Арменийн тусгаар тогтнолын 20 жилийн ойг тохиолдуулан өршөөлийн хуулиар сулласан юм.

2012 онд Армений Үндэсний Конгресс намын блокоос сонгуулийн пропорциональ тогтолцоогоор [[Арменийн Үндэсний Ассамблей|Арменийн Үндэсний Ассамблейн]] депутатаар сонгогдсон. Гадаад харилцааны болон нутаг дэвсгэрийн удирдлага, нутгийн өөрөө удирдах ёсны байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж байсан.

2015 онд &quot;Иргэний гэрээ&quot; улс төрийн намыг үндэслэн байгуулагчдын нэг болсон. 

2018 оны 5-р сарын 8-нд тэрээр Арменийн Ерөнхий сайдаар сонгогдов.

2018 оны 10-р сарын 16-нд тэрээр албан тушаалаасаа огцорсон ч Арменийн Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгч статусаа хадгалсан. Түүний хэлснээр, Арменийн Үндэсний ассамблейг тарааж, парламентын ээлжит бус сонгуулийг зохион байгуулахын төлөө ийм алхам хийсэн гэдэг. Ерөнхийлөгч [[Армен Саркисян]] түүний огцрох өргөдлийг хүлээн авсан юм. 

2021 оны 8-р сарын 2-нд Арменийн Ерөнхийлөгч Ерөнхий сайдаар Никол Пашиняныг томилох зарлигт дахин гарын үсэг зурав.

2022 оны 4-р сарын 25-нд Арменид түүний Засгийн газрын эсрэг чиглэсэн олон нийтийн эсэргүүцэл, иргэдийн бослого дахин үргэлжилж, Пашиняныг огцрохыг шаардаж эхэлжээ.

2023 оны 9-р сард [[Уулын Карабах]] дахь [[Азербайжан|Азербайжаны]] цэргийн мөргөлдөөн эхэлсний дараа Арменийн иргэд Карабахын арменчуудыг хамгаалахыг төр засгаасаа шаардсан жагсаал цуглаан хүчтэй эхэлсэн. Мөн 9-р сарын 13-нд &quot;Politico&quot; хэвлэлд Никол Пашинян ярилцлага өгөхдөө Арменийн Засгийн газар Уулын Карабахыг Азербайжан улсын нэг хэсэг гэдгийг хүлээн зөвшөөрч байна гэсэн. Арменийн иргэд Никол Пашиняныг урвагч хэмээн нэрлэж, огцрохыг шаардаж байлаа.

Хоёр улсын тохиролцоогоор [[Уулын Карабах|Уулын Карабахыг]] Азербайжанд шилжүүлсний улмаас 100 мянга орчим Уулын Карабахын арменичууд нутгаа орхин Арменид иржээ.   

2026 оны 6-р сарын 7-нд болсон Армений парламентын сонгуульд [[Никол Пашинян|Никол Пашиняны]] тэргүүлж байгаа &quot;Иргэний гэрээ&quot; нам ялалт байгуулаад байна.     

{{DEFAULTSORT:Пашинян, Никол}}
[[Ангилал:1975 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]
[[Ангилал:21-р зууны улс төрч]]
[[Ангилал:Арменийн ерөнхий сайд]]
[[Ангилал:Арменичууд]]
[[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]]
[[Ангилал:Одооны засгийн газрын тэргүүн]]</text>
      <sha1>7h0yrp53wvd78e7nflshchr3txj1g7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хошой чин ван</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139076</id>
    <revision>
      <id>858320</id>
      <parentid>858221</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:06:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14110" sha1="dqx70cxxgvecnmigacsl4jfbguwqaqy" xml:space="preserve">'''Хошой чин ван''' ([[Манж хэл|манж]]: {{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ&lt;br&gt;ᠸᠠᠩ}}, галиг: hošoi cin wang; хятад: 和硕亲王, [[пиньинь]]: Héshuò qīnwáng) нь [[Манжууд|манжийн]] [[Чин улс|Чин гүрний]] хааны агь, ах дүү зэрэг язгууртад, Монголын хошууны засаг ба засаг бус ноёдод эзэн хааны зарлигаар соёрхож байсан тэргүүн зэргийн цол хэргэм. Уг цолыг Манжийн төр улс байгуулсны дараа хааны удмын гавьяа зүтгэл ихтэй, угсаа гарал өндөртэй ханхүүд олгодог байснаа, ар өвөр Монгол, Хятадыг эзэлсний дараагаас монгол, хятад ноёдод олгодог болжээ. 1673-1681 онд Хятадын [[У Сангүй]], [[Гэн Жинжун]], [[Шан Жишинь]] гэх гурван вангийн удирдсан зэвсэгт бослого гарч, дарагдсаны дараа хятад түшмэлд ван, бэйл, бэйс цолыг олгохоо больж, зөвхөн манж, монголын ихэс ноёдод өгдөг болсон. Манж хэлээр хошой гэдэг нь зах хязгаар гэсэн утгатай, чин ван нь эртний Хятадын хаад ноёдын хэрэглэж байсан цол юм. Манжийн үеийн хошой чин вангууд нь өндөр хэмжээний цалин мөнгө, эд баялаг хүртдэг ч, эзэн хааны зарлиггүйгээр дураар шийдвэр гаргах, цэрэг хөдөлгөх, алс холын замд гарах эрх мэдэлгүй амьдарч байснаараа, өмнөх Хятадын төрт улсуудын чин вангуудаас ялгардаг.  

== Дүрэм журам ==
Чин гүрний хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа &quot;нэг үе залгамжлах&quot;, &quot;үе улиран залгамжлах&quot; гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Нэг үе гэдэг нь анхны эзэмшигч нь л чин ван цолтой байгаад, түүний хүү эцгээ залгамжлахад жүн ван болж, нэг зэрэг буурдаг бөгөөд зарим онцгой тохиолдолд хааны соёрхлоор үе улиран залгамжилдаг байсан. Чин гүрний 12 хаадын ихэнх агь нь хошой чин ван болдог ч, түүний хүү юм уу ачийн үед хэргэм нь [[жүн ван]], [[бэйл]] зэргээр залгамжлах бүрд буурсаар 5 үеийн дараа [[Улсын Түшээ гүн|түшээ гүн]] хэргэмтэй болдог байв. Харин тухайн үед Манжийн хааны удам дотроос үе улиран залгамжлах эрхтэй 12 вангийн 10 нь хошой чин ван байсныг хятад бичигт нийтэд нь &quot;төмөр малгайт ван&quot; (铁帽子王) (цол хэргэм буурахгүй дархан эрхтэй гэсэн утгатай) гэдэг байсан. Ар өвөр монголд 13 хошой чин ван, Шинжаан уйгурын нутагт зөвхөн Хамилийн засаг ноёныг хошой чин ван болгожээ.  

Хошой чин вангийн хатныг &quot;хошой хатан&quot;, чин вангийн угсаа залгамжлах хүүг &quot;шизи&quot; буюу тэргүүн зэргийн тайж, чин вангийн охиныг &quot;хошой гэгэ&quot; гэдэг байсан. 
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Чин гүрний 12 &quot;төмөр малгайт чин ван&quot;
!№
!Цол хэргэм
!Манж цол хэргэм
!Хятад цол хэргэм
!Цаг хугацаа
!Харьяалагдах хошуу
!Угсаа гарал
|-
|1
|[[Хошой Аятай чин ван]]
|Хошой Доронго чин ван&lt;br&gt;{{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡩᠣᡵᠣᠩᡤᠣ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ&lt;br&gt;ᠸᠠᠩ}}&lt;br&gt;Hošoi doronggo cin wang
|Хошой Ли чин ван
和碩禮親王, Héshuò lǐ qīnwáng
| rowspan=&quot;5&quot; |1636-1945
|[[Манжийн Шулуун улаан хошуу]]
|Нурхач хааны хүү [[Дайшань|Дайшан]] вангийн угсаа
|-
|2
|[[Хошой Мэргэн чин ван]]
|Хошой Мэргэн чин ван&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᠮᡝᡵᡤᡝᠨ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}&lt;br&gt;Hošoi mergen cin wang
|Хошой Рүй чин ван
和碩睿親王, Héshuò ruì qīnwáng
|[[Манжийн Шулуун цагаан хошуу]] (1636-1651)
[[Манжийн Шулуун хөх хошуу|Манжийн шулуун хөх хошуу]] (1651-1912)
|Нурхач хааны хүү [[Доргон|Доргоны]] өргөмөл хүү Дорбогийн угсаа
|-
|3
|[[Хошой Эрэмхий чин ван]]
|Хошой Эркэ чин ван&lt;br&gt;{{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡝᡵᡴᡝ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}&lt;br&gt;Hošoi erke cin wang
|Хошой Юй чин ван
和碩豫親王, Héshuò yù qīnwáng
|[[Манжийн Шулуун хөх хошуу|Манжийн шулуун хөх хошуу]]
|Нурхачийн хүү Додо вангийн угсаа. Дорбогийн төрсөн эцэг.
|-
|4
|[[Хошой Хүнд чин ван]]
|Хошой Үжэн чин ван&lt;br&gt;{{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡠᠵᡝᠨ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ&lt;br&gt;ᠸᠠᠩ}}&lt;br&gt;Hošoi ujen cin wang
|Хошой Жөн чин ван
和碩鄭親王, Héshuò zhèng qīnwáng
|[[Манжийн Хөвөөт хөх хошуу|Манжийн хөвөөт хөх хошуу]]
|[[Нурхач|Нурхачи хааны]] дүү [[Шурхач|Шурхач бэйлийн]] хүү [[Жиргалан|Жаргалан]] вангийн угсаа
|-
|5
|[[Хошой Цаазат чин ван]]
|Хошой Фафунга чин ван&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡶᠠᡶ᠋ᡠᠩᡤᠠ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}&lt;br&gt;Hošoi fafungga cin wang
|Хошой Сү чин ван
和碩肅親王, Héshuò sù qīnwáng
|[[Манжийн Хөвөөт цагаан хошуу|Манжийн хөвөөт цагаан хошуу]]
|[[Дээд эрдэмт хаан|Дээд эрдэмт хааны]] том хүү [[Хоогэ|Хөөгэ]] вангийн угсаа
|-
|6
|[[Хошой Төв чин ван]]
|Хошой Тоб чин ван&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡨ᠋ᠣᠪ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}&lt;br&gt;Hošoi tob cin wang
|Хошой Жуан чин ван
和碩莊親王, Héshuò zhuāng qīnwáng
|1644-1945
|[[Манжийн Хөвөөт улаан хошуу|Манжийн хөвөөт улаан хошуу]]
|Дээд эрдэмтийн 5-р хүү [[Шосэ]] вангийн угсаа
|-
|7
|[[Хошой Баяр чин ван]]
|Хошой Үргүн чин ван&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡠᡵᡤᡠᠨ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}&lt;br&gt;Hošoi urgun cin wang
|Хошой И чин ван
和碩怡親王, Héshuò yí qīnwáng
|1722-1945
|[[Манжийн Шулуун хөх хошуу|Манжийн шулуун хөх хошуу]]
|[[Энх амгалан|Энх-Амгалан хааны]] 13-р хүү Иньшян вангийн угсаа
|-
|8
|[[Хошой Өлзий чин ван]]
|Хошой Фэншэн чин ван&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡶᡝᠩᡧᡝᠨ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}&lt;br&gt;Hošoi fengšen cin wang
|Хошой Цин чин ван
和碩慶親王, Héshuò qìng qīnwáng
|1789-1945
|[[Манжийн Хөвөөт хөх хошуу|Манжийн хөвөөт хөх хошуу]]
|[[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан|Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны]] 17-р хүү Ёнлин вангийн угсаа
|-
|9
|[[Хошой Бишрэлтэй чин ван]]
|Хошой Гүннэчүкэ чин ван&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡤᡠᠩᠨᡝᠴᡠᡴᡝ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}&lt;br&gt;Hošoi gungnecuke cin wang
|Хошой Гун чин ван
和碩恭親王, Héshuò gōng qīnwáng
|1850-1945
|[[Манжийн Хөвөөт хөх хошуу|Манжийн хөвөөт хөх хошуу]]
|[[Төр гэрэлт|Төр гэрэлт хааны]] 6-р хүү Ишинь вангийн угсаа
|-
|10
|[[Хошой Шулуун чин ван]]
|Хошой Гүлү чин ван&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡤᡠᠯᡠ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}&lt;br&gt;Hošoi gulu cin wang
|Хошой Чүнь чин ван
和碩醇親王, Héshuò chún qīnwáng
|1872-1945
|[[Манжийн Хөвөөт цагаан хошуу|Манжийн хөвөөт цагаан хошуу]]
|Төр гэрэлт хааны 7-р хүү Ишюань вангийн угсаа, Чин улсын сүүлийн хоёр хааны гэр бүл
|}

=== Монгол чин вангууд ===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Манжийн үеийн Монголын хошой чин вангууд
!№
!Цол хэргэм
!Хугацаа&lt;ref&gt;Хошой чин ван хэргэмийг анх хүртсэнээс эхлүүлж бичив&lt;/ref&gt;
!Захирсан хошуу
!Ноёдын угсаа гарал
|-
|1
|Засаг, хошой түшээт чин ван
|1636-1945
|Хорчины баруун гарын дунд хошуу
|[[Ууба|Ууба тайжийн]] угсаа
|-
|2
|Засаг, хошой дархан чин ван
|1650-1945
|Хорчины зүүн гарын дунд хошуу
|[[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] вангийн угсаа
|-
|3
|Засаг, хошой бодлоготой чин ван
|1855-1930
|Хорчины зүүн гарын хойд хошуу
|Донгор гүнгийн удам [[Сэнгэринчен|Сэнгэринчин]] вангийн угсаа
|-
|4
|Засаг бус, Хошой зоригт чин ван
|1636-1945
|Хорчины зүүн гарын дунд хошуу
|[[Угшан]] вангийн угсаа
|-
|5
|Засаг, хошой сэцэн чин ван
|1641-1945
|Үзэмчин баруун хошуу
|Үзэмчиний Дорж сэцэн жононгийн угсаа
|-
|6
|Засаг, хошой дархан чин ван
|1655-1945
|[[Улаанцавын чуулган|Улаанцавын чуулганы]] Халхын баруун гарын хошуу
|[[Рахули далай ноён|Рахул далай ноёны]] хүү Бунтар ноёны угсаа
|-
|7
|Засаг, Хошой чин ван
|1747-1923
|[[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу
|[[Гомбодорж Түшээт хан|Түшээт хан Гомбодоржийн]] хүү Чамчугнамжилийн угсаа
|-
|8
|Засаг, Хошой чин ван
|1691-1923
|Сэцэн хан аймгийн Дархан засгийн хошуу
|[[Норов сэцэн хан|Норов ханы]] хүү Намжил-Эрдэнэ тайжийн угсаа
|-
|9
|Засаг, Хошой чин ван
|1691-1923
|Сайн ноён ханы хошуу
|[[Данзан лам|Данзан ламын]] ач [[Шамба]] дайчингийн угсаа
|-
|10
|Засаг, Хошой чин ван
|1721-1923
|Сайн ноён хан аймгийн Сэцэн засгийн хошуу
|[[Эфү Цэрэн|Эфү Цэрэнгийн]] угсаа
|-
|11
|Засаг, Хошой чин ван
|1697-1949
|Алашаа хошуу
|Алашаагийн [[Хороли жонон|Хороли жононгийн]] угсаа
|-
|12
|Засаг, Хошой чин ван
|1752-1923
|Дөрвөдийн Үнэн зоригт ханы хошуу
|Дөрвөдийн [[Цэрэн увш|Цэрэн увшийн]] угсаа
|-
|13
|Засаг, Хошой буянт чин ван
|1771-1949
|Үнэн сүжигтийн чуулганы хойд замын &quot;ховог сайрын торгууд хошуу&quot;
|Торгуудын Цэвэгдоржийн угсаа
|-
|14
|Засаг, Хошой чин ван
|1700-1755
|Түшээт хан аймгийн Дархан засгийн хошуу
|Дархан чин ван Дондовдорж, [[Дархан чин ван Ринчиндорж|Ренчиндорж]] нар
|-
|15
|Чоросын Хошой чин ван
|1757-1759
|
|Чоросын [[Даваач|Даваач хунтайж]]
|-
|16
|Засаг, Хошой чин ван
|1636-1675
|Цахар хошуу
|Цахарын [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] угсаа
|}

* [[Хамил тойрог|Хамилийн]] засаг ноёд 1696-1813 онд [[Засаг ноён|засаг]], [[Дархан цол|дархан]] хэргэмтэй байснаа 1813 оноос засаг, хошой чин ван цолыг хэрэглэх болжээ.  

== Цалин ==
Хошой чин вангийн жилийн цалин пүнлүү нь Манжийн хааны удмын чин ван, хорчины чин вангууд, гадаад Монголын бусад чин ван гэсэн гурван зэрэглэлээр олгодог байсан. 

* Манжийн хааны удмын чин ван: жил бүр 10,000 лан мөнгө, 10,000 ху (1 ху нь бараг 100 литр болно) будаа
* Хорчины чин вангууд: жил бүр 2500 лан мөнгө, 40 зах торго
* Монголын бусад хошууны чин вангууд: жил бүр 2000 лан мөнгө, 25 зах торго

== Эшлэл ==
[[Ангилал:Цол]]
[[Ангилал:Монголын цол]]</text>
      <sha1>dqx70cxxgvecnmigacsl4jfbguwqaqy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858342</id>
      <parentid>858320</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14108" sha1="3vavtz9klga2gtaq8xdx5vdiwa3yqe6" xml:space="preserve">'''Хошой чин ван''' ([[Манж хэл|манж]]: {{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ&lt;br&gt;ᠸᠠᠩ}}, галиг: hošoi cin wang; хятад: 和硕亲王, [[пиньинь]]: Héshuò qīnwáng) нь [[Манжууд|манжийн]] [[Чин улс|Чин гүрний]] хааны агь, ах дүү зэрэг язгууртад, Монголын хошууны засаг ба засаг бус ноёдод эзэн хааны зарлигаар соёрхож байсан тэргүүн зэргийн цол хэргэм. Уг цолыг Манжийн төр улс байгуулсны дараа хааны удмын гавьяа зүтгэл ихтэй, угсаа гарал өндөртэй ханхүүд олгодог байснаа, ар өвөр Монгол, Хятадыг эзэлсний дараагаас монгол, хятад ноёдод олгодог болжээ. 1673-1681 онд Хятадын [[У Сангүй]], [[Гэн Жинжун]], [[Шан Жишинь]] гэх гурван вангийн удирдсан зэвсэгт бослого гарч, дарагдсаны дараа хятад түшмэлд ван, бэйл, бэйс цолыг олгохоо больж, зөвхөн манж, монголын ихэс ноёдод өгдөг болсон. Манж хэлээр хошой гэдэг нь зах хязгаар гэсэн утгатай, чин ван нь эртний Хятадын хаад ноёдын хэрэглэж байсан цол юм. Манжийн үеийн хошой чин вангууд нь өндөр хэмжээний цалин мөнгө, эд баялаг хүртдэг ч, эзэн хааны зарлиггүйгээр дураар шийдвэр гаргах, цэрэг хөдөлгөх, алс холын замд гарах эрх мэдэлгүй амьдарч байснаараа, өмнөх Хятадын төрт улсуудын чин вангуудаас ялгардаг.  

== Дүрэм журам ==
Чин гүрний хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа &quot;нэг үе залгамжлах&quot;, &quot;үе улиран залгамжлах&quot; гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Нэг үе гэдэг нь анхны эзэмшигч нь л чин ван цолтой байгаад, түүний хүү эцгээ залгамжлахад жүн ван болж, нэг зэрэг буурдаг бөгөөд зарим онцгой тохиолдолд хааны соёрхлоор үе улиран залгамжилдаг байсан. Чин гүрний 12 хааны ихэнх агь нь хошой чин ван болдог ч, түүний хүү юм уу ачийн үед хэргэм нь [[жүн ван]], [[бэйл]] зэргээр залгамжлах бүрд буурсаар 5 үеийн дараа [[Улсын Түшээ гүн|түшээ гүн]] хэргэмтэй болдог байв. Харин тухайн үед Манжийн хааны удам дотроос үе улиран залгамжлах эрхтэй 12 вангийн 10 нь хошой чин ван байсныг хятад бичигт нийтэд нь &quot;төмөр малгайт ван&quot; (铁帽子王) (цол хэргэм буурахгүй дархан эрхтэй гэсэн утгатай) гэдэг байсан. Ар өвөр монголд 13 хошой чин ван, Шинжаан уйгурын нутагт зөвхөн Хамилийн засаг ноёныг хошой чин ван болгожээ.  

Хошой чин вангийн хатныг &quot;хошой хатан&quot;, чин вангийн угсаа залгамжлах хүүг &quot;шизи&quot; буюу тэргүүн зэргийн тайж, чин вангийн охиныг &quot;хошой гэгэ&quot; гэдэг байсан. 
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Чин гүрний 12 &quot;төмөр малгайт чин ван&quot;
!№
!Цол хэргэм
!Манж цол хэргэм
!Хятад цол хэргэм
!Цаг хугацаа
!Харьяалагдах хошуу
!Угсаа гарал
|-
|1
|[[Хошой Аятай чин ван]]
|Хошой Доронго чин ван&lt;br&gt;{{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡩᠣᡵᠣᠩᡤᠣ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ&lt;br&gt;ᠸᠠᠩ}}&lt;br&gt;Hošoi doronggo cin wang
|Хошой Ли чин ван
和碩禮親王, Héshuò lǐ qīnwáng
| rowspan=&quot;5&quot; |1636-1945
|[[Манжийн Шулуун улаан хошуу]]
|Нурхач хааны хүү [[Дайшань|Дайшан]] вангийн угсаа
|-
|2
|[[Хошой Мэргэн чин ван]]
|Хошой Мэргэн чин ван&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᠮᡝᡵᡤᡝᠨ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}&lt;br&gt;Hošoi mergen cin wang
|Хошой Рүй чин ван
和碩睿親王, Héshuò ruì qīnwáng
|[[Манжийн Шулуун цагаан хошуу]] (1636-1651)
[[Манжийн Шулуун хөх хошуу|Манжийн шулуун хөх хошуу]] (1651-1912)
|Нурхач хааны хүү [[Доргон|Доргоны]] өргөмөл хүү Дорбогийн угсаа
|-
|3
|[[Хошой Эрэмгий чин ван]]
|Хошой Эркэ чин ван&lt;br&gt;{{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡝᡵᡴᡝ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}&lt;br&gt;Hošoi erke cin wang
|Хошой Юй чин ван
和碩豫親王, Héshuò yù qīnwáng
|[[Манжийн Шулуун хөх хошуу|Манжийн шулуун хөх хошуу]]
|Нурхачийн хүү Додо вангийн угсаа. Дорбогийн төрсөн эцэг.
|-
|4
|[[Хошой Хүнд чин ван]]
|Хошой Үжэн чин ван&lt;br&gt;{{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡠᠵᡝᠨ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ&lt;br&gt;ᠸᠠᠩ}}&lt;br&gt;Hošoi ujen cin wang
|Хошой Жөн чин ван
和碩鄭親王, Héshuò zhèng qīnwáng
|[[Манжийн Хөвөөт хөх хошуу|Манжийн хөвөөт хөх хошуу]]
|[[Нурхач|Нурхачи хааны]] дүү [[Шурхач|Шурхач бэйлийн]] хүү [[Жиргалан|Жаргалан]] вангийн угсаа
|-
|5
|[[Хошой Цаазат чин ван]]
|Хошой Фафунга чин ван&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡶᠠᡶ᠋ᡠᠩᡤᠠ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}&lt;br&gt;Hošoi fafungga cin wang
|Хошой Сү чин ван
和碩肅親王, Héshuò sù qīnwáng
|[[Манжийн Хөвөөт цагаан хошуу|Манжийн хөвөөт цагаан хошуу]]
|[[Дээд эрдэмт хаан|Дээд эрдэмт хааны]] том хүү [[Хоогэ|Хөөгэ]] вангийн угсаа
|-
|6
|[[Хошой Төв чин ван]]
|Хошой Тоб чин ван&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡨ᠋ᠣᠪ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}&lt;br&gt;Hošoi tob cin wang
|Хошой Жуан чин ван
和碩莊親王, Héshuò zhuāng qīnwáng
|1644-1945
|[[Манжийн Хөвөөт улаан хошуу|Манжийн хөвөөт улаан хошуу]]
|Дээд эрдэмтийн 5-р хүү [[Шосэ]] вангийн угсаа
|-
|7
|[[Хошой Баяр чин ван]]
|Хошой Үргүн чин ван&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡠᡵᡤᡠᠨ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}&lt;br&gt;Hošoi urgun cin wang
|Хошой И чин ван
和碩怡親王, Héshuò yí qīnwáng
|1722-1945
|[[Манжийн Шулуун хөх хошуу|Манжийн шулуун хөх хошуу]]
|[[Энх амгалан|Энх-Амгалан хааны]] 13-р хүү Иньшян вангийн угсаа
|-
|8
|[[Хошой Өлзий чин ван]]
|Хошой Фэншэн чин ван&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡶᡝᠩᡧᡝᠨ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}&lt;br&gt;Hošoi fengšen cin wang
|Хошой Цин чин ван
和碩慶親王, Héshuò qìng qīnwáng
|1789-1945
|[[Манжийн Хөвөөт хөх хошуу|Манжийн хөвөөт хөх хошуу]]
|[[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан|Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны]] 17-р хүү Ёнлин вангийн угсаа
|-
|9
|[[Хошой Бишрэлтэй чин ван]]
|Хошой Гүннэчүкэ чин ван&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡤᡠᠩᠨᡝᠴᡠᡴᡝ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}&lt;br&gt;Hošoi gungnecuke cin wang
|Хошой Гун чин ван
和碩恭親王, Héshuò gōng qīnwáng
|1850-1945
|[[Манжийн Хөвөөт хөх хошуу|Манжийн хөвөөт хөх хошуу]]
|[[Төр гэрэлт|Төр гэрэлт хааны]] 6-р хүү Ишинь вангийн угсаа
|-
|10
|[[Хошой Шулуун чин ван]]
|Хошой Гүлү чин ван&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡤᡠᠯᡠ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}&lt;br&gt;Hošoi gulu cin wang
|Хошой Чүнь чин ван
和碩醇親王, Héshuò chún qīnwáng
|1872-1945
|[[Манжийн Хөвөөт цагаан хошуу|Манжийн хөвөөт цагаан хошуу]]
|Төр гэрэлт хааны 7-р хүү Ишюань вангийн угсаа, Чин улсын сүүлийн хоёр хааны гэр бүл
|}

=== Монгол чин вангууд ===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Манжийн үеийн Монголын хошой чин вангууд
!№
!Цол хэргэм
!Хугацаа&lt;ref&gt;Хошой чин ван хэргэмийг анх хүртсэнээс эхлүүлж бичив&lt;/ref&gt;
!Захирсан хошуу
!Ноёдын угсаа гарал
|-
|1
|Засаг, хошой түшээт чин ван
|1636-1945
|Хорчины баруун гарын дунд хошуу
|[[Ууба|Ууба тайжийн]] угсаа
|-
|2
|Засаг, хошой дархан чин ван
|1650-1945
|Хорчины зүүн гарын дунд хошуу
|[[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] вангийн угсаа
|-
|3
|Засаг, хошой бодлоготой чин ван
|1855-1930
|Хорчины зүүн гарын хойд хошуу
|Донгор гүнгийн удам [[Сэнгэринчен|Сэнгэринчин]] вангийн угсаа
|-
|4
|Засаг бус, Хошой зоригт чин ван
|1636-1945
|Хорчины зүүн гарын дунд хошуу
|[[Угшан]] вангийн угсаа
|-
|5
|Засаг, хошой сэцэн чин ван
|1641-1945
|Үзэмчин баруун хошуу
|Үзэмчиний Дорж сэцэн жононгийн угсаа
|-
|6
|Засаг, хошой дархан чин ван
|1655-1945
|[[Улаанцавын чуулган|Улаанцавын чуулганы]] Халхын баруун гарын хошуу
|[[Рахули далай ноён|Рахул далай ноёны]] хүү Бунтар ноёны угсаа
|-
|7
|Засаг, Хошой чин ван
|1747-1923
|[[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу
|[[Гомбодорж Түшээт хан|Түшээт хан Гомбодоржийн]] хүү Чамчугнамжилийн угсаа
|-
|8
|Засаг, Хошой чин ван
|1691-1923
|Сэцэн хан аймгийн Дархан засгийн хошуу
|[[Норов сэцэн хан|Норов ханы]] хүү Намжил-Эрдэнэ тайжийн угсаа
|-
|9
|Засаг, Хошой чин ван
|1691-1923
|Сайн ноён ханы хошуу
|[[Данзан лам|Данзан ламын]] ач [[Шамба]] дайчингийн угсаа
|-
|10
|Засаг, Хошой чин ван
|1721-1923
|Сайн ноён хан аймгийн Сэцэн засгийн хошуу
|[[Эфү Цэрэн|Эфү Цэрэнгийн]] угсаа
|-
|11
|Засаг, Хошой чин ван
|1697-1949
|Алашаа хошуу
|Алашаагийн [[Хороли жонон|Хороли жононгийн]] угсаа
|-
|12
|Засаг, Хошой чин ван
|1752-1923
|Дөрвөдийн Үнэн зоригт ханы хошуу
|Дөрвөдийн [[Цэрэн увш|Цэрэн увшийн]] угсаа
|-
|13
|Засаг, Хошой буянт чин ван
|1771-1949
|Үнэн сүжигтийн чуулганы хойд замын &quot;ховог сайрын торгууд хошуу&quot;
|Торгуудын Цэвэгдоржийн угсаа
|-
|14
|Засаг, Хошой чин ван
|1700-1755
|Түшээт хан аймгийн Дархан засгийн хошуу
|Дархан чин ван Дондовдорж, [[Дархан чин ван Ринчиндорж|Ренчиндорж]] нар
|-
|15
|Чоросын Хошой чин ван
|1757-1759
|
|Чоросын [[Даваач|Даваач хунтайж]]
|-
|16
|Засаг, Хошой чин ван
|1636-1675
|Цахар хошуу
|Цахарын [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] угсаа
|}

* [[Хамил тойрог|Хамилийн]] засаг ноёд 1696-1813 онд [[Засаг ноён|засаг]], [[Дархан цол|дархан]] хэргэмтэй байснаа 1813 оноос засаг, хошой чин ван цолыг хэрэглэх болжээ.  

== Цалин ==
Хошой чин вангийн жилийн цалин пүнлүү нь Манжийн хааны удмын чин ван, хорчины чин вангууд, гадаад Монголын бусад чин ван гэсэн гурван зэрэглэлээр олгодог байсан. 

* Манжийн хааны удмын чин ван: жил бүр 10,000 лан мөнгө, 10,000 ху (1 ху нь бараг 100 литр болно) будаа
* Хорчины чин вангууд: жил бүр 2500 лан мөнгө, 40 зах торго
* Монголын бусад хошууны чин вангууд: жил бүр 2000 лан мөнгө, 25 зах торго

== Эшлэл ==
[[Ангилал:Цол]]
[[Ангилал:Монголын цол]]</text>
      <sha1>3vavtz9klga2gtaq8xdx5vdiwa3yqe6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улсын программчлалын XXXIV олимпиад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146463</id>
    <revision>
      <id>858343</id>
      <parentid>857024</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:01:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Khuder</username>
        <id>798</id>
      </contributor>
      <comment>Оролцсон сургуулиудын нэр</comment>
      <origin>858343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="853" sha1="hvg41m5vm2y35scq5kwx0d3kcf8kped" xml:space="preserve">2026 оны 5 сарын 8-наас 10-ны өдрүүдэд МУБИС-ийн МБУС дээр Улсын программчлалын XXXIV олимпиад болж өнгөрлөө.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-10 |title=Улсын программчлалын XXXIVолимпиадын нэгдсэн дүн – ММЗБТН НҮТББ |url=https://informatics.edu.mn/?p=1419 |access-date=2026-05-25 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[Файл:Mpo26results.png|819x819px]]

Уг олимпиадад МУИС, ШУТИС, МУБИС, Хүрээ МХТДС, СЭЗИС, Мандах ИС, ШМТК, ШМТИС, Этүгэн ИС гэсэн 9 их дээд сургуулийн оюутнууд оролцсон. 

Ерөнхий ивээн тэтгэгч Smart Logic ХХК байсан ба ивээн тэтгэгч UNITEL ХХК байсан байна.</text>
      <sha1>hvg41m5vm2y35scq5kwx0d3kcf8kped</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улаанбаатар Марафон 2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146488</id>
    <revision>
      <id>858308</id>
      <parentid>858173</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T05:25:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Asaaa18|Asaaa18]] ([[User talk:Asaaa18|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Zorigt|Zorigt]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>858129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14888" sha1="0ni9qlr43x4k4e76bkxin337z4x4708" xml:space="preserve">[[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 11.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа орж медалиа авав]]
[[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 12.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа оров]]
[[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 13.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]]
[[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 14.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]]
[[Монгол]]ын Хөнгөн Атлетикийн холбоо, Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн &quot;[[Улаанбаатар]] марафон&quot; 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д зохион байгуулагдсан. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон дэлхийн 41 улсаас шилдэг тамирчид, сонирхогчид зэрэг нийт 46 306 гүйгч оролцож шинэ дээд амжилтыг тогтоолоо.  

Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө.

=== Ангилал ба зай ===

Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан:

* Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон).
* Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан).
* Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт).

=== Түрүүлэгчид ===

2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border: 0;&quot; style=&quot;text-align: center; width: 64%;&quot; 
|-
! style=&quot;background:#efefef; width: 30%;&quot; | 
! style=&quot;background:#efefef; width: 30%;&quot; | 
|-
| [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026  10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]]
| [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026  10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]]
|}

{|class=&quot;greentable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg  |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]]
|-
|
|
|
|
|
|+
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 15.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 16.jpg  |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 16a.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 18.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 19.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 20.jpg |center|x108px]]
|-
|
|
|
|
|
|}

===42 км (Бүтэн марафон)===
[[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]]
==Эрэгтэй==

* 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти
* 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки
* 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга

==Эмэгтэй==

* 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа
* 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан
* 3-р байр (Хүрэл медаль):  Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ

{|class=&quot;greentable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 21.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 22.jpg  |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 23.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 24.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 25.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 26.jpg |center|x108px]]
|-
|
|
|
|
|
|}

===21 км (Хагас марафон)===
[[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]]
==Эрэгтэй төрөл  18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд==

* 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюүга
* 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсүкэ
* 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж

==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд==

* 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг
* 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа
* 3-р байр:  Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа 

{|class=&quot;greentable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 26a.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 28.jpg  |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 29.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 30.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 31.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 32.jpg |center|x108px]]
|-
|
|
|
|
|
|}

===10 км (Элит ба Сонирхогчид)===

==Эрэгтэй==

* 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн 
* 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж
* 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах

==Эмэгтэй==

* 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа
* 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг
* 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул

=== Бүртгэлийн хураамж ===
Бүртгэлийн хураамж төрөл тус бүрээр:
*1.5 км (Гэр бүл, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд): 5000₮ (гишүүн бүр)
*5 км (Эрүүл мэндийн гүйлт): 10,000₮
*10 км (Спорт гүйлт): 50,000₮
*21 км (Хагас марафон): 70,000₮
*42.195 км (Бүтэн марафон): 90,000₮
10-42км ийн бүртгэлийн хураамжинд 1.Дугаар 2.Цамц 3.Чип 4.Даавуун үүргэвч 5.Ивээн тэтгэгчийн бэлгэ багтаж 21 ба 42км ийнхэд нэмж дурсгалын медаль багтжээ. Бусад зайд дугаар олгосон.

==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан==

* Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа.
* Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил &quot;Хоггүй марафон&quot; уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв.
* Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна.


{|class=&quot;greentable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 33.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 34.jpg  |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 35.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 36.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 36a.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 38.jpg |center|x108px]]
|-
|
|
|
|
|
|}

==Ерөнхий зохион байгуулагч==
*World Athletics
*Asian Athletics Association
*Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар
*Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар

==Хамтран зохион байгуулагч==
*Hipay
*Mongolian Athletics Federation  

==Ерөнхий ивээн тэтгэгч==
*Emart
*APU Company
*Khan Bank

==Ивээн тэтгэгч==
*MIAT Mongolian Airlines
*NEOCITY
*Cloud Nine
*Icemark
*BlueMon Sports

*Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia
*Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал


=== ТВ нэвтрүүлэл ===

Улаанбаатар марафон 2026-г Монгол ТВ шууд дамжууллаа [https://www.youtube.com/watch?v=HFArWIY8fso| эндээс] үзээрэй.

=== Тэмцээний статистик ===

'''Улаанбаатар марафон''' олон улсын гүйлтийн тэмцээний 2014 оноос хойших нийт оролцогчдын тоог нэгтгэн харуулав.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;
|-
! style=&quot;background:cyan; width: 10%;&quot; | Он
! style=&quot;background:lightgreen; width: 25%;&quot; | Нийт оролцогчдын тоо (Бүртгүүлсэн/Гүйсэн)
! style=&quot;background:magenta; width: 20%;&quot; | Оролцсон улс орны тоо
! style=&quot;background:pink; width: 45%;&quot; | Онцлох үйл явдал ба нэмэлт мэдээлэл
|-
| '''2026'''
| 46,306 
| 41 
| Тэмцээний түүхэн дэх хамгийн олон оролцогч бүртгүүлсэн дээд амжилт. Гадаадын 443 тамирчин оролцсон. 21 болон 42 км-ийн замууд Дэлхийн хөнгөн атлетикийн холбооны &quot;В&quot; ангиллын сертификатаар баталгаажсан.
|-
| '''2025'''
| 36,000 
| 38
| Нийтийн биеийн тамирыг дэмжих, гүйлтийн соёлыг түгээх хүрээнд дотоод гадаадын сонирхогчид өргөнөөр оролцсон.
|-
| '''2024'''
| 28,699 
| 33
| Албан ёсны бүртгэл өмнөх онуудаас өссөн. Үндсэн марафон (42 км)-д 180 гаруй, хагас марафон (21 км)-д 917 гаруй тамирчин мэргэжлийн түвшинд хурд сорьсон.
|-
| '''2023'''
| 26,000 
| 30 
| Ковидын дараах сэргэлтийн үе бөгөөд хагас болон бүтэн марафонд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн тусгай гүйлтийн ангиллыг шинээр нэмж өргөжүүлсэн.
|-
| '''2022'''
| 23,690 
| 29 
| Цар тахлын улмаас хоёр жил завсарласны дараа дахин зохион байгуулагдаж, олон улсын гүйгчид өргөнөөр эргэн ирсэн.
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f9f9f9; text-align:center;&quot; | '''''2020–2021 онд COVID-19 цар тахлын улмаас цуцлагдсан'''''
|-
| '''2019'''
| 32,000 
| 29 
| Нийслэл хот үүсэн байгуулагдсаны 380 жилийн ойн хүрээнд болсон. Гадаадын 313 тамирчин оролцсоноос Кени улсын элит тамирчид урилгаар оролцож түрүүлсэн.
|-
| '''2018'''
| 30,000 
| 30 
| Олон улсын марафоны нэр хүнд өсөж, Австрали, АНУ, Герман, Кени зэрэг орны тамирчид оролцсон. Автомашингүй өдрөөр уламжлал болгон зохион байгуулагдав.
|-
| '''2017'''
| 30,000 
| 20 
| Тэмцээний цар хүрээ тогтворжиж, нийслэлийн иргэдийн хамгийн дуртай спорт өдөрлөгүүдийн нэг болов.
|-
| '''2016'''
| 25,000 
| 15 
| Гурав дахь удаагийн гүйлт бөгөөд зохион байгуулалтын хувьд цахим бүртгэл болон чипний системийг сайжруулж эхэлсэн.
|-
| '''2015'''
| 18,085 
| 13
| Хоёр дахь удаагийн марафон. Оролцогчдын тоо өмнөх оныхоос бараг хоёр мянгаар нэмэгдсэн.
|-
| '''2014'''
| 16,839 
| 12 
| Улаанбаатар хотын Засаг даргын тамгын газраас санаачлан зохион байгуулсан анхны албан ёсны олон улсын марафон.
|}

* Тэмдэглэл: 2020 ба 2021 онуудад дэлхий нийтийг хамарсан COVID-19 цар тахлын улмаас тэмцээн албан ёсоор завсарласан болно.

=== Бусад үзэх ===

* [[250км-ийн Ультра марафон]]
* [[Дархан Марафон 2026]]
* [[Улаанбаатар марафон 2025]]
* [[Эрдэнэт Марафон 2026]]
* [[Марафон]]

[[Ангилал:Улаанбаатар марафон]]
[[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]]
[[Ангилал:2026 оны спорт]]
[[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]]</text>
      <sha1>0ni9qlr43x4k4e76bkxin337z4x4708</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858309</id>
      <parentid>858308</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T05:31:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Улаанбаатар Марафон 2026]]&quot;: Ашиггүй засварын зөрчилдөөнүүдтэй: Википедиа нь зөвлөгөөний хуудас биш. Улаанбаатар Марафон 2026-тай шууд холбоотой мэдээлэл л оруулна уу. ([Засварлах=Зөвхөн системийн операторууд] (Дуусах хугацаа: 05:31, 8 Есдүгээр сар 2026 （UTC）) [Зөөх=Зөвхөн системийн операторууд] (Дуусах хугацаа: 05:31, 8 Есдүгээр сар 2026 （UTC）))</comment>
      <origin>858129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14888" sha1="0ni9qlr43x4k4e76bkxin337z4x4708" xml:space="preserve">[[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 11.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа орж медалиа авав]]
[[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 12.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа оров]]
[[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 13.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]]
[[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 14.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]]
[[Монгол]]ын Хөнгөн Атлетикийн холбоо, Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн &quot;[[Улаанбаатар]] марафон&quot; 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д зохион байгуулагдсан. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон дэлхийн 41 улсаас шилдэг тамирчид, сонирхогчид зэрэг нийт 46 306 гүйгч оролцож шинэ дээд амжилтыг тогтоолоо.  

Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө.

=== Ангилал ба зай ===

Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан:

* Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон).
* Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан).
* Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт).

=== Түрүүлэгчид ===

2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border: 0;&quot; style=&quot;text-align: center; width: 64%;&quot; 
|-
! style=&quot;background:#efefef; width: 30%;&quot; | 
! style=&quot;background:#efefef; width: 30%;&quot; | 
|-
| [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026  10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]]
| [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026  10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]]
|}

{|class=&quot;greentable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg  |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]]
|-
|
|
|
|
|
|+
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 15.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 16.jpg  |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 16a.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 18.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 19.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 20.jpg |center|x108px]]
|-
|
|
|
|
|
|}

===42 км (Бүтэн марафон)===
[[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]]
==Эрэгтэй==

* 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти
* 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки
* 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга

==Эмэгтэй==

* 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа
* 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан
* 3-р байр (Хүрэл медаль):  Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ

{|class=&quot;greentable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 21.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 22.jpg  |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 23.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 24.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 25.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 26.jpg |center|x108px]]
|-
|
|
|
|
|
|}

===21 км (Хагас марафон)===
[[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]]
==Эрэгтэй төрөл  18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд==

* 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюүга
* 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсүкэ
* 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж

==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд==

* 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг
* 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа
* 3-р байр:  Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа 

{|class=&quot;greentable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 26a.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 28.jpg  |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 29.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 30.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 31.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 32.jpg |center|x108px]]
|-
|
|
|
|
|
|}

===10 км (Элит ба Сонирхогчид)===

==Эрэгтэй==

* 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн 
* 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж
* 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах

==Эмэгтэй==

* 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа
* 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг
* 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул

=== Бүртгэлийн хураамж ===
Бүртгэлийн хураамж төрөл тус бүрээр:
*1.5 км (Гэр бүл, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд): 5000₮ (гишүүн бүр)
*5 км (Эрүүл мэндийн гүйлт): 10,000₮
*10 км (Спорт гүйлт): 50,000₮
*21 км (Хагас марафон): 70,000₮
*42.195 км (Бүтэн марафон): 90,000₮
10-42км ийн бүртгэлийн хураамжинд 1.Дугаар 2.Цамц 3.Чип 4.Даавуун үүргэвч 5.Ивээн тэтгэгчийн бэлгэ багтаж 21 ба 42км ийнхэд нэмж дурсгалын медаль багтжээ. Бусад зайд дугаар олгосон.

==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан==

* Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа.
* Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил &quot;Хоггүй марафон&quot; уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв.
* Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна.


{|class=&quot;greentable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 33.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 34.jpg  |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 35.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 36.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 36a.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 38.jpg |center|x108px]]
|-
|
|
|
|
|
|}

==Ерөнхий зохион байгуулагч==
*World Athletics
*Asian Athletics Association
*Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар
*Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар

==Хамтран зохион байгуулагч==
*Hipay
*Mongolian Athletics Federation  

==Ерөнхий ивээн тэтгэгч==
*Emart
*APU Company
*Khan Bank

==Ивээн тэтгэгч==
*MIAT Mongolian Airlines
*NEOCITY
*Cloud Nine
*Icemark
*BlueMon Sports

*Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia
*Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал


=== ТВ нэвтрүүлэл ===

Улаанбаатар марафон 2026-г Монгол ТВ шууд дамжууллаа [https://www.youtube.com/watch?v=HFArWIY8fso| эндээс] үзээрэй.

=== Тэмцээний статистик ===

'''Улаанбаатар марафон''' олон улсын гүйлтийн тэмцээний 2014 оноос хойших нийт оролцогчдын тоог нэгтгэн харуулав.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;
|-
! style=&quot;background:cyan; width: 10%;&quot; | Он
! style=&quot;background:lightgreen; width: 25%;&quot; | Нийт оролцогчдын тоо (Бүртгүүлсэн/Гүйсэн)
! style=&quot;background:magenta; width: 20%;&quot; | Оролцсон улс орны тоо
! style=&quot;background:pink; width: 45%;&quot; | Онцлох үйл явдал ба нэмэлт мэдээлэл
|-
| '''2026'''
| 46,306 
| 41 
| Тэмцээний түүхэн дэх хамгийн олон оролцогч бүртгүүлсэн дээд амжилт. Гадаадын 443 тамирчин оролцсон. 21 болон 42 км-ийн замууд Дэлхийн хөнгөн атлетикийн холбооны &quot;В&quot; ангиллын сертификатаар баталгаажсан.
|-
| '''2025'''
| 36,000 
| 38
| Нийтийн биеийн тамирыг дэмжих, гүйлтийн соёлыг түгээх хүрээнд дотоод гадаадын сонирхогчид өргөнөөр оролцсон.
|-
| '''2024'''
| 28,699 
| 33
| Албан ёсны бүртгэл өмнөх онуудаас өссөн. Үндсэн марафон (42 км)-д 180 гаруй, хагас марафон (21 км)-д 917 гаруй тамирчин мэргэжлийн түвшинд хурд сорьсон.
|-
| '''2023'''
| 26,000 
| 30 
| Ковидын дараах сэргэлтийн үе бөгөөд хагас болон бүтэн марафонд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн тусгай гүйлтийн ангиллыг шинээр нэмж өргөжүүлсэн.
|-
| '''2022'''
| 23,690 
| 29 
| Цар тахлын улмаас хоёр жил завсарласны дараа дахин зохион байгуулагдаж, олон улсын гүйгчид өргөнөөр эргэн ирсэн.
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f9f9f9; text-align:center;&quot; | '''''2020–2021 онд COVID-19 цар тахлын улмаас цуцлагдсан'''''
|-
| '''2019'''
| 32,000 
| 29 
| Нийслэл хот үүсэн байгуулагдсаны 380 жилийн ойн хүрээнд болсон. Гадаадын 313 тамирчин оролцсоноос Кени улсын элит тамирчид урилгаар оролцож түрүүлсэн.
|-
| '''2018'''
| 30,000 
| 30 
| Олон улсын марафоны нэр хүнд өсөж, Австрали, АНУ, Герман, Кени зэрэг орны тамирчид оролцсон. Автомашингүй өдрөөр уламжлал болгон зохион байгуулагдав.
|-
| '''2017'''
| 30,000 
| 20 
| Тэмцээний цар хүрээ тогтворжиж, нийслэлийн иргэдийн хамгийн дуртай спорт өдөрлөгүүдийн нэг болов.
|-
| '''2016'''
| 25,000 
| 15 
| Гурав дахь удаагийн гүйлт бөгөөд зохион байгуулалтын хувьд цахим бүртгэл болон чипний системийг сайжруулж эхэлсэн.
|-
| '''2015'''
| 18,085 
| 13
| Хоёр дахь удаагийн марафон. Оролцогчдын тоо өмнөх оныхоос бараг хоёр мянгаар нэмэгдсэн.
|-
| '''2014'''
| 16,839 
| 12 
| Улаанбаатар хотын Засаг даргын тамгын газраас санаачлан зохион байгуулсан анхны албан ёсны олон улсын марафон.
|}

* Тэмдэглэл: 2020 ба 2021 онуудад дэлхий нийтийг хамарсан COVID-19 цар тахлын улмаас тэмцээн албан ёсоор завсарласан болно.

=== Бусад үзэх ===

* [[250км-ийн Ультра марафон]]
* [[Дархан Марафон 2026]]
* [[Улаанбаатар марафон 2025]]
* [[Эрдэнэт Марафон 2026]]
* [[Марафон]]

[[Ангилал:Улаанбаатар марафон]]
[[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]]
[[Ангилал:2026 оны спорт]]
[[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]]</text>
      <sha1>0ni9qlr43x4k4e76bkxin337z4x4708</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сэвдэнбалжир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146597</id>
    <revision>
      <id>858313</id>
      <parentid>858184</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T05:37:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5649" sha1="1f2h4fi7d2vhikzfoojnt8hex7l64j2" xml:space="preserve">{{Инфобокс хаан
| name            = Сэвдэнбалжир
| title           = [[эфү|Гүрний эфү]], [[хошой чин ван]]
| image           = Septen Baljur.jpg
| caption         = Сэвдэнбалжир
| succession      = [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]]ны [[засаг ноён]]
| reign           = 1752-1755
| coronation      =
| full name       = 
| predecessor     = [[Лувсангомбо]]
| successor       = [[Цэвээнноров]]
| queen           = 
| spouse          = [[Хэжин гүрний гүнж]]
| spouse-type     = Эхнэр
| issue           = Өлзийтөмөр-Эрхбайвай
| royal house     = [[Боржигин]]
| dynasty         = 
| father          = Лувсангомбо
| mother          = 
| birth_date   = ?
| birth_place  = Хорчин зүүн гарын дунд хошуу
| death_date   = 1775
| death_place  = Жинчуань
| posthumous name = И чин ван (毅親王)
| date of burial  =
| place of burial = [[Бээжин]]
|}}
Эфү '''Сэвдэнбалжир''' (?-1775) бол [[Хорчин ястан|Хорчин аймгийн]] [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]]ны засаг ноён юм. Тэр бол [[Эфү Лувсангомбо|Эфү Лувсангомбын]] хүү, ээж нь [[Чин улс]]ын [[Эеэр засагч|Эеэр засагч хаан]]ы ач охин юм. 1745 онд [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгч хаан]]ы охин [[Хэжин гүрний гүнж]]тэй гэрлэж, улмаар гүрний эфү цолыг хүртжээ. 

1752 онд түүний аав нас барж, тэрээр [[Хошой Дархан чин ван]] цолыг өвлөн авсан. Тэрээр зоригтой, чадварлаг тулалдаанд гарамгай байсан бөгөөд Зүүнгарын эсрэг дайнд өөрийгөө онцгойлон харуулсан. Тэнгэр тэтгэгч энэ хүргэнд маш их хайртай байсан бөгөөд түүнд &quot;чин ван&quot; цолоос хоёр дахин их [[пүнлүү]] өгчээ. 

Сэвдэнбалжир нь [[Амарсанаа]] болон [[Дархан чин ван Ринчиндорж|Ринчиндорж]], [[Чингүнжав]]ын дотны найз байсан. 1755 онд тэрээр Амарсанаа болон Ринчиндорж, Чингүнжавтай нэгдэж Чин гүрний эсрэг бослого гаргахаар төлөвлөж байжээ. Амарсанаа амжилттайгаар Зүүнгар нутаг руу зугтсан боловч Тэнгэр тэтгэгч хаанг Сэвдэнбалжирын хуйвалдааныг илрүүлж, Сэвдэнбалжир эцэст нь бослогод нэгдээгүй.

Сэвдэнбалжирыг баривчилж, [[Бээжин]]д аваачжээ. Тэнгэр тэтгэгч маш их уурлаж, түүнийг цаазлахаар бэлджээ. Гэсэн хэдий ч охиноо бэлэвсрэхээс зайлсхийхийн тулд эзэн хаан Цяньлун эцэст нь тэгээгүй. Сэвдэнбалжирыг бүх албан тушаалаас нь хасаж, зөвхөн чин ван цолыг нь хадгалж, Бээжин дэх гэртээ шоронд хорьжээ. Гэсэн хэдий ч түүний ажиллах чадвар маш гайхалтай байсан тул Тэнгэр тэтгэгч эцэст нь түүнийг өршөөжээ. Үүний дараа тэрээр Бээжинд хэд хэдэн албан тушаал хашсан боловч амьдралынхаа туршид Өвөр Монгол руугаа буцаж чадаагүй юм.

1771 онд Чин улсын арми [[Жинчуань бүс дэх уулын омгийн бослогыг дарах|Жиньчуань омгийг дарах]] цэргийн ажиллагаанд ихээхэн хохирол амссан тул Тэнгэр тэтгэгч зоригтой, чадварлаг хүргэнээ дурсан санаж байв. Үүний дараа Сэвдэнбалжир Чин улсын эзэнт гүрний их бууг [[Сычуань муж]] руу удирдан тулалдаанд оролцов. 1775 онд Сэвдэнбалжир фронтын шугам дээр өвчний улмаас нас барав. Түүний шарилыг оршуулахаар Бээжин рүү буцааж илгээсэн бөгөөд Тэнгэр тэтгэгч өөрийн биеэр түүний дурсгалын бичгийг бичүүлжээ. Түүний булш одоогийн Бээжингийн Чаоян дүүрэгт байрладаг. Хожим нь эхнэрийг нь түүнтэй хамт оршуулжээ.

Чин улсын арми эцэст нь 1776 онд бослогыг дарж чаджээ. Тэнгэр тэтгэгч хаан Жинчуань овгийн бослогыг дарсан гавьяатай түшмэдийн нэг болохын хувьд шагнал болгон түүний хөргийг [[Хориотой хот]]ын Зигуангэ өлгөхийг тушаажээ.

[[Ангилал:Монголын жанжин]]
[[Ангилал:Монголын төрийн зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:18-р зуунд төрсөн]]
[[Ангилал:1775 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>1f2h4fi7d2vhikzfoojnt8hex7l64j2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хошой Мэргэн чин ван</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146600</id>
    <revision>
      <id>858341</id>
      <parentid>858234</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:30:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6601" sha1="jv3zutoof1080mqzx8svoiz3izgv8ye" xml:space="preserve">'''Хошой Мэргэн чин ван''' ([[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᠮᡝᡵᡤᡝᠨ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}, Hošoi mergen cin wang) эсвэл '''Хошой Рүй чин ван''' (和碩睿親王) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн [[хошой чин ван]] цол байв. Энэ цолыг хүртсэн анхны ханхүү бол [[Нурхач]]ийн хүү [[Доргон]] байв. Дараагийн ханхүү нар бүгд Доргоныг өвөг дээдэс гэж үздэг байв.

Доргоны эрх мэдэл түүний амьд сэрүүн байх үед эзэн хааныхаас давсан тул [[Эеэр засагч хаан]] дургүйцлээ хадгалж байжээ. Доргоны үхлийн дараа Эеэр засагч хаан 1650 онд Мэргэн чин ван цолыг хүчингүй болгохыг зарлиг болгов. 1778 онд [[Тэнгэр тэтгэгч хаан]] [[Манжууд хятадыг эзэлсэн нь|Хятадыг эзлэн авах дайн]]д Доргоны оруулсан хувь нэмрийг үнэлж, Мэргэн чин ван цолыг сэргээхийг зарлиг болгов.

Чин улсын хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа &quot;нэг үе залгамжлах&quot;, &quot;үе улиран залгамжлах&quot; гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Хошой Мэргэн чин ван нь &quot;үе улиран залгамжлах&quot; (世襲罔替) гэсэн бичигтэй Манжийн арван хоёр ван цолын нэг юм. Хятадын баримт бичгүүд тэднийг ихэвчлэн &quot;төмөр малгайт ван&quot; (鐵帽子王) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энэхүү вангийн малгай (цолыг бэлгэддэг) нь төмөр шиг хатуу бөгөөд үе дамжин өнгөрөх тусам чанар нь буурахгүй гэсэн үг юм.

==Чин вангууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Нэр
!Хугацаа
!өвөг дээдэс
!Тайлбар
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Мэргэн чин ван (1636-1650)'''
|-
|1
|[[Доргон]]&lt;br&gt;Dorgon
|1636-1650
| Нурхачийн арван дөрөв дэх хүү
| 1650 онд амьдралынхаа туршид үйлдсэн гэмт хэргийн улмаас чин ван цолыг нь хураан авч, 1778 онд чин ван цолыг нь сэргээжээ.
|-
|2
|[[Дорбо]]&lt;br&gt;Dorbo
|1650
| Доргоны өргөмөл хүү. Түүний төрсөн эцэг нь [[Додо]] байв.
| 1650 онд өргөмөл эцгийнхээ гэмт хэргийн улмаас цолоо хураалгасан бөгөөд 1657 онд түүнд бэйл цол олгосон. 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон.
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''бэйл (1657-1673)'''
|-
|2
|Дорбо
|1657-1673
| 
| 
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''бэйс (1673-1700)'''
|-
|3
|Сулфа&lt;br&gt;Sulfa
|1673-1700
| Дорбогийн хоёр дахь хүү
| 1673 онд түүнд бэйс цол олгосон бөгөөд 1700 онд түүний цол хэргэмийг улсын түшээ гүн болгон бууруулсан. 1762 онд Итгэлт жүн ван (信郡王) цол, 1778 онд Мэргэн чин ван цол нэхэн олгосон.
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''улсын түшээ гүн (1700-1708)'''
|-
|3
|Сулфа
|1700-1708
| 
| 
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''улсад туслагч гүн (1708-1746)'''
|-
|4
|Сэлэ&lt;br&gt;Sele
|1708-1729
| Сулфагийн том хүү
| 1762 онд Итгэлт жүн ван цол, 1778 онд Мэргэн чин ван цол нэхэн олгосон.
|-
|5
|Гүнгибү&lt;br&gt;Gunggibu
|1744-1746
| Сэлийн хүү
| 1762 онд Итгэлт жүн ван цол, 1778 онд түүнд нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол олгосон.
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Итгэлт жүн ван (1762-1770)'''
|-
|6
|Русон&lt;br&gt;如松
|1762-1770
| Тэрээр [[Хошой Эрэмгий чин ван|Итгэлт жүн ван]] Дэжао(德昭)-гийн өргөмөл хүү байсан бөгөөд түүний төрсөн эцэг нь Гүнгибү байв.
| &quot;Итгэлт жүн ван&quot; гэдэг цолыг [[Додо]]гийн үр удам эзэмшдэг байв. 1770 онд Русонг нас барж, &quot;Итгэлт жүн ван&quot; цолыг Дэжаогийн төрсөн хүү Сюлин (修齡) өвлөн авсан. 1778 онд Русонг нас барсны дараа Мэргэн чин ван цол хүртжээ. Үүний зэрэгцээ Русонгийн хүү Чуньин Тэнгэр тэтгэгч хаанаас Мэргэн чин ван цол хүртжээ. 
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Мэргэн чин ван (1778-1945)'''
|-
|7
|Чуньин&lt;br&gt;淳穎
|1778-1800
| Русонгийн хүү
| 1770 онд түүнд улсад туслагч гүн цол олгов. 1778 онд Тэнгэр тэтгэгч хаан түүнд өвөг дээдэс Доргоныхоо Хятадыг эзлэх дайнд гаргасан гавьяаг үнэлж Мэргэн чин ван цол олгосон.
|-
|8
|Баоъэнь&lt;br&gt;寶恩
|1801-1802
| Чуньины том хүү
| 
|-
|9
|Дуанъэнь&lt;br&gt;端恩
|1802-1826
| Чуньины дөрөв дэх хүү
| 
|-
|10
|Рэньшоу&lt;br&gt;仁壽
|1826-1864
| Дуанъэнгийн хүү
| 
|-
|11
|Дэчан&lt;br&gt;德長
|1865-1876
| Рэньшоугийн хүү
| 
|-
|12
|Күйбинь&lt;br&gt;魁斌
|1876-1915
| Дэчаны хүү
| 
|-
|13
|Жункуан&lt;br&gt;中銓
|1915-1939
| Күйбиний хүү
| 
|-
|14
|Иъняань&lt;br&gt;頤年
|1939-1945
| Күйбиний ач хүү
| Иъняангийн хятад нэр нь Жин Жишүй (金寄水) юм. Жункун нас барсны дараа Иъняанид [[Манж-го]]гийн эзэн хаан [[Пүи]] Мэргэн чин ван цол олгосон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Бээжинд үлдэж, цолыг хүлээн авахаас татгалзжээ.
|-
|}


[[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Чин улс]]
[[Ангилал:Цол]]</text>
      <sha1>jv3zutoof1080mqzx8svoiz3izgv8ye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хошой Эрэмгий чин ван</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146603</id>
    <revision>
      <id>858339</id>
      <parentid>858244</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:18:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zorigt moved page [[Хошой Эрэмхий чин ван]] to [[Хошой Эрэмгий чин ван]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>858244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4799" sha1="11y6xxvqdsckf40y7yrh8qadcjuaz7s" xml:space="preserve">'''Хошой Эрэмхий чин ван''', '''Хошой Эркэ чин ван''' ([[Манж хэл|Манж]]: {{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡝᡵᡴᡝ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}, Hošoi erke cin wang) эсвэл '''Хошой Юй чин ван''' ({{lang-zh|和碩豫親王}}) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн хошой чин ван цол байв. Энэ цолыг хүртсэн анхны чин ван бол [[Нурхач]]игийн хүү [[Додо]] байв. Дараагийн бүх чин ван нар Додо вангийн үр удам байв. Түүхийн хувьд энэхүү чин вангийн нэрийг &quot;Төрийн Итгэлт жүн ван&quot; (多羅信郡王, Doroi akdun giyūn wang) болгон өөрчилж, дараа нь &quot;Хошой Эрэмхий чин ван&quot; болгон буцаасан.

Чин улсын хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа &quot;нэг үе залгамжлах&quot;, &quot;үе улиран залгамжлах&quot; гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Хошой Эрэмхий чин ван нь &quot;үе улиран залгамжлах&quot; (世襲罔替) гэсэн бичигтэй Манжийн арван хоёр ван цолны нэг юм. Хятадын баримт бичгүүд тэднийг ихэвчлэн &quot;төмөр малгайт ван&quot; (鐵帽子王) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энэхүү вангийн малгай (цолыг бэлгэддэг) нь төмөр шиг хатуу бөгөөд үе дамжин өнгөрөх тусам чанар нь буурахгүй гэсэн үг юм.

==Чин вангууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Нэр
!Хугацаа
!өвөг дээдэс
!Тайлбар
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Эрэмхий чин ван (1636-1649)'''
|-
|1
|[[Додо]]&lt;br&gt;Dodo
|1636-1649
| Нурхачигийн арван тав дахь хүү
| 
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Итгэлт чин ван (1649-1651)'''
|-
|2
|Дони&lt;br&gt;Doni
|1649-1651
| Додогийн том хүү
| 1651 онд түүний цолыг жүн ван цол болгон бууруулсан.
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Төрийн Итгэлт жүн ван (1651-1770)'''
|-
|2
|Дони
|1651-1661
| 
| 
|-
|3
|Ожа&lt;br&gt;Oja
|1661-1702
| Донигийн том хүү
| 1778 онд түүнд нас барсны дараа Эрэмхий чин ван цол олгов.
|-
|4
|Дөнгэ&lt;br&gt;Dongge
|1703-1706
| Донигийн долоо дахь хүү
| 
|-
|5
|Дэжао&lt;br&gt;德昭
|1706-1762
| Ожагийн тав дахь хүү
| 1778 онд түүнд нас барсны дараа Эрэмхий чин ван цол олгов.
|-
|6
|Русон&lt;br&gt;如松
|1706-1762
| Тэрээр Дэжаогийн өргөмөл хүү байсан бөгөөд түүний төрсөн эцэг нь улсад туслагч гүн Гүнгибү байв.
| 1770 онд Русонг нас барж, &quot;Итгэлт жүн ван&quot; цолыг Дэжаогийн төрсөн хүү Сюлин өвлөн авсан. 1778 онд Русонг нас барсны дараа [[Хошой Мэргэн чин ван|Мэргэн чин ван]] цол хүртжээ.
|-
|7
|Сюлин&lt;br&gt;修齡
|1771-1778
| Дэжаогийн хүү
| 1771 онд түүнд Итгэлт жүн ван цол олгосон. 1778 онд түүнийг Эрэмхий чин ван цолонд дэвшүүлжээ.
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Эрэмхий чин ван (1778-1645)'''
|-
|7
|Сюлин&lt;br&gt;修齡
|1778-1786
| 
| 
|-
|8
|Юйфэн&lt;br&gt;裕豐
|1786-1814
| Сюулингийн том хүү
| Түүний зарц гэмт хэрэг үйлдсэний улмаас 1813 онд цолоо хураалгажээ.
|-
|9
|Юйшин&lt;br&gt;裕興
|1814-1820
| Сюулингийн гурав дахь хүү
| 1820 онд түүнийг үйлчлэгч эмэгтэйг хүчирхийлсэн хэргээр цолыг нь хураажээ.
|-
|10
|Юйцюань&lt;br&gt;裕全
|1820-1840
| Сюулингийн тав дахь хүү
| 
|-
|11
|Идао&lt;br&gt;義道
|1841-1868
| Юйцюаний том хүү
| 
|-
|12
|Бэнгэ&lt;br&gt;本格
|1868-1898
| Идаогийн том хүү
| 
|-
|13
|Маолинь&lt;br&gt;懋林
|1899-1913
| Бэнгэгийн өргөмөл хүү
| 
|-
|14 
|Дуанжэнь&lt;br&gt;端鎮
|1913-1945
| Маолины хүү
| Энэ хүний ​​хятад нэрийг Жин Дунпин (金東屏) гэдэг
|-
|}


[[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Чин улс]]
[[Ангилал:Цол]]</text>
      <sha1>11y6xxvqdsckf40y7yrh8qadcjuaz7s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858340</id>
      <parentid>858339</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4786" sha1="fcmydq9dyay3g6v7ele4rvirp5m834q" xml:space="preserve">'''Хошой Эрэмгий чин ван''', '''Хошой Эркэ чин ван''' ([[Манж хэл|Манж]]: {{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡝᡵᡴᡝ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}, Hošoi erke cin wang) эсвэл '''Хошой Юй чин ван''' ({{lang-zh|和碩豫親王}}) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн хошой чин ван цол байв. Энэ цолыг хүртсэн анхны чин ван бол [[Нурхач]]ийн хүү [[Додо]] байв. Дараагийн бүх чин ван нар Додо вангийн үр удам байв. Түүхийн хувьд энэхүү чин вангийн нэрийг &quot;Төрийн Итгэлт жүн ван&quot; (多羅信郡王, Doroi akdun giyūn wang) болгон өөрчилж, дараа нь &quot;Хошой Эрэмгий чин ван&quot; болгон буцаасан.

Чин улсын хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа &quot;нэг үе залгамжлах&quot;, &quot;үе улиран залгамжлах&quot; гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Хошой Эрэмгий чин ван нь &quot;үе улиран залгамжлах&quot; (世襲罔替) гэсэн бичигтэй Манжийн арван хоёр ван цолын нэг юм. Хятадын баримт бичгүүд тэднийг ихэвчлэн &quot;төмөр малгайт ван&quot; (鐵帽子王) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энэхүү вангийн малгай (цолыг бэлгэддэг) нь төмөр шиг хатуу бөгөөд үе дамжин өнгөрөх тусам чанар нь буурахгүй гэсэн үг юм.

==Чин вангууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Нэр
!Хугацаа
!өвөг дээдэс
!Тайлбар
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Эрэмгий чин ван (1636-1649)'''
|-
|1
|[[Додо]]&lt;br&gt;Dodo
|1636-1649
| Нурхачийн арван тав дахь хүү
| 
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Итгэлт чин ван (1649-1651)'''
|-
|2
|Дони&lt;br&gt;Doni
|1649-1651
| Додогийн том хүү
| 1651 онд түүний цолыг жүн ван цол болгон бууруулсан.
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Төрийн Итгэлт жүн ван (1651-1770)'''
|-
|2
|Дони
|1651-1661
| 
| 
|-
|3
|Ожа&lt;br&gt;Oja
|1661-1702
| Донигийн том хүү
| 1778 онд түүнд нас барсны дараа Эрэмгий чин ван цол олгов.
|-
|4
|Дөнгэ&lt;br&gt;Dongge
|1703-1706
| Донигийн долоо дахь хүү
| 
|-
|5
|Дэжао&lt;br&gt;德昭
|1706-1762
| Ожагийн тав дахь хүү
| 1778 онд түүнд нас барсны дараа Эрэмгий чин ван цол олгов.
|-
|6
|Русон&lt;br&gt;如松
|1706-1762
| Тэрээр Дэжаогийн өргөмөл хүү байсан бөгөөд түүний төрсөн эцэг нь улсад туслагч гүн Гүнгибү байв.
| 1770 онд Русонг нас барж, &quot;Итгэлт жүн ван&quot; цолыг Дэжаогийн төрсөн хүү Сюлин өвлөн авсан. 1778 онд Русонг нас барсны дараа [[Хошой Мэргэн чин ван|Мэргэн чин ван]] цол хүртжээ.
|-
|7
|Сюлин&lt;br&gt;修齡
|1771-1778
| Дэжаогийн хүү
| 1771 онд түүнд Итгэлт жүн ван цол олгосон. 1778 онд түүнийг Эрэмгий чин ван цолд дэвшүүлжээ.
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Эрэмгий чин ван (1778-1645)'''
|-
|7
|Сюлин&lt;br&gt;修齡
|1778-1786
| 
| 
|-
|8
|Юйфэн&lt;br&gt;裕豐
|1786-1814
| Сюулингийн том хүү
| Түүний зарц гэмт хэрэг үйлдсэний улмаас 1813 онд цолоо хураалгажээ.
|-
|9
|Юйшин&lt;br&gt;裕興
|1814-1820
| Сюулингийн гурав дахь хүү
| 1820 онд түүнийг үйлчлэгч эмэгтэйг хүчирхийлсэн хэргээр цолыг нь хураажээ.
|-
|10
|Юйцюань&lt;br&gt;裕全
|1820-1840
| Сюулингийн тав дахь хүү
| 
|-
|11
|Идао&lt;br&gt;義道
|1841-1868
| Юйцюаний том хүү
| 
|-
|12
|Бэнгэ&lt;br&gt;本格
|1868-1898
| Идаогийн том хүү
| 
|-
|13
|Маолинь&lt;br&gt;懋林
|1899-1913
| Бэнгэгийн өргөмөл хүү
| 
|-
|14 
|Дуанжэнь&lt;br&gt;端鎮
|1913-1945
| Маолины хүү
| Энэ хүний ​​хятад нэрийг Жин Дунпин (金東屏) гэдэг
|-
|}

[[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Чин улс]]
[[Ангилал:Цол]]</text>
      <sha1>fcmydq9dyay3g6v7ele4rvirp5m834q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жефферсон Дэвис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146605</id>
    <revision>
      <id>858367</id>
      <parentid>858254</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T11:17:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>858367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5153" sha1="gx7smj904et8m8vqqfb76ckgoz2cmpu" xml:space="preserve">[[Файл:President-Jefferson-Davis.jpg|thumb]]
'''Же́фферсон Фи́нис Дэвис''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Jefferson Finis Davis'',1808 оны 6-р сарын 3-нд төрсөн- 1889 оны 12-р сарын 6-нд нас барсан) — америкийн цэргийн, төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. [[Америкийн иргэний дайн|Америкийн иргэний дайны]] үеэр [[Америкийн Холбооны муж Улс|Америкийн Холбооны муж Улсын]] (1861-1865) анхны бөгөөд цорын ганц ерөнхийлөгч байсан юм.

Кентакки мужид фермерийн гэр бүлд төрсөн Ж.Дэвис ахынхаа Миссисипи, Луизиана мужуудад хөвөнгийн тариалангийн талбайд бага насаа өнгөрөөсөн байна. Тэрээр [[АНУ-ын цэргийн академи|Вест Пойнт дахь АНУ-ын Цэргийн Академийг]] төгсөж, 6 жил армид дэслэгчээр алба хааж, дараа нь Мексик-Америкийн дайнд сайн дураараа оролцож, хороог командлаж байжээ. Тэрээр Ерөнхийлөгч [[Франклин Пирс|Франклин Пирсийн]] удирдлага дор Дайны нарийн бичгийн дарга, [[Миссисипи]] мужийн сенатороор ажиллаж байсан. 

Том хөвөнгийн тариалангийн талбай, олон тооны боолын эзэн Дэвис боолчлолыг дэмжигч гэдгээрээ алдартай байв. Тэрээр салан тусгаарлахыг эсэргүүцсэн боловч мужуудын бүрэн эрхт байдлыг дэмжиж байв. 1861 оны 2-р сарын 18-нд Дэвис Америкийн Холбооны муж улсын Ерөнхийлөгчөөр тангараг өргөж, 1865 оны 5-р сарын 10-нд баривчлагдах хүртлээ [[Америкийн иргэний дайн|Америкийн Иргэний дайны]] туршид энэ албан тушаалыг хашиж байжээ. Түүнийг урвасан хэргээр буруутгасан боловч шүүх хурал болохгүй байсаар хоёр жилийн дараа суллагджээ.

Жефферсон Дэвис Холбооны мужийн цэргийн төлөвлөгөөг хувийн хяналтандаа авснаар хүн ам ихтэй, аж үйлдвэржсэн Умард мужуудын Холбоог ялж чадаагүй юм. Түүний дипломат хүчин чармайлтыг бусад улс орнууд хүлээн зөвшөөрөөгүй. Тэрээр өөрийн Холбооны эдийн засаг суларч байгаад хэтэрхий бага анхаарал хандуулсан; засгийн газар цэргийн зардлыг нөхөхийн тулд улам их мөнгө хэвлэж, эцэст нь хяналтгүй инфляци, Америкийн Холбооны муж улсын долларын ханшийн уналтад хүргэсэн. Жефферсон Дэвисийн хувийн дутагдал нь Холбооны улсын хувь заяанд ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн гэж олон түүхчид үздэг. Түүний нарийн ширийн зүйлд илүү анхаарал хандуулдаг, эрх мэдлийг шилжүүлэхээс татгалздаг, мужийн захирагчидтай дотоод тэмцэлддэг, цэргийн талд орж иргэний хэргийг үл тоомсорлодог, олон нийтийн санаа бодлыг эсэргүүцдэг байсан нь зэрэг нь түүний эсрэг байх болсон. Дэвисийн дайны үеийн гүйцэтгэл нь түүний өрсөлдөгч [[Абрахам Линкольн|Абрахам Линкольныхоос]] хамаагүй доогуур байсан гэдэгтэй түүхчид санал нийлдэг.

[[АНУ-ын Үндсэн хууль|АНУ-ын Үндсэн хуулийн]] &quot;Арван дөрөвдүгээр нэмэлт өөрчлөлт&quot;-өөр дайны дараа Ж.Дэвисыг төрийн албан тушаал хашихыг хориглосон учраас тэрээр улс төрөөс хол амьдарч байжээ. 1881 он гэхэд тэрээр &quot;Холбооны засгийн газрын өсөлт ба уналт&quot; дурсамжаа бичиж дуусгасан байна. 1880-аад оны сүүлчээр тэрээр өмнөдийнхнийг холбооны эрх мэдэлд илүү үнэнч байхыг уриалж, эвлэрлийн үзэлтэн болсон байна. Тэрээр 1889 оны 12-р сарын 6-нд нас баржээ.</text>
      <sha1>gx7smj904et8m8vqqfb76ckgoz2cmpu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Роберт Ли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146607</id>
    <revision>
      <id>858366</id>
      <parentid>858256</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T11:14:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>858366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3565" sha1="kxpp8c2u85qhct0hoho30y5nbclp2c7" xml:space="preserve">[[Файл:Robert Edward Lee.jpg|thumb|Роберт Ли, 1864 он.]]
'''Роберт Эдвард Ли''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Robert Edward Lee''; 1807 оны 1-р сарын 19-нд [[Виржини]] мужийн Стратфорд-Холл хотод төрсөн - 1870 оны 10-р сарын 12-нд Виржини мужийн Лексингтон хотод нас барсан) — америкийн цэргийн зүтгэлтэн, [[Америкийн Холбооны муж Улс|Америкийн Холбооны муж Улсын]] Армийн генерал (1861 оны 8-р сарын 31-нээс), Холбооны муж Улсын Армийн Ерөнхий командлагч (1865 оны 1-р сарын 31 - 4-р сарын 9). 19-р зууны Америкийн хамгийн алдартай цэргийн жанжин удирдагчдын нэг.  

[[АНУ-ын цэргийн академи|Вест Пойнты]]&lt;nowiki/&gt;г төгссөн Ли цэргийн инженерийн офицер болж, Мексик-Америкийн дайнд тулалдаж, цайз барих ажлыг удирдаж, Вест Пойнтын академийн захирагчаар 2 жил ажилласан байна. [[Америкийн иргэний дайн|Иргэний дайн]] эхлэхэд тэрээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын армиас гарч, Өмнөдийн талд орсон. [[Виржини]] мужийн захирагч түүнийг мужийн армийн ерөнхий командлагчаар томилсон бөгөөд дараа нь Холбооны муж улсын ерөнхийлөгч [[Жефферсон Дэвис|Ж.Дэвисийн]] удирдлага дор дайны нарийн бичгийн даргаар /сайд/ хэсэг хугацаанд ажилласан. Жонстон шархадсаны дараа Дэвис Ли-г Хойд Виржини мужийн армийн командлагчаар томилсон. Холбооны хүчний хувьд хүнд хэцүү үед энэ томилгоог хүлээн авч, тэрээр Холбооны армийн давуу хүчийг хэд хэдэн тулалдаанд ялж, тулалдааныг дайсны нутаг дэвсгэр рүү шилжүүлж чадсан. Ли Холбооны хоёр удаагийн довтолгоог (Мэриленд болон Геттисбургийн кампанит ажил) удирдсан боловч хоёулаа бүтэлгүйтсэн юм. 1864, 1865 онд тэрээр генерал [[Улисс Грант|Улисс Грантын]] урагшилж буй армид ихээхэн хохирол учруулж чадсан боловч Ли түүнийг зогсоож чадаагүй тул Петербург, Ричмонд хотуудыг өгч, дараа нь Аппоматтокс дахь бүх армитайгаа бууж өгөхөөс өөр аргагүй болжээ.

АНУ-д түүнийг цэргийн алдарт жанжин гэж үздэг боловч олон хөшөөг 20-р зууны арьс өнгөөр ​​ялгаварлан гадуурхах хөдөлгөөний бэлгэдэл гэж үзсэн тул буулгасан.

Тэрээр 1870 оны 10-р сарын 12-нд Виржини мужийн Лексингтон хотод зүрхний шигдээсээр нас барсан.</text>
      <sha1>kxpp8c2u85qhct0hoho30y5nbclp2c7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1812-1815 оны Англи-америкийн дайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146608</id>
    <revision>
      <id>858365</id>
      <parentid>858258</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T11:13:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>858365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4018" sha1="i54gan6733zwxrftdnm337ra5416jn5" xml:space="preserve">'''1812-1815 оны Англи-америкийн дайн''' ([[Англи хэл|англи.]] ''War of 1812'', «1812 оны дайн») - [[Наполеоны аян дайнууд|Наполеоны]] [[Наполеоны аян дайнууд|аян дайнуудын]] үеэр [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] болон [[Их Британи|Их Британийн]] хооронд гарсан зэвсэгт мөргөлдөөн юм. 

Энэхүү мөргөлдөөн нь Америкийн Нэгдсэн Улсын тусгаар тогтносон улс гэсэн статусыг дахин баталгаажуулсан тул Америкчууд &quot;Тусгаар тогтнолын хоёрдугаар дайн&quot; гэж нэрлэдэг юм. Британийн талд олон уугуул Америк индианчуудын овог аймгууд уг мөргөлдөөнд оролцсон байна.

Зэвсэгт мөргөлдөөн 1812 оны 6-р сард эхэлсэн. Уугуул иргэд болох индианчууд хоёр талд орж тулалдсан юм. Тэнгисийн цэргийн ширүүн дайн мөн үргэлжилсэн. Таван хөлөг онгоцноос бүрдсэн Британийн эскадрил Америкийн эргийг бүслэн хаасан. Америкийн мужууд олон тооны хувийн жижиг хөлөг онгоцуудаар байлдаж 200 гаруй Британийн худалдааны хөлөг онгоцыг олзолжээ.

Америкчууд довтлох ажиллагаа явуулахаар шийджээ.

1814 оны турш АНУ дахин бүрэн ялагдах аюулд оров: Европт Наполеоныг ялсны дараа Их Британи Америкчуудын эсрэг тулалдахаар их хэмжээний хүч илгээсэн бөгөөд АНУ-ын засгийн газар уналтад орсноор төлбөрийн чадваргүй болсон байв.

1814 оны эхээр [[АНУ-ын Конгресс]] байнгын армийн тоог мэдэгдэхүйц нэмэгдүүлэх (62,733 хүн хүртэл) баталсан боловч 9-р сард явуулсан элсэлтийн үр дүнд цэргийн тоо ердөө 30,000 болжээ. Гэсэн хэдий ч цэргийн сургалтад зарим сайжруулалт ажиглагдаж байв.

1814 оны кампанит ажлын хамгийн чухал үйл явдал бол Йорк (Торонто) хотыг эзэлсний хариуд Британийн адмирал Жорж Кокберн, генерал Роберт Росс нарын хамтарсан хүчний Вашингтон руу хийсэн дайралт байв. 3600 цэрэгтэй эскадрил Потомак гол руу оржээ. Балтиморын эсрэг жагсаал цуглаан хийх тусгай отрядыг гаргасны дараа Британичууд Вашингтон руу давшиж, Бланденбергийн удирдлаган дор Америкийн цэргийн ангиудыг бут цохив. 8-р сарын 24-ний орой Британичууд хотод орж, дээрэмдэж, засгийн газрын хамгийн сайн барилгуудыг (Капитол, Цагаан ордон) шатааж, 200 гаруй их буу зэрэг асар их хэмжээний дайны олзыг хураан авчээ. Гэсэн хэдий ч хувийн барилгууд бараг гэмтээгүй байсан тул Британийн командлал тэднийг тайван орхихыг тушаажээ. Америкийн армийн ерөнхий командлагч Ерөнхийлөгч [[Жеймс Мэдисон]] нийслэлээс зугтжээ.</text>
      <sha1>i54gan6733zwxrftdnm337ra5416jn5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858369</id>
      <parentid>858365</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T11:24:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>858369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5556" sha1="hstvvsoro9ddutdyf0rt4cmkmvkqp9y" xml:space="preserve">'''1812-1815 оны Англи-америкийн дайн''' ([[Англи хэл|англи.]] ''War of 1812'', «1812 оны дайн») - [[Наполеоны аян дайнууд|Наполеоны]] [[Наполеоны аян дайнууд|аян дайнуудын]] үеэр [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] болон [[Их Британи|Их Британийн]] хооронд гарсан зэвсэгт мөргөлдөөн юм. 

Энэхүү мөргөлдөөн нь Америкийн Нэгдсэн Улсын тусгаар тогтносон улс гэсэн статусыг дахин баталгаажуулсан тул Америкчууд &quot;Тусгаар тогтнолын хоёрдугаар дайн&quot; гэж нэрлэдэг юм. Британийн талд олон уугуул Америк индианчуудын овог аймгууд уг мөргөлдөөнд оролцсон байна.

Зэвсэгт мөргөлдөөн 1812 оны 6-р сард эхэлсэн. Уугуул иргэд болох индианчууд хоёр талд орж тулалдсан юм. Тэнгисийн цэргийн ширүүн дайн мөн үргэлжилсэн. Таван хөлөг онгоцноос бүрдсэн Британийн эскадрил Америкийн эргийг бүслэн хаасан. Америкийн мужууд олон тооны хувийн жижиг хөлөг онгоцуудаар байлдаж 200 гаруй Британийн худалдааны хөлөг онгоцыг олзолжээ.

Америкчууд довтлох ажиллагаа явуулахаар шийджээ.

1814 оны турш АНУ дахин бүрэн ялагдах аюулд оров: Европт [[Наполеон|Наполеоныг]] ялсны дараа Их Британи Америкчуудын эсрэг тулалдахаар их хэмжээний хүч илгээсэн бөгөөд АНУ-ын засгийн газар уналтад орсноор төлбөрийн чадваргүй болсон байв.

1814 оны эхээр [[АНУ-ын Конгресс]] байнгын армийн тоог мэдэгдэхүйц нэмэгдүүлэх (62,733 хүн хүртэл) баталсан боловч 9-р сард явуулсан элсэлтийн үр дүнд цэргийн тоо ердөө 30,000 болжээ. Гэсэн хэдий ч цэргийн сургалтад зарим сайжруулалт ажиглагдаж байв.

1814 оны кампанит ажлын хамгийн чухал үйл явдал бол Йорк (Торонто) хотыг эзэлсний хариуд Британийн адмирал Жорж Кокберн, генерал Роберт Росс нарын хамтарсан хүчний Вашингтон руу хийсэн дайралт байв. 3600 цэрэгтэй эскадрил Потомак гол руу оржээ. Балтиморын эсрэг жагсаал цуглаан хийх тусгай отрядыг гаргасны дараа Британичууд Вашингтон руу давшиж, Бланденбергийн удирдлаган дор Америкийн цэргийн ангиудыг бут цохив. 8-р сарын 24-ний орой Британичууд хотод орж, дээрэмдэж, засгийн газрын хамгийн сайн барилгуудыг (Капитол, Цагаан ордон) шатааж, 200 гаруй их буу зэрэг асар их хэмжээний дайны олзыг хураан авчээ. Гэсэн хэдий ч хувийн барилгууд бараг гэмтээгүй байсан тул Британийн командлал тэднийг тайван орхихыг тушаажээ. Америкийн армийн ерөнхий командлагч Ерөнхийлөгч [[Жеймс Мэдисон]] нийслэлээс зугтжээ.

Наполеонтой тэмцэлдэхэд илүү анхаарч байсан эх оронд нь төдийлөн анзаарагдаагүй өөр нэгэн гадаад дайн нь Британичуудыг Хойд Америкийн колониудаа алдахтай эвлэрч, шинэхэн Америк улстай худалдааны харилцаагаа хөгжүүлэхэд анхаарлаа төвлөрүүлэхэд илүү гэж үзсэн юм. 1817 он гэхэд [[Их нууруудын хотгор|Их нууруудын]] бүс нутгийг цэрэггүй болгох тохиролцоонд хүрсэн байв.

[[Шинэ Орлеан|Шинэ Орлеанд]] бүтэлгүйтсэн буултын тухай мэдээг харгалзан энхийн гэрээг АНУ хамгийн хүчирхэг эзэнт гүрнүүдийн нэгийг ялсан гэж үзэж, эх оронч сэтгэлгээг огцом нэмэгдүүлж, Шинэ ертөнцмйн /Америкийн/ хэрэгт Европын оролцоог зогсоохын тулд чадах бүхнээ хийх шийдвэр гаргасан. Дайн нь Америкийн элитүүдэд хүчирхэг тэнгисийн цэргийн давуу талыг тодорхой харуулж, АНУ-ын усан онгоцны үйлдвэрүүдэд байлдааны хөлөг онгоц барих ажлыг хурдасгасан юм.</text>
      <sha1>hstvvsoro9ddutdyf0rt4cmkmvkqp9y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төрийн Хичээнгүй жүн ван</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146610</id>
    <revision>
      <id>858337</id>
      <parentid>858265</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:13:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zorigt moved page [[Төрийн Хичээнсэн жүн ван]] to [[Төрийн Хичээнгүй жүн ван]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>858265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5455" sha1="0m9lkk9uiqtque9f6ge87hee55ii3gf" xml:space="preserve">'''Төрийн Хичээнсэн жүн ван''', '''Төрийн Кичэхэ жүн ван''' ([[Манж хэл|Манж]]: {{МонголЮникод|ᡩᠣᡵᠣᡳ &lt;br/&gt;ᡴᡳᠴᡝᡥᡝ &lt;br/&gt;ᡤᡳᠶᡡᠨ &lt;br/&gt;ᠸᠠᠩ}}, Doroi kicehe giyūn wang) эсвэл '''Төрийн Кэцинь жүн ван''' ({{lang-zh|多羅克勤郡王}}) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн ван цол байв. 

Энэ цолыг хүртсэн анхны ван бол [[Дайшань]] вангийн хүү [[Ёто]] байв. Дараагийн бүх ван нар Ёто вангийн үр удам байв. Үүнийг анх Хошой Чадалтай чин ван (和碩成親王, Hošoi mutengge cin wang) гэж нэрлэж байгаад дараа нь Төрийн Өлзийт жүн ван (多羅衍禧郡王, Doroi fengšengge giyūn wang), Төрийн Түвшин жүн ван (多羅平郡王, Doroi necin giyūn wang), эцэст нь Төрийн Хичээнсэн жүн ван болгон өөрчилсөн.

Чин улсын хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа &quot;нэг үе залгамжлах&quot;, &quot;үе улиран залгамжлах&quot; гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Төрийн Хичээнсэн жүн ван нь &quot;үе улиран залгамжлах&quot; (世襲罔替) гэсэн бичигтэй Манжийн арван хоёр ван цолны нэг юм. Хятадын баримт бичгүүд тэднийг ихэвчлэн &quot;төмөр малгайт ван&quot; (鐵帽子王) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энэхүү вангийн малгай (цолыг бэлгэддэг) нь төмөр шиг хатуу бөгөөд үе дамжин өнгөрөх тусам чанар нь буурахгүй гэсэн үг юм.

==Вангууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Нэр
!Хугацаа
!өвөг дээдэс
!Тайлбар
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Чадалтай чин ван (1636-1638)'''
|-
|1
|[[Ёто]]&lt;br&gt;Yoto
|1636-1637
| Дайшаны том хүү
| 
1636 онд түүнд Чадалтай чин ван (成親王) цол олгосон. 1638 онд гэмт хэргийн улмаас түүний цолыг [[бэйл]] болгон бууруулсан. 1639 онд нас барсны дараа түүнд Хичээнсэн жүн ван цол олгосон.
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''бэйл (1639-1644)'''
|-
|1
|Ёто
|1638-1639
| 
| 
|-
|2
|[[Лолохон]]&lt;br&gt;Lolohon
|1639-1644
| Ётогийн том хүү
| 1639 онд түүнд бэйл цол, 1644 онд Өлзийт жүн ван (衍禧郡王) цол олгосон.
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Төрийн Өлзийт жүн ван (1644-1646)'''
|-
|2
|Лолохон
|1644-1646
| 
| 
|-
|3
|[[Локодо]]&lt;br&gt;Lokodo
|1644-1651
| Лолохоны том хүү
| 1644 онд түүнд Өлзийт жүн ван цол, 1651 онд Түвшин жүн ван (平郡王) цол олгосон.
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Төрийн Түвшин жүн ван (1651-1778)'''
|-
|3
|Локодо
|1651-1682
| 
| 
|-
|4
|[[Нэрт]]&lt;br&gt;Nertu
|1683-1687
| Локодогийн дөрөв дэх хүү
| 1687 онд түүнийг бусдад санаатайгаар хор хөнөөл учруулсан хэргээр цолыг нь хураажээ.
|-
|5
|[[Нэрфү]]&lt;br&gt;Nerfu
|1687-1701
| Локодогийн зургаа дахь хүү
| 
|-
|6
|[[Нэрсү]]&lt;br&gt;Nersu
|1701-1726
| Нэрфүгийн том хүү
| 1726 онд түүнийг хөрөнгө завшсан хэргээр цолоо хураалгажээ.
|-
|7
|Фүпэн&lt;br&gt;福彭
|1726-1748
| Нэрсүгийн том хүү
| 
|-
|8
|Чинмин&lt;br&gt;慶明
|1749-1750
| Фүпэнгийн том хүү
| 
|-
|9
|Чинхэн&lt;br&gt;慶恒
|1750-1778
| Нэрсүгийн ач хүү
| 1750 онд түүнд Түвшин жүн ван цол олгосон. 1762 онд гэмт хэргийн улмаас түүний цолыг бэйс болгон бууруулсан. 1775 онд түүнд дахин Түвшин жүн ван цол олгосон. 1778 онд түүнд Хичээнсэн жүн ван (克勤郡王) цол олгосон.
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Төрийн Хичээнсэн жүн ван (1778-1945)'''
|-
|9
|Чинхэн&lt;br&gt;慶恒
|1778-1779
| 
| 
|-
|10
|Яланга&lt;br&gt;Yalangga
|1750-1778
| Нэртын ач хүү
| 
|-
|11
|Хэнжин&lt;br&gt;恒謹
| 1794-1799
| Ялангагийн гурав дахь хүү
| 1799 онд түүнийг их хатан хааны сүйхд зам тавьж өгөөгүй хэргээр яллаж, цолыг нь хураажээ.
|-
|12
|Шангэ&lt;br&gt;尚格
| 1799-1833
| Ялангагийн ач хүү  
| 
|-
|13
|Чэншүо&lt;br&gt;承碩
| 1833-1839
| Шангэгийн хоёр дахь хүү
| 
|-
|14
|Чинхуй&lt;br&gt;慶惠
| 1840-1861
| Чэншүогийн хүү
| 
|-
|15
|Жинки&lt;br&gt;晉祺
| 1861-1900
| Чинхуйны хүү
| 
|-
|16
|Сонгийе&lt;br&gt;崧杰
| 1900-1910
| Жинкигийн хоёр дахь хүү
| 
|-
|17
|Янсен&lt;br&gt;晏森
| 1910-?
| Сонгийн хүү
| 
|-
|}


[[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Чин улс]]
[[Ангилал:Цол]]</text>
      <sha1>0m9lkk9uiqtque9f6ge87hee55ii3gf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858338</id>
      <parentid>858337</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:15:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5427" sha1="epkknohk2ry3ut1df83g9au91hf4g5o" xml:space="preserve">'''Төрийн Хичээнгүй жүн ван''', '''Төрийн Кичэхэ жүн ван''' ([[Манж хэл|Манж]]: {{МонголЮникод|ᡩᠣᡵᠣᡳ &lt;br/&gt;ᡴᡳᠴᡝᡥᡝ &lt;br/&gt;ᡤᡳᠶᡡᠨ &lt;br/&gt;ᠸᠠᠩ}}, Doroi kicehe giyūn wang) эсвэл '''Төрийн Кэцинь жүн ван''' ({{lang-zh|多羅克勤郡王}}) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн ван цол байв. 

Энэ цолыг хүртсэн анхны ван бол [[Дайшань]] вангийн хүү [[Ёто]] байв. Дараагийн бүх ван нар Ёто вангийн үр удам байв. Үүнийг анх Хошой Чадалтай чин ван (和碩成親王, Hošoi mutengge cin wang) гэж нэрлэж байгаад дараа нь Төрийн Өлзийт жүн ван (多羅衍禧郡王, Doroi fengšengge giyūn wang), Төрийн Түвшин жүн ван (多羅平郡王, Doroi necin giyūn wang), эцэст нь Төрийн Хичээнгүй жүн ван болгон өөрчилсөн.

Чин улсын хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа &quot;нэг үе залгамжлах&quot;, &quot;үе улиран залгамжлах&quot; гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Төрийн Хичээнсэн жүн ван нь &quot;үе улиран залгамжлах&quot; (世襲罔替) гэсэн бичигтэй Манжийн арван хоёр ван цолын нэг юм. Хятадын баримт бичгүүд тэднийг ихэвчлэн &quot;төмөр малгайт ван&quot; (鐵帽子王) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энэхүү вангийн малгай (цолыг бэлгэддэг) нь төмөр шиг хатуу бөгөөд үе дамжин өнгөрөх тусам чанар нь буурахгүй гэсэн үг юм.

==Вангууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Нэр
!Хугацаа
!өвөг дээдэс
!Тайлбар
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Чадалтай чин ван (1636-1638)'''
|-
|1
|[[Ёто]]&lt;br&gt;Yoto
|1636-1637
| Дайшаны том хүү
| 
1636 онд түүнд Чадалтай чин ван (成親王) цол олгосон. 1638 онд гэмт хэргийн улмаас түүний цолыг [[бэйл]] болгон бууруулсан. 1639 онд нас барсны дараа түүнд Хичээнгүй жүн ван цол нэхэн олгосон.
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''бэйл (1639-1644)'''
|-
|1
|Ёто
|1638-1639
| 
| 
|-
|2
|[[Лолохон]]&lt;br&gt;Lolohon
|1639-1644
| Ётогийн том хүү
| 1639 онд түүнд бэйл цол, 1644 онд Өлзийт жүн ван (衍禧郡王) цол олгосон.
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Төрийн Өлзийт жүн ван (1644-1646)'''
|-
|2
|Лолохон
|1644-1646
| 
| 
|-
|3
|[[Локодо]]&lt;br&gt;Lokodo
|1644-1651
| Лолохоны том хүү
| 1644 онд түүнд Өлзийт жүн ван цол, 1651 онд Түвшин жүн ван (平郡王) цол олгосон.
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Төрийн Түвшин жүн ван (1651-1778)'''
|-
|3
|Локодо
|1651-1682
| 
| 
|-
|4
|[[Нэрт]]&lt;br&gt;Nertu
|1683-1687
| Локодогийн дөрөв дэх хүү
| 1687 онд бусдад санаатайгаар хор хөнөөл учруулсан хэргээр цолыг нь хураажээ.
|-
|5
|[[Нэрфү]]&lt;br&gt;Nerfu
|1687-1701
| Локодогийн зургаа дахь хүү
| 
|-
|6
|[[Нэрсү]]&lt;br&gt;Nersu
|1701-1726
| Нэрфүгийн том хүү
| 1726 онд хөрөнгө завшсан хэргээр цолоо хураалгажээ.
|-
|7
|Фүпэн&lt;br&gt;福彭
|1726-1748
| Нэрсүгийн том хүү
| 
|-
|8
|Чинмин&lt;br&gt;慶明
|1749-1750
| Фүпэнгийн том хүү
| 
|-
|9
|Чинхэн&lt;br&gt;慶恒
|1750-1778
| Нэрсүгийн ач хүү
| 1750 онд түүнд Түвшин жүн ван цол олгосон. 1762 онд гэмт хэргийн улмаас түүний цолыг бэйс болгон бууруулсан. 1775 онд түүнд дахин Түвшин жүн ван цол олгосон. 1778 онд түүнд Хичээнгүй жүн ван (克勤郡王) цол олгосон.
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Төрийн Хичээнгүй жүн ван (1778-1945)'''
|-
|9
|Чинхэн&lt;br&gt;慶恒
|1778-1779
| 
| 
|-
|10
|Яланга&lt;br&gt;Yalangga
|1750-1778
| Нэртийн ач хүү
| 
|-
|11
|Хэнжин&lt;br&gt;恒謹
| 1794-1799
| Ялангын гурав дахь хүү
| 1799 онд түүнийг их хатан хааны сүйхэд зам тавьж өгөөгүй хэргээр яллаж, цолыг нь хураажээ.
|-
|12
|Шангэ&lt;br&gt;尚格
| 1799-1833
| Ялангын ач хүү  
| 
|-
|13
|Чэншүо&lt;br&gt;承碩
| 1833-1839
| Шангэгийн хоёр дахь хүү
| 
|-
|14
|Чинхуй&lt;br&gt;慶惠
| 1840-1861
| Чэншүогийн хүү
| 
|-
|15
|Жинки&lt;br&gt;晉祺
| 1861-1900
| Чинхуйны хүү
| 
|-
|16
|Сонгийе&lt;br&gt;崧杰
| 1900-1910
| Жинкигийн хоёр дахь хүү
| 
|-
|17
|Янсен&lt;br&gt;晏森
| 1910-?
| Сонгийн хүү
| 
|-
|}

[[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Чин улс]]
[[Ангилал:Цол]]</text>
      <sha1>epkknohk2ry3ut1df83g9au91hf4g5o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аппалачи нуруу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146611</id>
    <revision>
      <id>858335</id>
      <parentid>858264</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:06:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1088" sha1="gyfkmzamk0jt0p4k8gms0rit1qdtv4c" xml:space="preserve">'''Аппалачи''' '''нуруу''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Appalachian Mountains'') —[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] болон [[Канад|Канадын]] зүүн хэсэгт орших 2600 км урт уулын нуруу. 
[[Файл:AppalachianLocatorMap2.png|thumb|400x400px|Аппалачи нурууны байрлалын газрын зураг]]
Уг нурууг Испанийн байлдан дагуулагч [[Эрнандо де Сото]] нээсэн юм. Тэрээр 1540 онд нурууны өмнөд үзүүрт хүрч, Аппалачи индиан омгийн нэрээр нэрлэжээ.
[[Файл:Appalachians NC BLRI9242.jpg|thumb]]
Аппалачийн нуруу нь зүүн хойд хэсгээс баруун өмнө зүг рүү Канад, Америкийн Нэгдсэн Улсыг дамнан 2600 км үргэлжилдэг. Тэд сэрүүн бүсийн өмнөд хэсгийг дайран өнгөрч, өмнө зүгт субтропик бүс хүртэл сунадаг.</text>
      <sha1>gyfkmzamk0jt0p4k8gms0rit1qdtv4c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төрийн Эвт жүн ван</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146612</id>
    <revision>
      <id>858332</id>
      <parentid>858267</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:00:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3797" sha1="f1ktk78astmvvgc9rl2gtrb5rq0fsip" xml:space="preserve">'''Төрийн Эвт жүн ван''', '''Төрийн Дахасхунь жүн ван''' ({{МонголЮникод|ᡩᠣᡵᠣᡳ&lt;br&gt; ᡩᠠᡥᠠᠰᡥᡡᠨ&lt;br&gt; ᡤᡳᠶᡡᠨ &lt;br&gt;ᠸᠠᠩ}}, Doroi dahashūn giyūn wang) эсвэл '''Төрийн Шүньчэн жүн ван''' ({{lang-zh|多羅順承郡王}}) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн [[жүн ван]] цол байв. Энэ цолыг хүртсэн анхны жүн ван бол [[Дайшань]] вангийн хүү [[Сахалиян]]гийн хүү [[Лэкдэхүн]] байв. 

Чин улсын хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа &quot;нэг үе залгамжлах&quot;, &quot;үе улиран залгамжлах&quot; гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Төрийн Эвт жүн ван нь &quot;үе улиран залгамжлах&quot; (世襲罔替) гэсэн бичигтэй Манжийн арван хоёр ван цолын нэг юм. Хятадын баримт бичгүүд тэднийг ихэвчлэн &quot;төмөр малгайт ван&quot; (鐵帽子王) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энэхүү вангийн малгай (цолыг бэлгэддэг) нь төмөр шиг хатуу бөгөөд үе дамжин өнгөрөх тусам чанар нь буурахгүй гэсэн үг юм.

==Жүн вангууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Нэр
!Хугацаа
!өвөг дээдэс
!Тайлбар
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Төрийн Эвт жүн ван'''
|-
|1
|[[Лэкдэхүн]]&lt;br&gt;Lekdehun
|1648-1652
| [[Дайшань]] вангийн хүү [[Сахалиян]]гийн хүү
| 
|-
|2
|[[Лэргийен]]&lt;br&gt;Lergiyen
|1652-1680
| Лэкдэхүний ​​дөрөв дэх хүү
| 1680 онд дайны хүчин чармайлтыг хойшлуулсан хэргээр цолоо хураалгажээ.
|-
|3
|[[Лэрбэй]]&lt;br&gt;Lerbei
|1681-1682
| Лэргийений гурав дахь хүү
| 
|-
|4
|Янги&lt;br&gt;Yanggi
|1683-1687
| Лэргийений дөрөв дэх хүү
| 
|-
|5
|Чонбао&lt;br&gt;充保
|1687-1698
| Лэргийений долоо дахь хүү
| 
|-
|6
|Бумба&lt;br&gt;Bumba
|1699-1715
| Лэргийений тав дахь хүү
| 1715 онд түүнийг хааны бэлэглэсэн морийг театрын жүжигчинд зөвшөөрөлгүйгээр өгсөн хэргээр яллаж, цолыг нь хураажээ.
|-
|7
|Норов&lt;br&gt;Norobu
|1715-1717
| Лэкдэхүний ​​гурав дахь хүү
| 
|-
|8
|Шибао&lt;br&gt;錫保
|1717-1733
| Норовын дөрөв дэх хүү
| 1717 онд түүнд Төрийн Эвт жүн ван цол олгож, 1731 онд Хошой Эвт чин ван (和碩順承親王) цол хүртэж, 1733 онд чин ван цолыг нь хураажээ.
|-
|9
|Шилян&lt;br&gt;熙良
|1733-1744
| Шибаогийн том хүү
| 
|-
|10
|Тайфинга&lt;br&gt;Taifingga
|1744-1756
| Шиляны том хүү
| 
|-
|11
|Хэнчан&lt;br&gt;恒昌
|1756-1778 
| Тайфингагийн дөрөв дэх хүү
| 
|-
|12
|Лунжу&lt;br&gt;倫柱
|1786-1823 
| Хэнчаны том хүү
| 
|-
|13
|Чүньшань&lt;br&gt;春山
|1823-1854 
| Лунжугийн дөрөв дэх хүү
| 
|-
|14
|Чинъэнь&lt;br&gt;慶恩
|1854-1881
| Лүнжүгийн хүү
| 
|-
|15
|Нэлэхэ&lt;br&gt;Nelehe
|1881-1917 
| Чинъэнийн хүү
| 
|-
|16
|Вэнкуй&lt;br&gt;文葵
|1917-1945
| Нэлэхэгийн өргөмөл хүү
| 
|-
|}

[[Ангилал:1648 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Чин улс]]
[[Ангилал:Цол]]</text>
      <sha1>f1ktk78astmvvgc9rl2gtrb5rq0fsip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хошой Хүнд чин ван</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146614</id>
    <revision>
      <id>858331</id>
      <parentid>858281</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:59:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5992" sha1="hriidqo2p6jhwoha8lha59y9v1bjunf" xml:space="preserve">'''Хошой Хүнд чин ван''', '''Хошой Үжэн чин ван''' ([[Манж хэл|Манж]]: {{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡠᠵᡝᠨ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ&lt;br&gt;ᠸᠠᠩ}}, Hošoi ujen cin wang) эсвэл '''Хошой Жөн чин ван''' ({{lang-zh|和碩鄭親王}}) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн [[хошой чин ван]] цол байв. Энэ цол хүртсэн анхны ханхүү бол [[Жиргалан]] байв. Тэрээр [[Нурхач]]ийн дүү [[Шурхач]]ийн хүү байв. Дараагийн бүх чин ван нар Жиргалангийн үр удам байв. Түүхийн хувьд энэхүү чин вангийн нэрийг &quot;Хошой Хэмжээтэй чин ван&quot; (和碩簡親王, Hošoi kemungge cin wang) болгон өөрчилж, дараа нь &quot;Хошой Хүнд чин ван&quot; болгон буцаасан.

[[Түгээмэл элбэгт|Түгээмэл элбэгт хаан]] нас барахаасаа өмнө Хүнд чин ван [[Дуанхуа]] зэрэг долоон хүнийг [[Бүрэн засагч|Бүрэн засагч хаан]]ы регентээр томилсон. 1861 онд [[Цыши|Цыши хатан эх]] төрийн эргэлт хийж, тэдний эрх мэдлийг булааж, Дуанхуаг амиа хорлоход хүргэсэн. Үүний дараа &quot;Хүнд чин ван&quot; цолыг хүчингүй болгож, 1864 он хүртэл сэргээгээгүй.

Чин улсын хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа &quot;нэг үе залгамжлах&quot;, &quot;үе улиран залгамжлах&quot; гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Хошой Хүнд чин ван нь &quot;үе улиран залгамжлах&quot; (世襲罔替) гэсэн бичигтэй Манжийн арван хоёр ван цолын нэг юм. Хятадын баримт бичгүүд тэднийг ихэвчлэн &quot;төмөр малгайт ван&quot; (鐵帽子王) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энэхүү вангийн малгай (цолыг бэлгэддэг) нь төмөр шиг хатуу бөгөөд үе дамжин өнгөрөх тусам чанар нь буурахгүй гэсэн үг юм.

==Чин вангууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Нэр
!Хугацаа
!өвөг дээдэс
!Тайлбар
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Хүнд чин ван (1636-1657)'''
|-
|1
|[[Жиргалан]]&lt;br&gt;Jirgalang
|1636-1655
| [[Нурхач]]игийн дүү [[Шурхач]]игийн хүү
| 
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Хэмжээтэй чин ван (1657-1775)'''
|-
|2
|[[Жиду]]&lt;br&gt;Jidu
|1657-1660
| Жиргалангийн хоёр дахь хүү
| 
|-
|3
|Дэсэ&lt;br&gt;Dese
|1661-1670
| Жидугийн гурав дахь хүү
| 
|-
|4
|Лабу&lt;br&gt;Labu
|1670-1681
| Жидугийн хоёр дахь хүү
| 1681 онд түүнийг дайны хүчин чармайлтыг хойшлуулсан хэргээр цолоо хураалгажээ.
|-
|5
|Ябу&lt;br&gt;Yabu
|1683-1701
| Жидугийн тав дахь хүү
| 
|-
|6
|Яржанга&lt;br&gt;Yarjangga
|1703-1726
| Ябугийн том хүү
| 1726 онд согтууруулах ундаа хэрэглэснээс болж ёс зүйгүй авирласныхаа төлөө цолоо хураалгажээ.
|-
|7
|Синбужу&lt;br&gt;Sinbooju
|1726-1748
| Ябугийн арван дөрөв дэх хүү
| 1748 онд гэр бүлтэйгээ зүй бусаар харьцсан хэргээр цолоо хураалгажээ.
|-
|8
| Дэпэй&lt;br&gt;德沛
|1726-1748
| Шурхачийн үр удам
| Тэр бол Христэд итгэгч бөгөөд түүний Христийн шашны нэрийг Иосеф гэдэг.
|-
|9
| Китунга&lt;br&gt;Kitungga
|1726-1748
| Шурхачийн үр удам
|
|-
|10
| Фэннэхэн&lt;br&gt;Fengneheng
|1763-1775
| Китунгагийн хүү
|
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Хүнд чин ван (1775-1846)'''
|-
|11
| Жихана&lt;br&gt;Jihana
|1776-1794
| Фэннэхэний хүү
|
|-
|12
| Улгунга&lt;br&gt;Ulgungga
|1776-1794
| Жиханагийн хүү
|
|-
|13
| [[Дуанхуа]]&lt;br&gt;端華
|1794-1846
| Улгүнгагийн гурав дахь хүү
| 1846 онд Дуаньхуа [[Цыши]]тэй улс төрийн тэмцэлдээ ялагдаж, амиа хорлохоос өөр аргагүй болсон. Хүнд чин ван цолыг хүчингүй болгосон.
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Найман хувьд оруулсангүй улсад туслагч гүн (1862-1864)'''
|-
|14
| Ёлин&lt;br&gt;岳齡
|1862-1864
| Ябугийн үр удам
| Тэр зүгээр л Хүнд чин ван гэр бүлийн удирдагч байсан.
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Хүнд чин ван (1864-1945)'''
|-
|15
| Чэнжи&lt;br&gt;承志
|1864-1871
| Китунгагийн үр удам
| Манжийн хааны гэр бүлийн доторх Хүнд чин ван гэр бүлийн нэр хүндтэй байдлыг харгалзан үзээд Цыши хатан эх 1864 онд &quot;Хүнд чин ван&quot; цолыг сэргээж, Чэнжиг шинэ Хүнд чин вангаар томилжээ. 1871 онд түүнийг хүн хөлсөлж аллага үйлдсэн хэргээр цолыг нь хураажээ.
|-
|16
| Чинжи&lt;br&gt;慶志
|1871-1878
| Жиханагийн ач хүү
| 
|-
|17
| Кайтай&lt;br&gt;凱泰
|1878-1900
| Чинжигийн хүү
| 
|-
|18
| Жаосю&lt;br&gt;照煦
|1900-1945
| Кайтайн хүү
| 
|-
|}

[[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Чин улс]]
[[Ангилал:Цол]]</text>
      <sha1>hriidqo2p6jhwoha8lha59y9v1bjunf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хошой Баяр чин ван</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146615</id>
    <revision>
      <id>858329</id>
      <parentid>858291</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:56:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4445" sha1="p0tgv5p6lugof2m3bwx7msqomswfube" xml:space="preserve">'''Хошой Баяр чин ван''', '''Хошой Үргүн чин ван''' ({{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡠᡵᡤᡠᠨ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ&lt;br&gt;ᠸᠠᠩ}}, Hošoi urgun cin wang) эсвэл '''Хошой И чин ван''' ({{lang-zh|和碩怡親王}}) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн хошой чин ван цол байв. Энэ цолыг хүртсэн анхны чин ван бол [[Энх амгалан|Энх амгалан хаан]]ы хүү [[Иньсян]] байв. Дараагийн бүх чин ван нар Иньсянгийн үр удам байв.

[[Түгээмэл элбэгт|Түгээмэл элбэгт хаан]] нас барахаасаа өмнө Баяр чин ван [[Зайюань]] зэрэг долоон хүнийг [[Бүрэн засагч|Бүрэн засагч хаан]]ы регентээр томилсон. 1861 онд [[Цыши|Цыши хатан эх]] төрийн эргэлт хийж, тэдний эрх мэдлийг булааж, Зайюанийг амиа хорлоход хүргэсэн. Үүний дараа &quot;Баяр чин ван&quot; цолыг хүчингүй болгож, 1864 он хүртэл сэргээгээгүй.

Чин улсын хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа &quot;нэг үе залгамжлах&quot;, &quot;үе улиран залгамжлах&quot; гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Хошой Баяр чин ван нь &quot;үе улиран залгамжлах&quot; (世襲罔替) гэсэн бичигтэй Манжийн арван хоёр ван цолын нэг юм. Хятадын баримт бичгүүд тэднийг ихэвчлэн &quot;төмөр малгайт ван&quot; (鐵帽子王) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энэхүү вангийн малгай (цолыг бэлгэддэг) нь төмөр шиг хатуу бөгөөд үе дамжин өнгөрөх тусам чанар нь буурахгүй гэсэн үг юм.

==Чин вангууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Нэр
!Хугацаа
!өвөг дээдэс
!Тайлбар
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Баяр чин ван (1722-1861)'''
|-
|1
|[[Иньсян]]&lt;br&gt;胤祥
|1722-1730
| [[Энх амгалан|Энх амгалан хаан]]ы 13-р хүү
| 
|-
|2
|Хунсяо&lt;br&gt;弘曉
| 1730-1778
| Иньсянгийн 7-р хүү
| 
|-
|3
|Юнлан&lt;br&gt;永琅
| 1779-1799
| Хунсяогийн хоёр дахь хүү
| 
|-
|4
|Исун&lt;br&gt;奕勳
| 1799-1818
| Юлангийн ач хүү
| 
|-
|5
|Зайфан&lt;br&gt;載坊
| 1819-1821
| Исуны том хүү
| 
|-
|6
|[[Зайюань]]&lt;br&gt;載垣
| 1825-1861
| Исуны хоёр дахь хүү
| 1846 онд Зайюань [[Цыши]]тэй улс төрийн тэмцэлдээ ялагдаж, амиа хорлохоос өөр аргагүй болсон. Баяр чин ван цолыг хүчингүй болгосон.
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Найман хувьд оруулсангүй улсад туслагч гүн (1862-1864)'''
|-
|7
|Зайтай&lt;br&gt;載泰
| 1862-1864
| Хунсяогийн үр удам
| Тэр зүгээр л Баяр чин ван гэр бүлийн удирдагч байсан.
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Баяр чин ван (1864-1945)'''
|-
|8
|Зайдунь&lt;br&gt;載敦
| 1864-1890
| Иньсяний үр удам
| Манжийн хааны гэр бүлийн доторх Баяр чин ван гэр бүлийн нэр хүндтэй байдлыг харгалзан үзээд Цыши хатан эх 1864 онд &quot;Баяр чин ван&quot; цолыг сэргээж, Зайдунийг шинэ Баяр чин вангаар томилжээ.
|-
|9
|Пүжин&lt;br&gt;溥靜
| 1891-1900
| Зайдунийн том хүү
| [[Ихэтуанийн бослого|Ихэтуанийн бослогын]] үеэр тэрээр Ихэтуань босогчдыг дэмжиж, [[Найман улсын эвсэл]]ээс дайны хариуцлагыг хүлээхийг шаарджээ. 1900 онд цолоо хураалгажээ.
|-
|10
| Юйчи&lt;br&gt;毓麒
| 1902-1945
| Зайдунийн ач хүү
| 
|-
|}

[[Ангилал:1722 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Чин улс]]
[[Ангилал:Цол]]</text>
      <sha1>p0tgv5p6lugof2m3bwx7msqomswfube</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хошой Төв чин ван</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146616</id>
    <revision>
      <id>858328</id>
      <parentid>858293</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4013" sha1="sxpvyvagdam2zk9hb2m5htqljvuqu50" xml:space="preserve">'''Хошой Төв чин ван''' ([[Манж хэл|Манж]]: {{МонголЮникод|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡨ᠋ᠣᠪ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ&lt;br&gt;ᠸᠠᠩ}}, Hošoi tob cin wang) эсвэл '''Хошой Жуан чин ван''' ({{lang-zh|和碩莊親王}}) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн [[хошой чин ван]] цол байв. Энэ цол хүртсэн анхны ханхүү бол [[Шосэ]] байв. Тэрээр [[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмт хаан]]ы хүү байв. Дараагийн бүх чин ван нар Шосэгийн үр удам байв. Түүхийн хувьд энэхүү чин вангийн нэрийг &quot;Хошой Хишигт чин ван&quot; (和碩承澤親王, Hošoi kesingge cin wang) болгон өөрчилж, дараа нь &quot;Хошой Төв чин ван&quot; болгон буцаасан.

Чин улсын хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа &quot;нэг үе залгамжлах&quot;, &quot;үе улиран залгамжлах&quot; гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Хошой Төв чин ван нь &quot;үе улиран залгамжлах&quot; (世襲罔替) гэсэн бичигтэй Манжийн арван хоёр ван цолын нэг юм. Хятадын баримт бичгүүд тэднийг ихэвчлэн &quot;төмөр малгайт ван&quot; (鐵帽子王) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энэхүү вангийн малгай (цолыг бэлгэддэг) нь төмөр шиг хатуу бөгөөд үе дамжин өнгөрөх тусам чанар нь буурахгүй гэсэн үг юм.

==Чин вангууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Нэр
!Хугацаа
!өвөг дээдэс
!Тайлбар
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Төв чин ван'''
|-
|1
|[[Шурхач]]&lt;br&gt;Šurgaci
| 
| [[Нурхач]]игийн дүү
| 1653 онд түүнд нас барсны дараа Хошой Төв чин ван цол олгов.
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Хишигт чин ван (1644-1655)'''
|-
|2
|[[Шосэ]]&lt;br&gt;Šose
| 1644-1655
| [[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмт хаан]]ы 5-р хүү
| 
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Төв чин ван (1655-1945)'''
|-
|3
|[[Боггодо]]&lt;br&gt;Boggodo
| 1655-1723
| Шосэгийн ууган хүү
| 
|-
|4
|Юньлу&lt;br&gt;允祿
| 1723-1767
| Боггодогийн өргөмөл хүү. Түүний төрсөн эцэг нь [[Энх амгалан|Энх амгалан хаан]] байв.
| 
|-
|5
|Юнчан&lt;br&gt;永瑺
| 1767-1788
|Юньлугийн ач хүү
| 
|-
|6
|Мяанкэ&lt;br&gt;綿課
| 1788-1826
|Юнчаны дүүгийн хүү
| 
|-
|7
|Имай&lt;br&gt;奕𧷨
| 1826-1838
|Мяанкэгийн 13-р хүү
| 1838 онд түүнийг [[хар тамхи]] хэрэглэсэн хэргээр яллаж, цолыг нь хураажээ.
|-
|8
|Мяанху&lt;br&gt;綿護
| 1838-1842
|Юньлугийн үр удам
| 
|-
|9
|Мяанхуа&lt;br&gt;綿譁
| 1842-1845
|Мяанхугийн дүү
| 
|-
|9
|Ирэнь&lt;br&gt;奕仁
| 1846-1874
|Мяанхуагийнтом хүү
| 
|-
|10
|Зайсунь&lt;br&gt;載勛
| 1875-1901
|Ирэний хоёр дахь хүү
| [[Ихэтуанийн бослого|Ихэтуанийн бослогын]] үеэр тэрээр Ихэтуань босогчдыг дэмжиж, [[Найман улсын эвсэл]]ээс дайны хариуцлагыг хүлээхийг шаарджээ. 1901 онд тэрээр амиа хорлохоос өөр аргагүй болжээ.
|-
|11
|Зайгон&lt;br&gt;載功
| 1902-1915
|Ирэний дөрөв дэх хүү
| 
|-
|12
|Пүсү&lt;br&gt;溥緒
| 1916-1933
| Зайгонгийн том хүү
| 
|-
|}

[[Ангилал:1644 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Чин улс]]
[[Ангилал:Цол]]</text>
      <sha1>sxpvyvagdam2zk9hb2m5htqljvuqu50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хошой Цаазат чин ван</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146617</id>
    <revision>
      <id>858317</id>
      <parentid>858294</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:04:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zorigt moved page [[Хошой Цаазт чин ван]] to [[Хошой Цаазат чин ван]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>858294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3360" sha1="676ve6iuqcxeozr3sx62vs7q3cp9djw" xml:space="preserve">'''Хошой Цаазт чин ван''', '''Хошой Фафунга чин ван''' ([[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡶᠠᡶ᠋ᡠᠩᡤᠠ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}, Hošoi fafungga cin wang) эсвэл '''Хошой Сү чин ван''' (和碩肅親王) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн [[хошой чин ван]] цол байв. Энэ цолыг хүртсэн анхны ханхүү бол [[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмт хаан]]ы хүү [[Хоогэ]] байв. Дараагийн ханхүү нар бүгд Хоогийг өвөг дээдэс гэж үздэг байв. Түүхийн хувьд энэхүү чин вангийн нэрийг &quot;Хошой Илт чин ван&quot; (和碩顯親王, Hošoi iletu cin wang) болгон өөрчилж, дараа нь &quot;Хошой Цаазт чин ван&quot; болгон буцаасан.

Чин улсын хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа &quot;нэг үе залгамжлах&quot;, &quot;үе улиран залгамжлах&quot; гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Хошой Цаазт чин ван нь &quot;үе улиран залгамжлах&quot; (世襲罔替) гэсэн бичигтэй Манжийн арван хоёр ван цолны нэг юм. Хятадын баримт бичгүүд тэднийг ихэвчлэн &quot;төмөр малгайт ван&quot; (鐵帽子王) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энэхүү вангийн малгай (цолыг бэлгэддэг) нь төмөр шиг хатуу бөгөөд үе дамжин өнгөрөх тусам чанар нь буурахгүй гэсэн үг юм.

==Чин вангууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Нэр
!Хугацаа
!өвөг дээдэс
!Тайлбар
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Цаазт чин ван (1636-1648)'''
|-
|1
|[[Хоогэ]]&lt;br&gt;Hooge
|1636-1648
| [[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмт хаан]]ы том хүү
| 
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Илт чин ван (1651-1778)'''
|-
|2
|[[Фушоу]]&lt;br&gt;Fušeo
|1651-1669
| Хоогэгийн дөрөв дэх хүү
| 
|-
|3
|Данжэн&lt;br&gt;Danjen
|1670-1702
| Фушоугийн дөрөв дэх хүү
| 
|-
|4
|Янхуан&lt;br&gt;衍潢
|1702-1771
| Данжэний зургаа дахь хүү
| 
|-
|5
|Юнжу&lt;br&gt;蘊著
|1772-1778
| Фушоугийн ач хүү
| 1778 онд түүний цолыг Цаазт чин ван болгон өөрчилжээ.
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Цаазт чин ван (1778-1945)'''
|-
|5
|Юнжу&lt;br&gt;蘊著
|1778
|  
|  
|-
|6
|Юнси&lt;br&gt;永錫
|1778-1821
| Данжэний ач хүү
|
|-
|7
|Жинминь&lt;br&gt;敬敏
|1821-1852
| Юнсигийн том хүү
|
|-
|8
|Хуафэн&lt;br&gt;華豐
|1853-1869
|Жинминийн том хүү
|
|-
|9
|Лунчинь&lt;br&gt;隆懃
|1870-1898
|Хуафэнгийн гурав дахь хүү
|
|-
|10
|Шаньчи&lt;br&gt;善耆
|1898-1922
|Лунчинийн том хүү
|
|-
|11
|Шяаньжан&lt;br&gt;憲章
|1898-1922
|Шанчигийн том хүү
|
|-
|}


[[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Чин улс]]
[[Ангилал:Цол]]</text>
      <sha1>676ve6iuqcxeozr3sx62vs7q3cp9djw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858318</id>
      <parentid>858317</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:05:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3367" sha1="mmi2gwdx16wsgfvdv3zxzy8uzykyeun" xml:space="preserve">'''Хошой Цаазат чин ван''', '''Хошой Фафунга чин ван''' ([[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡶᠠᡶ᠋ᡠᠩᡤᠠ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}, Hošoi fafungga cin wang) эсвэл '''Хошой Сү чин ван''' (和碩肅親王) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн [[хошой чин ван]] цол байв. Энэ цолыг хүртсэн анхны ханхүү бол [[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмт хаан]]ы хүү [[Хоогэ]] байв. Дараагийн ханхүү нар бүгд Хоогэг өвөг дээдэс гэж үздэг байв. Түүхийн явцад энэхүү чин вангийн нэрийг &quot;Хошой Илт чин ван&quot; (和碩顯親王, Hošoi iletu cin wang) болгон өөрчилж, дараа нь &quot;Хошой Цаазат чин ван&quot; болгон буцаасан.

Чин улсын хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа &quot;нэг үе залгамжлах&quot;, &quot;үе улиран залгамжлах&quot; гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Хошой Цаазат чин ван нь &quot;үе улиран залгамжлах&quot; (世襲罔替) гэсэн бичигтэй Манжийн арван хоёр ван цолын нэг юм. Хятадын баримт бичгүүд тэднийг ихэвчлэн &quot;төмөр малгайт ван&quot; (鐵帽子王) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энэхүү вангийн малгай (цолыг бэлгэддэг) нь төмөр шиг хатуу бөгөөд үе дамжин өнгөрөх тусам чанар нь буурахгүй гэсэн үг юм.

==Чин вангууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Нэр
!Хугацаа
!өвөг дээдэс
!Тайлбар
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Цаазт чин ван (1636-1648)'''
|-
|1
|[[Хоогэ]]&lt;br&gt;Hooge
|1636-1648
| [[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмт хаан]]ы том хүү
| 
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Илт чин ван (1651-1778)'''
|-
|2
|[[Фушоу]]&lt;br&gt;Fušeo
|1651-1669
| Хоогэгийн дөрөв дэх хүү
| 
|-
|3
|Данжэн&lt;br&gt;Danjen
|1670-1702
| Фушоугийн дөрөв дэх хүү
| 
|-
|4
|Янхуан&lt;br&gt;衍潢
|1702-1771
| Данжэний зургаа дахь хүү
| 
|-
|5
|Юнжу&lt;br&gt;蘊著
|1772-1778
| Фушоугийн ач хүү
| 1778 онд түүний цолыг Цаазат чин ван болгон өөрчилжээ.
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Цаазат чин ван (1778-1945)'''
|-
|5
|Юнжу&lt;br&gt;蘊著
|1778
|  
|  
|-
|6
|Юнси&lt;br&gt;永錫
|1778-1821
| Данжэний ач хүү
|
|-
|7
|Жинминь&lt;br&gt;敬敏
|1821-1852
| Юнсигийн том хүү
|
|-
|8
|Хуафэн&lt;br&gt;華豐
|1853-1869
|Жинминийн том хүү
|
|-
|9
|Лунчинь&lt;br&gt;隆懃
|1870-1898
|Хуафэнгийн гурав дахь хүү
|
|-
|10
|Шаньчи&lt;br&gt;善耆
|1898-1922
|Лунчинийн том хүү
|
|-
|11
|Шяаньжан&lt;br&gt;憲章
|1898-1922
|Шанчигийн том хүү
|
|-
|}

[[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Чин улс]]
[[Ангилал:Цол]]</text>
      <sha1>mmi2gwdx16wsgfvdv3zxzy8uzykyeun</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858319</id>
      <parentid>858318</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:05:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3369" sha1="dark0zx2p2os2fr304mxgr7h4l239j7" xml:space="preserve">'''Хошой Цаазат чин ван''', '''Хошой Фафунга чин ван''' ([[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡶᠠᡶ᠋ᡠᠩᡤᠠ&lt;br&gt;ᠴᡳᠨ ᠸᠠᠩ}}, Hošoi fafungga cin wang) эсвэл '''Хошой Сү чин ван''' (和碩肅親王) нь [[Манж Чин улс]]ын хааны гэр бүлийн гишүүдэд өвлөгдсөн [[хошой чин ван]] цол байв. Энэ цолыг хүртсэн анхны ханхүү бол [[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмт хаан]]ы хүү [[Хоогэ]] байв. Дараагийн ханхүү нар бүгд Хоогэг өвөг дээдэс гэж үздэг байв. Түүхийн явцад энэхүү чин вангийн нэрийг &quot;Хошой Илт чин ван&quot; (和碩顯親王, Hošoi iletu cin wang) болгон өөрчилж, дараа нь &quot;Хошой Цаазат чин ван&quot; болгон буцаасан.

Чин улсын хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа &quot;нэг үе залгамжлах&quot;, &quot;үе улиран залгамжлах&quot; гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Хошой Цаазат чин ван нь &quot;үе улиран залгамжлах&quot; (世襲罔替) гэсэн бичигтэй Манжийн арван хоёр ван цолын нэг юм. Хятадын баримт бичгүүд тэднийг ихэвчлэн &quot;төмөр малгайт ван&quot; (鐵帽子王) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь энэхүү вангийн малгай (цолыг бэлгэддэг) нь төмөр шиг хатуу бөгөөд үе дамжин өнгөрөх тусам чанар нь буурахгүй гэсэн үг юм.

==Чин вангууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Нэр
!Хугацаа
!өвөг дээдэс
!Тайлбар
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Цаазат чин ван (1636-1648)'''
|-
|1
|[[Хоогэ]]&lt;br&gt;Hooge
|1636-1648
| [[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмт хаан]]ы том хүү
| 
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Илт чин ван (1651-1778)'''
|-
|2
|[[Фушоу]]&lt;br&gt;Fušeo
|1651-1669
| Хоогэгийн дөрөв дэх хүү
| 
|-
|3
|Данжэн&lt;br&gt;Danjen
|1670-1702
| Фушоугийн дөрөв дэх хүү
| 
|-
|4
|Янхуан&lt;br&gt;衍潢
|1702-1771
| Данжэний зургаа дахь хүү
| 
|-
|5
|Юнжу&lt;br&gt;蘊著
|1772-1778
| Фушоугийн ач хүү
| 1778 онд түүний цолыг Цаазат чин ван болгон өөрчилжээ.
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''Хошой Цаазат чин ван (1778-1945)'''
|-
|5
|Юнжу&lt;br&gt;蘊著
|1778
|  
|  
|-
|6
|Юнси&lt;br&gt;永錫
|1778-1821
| Данжэний ач хүү
|
|-
|7
|Жинминь&lt;br&gt;敬敏
|1821-1852
| Юнсигийн том хүү
|
|-
|8
|Хуафэн&lt;br&gt;華豐
|1853-1869
|Жинминийн том хүү
|
|-
|9
|Лунчинь&lt;br&gt;隆懃
|1870-1898
|Хуафэнгийн гурав дахь хүү
|
|-
|10
|Шаньчи&lt;br&gt;善耆
|1898-1922
|Лунчинийн том хүү
|
|-
|11
|Шяаньжан&lt;br&gt;憲章
|1898-1922
|Шанчигийн том хүү
|
|-
|}

[[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Чин улс]]
[[Ангилал:Цол]]</text>
      <sha1>dark0zx2p2os2fr304mxgr7h4l239j7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юань улсын үеийн хятад хүчир орчуулга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146618</id>
    <revision>
      <id>858300</id>
      <timestamp>2026-06-07T15:43:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Юань улсын үеийн хятад хүчир орчуулга''' ({{lang-zh|硬译公牍文体}}, {{lang|zh|元代白话体}}, {{lang|zh|蒙文直译体}}) нь [[Юань улс]]ын үед [[хятад хэл]] дээр бичигдсэн албан ёсны баримт бичгийн хэв маяг юм.  Юань улсын ордны албан ёсны баримт бичгийн ихэнх нь [[монгол хэл]] дээр тэмдэгл...&quot;</comment>
      <origin>858300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2384" sha1="9zukml6whj4bkyvxcpp3wu4wn6bmegx" xml:space="preserve">'''Юань улсын үеийн хятад хүчир орчуулга''' ({{lang-zh|硬译公牍文体}}, {{lang|zh|元代白话体}}, {{lang|zh|蒙文直译体}}) нь [[Юань улс]]ын үед [[хятад хэл]] дээр бичигдсэн албан ёсны баримт бичгийн хэв маяг юм.

Юань улсын ордны албан ёсны баримт бичгийн ихэнх нь [[монгол хэл]] дээр тэмдэглэгдсэн байв. Улс даяар зарлиг гаргахдаа хятад хэл дээрх ижил баримт бичгийг мөн гаргадаг байв. Ерөнхийдөө албан ёсны баримт бичгийг эхлээд монгол хэлээр гаргаж, дараа нь хятад хэл рүү орчуулдаг. Албан ёсны баримт бичгийн хятад хувилбар нь анхны монгол бичвэртэй бүрэн нийцэж байгаа эсэхийг баталгаажуулахын тулд Юань гүрний ордон энэхүү хэв маягийн албан ёсны баримт бичгийг зохион бүтээжээ. Энэхүү албан ёсны баримт бичгийн хэв маяг нь Хятад болон Монгол хэлний дүрмийн ялгааг үл тоомсорлож, Монгол хэлний дүрмийг хатуу баримталдаг тул агуулгыг нь өнөөдөр Хятадуудад ойлгоход маш хэцүү болгодог.

[[Мин улс]] байгуулагдсаны дараа Хятадад энэхүү албан ёсны баримт бичгийн хэлбэр аажмаар орхигдсон. Гэсэн хэдий ч [[Юань улсын хууль цаазын бичиг]]т энэ хэв маягаар бичигдсэн зарим албан ёсны баримт бичиг хадгалагдсан байдаг. Түүнчлэн, өнөөдөр Хятадад байгаа Юань улсын үеийн зарим хөшөө дурсгалд мөн ижил төстэй албан ёсны баримт бичиг хадгалагддаг.

==Мөн үзэх==
*[[Юань улсын үеийн хятад ярианы хэл]]

[[Ангилал:Юань улс]]
[[Ангилал:Хятадын соёлын түүx]]</text>
      <sha1>9zukml6whj4bkyvxcpp3wu4wn6bmegx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858301</id>
      <parentid>858300</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T15:44:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>858301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2384" sha1="m65igwjshszlnz76q4yft178zho4dt5" xml:space="preserve">'''Юань улсын үеийн хятад хүчир орчуулга''' ({{lang-zh|硬译公牍文体}}, {{lang|zh|元代白话体}}, {{lang|zh|蒙古直译体}}) нь [[Юань улс]]ын үед [[хятад хэл]] дээр бичигдсэн албан ёсны баримт бичгийн хэв маяг юм.

Юань улсын ордны албан ёсны баримт бичгийн ихэнх нь [[монгол хэл]] дээр тэмдэглэгдсэн байв. Улс даяар зарлиг гаргахдаа хятад хэл дээрх ижил баримт бичгийг мөн гаргадаг байв. Ерөнхийдөө албан ёсны баримт бичгийг эхлээд монгол хэлээр гаргаж, дараа нь хятад хэл рүү орчуулдаг. Албан ёсны баримт бичгийн хятад хувилбар нь анхны монгол бичвэртэй бүрэн нийцэж байгаа эсэхийг баталгаажуулахын тулд Юань гүрний ордон энэхүү хэв маягийн албан ёсны баримт бичгийг зохион бүтээжээ. Энэхүү албан ёсны баримт бичгийн хэв маяг нь Хятад болон Монгол хэлний дүрмийн ялгааг үл тоомсорлож, Монгол хэлний дүрмийг хатуу баримталдаг тул агуулгыг нь өнөөдөр Хятадуудад ойлгоход маш хэцүү болгодог.

[[Мин улс]] байгуулагдсаны дараа Хятадад энэхүү албан ёсны баримт бичгийн хэлбэр аажмаар орхигдсон. Гэсэн хэдий ч [[Юань улсын хууль цаазын бичиг]]т энэ хэв маягаар бичигдсэн зарим албан ёсны баримт бичиг хадгалагдсан байдаг. Түүнчлэн, өнөөдөр Хятадад байгаа Юань улсын үеийн зарим хөшөө дурсгалд мөн ижил төстэй албан ёсны баримт бичиг хадгалагддаг.

==Мөн үзэх==
*[[Юань улсын үеийн хятад ярианы хэл]]

[[Ангилал:Юань улс]]
[[Ангилал:Хятадын соёлын түүx]]</text>
      <sha1>m65igwjshszlnz76q4yft178zho4dt5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858325</id>
      <parentid>858301</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2377" sha1="3ntryltjewyfci5s1zs0zj3jk7au9ma" xml:space="preserve">'''Юань улсын үеийн хятад хүчир орчуулга''' ({{lang-zh|硬译公牍文体}}, {{lang|zh|元代白话体}}, {{lang|zh|蒙古直译体}}) нь [[Юань улс]]ын үеийн [[хятад хэл]]ээр бичигдсэн албан ёсны баримт бичгийн хэв маяг юм.

Юань улсын ордны албан ёсны баримт бичгийн ихэнх нь [[монгол хэл]]ээр тэмдэглэгдсэн байв. Улс даяар зарлиг гаргахдаа хятад хэлээр ижил баримт бичгийг мөн гаргадаг байв. Ерөнхийдөө албан ёсны баримт бичгийг эхлээд монгол хэлээр гаргаж, дараа нь хятад хэл рүү орчуулдаг. Албан ёсны баримт бичгийн хятад хувилбар нь анхны монгол бичвэртэй бүрэн нийцэж байгаа эсэхийг баталгаажуулахын тулд Юань гүрний ордон энэхүү хэв маягийн албан ёсны баримт бичгийг зохион бүтээжээ. Энэхүү албан ёсны баримт бичгийн хэв маяг нь хятад болон монгол хэлний дүрмийн ялгааг үл тоомсорлож, монгол хэлний дүрмийг хатуу баримталдаг тул агуулгыг нь өнөөдөр хятадуудад ойлгоход маш хэцүү болгодог.

[[Мин улс]] байгуулагдсаны дараа Хятадад энэхүү албан ёсны баримт бичгийн хэлбэр аажмаар орхигдсон. Гэсэн хэдий ч [[Юань улсын хууль цаазын бичиг]]т энэ хэв маягаар бичигдсэн зарим албан ёсны баримт бичиг хадгалагдсан байдаг. Түүнчлэн, өнөөдөр Хятадад байгаа Юань улсын үеийн зарим хөшөө дурсгалд мөн ижил төстэй албан ёсны баримт бичиг хадгалагддаг.

==Мөн үзэх==
*[[Юань улсын үеийн хятад ярианы хэл]]

[[Ангилал:Юань улс]]
[[Ангилал:Хятадын соёлын түүx]]</text>
      <sha1>3ntryltjewyfci5s1zs0zj3jk7au9ma</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хип хоп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146619</id>
    <revision>
      <id>858302</id>
      <timestamp>2026-06-07T16:28:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mongolhuuhedgingo</username>
        <id>105189</id>
      </contributor>
      <comment>For mongolians</comment>
      <origin>858302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="829" sha1="bl25lsinv9whvzjyr6srzkv3jat8aqv" xml:space="preserve">Хип-хоп бол хөгжмийн урсгалын төрөл юм. Анх 1970 оны эхээр Нью-Йорк хотын Африк-Америк, Латин, Африк-Кариб хүмүүс хийж байжээ. Олон техник байгаа бөгөөд тэдний нэг нь реп юм. Монголд 2000 оны эхээр маш олон хип-хоп уран бүтээлчид байсан ба тэд гадаадын алдартай дууны аяыг аван дуугаа хийдэг байв. Гэхдээ өөрсдөө аяаа зохиодог цөөн хэдэн репперүүдийн нэн нь Rokit bay байв. Ая хуулдаг энэ хүмүүст тэр зориулж Tulgat,Big Gee-тэй хамтран Микрофоны ард-ыг хийсэн байдаг. Amp3rVolt</text>
      <sha1>bl25lsinv9whvzjyr6srzkv3jat8aqv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858324</id>
      <parentid>858302</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:29:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="873" sha1="5hqsi9o7h8nl5vw2dlfk71jw5ztclv4" xml:space="preserve">'''Хип-хоп''' ({{langx|en|Hip-hop}}) бол хөгжмийн урсгалын төрөл юм. Анх 1970 оны эхээр Нью-Йорк хотын Африк-Америк, Латин, Африк-Кариб хүмүүс хийж байжээ. Олон техник байгаа бөгөөд тэдний нэг нь реп юм.

==Монголд==
Монголд 2000 оны эхээр маш олон хип-хоп уран бүтээлчид байсан ба тэд гадаадын алдартай дууны аяыг аван дуугаа хийдэг байв. Гэхдээ өөрсдөө аяа зохиодог цөөн хэдэн репперүүдийн нэн нь [[Rokit Bay]] байв. Ая хуулдаг энэ хүмүүст тэр зориулж Tulgat, Big Gee-тэй хамтран &quot;Микрофоны ард&quot;-ыг хийсэн байдаг.</text>
      <sha1>5hqsi9o7h8nl5vw2dlfk71jw5ztclv4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сүн Гунди</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146620</id>
    <revision>
      <id>858303</id>
      <timestamp>2026-06-07T17:19:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[File:Song Gongdi2.jpg|thumb|right|200px|Сүн Гунди]] '''Сүн Гунди''' (овог нэр: '''Жао Шянь'''; 1271-1323) — 1274-1276 онд төр барьсан [[Сүн улс]]ын арван зургаандугаар [[хаан]] байв.  Тэрээр [[Сүн Дузон]]гийн зургаа дахь хүү байв. Дузонг хаан 1274 онд нас барж, гурван настайдаа хаан ширээнд суусан...&quot;</comment>
      <origin>858303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3233" sha1="igrhehr9zi3sb1tgt0kbgnjz5yyqfjh" xml:space="preserve">[[File:Song Gongdi2.jpg|thumb|right|200px|Сүн Гунди]]
'''Сүн Гунди''' (овог нэр: '''Жао Шянь'''; 1271-1323) — 1274-1276 онд төр барьсан [[Сүн улс]]ын арван зургаандугаар [[хаан]] байв.

Тэрээр [[Сүн Дузон]]гийн зургаа дахь хүү байв. Дузонг хаан 1274 онд нас барж, гурван настайдаа хаан ширээнд суусан бөгөөд эмээ Се Даоцин (謝道清) нь захирагчийн үүрэг гүйцэтгэжээ. 1276 онд [[Юань улс]]ын арми Сүн улсын нийслэл Линьань ([[Ханжоу]]) хотыг бүслэн авч, Се Даоцин бууж өгөхийг тушаав. Сүн Гунди болон Сүн улсын хааны гэр бүлийн бусад гишүүдийг [[Шанду]] руу аваачжээ. [[Хубилай хаан]] Сүн улсын хааны гэр бүлд нэлээд зөөлөн хандаж, Сүн Гундид &quot;Ин гуо гүн&quot; (瀛國公) цол олгож, [[Ханбалиг]]т амьдрахыг зөвшөөрч, тэр ч байтугай түүнийг хэн болох нь тодорхойгүй [[гүнж]]тэй гэрлүүлжээ.

Сүн улсын зарим түшмэд Монголын ноёрхлын эсрэг эсэргүүцлээ үргэлжлүүлэхийн тулд өмнө зүг рүү зугтсан. Монголчууд эцэст нь 1279 онд Сүн гүрнийг эзлэн авчээ.

1282 онд Сүн Гунди Шанду руу нүүжээ. 1288 онд тэрээр [[Төвөд]] рүү явж, [[Сажа хийд]]эд Буддын шашныг судалжээ. Сүн Гунди өөртөө Төвөд хэлээр &quot;Чойжиринчин&quot; ({{lang-bo|ཆོས་ཀྱི་རིན་ཆེན་}}) гэдэг нэр өгчээ. Төвдөд түүнийг хүндэтгэлтэйгээр &quot;Манз Лхазун&quot; ({{lang-bo|སྨན་རྩེ་ལྷ་བཙུན}}, &quot;[[Манз]]ын ханхүү&quot;) гэж нэрлэдэг байжээ.

1323 онд Сүн Гунди нас баржээ. Төвдийн түүхийн тэмдэглэлд түүнийг Хэси (河西) бүс нутагт амиа хорлоход хүргэсэн гэж бичсэн байдаг; амиа хорлох үед шархнаас нь цагаан цус урсаж, хүн бүр түүнийг гэм буруугүй гэж итгэхэд хүргэсэн. Хятадын зарим түүхийн тэмдэглэлд Сүн Гунди зарим шүлэг бичсэн гэж дурдсан байдаг бөгөөд [[Шадбал гэгээн хаан]] нь Хятадын бослогыг өдөөсөн гэж сэжиглэж, улмаар түүнийг амиа хорлоход хүргэсэн байна. Сүн Гунди нас барсны дараа Шадбал гэгээн хаан нь Ханбалиг дэх Буддын шашны сүмүүдэд түүний сүнсний төлөө залбирах судар уншихыг тушаажээ.

[[Ангилал:Хятадын хаан]]</text>
      <sha1>igrhehr9zi3sb1tgt0kbgnjz5yyqfjh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858304</id>
      <parentid>858303</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T17:20:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>858304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3251" sha1="5ulmd5k3fxshziovzbg84knmk9ao527" xml:space="preserve">[[File:Song Gongdi2.jpg|thumb|right|200px|Сүн Гунди]]
'''Сүн Гунди''' (宋恭帝; овог нэр: '''Жао Шянь''' 趙㬎; 1271-1323) — 1274-1276 онд төр барьсан [[Сүн улс]]ын арван зургаандугаар [[хаан]] байв.

Тэрээр [[Сүн Дузон]]гийн зургаа дахь хүү байв. Дузонг хаан 1274 онд нас барж, гурван настайдаа хаан ширээнд суусан бөгөөд эмээ Се Даоцин (謝道清) нь захирагчийн үүрэг гүйцэтгэжээ. 1276 онд [[Юань улс]]ын арми Сүн улсын нийслэл Линьань ([[Ханжоу]]) хотыг бүслэн авч, Се Даоцин бууж өгөхийг тушаав. Сүн Гунди болон Сүн улсын хааны гэр бүлийн бусад гишүүдийг [[Шанду]] руу аваачжээ. [[Хубилай хаан]] Сүн улсын хааны гэр бүлд нэлээд зөөлөн хандаж, Сүн Гундид &quot;Ин гуо гүн&quot; (瀛國公) цол олгож, [[Ханбалиг]]т амьдрахыг зөвшөөрч, тэр ч байтугай түүнийг хэн болох нь тодорхойгүй [[гүнж]]тэй гэрлүүлжээ.

Сүн улсын зарим түшмэд Монголын ноёрхлын эсрэг эсэргүүцлээ үргэлжлүүлэхийн тулд өмнө зүг рүү зугтсан. Монголчууд эцэст нь 1279 онд Сүн гүрнийг эзлэн авчээ.

1282 онд Сүн Гунди Шанду руу нүүжээ. 1288 онд тэрээр [[Төвөд]] рүү явж, [[Сажа хийд]]эд Буддын шашныг судалжээ. Сүн Гунди өөртөө Төвөд хэлээр &quot;Чойжиринчин&quot; ({{lang-bo|ཆོས་ཀྱི་རིན་ཆེན་}}) гэдэг нэр өгчээ. Төвдөд түүнийг хүндэтгэлтэйгээр &quot;Манз Лхазун&quot; ({{lang-bo|སྨན་རྩེ་ལྷ་བཙུན}}, &quot;[[Манз]]ын ханхүү&quot;) гэж нэрлэдэг байжээ.

1323 онд Сүн Гунди нас баржээ. Төвдийн түүхийн тэмдэглэлд түүнийг Хэси (河西) бүс нутагт амиа хорлоход хүргэсэн гэж бичсэн байдаг; амиа хорлох үед шархнаас нь цагаан цус урсаж, хүн бүр түүнийг гэм буруугүй гэж итгэхэд хүргэсэн. Хятадын зарим түүхийн тэмдэглэлд Сүн Гунди зарим шүлэг бичсэн гэж дурдсан байдаг бөгөөд [[Шадбал гэгээн хаан]] нь Хятадын бослогыг өдөөсөн гэж сэжиглэж, улмаар түүнийг амиа хорлоход хүргэсэн байна. Сүн Гунди нас барсны дараа Шадбал гэгээн хаан нь Ханбалиг дэх Буддын шашны сүмүүдэд түүний сүнсний төлөө залбирах судар уншихыг тушаажээ.

[[Ангилал:Хятадын хаан]]</text>
      <sha1>5ulmd5k3fxshziovzbg84knmk9ao527</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858327</id>
      <parentid>858304</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:54:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3246" sha1="bjbnrjajs16wctbjw9v5yi6ido206m0" xml:space="preserve">[[File:Song Gongdi2.jpg|thumb|right|200px|Сүн Гунди]]
'''Сүн Гунди''' (宋恭帝; овог нэр: '''Жао Шянь''' 趙㬎; 1271-1323) — 1274-1276 онд төр барьсан [[Сүн улс]]ын арван зургаадугаар [[хаан]] байв.

Тэрээр [[Сүн Дузон]]гийн зургаа дахь хүү байв. Дузонг хаан 1274 онд нас барж, гурван настайдаа хаан ширээнд суусан бөгөөд эмээ Се Даоцин (謝道清) нь захирагчийн үүрэг гүйцэтгэжээ. 1276 онд [[Юань улс]]ын арми Сүн улсын нийслэл Линьань ([[Ханжоу]]) хотыг бүслэн авч, Се Даоцин бууж өгөхийг тушаав. Сүн Гунди болон Сүн улсын хааны гэр бүлийн бусад гишүүдийг [[Шанду]] руу аваачжээ. [[Хубилай хаан]] Сүн улсын хааны гэр бүлд нэлээд зөөлөн хандаж, Сүн Гундид &quot;Ин гуо гүн&quot; (瀛國公) цол олгож, [[Ханбалиг]]т амьдрахыг зөвшөөрч, тэр ч байтугай түүнийг хэн болох нь тодорхойгүй [[гүнж]]тэй гэрлүүлжээ.

Сүн улсын зарим түшмэд Монголын ноёрхлын эсрэг эсэргүүцлээ үргэлжлүүлэхийн тулд өмнө зүг рүү зугтсан. Монголчууд эцэст нь 1279 онд Сүн гүрнийг эзлэн авчээ.

1282 онд Сүн Гунди Шанду руу нүүжээ. 1288 онд тэрээр [[Төвөд]] рүү явж, [[Сажа хийд]]эд Буддын шашныг судалжээ. Сүн Гунди өөртөө төвөд хэлээр &quot;Чойжиринчин&quot; ({{lang-bo|ཆོས་ཀྱི་རིན་ཆེན་}}) гэдэг нэр өгчээ. Төвөдөд түүнийг хүндэтгэлтэйгээр &quot;Манз Лхазун&quot; ({{lang-bo|སྨན་རྩེ་ལྷ་བཙུན}}, &quot;[[Манз]]ын ханхүү&quot;) гэж нэрлэдэг байжээ.

1323 онд Сүн Гунди нас баржээ. Төвөдийн түүхийн тэмдэглэлд түүнийг Хэси (河西) бүс нутагт амиа хорлосон гэж бичсэн байдаг; амиа хорлох үед шархнаас нь цагаан цус урсаж, хүн бүр түүнийг гэм буруугүй гэж итгэхэд хүргэсэн. Хятадын зарим түүхийн тэмдэглэлд Сүн Гунди зарим шүлэг бичсэн гэж дурдсан байдаг бөгөөд [[Шадбал гэгээн хаан]] түүнийг Хятадын бослогыг өдөөсөн гэж сэжиглэж, улмаар түүнийг амиа хорлоход хүргэсэн байна. Сүн Гунди нас барсны дараа Шадбал гэгээн хаан нь Ханбалиг дэх Буддын шашны сүмүүдэд түүний сүнсний төлөө залбиран судар уншихыг тушаажээ.

[[Ангилал:Хятадын хаан]]</text>
      <sha1>bjbnrjajs16wctbjw9v5yi6ido206m0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арменийн хилэн хувьсгал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146621</id>
    <revision>
      <id>858323</id>
      <timestamp>2026-06-08T06:27:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Demonstration, Republic Sq. Yerevan, Apr 20, 2018.jpg|thumb|375x375px]] '''Арменийн хилэн хувьсгал''' ([[Армени хэл|армени.]] Թավշյա հեղափոխություն Հայաստանում)- 2018 оны 4, 5-р сарын хооронд Армений Засгийн газрын эсрэг, Арменийн парламентын гишүүн, Иргэний гэрээ намын тэргүүн Никол Паш...&quot;</comment>
      <origin>858323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12204" sha1="9gvb1hv1bdxmy4bhthgyv4f5zu9rgdl" xml:space="preserve">[[Файл:Demonstration, Republic Sq. Yerevan, Apr 20, 2018.jpg|thumb|375x375px]]
'''Арменийн хилэн хувьсгал''' ([[Армени хэл|армени.]] Թավշյա հեղափոխություն Հայաստանում)- 2018 оны 4, 5-р сарын хооронд Армений Засгийн газрын эсрэг, Арменийн парламентын гишүүн, Иргэний гэрээ намын тэргүүн [[Никол Пашинян]] янз бүрийн иргэний бүлгүүдийн жагсаалуудыг хэлдэг юм. Энэхүү жагсаалуудыг анх Арменийн Ерөнхийлөгч асан [[Серж Саркисян|Серж Саркисяныг]] Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлсний хариуд, дараа нь эрх баригч [[Армений Бүгд найрамдах нам|Армений Бүгд найрамдах намын]] эсрэг зохион байгуулсан юм.

Зарим хүмүүс энэ үйл явдлыг Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд байсан бусад орнуудын хувьсгалуудтай төстэй [[өнгөт хувьсгал]] гэж нэрлэдэг юм.

Арменийн хилэн хувьсгалын үр дүнд [[Серж Саркисян]] болон засгийн газар огцорч, сөрөг хүчний удирдагч [[Никол Пашинян]] Армений Ерөнхий сайд болсон юм.

== Үйл явдлын тойм ==

* 3-р сарын 31 – Гюмрид &quot;Миний алхам&quot; нэртэй [[Ереван]] хот руу хоёр долоо хоногийн турш жагсаал эхэлсэн.
* 4-р сарын 11 – Сөрөг хүчний &quot;Елк&quot; намын эвслийн төлөөлөгчид Серж Саркисяныг Ерөнхий сайдаар томилсныг эсэргүүцэн Арменийн парламентын танхимд асдаг гэрлүүд асаасан.
* 4-р сарын 13 – Сөрөг хүчний гишүүд болон [[Арменийн Иргэний гэрээ нам|Иргэний гэрээний намын]] гишүүд Ереваны төв болон бусад гудамжийг хааж, дараа нь майхантайгаар өдөр шөнөгүй жагсаал эхлүүлсэн. Ереваны Улсын Их Сургуулийн оюутнуудын бүлэг ажил хаялт зарласан.
* 4-р сарын 14 – Бүгд Найрамдах Нам болон Арменийн Хувьсгалт Холбоо (ARF)-ын Дашнакцутюн Серж Саркисяныг Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлсэн.
* 4-р сарын 15 – Жагсагчид Ереван хотын Францын талбайг хааж, Абовян гудамжийг хааж, тэнд суулт эхлүүлсэн. Жагсаалын удирдагч Никол Пашинян болон түүний дэмжигчид Баграмян өргөн чөлөө болон Москва гудамжны уулзварыг хаасан. Дараа нь сөрөг хүчний жагсагчид Арменийн цагдаагийн төв байрны хажуугаар Гераци, Налбандян гудамжаар жагссан.
* 4-р сарын 16-нд Баграмян өргөн чөлөөн дэх Армений Үндэсний Ассамблейн байрны ойролцоо үймээн самуун гарсан. &quot;Елк&quot; блокийн сөрөг хүчний гишүүн Никол Пашинян тэргүүтэй жагсагчид цагдаагийн бүслэлтийг задалж, барилга руу орохыг оролдсон. Үймээний улмаас 29 жагсагч шархадсан бөгөөд 3 цагдаагийн ажилтан, гишүүн Пашинян нар янз бүрийн зэргийн хэлтэрхийн шархтайгаар Ереваны эмнэлгийн төвд хүргэгдсэн. Пашинян эмнэлэгт анхны тусламж авсаны дараа жагсагчидтай дахин нэгдсэн байна. &quot;Миний алхам&quot; сөрөг хүчний хөдөлгөөний гишүүн Ален Симонян мөн шархаджээ. Үймээний хариуд цагдаа нар өргөст тор босгож, жагсагчдын эсрэг шуугиант гранат, нулимс асгаруулагч хий ашигласан юм.
* 4-р сарын 17-ны шөнө жагсагчид Ереваны төвд байрлах Францын талбайг хааж, майхан, мод түлдэг зуух барьж, гадаа хоносон хүмүүст зориулж хоол хүнс, ундаа түгээх цэгүүдийг байгуулжээ. Үүний үр дүнд таван гол уулзвар хаалттай хэвээр байна. Цагдаа нар тухайн өдөр Ереванд 80 хүнийг саатуулсан гэж мэдээлж байна. Ереваны эсэргүүцлийн хөдөлгөөний удирдагч Никол Пашинян Серж Саргсяныг ерөнхий сайдаар томилсны дараа тус улсад &quot;хилэн хувьсгал&quot; эхэлснийг зарлав. Жагсагчид өглөө эрт нийслэл дэх парламентын байр руу орох замыг хааж байна. Жагсагчид мөн хотын төвөөр жагсаж, янз бүрийн дүүргүүдэд цагдаа нартай орон нутгийн мөргөлдөөн гарсан. Өдрийн турш Ерөнхий прокурорын газар, Төв банк, Кассацийн шүүх, Улсын орлогын хороо, засгийн газрын шинэ байрны барилгуудыг хаасан байна. 
* 4-р сарын 17-ны орой Ереван хотын төв дахь Бүгд Найрамдах улсын талбайд жагсаал эхэлж, Никол Пашинян хувьсгалт хороо байгуулснаа зарлав.
* 4-р сарын 18-нд Ереван хотод эсэргүүцлийн жагсаал үргэлжилж, цагдаа нар хотын Францын талбай дахь 66 жагсагчдыг саатуулжээ. Өдрийн турш жагсагчид нийслэлийн гол тээврийн гол замууд болон төвүүдийг, мөн засгийн газар болон боловсролын байгууллагуудыг (Ерөнхий сайдын харш, Ереваны Улсын Их Сургууль, Хачатур Абовяны нэрэмжит Арменийн Улсын Багшийн Их Сургууль, Ереван хотын захиргаа, Гадаад хэргийн яам, Хууль зүйн яам, Соёлын яам) хаасан байна. Өдрийн турш 84 хүнийг саатуулсан тухай мэдээлэв. Хөгжимчин Серж Танкиан жагсагчдыг дэмжиж байгаагаа илэрхийлэв. Пашинян Танкиан болон алдарт дуучин [[Шарль Азнавур]] нарыг цусгүй шилжилтийг хангахын тулд Арменид ирэхийг уриалав. Орой нь Бүгд Найрамдах улсын талбайд жагсаал болж, дараа нь Ерөнхий сайдын ордон руу чиглэн жагсав.
* 4-р сарын 19 — Жагсагчид өглөө эрт Засгийн газрын ордныг хаасан. Ереванд өдөржингөө жагсаал үргэлжилж, орой нь Бүгд Найрамдах Талбайд дахин жагсаал болсон. Өдрийн турш 120 гаруй жагсагчийг цагдаа нар саатуулсан. 4-р сарын 20 — Никол Пашинян Ереван дахь жагсагчдыг тээврийн хөдөлгөөнийг хаахыг уриалсан. Өглөө хаалт эхэлснээс хойш 16 хүнийг саатуулсан. Жагсагчид Ереван болон Гюмрийн төв хэсэгт гудамжуудыг хаасан байна. Хот хоорондын хурдны замууд, ялангуяа Ереван-Абовян хурдны зам, мөн Звартноцын олон улсын нисэх онгоцны буудал руу хөтөлдөг хурдны замыг хаасан. Замуудыг хүмүүс болон тээврийн хэрэгслүүд хаасан. Жагсагчид Арменийн Батлан ​​​​хамгаалахын сайд Виген Саргсяны машиныг хаасан боловч аюулгүй байдлын албаныхан тэднийг хүчээр авч гарсан. Үүний үр дүнд өдрийн турш Ереван хотод 233 хүнийг саатуулсан юм. Ерөнхийлөгч Армен Саргсяны босогч талуудыг яриа хэлэлцээ хийхийг уриалсан. Арменийн Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч [[Карен Карапетян]] мөн хэлэлцээрийн ширээний ард уулзалт хийхийг уриалсан боловч Ерөнхий сайдыг огцрохыг шаардсан жагсаал уламжлал ёсоор тэр орой эхэлсэн. Жагсаалын удирдагч [[Никол Пашинян]] засгийн газартай зөвхөн Ерөнхий сайд Серж Саргсяныг огцрох, түр засгийн газар байгуулах хугацааг тогтооход л яриа хэлэлцээ хийх боломжтой гэж мэдэгдсэн байна.
* 4-р сарын 21-нд эсэргүүцлийн жагсаал, цагдаа нарын мөргөлдөөн үргэлжилсээр байв. Жагсагчид нийслэлийн захад байрлах Нор Норк дүүргээс жагсаалаа эхлүүлж, төв Бүгд Найрамдах Талбайд хүрэв. Орой нь Бүгд Найрамдах Талбайд жагсаал болжээ. Өдрийн турш жагсагчид Ереваны гудамжийг хааж, орой нь бүгд Бүгд Найрамдах Талбайд дахин цугларав. Өдрийн турш цагдаа нар хөдөлгөөний удирдагчдын нэг Армен Григорян зэрэг 100 гаруй хүнийг саатуулжээ. Түүнийг олон нийтийн үймээн самуун зохион байгуулсан хэргээр эрүүгийн хэрэгт буруутгаж байна. Үүнээс гадна Арменийн Үндэсний Аюулгүй Байдлын Алба дэлбэрэлт зохион байгуулж, засгийн газрын байгууллагуудад тодорхой шаардлагыг биелүүлэхийг шахалт үзүүлсэн гэх үндэслэлээр зургаан хүнийг баривчилсан тухай мэдээлсэн. 19:00 цагийн орчимд (Ереван цагаар) Арменийн Ерөнхийлөгч Армен Саргсян Бүгд Найрамдах Талбайд ирж, эсэргүүцлийн удирдагч Никол Пашинянтай уулзжээ. Үүний зэрэгцээ Ерөнхий сайд Серж Саргсян Карабахын мөргөлдөөн шийдэгдсэний дараа огцрохоо мэдэгдэв. Саргсян бүс нутгийн геополитикийн нарийн төвөгтэй нөхцөл байдлын улмаас Ерөнхий сайдын албан тушаалаа авсан гэж мэдэгджээ. Хожим нь Ерөнхийлөгч Ерөнхий сайдтай уулзсан гэж мэдээлсэн.</text>
      <sha1>9gvb1hv1bdxmy4bhthgyv4f5zu9rgdl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858326</id>
      <parentid>858323</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:35:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>858326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16819" sha1="5hyb4soarx4gahutat2uvw3h1weob79" xml:space="preserve">[[Файл:Demonstration, Republic Sq. Yerevan, Apr 20, 2018.jpg|thumb|375x375px]]
'''Арменийн хилэн хувьсгал''' ([[Армени хэл|армени.]] Թավշյա հեղափոխություն Հայաստանում)- 2018 оны 4, 5-р сарын хооронд Армений Засгийн газрын эсрэг, Арменийн парламентын гишүүн, Иргэний гэрээ намын тэргүүн [[Никол Пашинян]] янз бүрийн иргэний бүлгүүдийн жагсаалуудыг хэлдэг юм. Энэхүү жагсаалуудыг анх Арменийн Ерөнхийлөгч асан [[Серж Саркисян|Серж Саркисяныг]] Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлсний хариуд, дараа нь эрх баригч [[Армений Бүгд найрамдах нам|Армений Бүгд найрамдах намын]] эсрэг зохион байгуулсан юм.

Зарим хүмүүс энэ үйл явдлыг Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд байсан бусад орнуудын хувьсгалуудтай төстэй [[өнгөт хувьсгал]] гэж нэрлэдэг юм.

Арменийн хилэн хувьсгалын үр дүнд [[Серж Саркисян]] болон засгийн газар огцорч, сөрөг хүчний удирдагч [[Никол Пашинян]] Армений Ерөнхий сайд болсон юм.

== Үйл явдлын тойм ==

* 3-р сарын 31 – Гюмрид &quot;Миний алхам&quot; нэртэй [[Ереван]] хот руу хоёр долоо хоногийн турш жагсаал эхэлсэн.
* 4-р сарын 11 – Сөрөг хүчний &quot;Елк&quot; намын эвслийн төлөөлөгчид Серж Саркисяныг Ерөнхий сайдаар томилсныг эсэргүүцэн Арменийн парламентын танхимд асдаг гэрлүүд асаасан.
* [[Файл:Նիկոլ Փաշինյանի հարցազրույց.jpg|thumb]]4-р сарын 13 – Сөрөг хүчний гишүүд болон [[Арменийн Иргэний гэрээ нам|Иргэний гэрээний намын]] гишүүд Ереваны төв болон бусад гудамжийг хааж, дараа нь майхантайгаар өдөр шөнөгүй жагсаал эхлүүлсэн. Ереваны Улсын Их Сургуулийн оюутнуудын бүлэг ажил хаялт зарласан.
* 4-р сарын 14 – Бүгд Найрамдах Нам болон Арменийн Хувьсгалт Холбоо (ARF)-ын Дашнакцутюн Серж Саркисяныг Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлсэн.
* 4-р сарын 15 – Жагсагчид Ереван хотын Францын талбайг хааж, Абовян гудамжийг хааж, тэнд суулт эхлүүлсэн. Жагсаалын удирдагч Никол Пашинян болон түүний дэмжигчид Баграмян өргөн чөлөө болон Москва гудамжны уулзварыг хаасан. Дараа нь сөрөг хүчний жагсагчид Арменийн цагдаагийн төв байрны хажуугаар Гераци, Налбандян гудамжаар жагссан.
* 4-р сарын 16-нд Баграмян өргөн чөлөөн дэх Армений Үндэсний Ассамблейн байрны ойролцоо үймээн самуун гарсан. &quot;Елк&quot; блокийн сөрөг хүчний гишүүн Никол Пашинян тэргүүтэй жагсагчид цагдаагийн бүслэлтийг задалж, барилга руу орохыг оролдсон. Үймээний улмаас 29 жагсагч шархадсан бөгөөд 3 цагдаагийн ажилтан, гишүүн Пашинян нар янз бүрийн зэргийн хэлтэрхийн шархтайгаар Ереваны эмнэлгийн төвд хүргэгдсэн. Пашинян эмнэлэгт анхны тусламж авсаны дараа жагсагчидтай дахин нэгдсэн байна. &quot;Миний алхам&quot; сөрөг хүчний хөдөлгөөний гишүүн Ален Симонян мөн шархаджээ. Үймээний хариуд цагдаа нар өргөст тор босгож, жагсагчдын эсрэг шуугиант гранат, нулимс асгаруулагч хий ашигласан юм.
* 4-р сарын 17-ны шөнө жагсагчид Ереваны төвд байрлах Францын талбайг хааж, майхан, мод түлдэг зуух барьж, гадаа хоносон хүмүүст зориулж хоол хүнс, ундаа түгээх цэгүүдийг байгуулжээ. Үүний үр дүнд таван гол уулзвар хаалттай хэвээр байна. Цагдаа нар тухайн өдөр Ереванд 80 хүнийг саатуулсан гэж мэдээлж байна. Ереваны эсэргүүцлийн хөдөлгөөний удирдагч Никол Пашинян Серж Саргсяныг ерөнхий сайдаар томилсны дараа тус улсад &quot;хилэн хувьсгал&quot; эхэлснийг зарлав. Жагсагчид өглөө эрт нийслэл дэх парламентын байр руу орох замыг хааж байна. Жагсагчид мөн хотын төвөөр жагсаж, янз бүрийн дүүргүүдэд цагдаа нартай орон нутгийн мөргөлдөөн гарсан. Өдрийн турш Ерөнхий прокурорын газар, Төв банк, Кассацийн шүүх, Улсын орлогын хороо, засгийн газрын шинэ байрны барилгуудыг хаасан байна. 
* 4-р сарын 17-ны орой Ереван хотын төв дахь Бүгд Найрамдах улсын талбайд жагсаал эхэлж, Никол Пашинян хувьсгалт хороо байгуулснаа зарлав.
* 4-р сарын 18-нд Ереван хотод эсэргүүцлийн жагсаал үргэлжилж, цагдаа нар хотын Францын талбай дахь 66 жагсагчдыг саатуулжээ. Өдрийн турш жагсагчид нийслэлийн гол тээврийн гол замууд болон төвүүдийг, мөн засгийн газар болон боловсролын байгууллагуудыг (Ерөнхий сайдын харш, Ереваны Улсын Их Сургууль, Хачатур Абовяны нэрэмжит Арменийн Улсын Багшийн Их Сургууль, Ереван хотын захиргаа, Гадаад хэргийн яам, Хууль зүйн яам, Соёлын яам) хаасан байна. Өдрийн турш 84 хүнийг саатуулсан тухай мэдээлэв. Хөгжимчин Серж Танкиан жагсагчдыг дэмжиж байгаагаа илэрхийлэв. Пашинян Танкиан болон алдарт дуучин [[Шарль Азнавур]] нарыг цусгүй шилжилтийг хангахын тулд Арменид ирэхийг уриалав. Орой нь Бүгд Найрамдах улсын талбайд жагсаал болж, дараа нь Ерөнхий сайдын ордон руу чиглэн жагсав.
* 4-р сарын 19 — Жагсагчид өглөө эрт Засгийн газрын ордныг хаасан. Ереванд өдөржингөө жагсаал үргэлжилж, орой нь Бүгд Найрамдах Талбайд дахин жагсаал болсон. Өдрийн турш 120 гаруй жагсагчийг цагдаа нар саатуулсан. 4-р сарын 20 — Никол Пашинян Ереван дахь жагсагчдыг тээврийн хөдөлгөөнийг хаахыг уриалсан. Өглөө хаалт эхэлснээс хойш 16 хүнийг саатуулсан. Жагсагчид Ереван болон Гюмрийн төв хэсэгт гудамжуудыг хаасан байна. Хот хоорондын хурдны замууд, ялангуяа Ереван-Абовян хурдны зам, мөн Звартноцын олон улсын нисэх онгоцны буудал руу хөтөлдөг хурдны замыг хаасан. Замуудыг хүмүүс болон тээврийн хэрэгслүүд хаасан. Жагсагчид Арменийн Батлан ​​​​хамгаалахын сайд Виген Саргсяны машиныг хаасан боловч аюулгүй байдлын албаныхан тэднийг хүчээр авч гарсан. Үүний үр дүнд өдрийн турш Ереван хотод 233 хүнийг саатуулсан юм. Ерөнхийлөгч Армен Саргсяны босогч талуудыг яриа хэлэлцээ хийхийг уриалсан. Арменийн Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч [[Карен Карапетян]] мөн хэлэлцээрийн ширээний ард уулзалт хийхийг уриалсан боловч Ерөнхий сайдыг огцрохыг шаардсан жагсаал уламжлал ёсоор тэр орой эхэлсэн. Жагсаалын удирдагч [[Никол Пашинян]] засгийн газартай зөвхөн Ерөнхий сайд Серж Саргсяныг огцрох, түр засгийн газар байгуулах хугацааг тогтооход л яриа хэлэлцээ хийх боломжтой гэж мэдэгдсэн байна.
* 4-р сарын 21-нд эсэргүүцлийн жагсаал, цагдаа нарын мөргөлдөөн үргэлжилсээр байв. Жагсагчид нийслэлийн захад байрлах Нор Норк дүүргээс жагсаалаа эхлүүлж, төв Бүгд Найрамдах Талбайд хүрэв. Орой нь Бүгд Найрамдах Талбайд жагсаал болжээ. Өдрийн турш жагсагчид Ереваны гудамжийг хааж, орой нь бүгд Бүгд Найрамдах Талбайд дахин цугларав. Өдрийн турш цагдаа нар хөдөлгөөний удирдагчдын нэг Армен Григорян зэрэг 100 гаруй хүнийг саатуулжээ. Түүнийг олон нийтийн үймээн самуун зохион байгуулсан хэргээр эрүүгийн хэрэгт буруутгаж байна. Үүнээс гадна Арменийн Үндэсний Аюулгүй Байдлын Алба дэлбэрэлт зохион байгуулж, засгийн газрын байгууллагуудад тодорхой шаардлагыг биелүүлэхийг шахалт үзүүлсэн гэх үндэслэлээр зургаан хүнийг баривчилсан тухай мэдээлсэн. 19:00 цагийн орчимд (Ереван цагаар) Арменийн Ерөнхийлөгч Армен Саргсян Бүгд Найрамдах Талбайд ирж, эсэргүүцлийн удирдагч Никол Пашинянтай уулзжээ. Үүний зэрэгцээ Ерөнхий сайд Серж Саргсян Карабахын мөргөлдөөн шийдэгдсэний дараа огцрохоо мэдэгдэв. Саргсян бүс нутгийн геополитикийн нарийн төвөгтэй нөхцөл байдлын улмаас Ерөнхий сайдын албан тушаалаа авсан гэж мэдэгджээ. Хожим нь Ерөнхийлөгч Ерөнхий сайдтай уулзсан гэж мэдээлсэн.
* 4-р сарын 22-ны өглөөний 10:00 цагт сөрөг хүчний удирдагч болон Ерөнхий сайдын хоорондох хэлэлцээ Marriott Armenia зочид буудалд болсон. Пашинян Ерөнхий сайдыг огцруулах хугацааг хэлэлцэхийг шаардсан бөгөөд Саргсян Пашиняны төлөөлж буй Елк сөрөг хүчний фракц &quot;саналын 7-8 хувийг авсан бөгөөд ард түмний өмнөөс үг хэлэх эрхгүй&quot; гэж мэдэгджээ. Дараа нь тэрээр хурлыг орхин хэлэлцээрийг тасалдуулсан. Пашинян дэмжигчдээ иргэний дуулгаваргүй байдлаа хоёр дахин нэмэгдүүлж, 19:00 цагт Бүгд Найрамдах Талбай дээр дахин цугларахыг уриалсан. Пашиняныг баривчилсны дараа цагдаа нар жагсагчдыг хүчирхийлэлтэйгээр тарааж, баривчилж, долоон хүнийг шархдуулсан. Иргэний гэрээний намын удирдах зөвлөлийн гишүүн, парламентын гишүүн Сасун Микаэлян цугларсан хүмүүсийг босож, гудамжинд гарч, Пашиняны суллалтын төлөө тэмцэхийг уриалсан. Давж заалдах хүсэлтийн дараа Микаэляныг парламентын гишүүн Арарат Мирзоянтай хамт саатуулсан. Өмнөх өдөр нь эсэргүүцлийн хоёр удирдагч болох Давид Санасарян, Армен Григорян нарыг цагдаагийн байгууллагад баривчилсан. Арменийн Ерөнхий прокурорын газар саатуулагдсан парламентын гишүүдийг хууль бус олон нийтийн цугларалт зохион байгуулж, явуулсан хэргээр ялласан. Өдрийн турш нийслэлд 280 жагсагчийг цагдаа нар саатуулсан. Тэр орой Иргэний гэрээний намын удирдах зөвлөлийн гишүүн Тигран Авиняныг саатуулсан. Ереваны цагдаа нар оройн жагсаал хийхээр төлөвлөсөн байсан тул Бүгд Найрамдах талбайг хаасан.
* 4-р сарын 23-нд Ереван хотын янз бүрийн дүүргүүдэд эсэргүүцлийн жагсаал үргэлжилсэн. Нэг жагсаал Ереваны Улсын Их Сургуулийн ойролцоо эхэлсэн. Бусад жагсагчид Баграмян өргөн чөлөө болон Орбели гудамжинд гарч, зарим жагсагчид Ажапняк дүүрэгт суурьшиж, өөр нэг бүлэг идэвхтнүүд Корюн болон Терян гудамжны уулзвар дээр цугларсан. Мөн оюутнууд Мхитар Хератсигийн нэрэмжит Ереваны Улсын Анагаах Ухааны Их Сургуулийн ойролцоо жагсаал цуглаанд цугларсан. Жагсаалд цэргийн албан хаагчид, анагаахын оюутнууд болон лам хуврагууд нэгджээ. Ванадзор дахь Глория оёдлын үйлдвэрийн ажилчид мөн ажил хаялт зарласан. Батлан ​​​​хамгаалахын сайд Виген Саргсян Арменийн армийг дотоодын асуудлыг шийдвэрлэхэд дуудаж болно гэж сүрдүүлэв, гэхдээ зөвхөн онц байдал зарласан тохиолдолд ингэх болно гэв. 4-р сарын 23-ны үдээс хойш Ерөнхий сайд Саргсян огцорсон. Өмнө нь саатуулагдсан сөрөг хүчний гишүүд (Пашинян болон бусад)-ийг Ереваны урьдчилан хорих төвөөс сулласан. Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч Карен Карапетян засгийн газрын тэргүүний үүрэг гүйцэтгэгч болсон юм.</text>
      <sha1>5hyb4soarx4gahutat2uvw3h1weob79</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858362</id>
      <parentid>858326</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T11:01:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>858362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16900" sha1="hd6bjimwoc9acemddnd9paxynbq8r6t" xml:space="preserve">[[Файл:Demonstration, Republic Sq. Yerevan, Apr 20, 2018.jpg|thumb|375x375px]]
'''Арменийн хилэн хувьсгал''' ([[Армени хэл|армени.]] Թավշյա հեղափոխություն Հայաստանում)- [[Армени|Армений]] Засгийн газрын эсрэг, Арменийн парламентын гишүүн, [[Арменийн Иргэний гэрээ нам|Арменийн Иргэний гэрээ намын]] тэргүүн [[Никол Пашинян]] янз бүрийн иргэний бүлгүүдийн 2018 оны 4, 5-р сарын хооронд болсон жагсаалуудыг хэлдэг юм. Энэхүү жагсаалуудыг анх Арменийн Ерөнхийлөгч асан [[Серж Саркисян|Серж Саркисяныг]] Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлсний хариуд, дараа нь эрх баригч [[Армений Бүгд найрамдах нам|Армений Бүгд найрамдах намын]] эсрэг зохион байгуулсан юм.

Зарим хүмүүс энэ үйл явдлыг Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд байсан бусад орнуудын хувьсгалуудтай төстэй [[өнгөт хувьсгал]] гэж нэрлэдэг юм.

Арменийн хилэн хувьсгалын үр дүнд [[Серж Саркисян]] болон засгийн газар огцорч, сөрөг хүчний удирдагч [[Никол Пашинян]] Армений Ерөнхий сайд болсон юм.

== Үйл явдлын тойм ==

* 3-р сарын 31 – Гюмрид &quot;Миний алхам&quot; нэртэй [[Ереван]] хот руу хоёр долоо хоногийн турш жагсаал эхэлсэн.
* 4-р сарын 11 – Сөрөг хүчний &quot;Елк&quot; намын эвслийн төлөөлөгчид Серж Саркисяныг Ерөнхий сайдаар томилсныг эсэргүүцэн Арменийн парламентын танхимд асдаг гэрлүүд асаасан.
* [[Файл:Նիկոլ Փաշինյանի հարցազրույց.jpg|thumb]]4-р сарын 13 – Сөрөг хүчний гишүүд болон [[Арменийн Иргэний гэрээ нам|Иргэний гэрээний намын]] гишүүд Ереваны төв болон бусад гудамжийг хааж, дараа нь майхантайгаар өдөр шөнөгүй жагсаал эхлүүлсэн. Ереваны Улсын Их Сургуулийн оюутнуудын бүлэг ажил хаялт зарласан.
* 4-р сарын 14 – Бүгд Найрамдах Нам болон Арменийн Хувьсгалт Холбоо (ARF)-ын Дашнакцутюн Серж Саркисяныг Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлсэн.
* 4-р сарын 15 – Жагсагчид Ереван хотын Францын талбайг хааж, Абовян гудамжийг хааж, тэнд суулт эхлүүлсэн. Жагсаалын удирдагч Никол Пашинян болон түүний дэмжигчид Баграмян өргөн чөлөө болон Москва гудамжны уулзварыг хаасан. Дараа нь сөрөг хүчний жагсагчид Арменийн цагдаагийн төв байрны хажуугаар Гераци, Налбандян гудамжаар жагссан.
* 4-р сарын 16-нд Баграмян өргөн чөлөөн дэх Армений Үндэсний Ассамблейн байрны ойролцоо үймээн самуун гарсан. &quot;Елк&quot; блокийн сөрөг хүчний гишүүн Никол Пашинян тэргүүтэй жагсагчид цагдаагийн бүслэлтийг задалж, барилга руу орохыг оролдсон. Үймээний улмаас 29 жагсагч шархадсан бөгөөд 3 цагдаагийн ажилтан, гишүүн Пашинян нар янз бүрийн зэргийн хэлтэрхийн шархтайгаар Ереваны эмнэлгийн төвд хүргэгдсэн. Пашинян эмнэлэгт анхны тусламж авсаны дараа жагсагчидтай дахин нэгдсэн байна. &quot;Миний алхам&quot; сөрөг хүчний хөдөлгөөний гишүүн Ален Симонян мөн шархаджээ. Үймээний хариуд цагдаа нар өргөст тор босгож, жагсагчдын эсрэг шуугиант гранат, нулимс асгаруулагч хий ашигласан юм.
* 4-р сарын 17-ны шөнө жагсагчид Ереваны төвд байрлах Францын талбайг хааж, майхан, мод түлдэг зуух барьж, гадаа хоносон хүмүүст зориулж хоол хүнс, ундаа түгээх цэгүүдийг байгуулжээ. Үүний үр дүнд таван гол уулзвар хаалттай хэвээр байна. Цагдаа нар тухайн өдөр Ереванд 80 хүнийг саатуулсан гэж мэдээлж байна. Ереваны эсэргүүцлийн хөдөлгөөний удирдагч Никол Пашинян Серж Саргсяныг ерөнхий сайдаар томилсны дараа тус улсад &quot;хилэн хувьсгал&quot; эхэлснийг зарлав. Жагсагчид өглөө эрт нийслэл дэх парламентын байр руу орох замыг хааж байна. Жагсагчид мөн хотын төвөөр жагсаж, янз бүрийн дүүргүүдэд цагдаа нартай орон нутгийн мөргөлдөөн гарсан. Өдрийн турш Ерөнхий прокурорын газар, Төв банк, Кассацийн шүүх, Улсын орлогын хороо, засгийн газрын шинэ байрны барилгуудыг хаасан байна. 
* 4-р сарын 17-ны орой Ереван хотын төв дахь Бүгд Найрамдах улсын талбайд жагсаал эхэлж, Никол Пашинян хувьсгалт хороо байгуулснаа зарлав.
* 4-р сарын 18-нд Ереван хотод эсэргүүцлийн жагсаал үргэлжилж, цагдаа нар хотын Францын талбай дахь 66 жагсагчдыг саатуулжээ. Өдрийн турш жагсагчид нийслэлийн гол тээврийн гол замууд болон төвүүдийг, мөн засгийн газар болон боловсролын байгууллагуудыг (Ерөнхий сайдын харш, [[Ереваны Улсын Их сургууль]], Хачатур Абовяны нэрэмжит Арменийн Улсын Багшийн Их Сургууль, Ереван хотын захиргаа, Гадаад хэргийн яам, Хууль зүйн яам, Соёлын яам) хаасан байна. Өдрийн турш 84 хүнийг саатуулсан тухай мэдээлэв. Армени гаралтай америкийн хөгжимчин [[Серж Танкиан]] болон алдарт дуучин [[Шарль Азнавур]] нарыг цусгүй шилжилтийг хангахын тулд Арменид ирэхийг Никол Пашинян уриалжээ. Орой нь Бүгд Найрамдах улсын талбайд жагсаал болж, дараа нь Ерөнхий сайдын ордон руу чиглэн жагсав.
* 4-р сарын 19 — Жагсагчид өглөө эрт Засгийн газрын ордныг хаасан. Ереванд өдөржингөө жагсаал үргэлжилж, орой нь Бүгд Найрамдах Талбайд дахин жагсаал болсон. Өдрийн турш 120 гаруй жагсагчийг цагдаа нар саатуулсан. 4-р сарын 20 — Никол Пашинян Ереван дахь жагсагчдыг тээврийн хөдөлгөөнийг хаахыг уриалсан. Өглөө хаалт эхэлснээс хойш 16 хүнийг саатуулсан. Жагсагчид Ереван болон Гюмрийн төв хэсэгт гудамжуудыг хаасан байна. Хот хоорондын хурдны замууд, ялангуяа Ереван-Абовян хурдны зам, мөн Звартноцын олон улсын нисэх онгоцны буудал руу хөтөлдөг хурдны замыг хаасан. Замуудыг хүмүүс болон тээврийн хэрэгслүүд хаасан. Жагсагчид Арменийн Батлан ​​​​хамгаалахын сайд Виген Саргсяны машиныг хаасан боловч аюулгүй байдлын албаныхан тэднийг хүчээр авч гарсан. Үүний үр дүнд өдрийн турш Ереван хотод 233 хүнийг саатуулсан юм. Ерөнхийлөгч Армен Саргсяны босогч талуудыг яриа хэлэлцээ хийхийг уриалсан. Арменийн Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч [[Карен Карапетян]] мөн хэлэлцээрийн ширээний ард уулзалт хийхийг уриалсан боловч Ерөнхий сайдыг огцрохыг шаардсан жагсаал уламжлал ёсоор тэр орой эхэлсэн. Жагсаалын удирдагч [[Никол Пашинян]] засгийн газартай зөвхөн Ерөнхий сайд Серж Саргсяныг огцрох, түр засгийн газар байгуулах хугацааг тогтооход л яриа хэлэлцээ хийх боломжтой гэж мэдэгдсэн байна.
* 4-р сарын 21-нд эсэргүүцлийн жагсаал, цагдаа нарын мөргөлдөөн үргэлжилсээр байв. Жагсагчид нийслэлийн захад байрлах Нор Норк дүүргээс жагсаалаа эхлүүлж, төв Бүгд Найрамдах Талбайд хүрэв. Орой нь Бүгд Найрамдах Талбайд жагсаал болжээ. Өдрийн турш жагсагчид Ереваны гудамжийг хааж, орой нь бүгд Бүгд Найрамдах Талбайд дахин цугларав. Өдрийн турш цагдаа нар хөдөлгөөний удирдагчдын нэг Армен Григорян зэрэг 100 гаруй хүнийг саатуулжээ. Түүнийг олон нийтийн үймээн самуун зохион байгуулсан хэргээр эрүүгийн хэрэгт буруутгаж байна. Үүнээс гадна Арменийн Үндэсний Аюулгүй Байдлын Алба дэлбэрэлт зохион байгуулж, засгийн газрын байгууллагуудад тодорхой шаардлагыг биелүүлэхийг шахалт үзүүлсэн гэх үндэслэлээр зургаан хүнийг баривчилсан тухай мэдээлсэн. 19:00 цагийн орчимд (Ереван цагаар) Арменийн Ерөнхийлөгч Армен Саргсян Бүгд Найрамдах Талбайд ирж, эсэргүүцлийн удирдагч Никол Пашинянтай уулзжээ. Үүний зэрэгцээ Ерөнхий сайд Серж Саргсян Карабахын мөргөлдөөн шийдэгдсэний дараа огцрохоо мэдэгдэв. Саргсян бүс нутгийн геополитикийн нарийн төвөгтэй нөхцөл байдлын улмаас Ерөнхий сайдын албан тушаалаа авсан гэж мэдэгджээ. Хожим нь Ерөнхийлөгч Ерөнхий сайдтай уулзсан гэж мэдээлсэн.
* 4-р сарын 22-ны өглөөний 10:00 цагт сөрөг хүчний удирдагч болон Ерөнхий сайдын хоорондох хэлэлцээ Marriott Armenia зочид буудалд болсон. Пашинян Ерөнхий сайдыг огцруулах хугацааг хэлэлцэхийг шаардсан бөгөөд Саргсян Пашиняны төлөөлж буй Елк сөрөг хүчний фракц &quot;саналын 7-8 хувийг авсан бөгөөд ард түмний өмнөөс үг хэлэх эрхгүй&quot; гэж мэдэгджээ. Дараа нь тэрээр хурлыг орхин хэлэлцээрийг тасалдуулсан. Пашинян дэмжигчдээ иргэний дуулгаваргүй байдлаа хоёр дахин нэмэгдүүлж, 19:00 цагт Бүгд Найрамдах Талбай дээр дахин цугларахыг уриалсан. Пашиняныг баривчилсны дараа цагдаа нар жагсагчдыг хүчирхийлэлтэйгээр тарааж, баривчилж, долоон хүнийг шархдуулсан. Иргэний гэрээний намын удирдах зөвлөлийн гишүүн, парламентын гишүүн Сасун Микаэлян цугларсан хүмүүсийг босож, гудамжинд гарч, Пашиняны суллалтын төлөө тэмцэхийг уриалсан. Давж заалдах хүсэлтийн дараа Микаэляныг парламентын гишүүн Арарат Мирзоянтай хамт саатуулсан. Өмнөх өдөр нь эсэргүүцлийн хоёр удирдагч болох Давид Санасарян, Армен Григорян нарыг цагдаагийн байгууллагад баривчилсан. Арменийн Ерөнхий прокурорын газар саатуулагдсан парламентын гишүүдийг хууль бус олон нийтийн цугларалт зохион байгуулж, явуулсан хэргээр ялласан. Өдрийн турш нийслэлд 280 жагсагчийг цагдаа нар саатуулсан. Тэр орой Иргэний гэрээний намын удирдах зөвлөлийн гишүүн Тигран Авиняныг саатуулсан. Ереваны цагдаа нар оройн жагсаал хийхээр төлөвлөсөн байсан тул Бүгд Найрамдах талбайг хаасан.
* 4-р сарын 23-нд Ереван хотын янз бүрийн дүүргүүдэд эсэргүүцлийн жагсаал үргэлжилсэн. Нэг жагсаал Ереваны Улсын Их Сургуулийн ойролцоо эхэлсэн. Бусад жагсагчид Баграмян өргөн чөлөө болон Орбели гудамжинд гарч, зарим жагсагчид Ажапняк дүүрэгт суурьшиж, өөр нэг бүлэг идэвхтнүүд Корюн болон Терян гудамжны уулзвар дээр цугларсан. Мөн оюутнууд Мхитар Хератсигийн нэрэмжит Ереваны Улсын Анагаах Ухааны Их Сургуулийн ойролцоо жагсаал цуглаанд цугларсан. Жагсаалд цэргийн албан хаагчид, анагаахын оюутнууд болон лам хуврагууд нэгджээ. Ванадзор дахь Глория оёдлын үйлдвэрийн ажилчид мөн ажил хаялт зарласан. Батлан ​​​​хамгаалахын сайд Виген Саргсян Арменийн армийг дотоодын асуудлыг шийдвэрлэхэд дуудаж болно гэж сүрдүүлэв, гэхдээ зөвхөн онц байдал зарласан тохиолдолд ингэх болно гэв. 4-р сарын 23-ны үдээс хойш Ерөнхий сайд Саргсян огцорсон. Өмнө нь саатуулагдсан сөрөг хүчний гишүүд (Пашинян болон бусад)-ийг Ереваны урьдчилан хорих төвөөс сулласан. Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч Карен Карапетян засгийн газрын тэргүүний үүрэг гүйцэтгэгч болсон юм.</text>
      <sha1>hd6bjimwoc9acemddnd9paxynbq8r6t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баянхонгор аймгийн Баянбүрд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146622</id>
    <revision>
      <id>858344</id>
      <timestamp>2026-06-08T08:08:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Доржнамжин</username>
        <id>105196</id>
      </contributor>
      <comment>Баянбүрд гэж юу вэ? Баянбүрдийн судалгааны талаарх мэдээлэл</comment>
      <origin>858344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21053" sha1="clkjeb83nq7sol1r6c2lhegh05ad890" xml:space="preserve">Баянбүрд гэдэг нь говь, цөлийн бүсэд орших үржил шимтэй хэсэг газрыг хэлдэг ажээ. Говьд Хангайгаас тасалж авчраад тавьчихсан юм шиг бяцхан газар хаа нэг тааралдах бөгөөд ус дагасан ургамал бүхий тийм газрыг баянбүрд гэж нэрлэнэ. Баянбүрд бол өндөр уулсын газар доорхи усны илэрцийн цэг болох булаг ундран гарч газар хөрсийг чийгтүүлснээс үүссэн, хааяа ордог борооны усаар тэжээгддэг ба олонхи нь ус хуримтлалын хотгор, өргөн хөндийд оршдог. 

Баянбүрд нь говь, цөлд горхи шанд болон гүний ус нэвчин гарсан баялаг ургамал бүхий хэсэгхэн газар гэж Монголын нэвтэрхий толь, Шагж багшийн толь бичигт тодорхойлжээ. 

Уулс ховор, гадарга нь тэгшивтэр хээр, усны хуримтлалын онцлог усархаг ургамал, зэгс, шагшуурга ургасан харьцангуй үзэсгэлэнт газрыг нутгийн хүмүүс бүрд хэмээн нэрлэх нь бий. Говь нутгийн чийглэг, ус ихтэй булаг орчим сөөг бут ургаж, түүнийг даган амьтад олноороо цугладаг. Баянбүрд нь Монгол орны цөлийн экосистемийн онцгой хэсэг бөгөөд түүнийг судлах, хамгаалах, үр ашигтайгаар ашиглах, ширгэхээс нь сэргийлэх нь асар их ач холбогдолтой билээ. 

Баянбүрд нь ургамал болон амьтны ундны гол тэжээлийн цэг болох учраас цөлийн экосистемийн ногоон ургамалын бүрэлдэлтэнд чухал байр суурь эзэлдэг байна. 

Баянбүрдийн ангилал ба тархалт 

Баянбүрдийн ангилал нь олон хүчин зүйлүүдээс хамаардаг байна. Баянбүрдүүдийн газарзүйн байршил, усны эх үүсвэр, хэмжээ, үүссэн цаг хугацаа, усны нөөц, ургамалшил, хөрсний бүтэц, булгийн тоо, амьтны нягтшил гээд нөлөөлөх хүчин зүйлүүд их бий. Дээрхи хүчин зүйлүүд нь баянбүрдүүдийг хооронд нь ялгаатай болгодог. Байгалийн баянбүрд гэдэг нь хүний гараар бүтээгдээгүй, хүний үйл ажиллагааны нөлөөнд автаагүй баянбүрдийг хэлдэг ажээ. Энэ төрлийн баянбүрдүүд хүний хөлөөс ихэнхдээ хол байдаг байна. 

Хүний гараар бүтээгдсэн буюу байгуулмал баянбүрд гэдэг нь хүний хэрэгцээ шаардлагын дагуу бий болгосон баянбүрдүүдийг хэлнэ. Үүссэн цаг хугацааны хувьд баянбүрдүүдийг нэн эртний, эртний, шинэ, нэн шинэ хэмээн 4 ангилжээ. Нэн эртний баянбүрд гэдэг нь 1000 жилийн өмнө, эсвэл түүнээс ч өмнө үүссэн баянбүрдүүдийг нэрлэнэ. Эртний баянбүрд гэдэгт 100-1000 жилийн өмнө үүссэн баянбүрдүүдийг хэлдэг бол шинэ баянбүрд гэдэг нь 100-гаас бага жилийн настай баянбүрдүүдийг хэлдэг ажээ. Нэн шинэ баянбүрд гэдэгт 10-аас бага жилийн өмнө үүссэн баянбүрдийг хэлдэг. 

Баянбүрдийн судалгаа

1975 онд судлаач М. П. Петров говийн баянбүрдүүдийг геоморфологийн онцлогоос нь хамаараад нам газрын, уулын амны хэмээн ангилжээ. Харин Монгол орны хувьд баянбүрдийг байгалийн ба хүний гараар бүтээгдсэн гэж 2 ангилдаг. Баянбүрдийн хэмжээг түүний усны нөөц нь тодорхойлдог ажээ. Ерөнхийдөө Алтайн нурууны бэлээр баянбүрдүүд нь том хэмжээтэй, ус ихтэй байдаг нь уулын үерийн ус бууж ирдэгтэй холбоотой. Харин говийн баянбүрдүүд талбайн хувьд бага гэх боловч тухайн нутагтаа экологийн тэнцвэрийн амин чухал ач холбогдолтой. Иймээс цөлжилтөөс сэргийлэх, говийн байгалийг хамгаалахын тулд баянбүрдийг анхааран авч үзэх ёстой. Говийн баянбүрд нь говийн шим мандлын түүхэн хөгжлийг харуулах уугуул төрх, нөгөө талаар говийг амьд бүрдлийн хувьд сайжруулахад хэрэгтэй генофондын үнэт сан хөмрөгийг агуулсан ховор чамин тогтолцоо юм. Монгол орны цөлийн бүсийн нийт нутаг дэвсгэрийн 0,5-1%-ийг эзлэх боловч экологи, байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөгөөрөө хэмжээнээсээ ч илүү чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байна. 

1998 онд судалгаа хийсэн Л.Чимэдрэгзэн Зүүнгарын говьд 10, Алтайн цаад говьд 54, Алашагийн говийн Монголын хэсэгт 20 байна гэж тэмдэглэсэн нь бий. Энэ нь нийтдээ 80 гаруй баянбүрд болж байгаа юм. Тэрээр мөн баянбүрдийн ангилал хийжээ. Газарзүйн байрлалын хувьд Монгол орны баянбүрдүүдийг Алашаагийн, Алтайн өвөр говийн, Зүүнгарын говийн баянбүрдүүд хэмээн 3 ангилжээ. 

Монгол орны баянбүрдүүд нь Монгол орны цөлийн бүсэд буюу өмнөд хэсэгт, тодруулбал Ховд, Говь-Алтай, Баянхонгор, Өмнөговь, Дорноговь аймгуудын өмнөд хэсгээр тархжээ. Алашаа говийн тойрог нь Монгол орны өмнөд хил дагуу буюу Тост уулаас эхлэн Сулинхээр хүртэл нарийн зурвасыг хамардаг. Өөрөөр хэлбэл энд Өмнөговь аймгийн Борзонгийн говь, Заг сүжийн говь, Гурилын говь, Гашууны говь, Улаан толгойн хоолой гэсэн газрууд хамаарагдана. Энд цөөн тоотой, хэмжээгээрээ жижигхэн баянбүрдүүд байдаг. 1 баянбүрдэд дунджаар 488000 га цөлийн бүс ногдож байгаа нь баянбүрдийн нягтшил сийрэг гэдгийг харуулж байна. Алашагийн баянбүрдүүд нь талбайн хувьд бага, усны нөөцөөр бага байдаг. 

Алтайн өвөр говийн баянбүрдийн тойрогт Монгол Алтай болон Говь-Алтайн нурууны өмнөд хэсэг бүхий уудам нутаг хамаарагдана. Энд Сэгс цагаан богд, Эдрэнгийн нуруу зэрэг томоохон уулс байдаг. нэг баянбүрдэд дунджаар 100000 га цөлийн бүс ноогддог ба энэ үзүүлэлтээрээ харьцангуй өндөр нягтшилтай гэж тооцогддог ажээ. 

Зүүнгарын говийн тойрог нь үндсэндээ Үенч, Бодонч голуудын сав газар, Байтаг, Хавтаг, Тахийн шан нурууны бэлийг хэлнэ. Энд нэг баянбүрдэд дунджаар 247000 га цөлийн бүсийн талбай ноогдож байгаа нь баянбүрдийн тархалт, нягтшилын хувьд Алашаагаас өндөр боловч Алтайн өвөр говийн тойргоос харьцангуй бага байна. 

Баянбүрдийн ургамалжилт

Их нууруудын хөндий, хотгор болон Зүүнгарын говийг оролцуулаад Монголын говь-цөлийн бүсэд 1140 орчим зүйлийн ургамал ургадаг байна. Монгол орны баянбүрдүүдэд 164 зүйлийн ургамал ургадаг байна. Ургамалын төрөл зүйлийн хувьд Алтайн өвөр говийн баянбүрдүүдэд харьцангуй баялаг байдаг бол Алашаа, Зүүнгарын говийн баянбүрдүүдэд бага байдаг ажээ. Баянбүрдүүдийг тойрог тус бүрээр нь ангилан үзвэл Алтайн өвөр говь болон Зүүнгарын говьд ургамалын төрөл зүйл нь олон байдаг бол Алашаагийн говьд харьцангуй цөөхөн ажээ. Энэ нь мэдээж хэрэг усны нөөцтэй нь холбоотой.

Баянбүрдийг ашиглаж ирсэн түүх

Евроазийг холбосон эртний алдарт Торгоны зам нь баянбүрдүүдээр дайрдаг байсан бөгөөд үүнийгээ дагаад худалдааны зангилаа хотууд үүсэж бий болсон юм. БНХАУ-ын судлаач эрдэмтэн Хан 1995 онд баянбүрдийн судалгаа хийсэн бөгөөд тэрээр 1км2 талбай бүхий баянбүрд нь дунджаар 5420000м3 ус гаргах боломжтой гэжээ. БНХАУ-ын цэвэр усны нөөцийн 11%-ийг баянбүрд эзэлдэг байна. Баянбүрдийг сэргээж, байгааг нь зөв зүйтэй ашиглаж байгаа жишээ Төв Азийн улсууд, Хятадад байна. БНХАУ-ын Шинжаан Уйгур буюу Шинэ Хязгаарын Өөртөө Засах Орон /1,6 сая км2/ нь говь, цөл газар бөгөөд нийт нутгийнх нь 4% нь л баянбүрд ажээ. Гэвч хүн амынх нь 90%, хот тосгодынх нь 98% нь баянбүрдүүдээ даган бий болж, суурьшжээ. Энэ бүс нутагт баянбүрд нь зөвхөн тариалангийн ач холбогдолтой бус, харин ч экологи, гоо зүй, танин мэдэхүй, эрүүл ахуйн ач холбогдолтой ажээ. Тэрнээс гадна эрт цагт Уйгур болон Төв Азийн нүүдэлчид баянбүрдийг байгалийн гамшиг болох элсний нүүдэл, шороон шуургаас хамгаалах “бэхлэлт” маягаар ашигладаг байв. БНХАУ-ын туршлагыг судалж үзэхэд баянбүрдүүдээ хамгаалахын тулд 1950 оноос хойш нийт 24 сая га нутгийг ойжуулж, 933000 га талбайг зүлэгжүүлжээ. Мөн 2,4 сая га элсийг тойруулж өвс тарин хамгаалалт хийжээ. Хятадад нэгэн зүйр үг байдаг нь “ямх өвс уул шиг элсийг халхална” гэсэн утгатай. Цөлжилтийн бүсэд ойжуулах ажлын явц нь 5-9%-тай байна. Тэнгэр уулын хойд хэсэгт орших баянбүрдүүд Тэнгэр уулын бүс нутгийн 4,5%-ийг эзлэх боловч тус нутгийн хүн амын 95% нь баянбүрдээ даган төвлөрдөг байна. Байгалиас заяасан энэхүү бүтээгдэхүүний усны нөөцийг хуримтлуулан иж бүрэн ашиглах замаар говийн унаган модлог, сөөглөг, заг, хайлаас ургуулах, газар тариалан эрхлэх, төрөл бүрийн аж ахуй эрхлэх өргөн боломжтой ажээ. 

Манай орны хувьд баянбүрд чухал бөгөөд түүний анхдагч элемент нь ус юм. Усаа дагаж ургамал, ургамалыг дагаж амьтан цугладаг байгалийн хууль. Баянбүрдийг хүн ам, мал сүргийн амьдралын нөхцлийг сайжруулах болон цөлжилтийг сааруулах тулгуур цэг гэж үзэж болох юм. Монгол орны говийн бүсэд Сайншанд, Баруун-урт, Даланзадгад, Есөнбулаг зэрэг усныхаа нэрээр нэрлэгдсэн суурин газрууд олон байдаг. Монголын говьд анх баянбүрдийг түшиглэн Оросын эрдэмтэн В. Ф. Шубин 1940 онд 0,5 га талбайд газар тариалан эрхэлж байжээ. 1970-80 онд Говийн бүсийн ундарга сайтай булаг, гүний худаг түшиглэн хүнсний ногоо, жимс тариалдаг байв. Говийн булаг бүрд мод таривал багагүй хэмжээний талбай ойжуулах боломжтой. Гэхдээ ус байсан ч гэсэн тохирох хөрсгүй газар олон бий. Тиймээс тохиромжтой газрыг илрүүлэн, баянбүрд байгуулах боломжтой. 1970-80-аад оны судалгаагаар газар доорхи усны ордуудыг илрүүлсэн. Энэ нь говьд баянбүрд байгуулах боломжтойг илтгэнэ. Говийн байгаль маш эмзэг учраас болгоомжтой хандах хэрэгтэй. 

Говьд усны нөөцийг ашиглаж байгуулмал баянбүрд байгуулсан жишээ хэд хэдийг дурьдаж болно. Хүний байгуулсан баянбүрдүүд байх ба 1960 онд Оросуудын тусламжтайгаар баянбүрд байгуулах ажил хийгдэж эхэлсэн байна. Хөрсний болон гадаргын усыг ашиглах замаар баянбүрдүүд бий болгох нь цөлжилт болон экологийн тэнцвэрт байдал алдагдахаас сэргийлэх нь чухал ач холбогдолтой арга хэмжээ юм. Говийн зарим нутагт байгуулсан баянбүрдүүдийг нэрлэвэл: Говь-Алтай аймгийн Бигэр сумын Мянган, Бургас, Цогт сумын тэгш, Халиун сумын Халиун гол, Шарга сумын Урд гол, Дэлгэр сумын Гуулин, Увс аймгийн Улаантолгойн чацарганы плантаци, Ховд аймгийн Булган, Манхан сум, Өмнөговь аймгийн Ханхонгор сумын Хадат булаг зэрэг баянбүрдүүд бий. Баянбүрдийн усны нөөц, горимын судалгааг жинчид, жуулчид хоноглох усаа авах зорилгоор тэмдэглэж байсан ба 1940-өөд оноос шинжлэн ухааны үндэстэй газарзүйн судалгааг хийсэн байдаг. Алдартай баянбүрдийн тоонд Говь-Алтай аймгийн Захуй, Баянхонгор аймгийн Эхийн гол, Өмнөговь аймгийн Зулганай, Гвь-Алтайн Тооройн булаг, Наран сэвстэй зэрэг орно. Зарим нь 400км2 талбайтай том байхад зарим нь 1 га хүрэхгүй талбайтай хэрнээ байгалийн алдарт уран бүтээл хэвээрээ хадгалагдан үлджээ. 

Монгол орны баянбүрдүүд дэлхийн бусад орныхтой харьцуулахад хүн, малын хөлд бага идэгдсэн ба гэж зарим судлаачид үздэг боловч өдгөө хатаж ширгэсээр байгаа юм. Говийн баянбүрдүүд Говийн Их Дархан газар, Бага дархан газар, Говь Гурвансайхны Байгалийн Цогцолборт газруудад орших ба энэ нь баянбүрдүүдийг хамгаалах, ашиглахад анхаарах шаардлагатай гэдгийг харуулж өгч байгаа юм. Түүнээс гадна Зуун мод, Зулганай, Эхийн гол зэрэг баянбүрдүүд нь ховор ан амьтны нүүдлийн зам гэдгийг бас анхаарах шаардлагатай. Монголчуудын хувьд нүүдлийн иргэншилтэй бөгөөд хүн ам нь таруу байршсан байдаг. Энэ нөхцөл байдал нь Монгол оронд баянбүрдийг ашиглан аялал жуулчлал, мал аж ахуй, усалгаатай газар тариалан хөгжүүлэхэд хязгаарлагч хүчин зүйлс байх болно. 

Монголчууд баянбүрдүүдээ хамгаалж ирсэн сайхан уламжлалтай ард түмэн. Баянбүрдийн үр шимийг нэмэгдүүлэх, ашиглах талаар бидэнд алдаж оносон зүйлс асар их бий. Баянбүрдийн усны нөөцийг ашиглана гэхээр бүх усыг нь шавхаад газар тариаланд хэрэглэнэ гэсэн үг бишээ. Харин ч нөөцийг нь зөв тодорхойлж, орон нутгийн игэдтэй хамтран ашиглах нь чухал юм. 
Манай оронд хүний гараар буюу байгуулмал баянбүрдүүдийг бий болгох боломжтой. Зөвхөн баянбүрдүүдийг байгуулаад зогсохгүй хүний болон байгалийн нөлөөгөөр эвдэрч доройтсон баянбүрдүүдийг сэргээх боломжууд ч бий гэж үзэж байна. Хүний гараар баянбүрдийг бий болгохдоо усны эх үүсвэр, нөөцийг нь тооцох нь маш чухал. Баянбүрд бол хүний идээшлэх нутаг байсан бөгөөд байсаар ч байх болноо. Баянбүрдийг ашиглах, хиймэл баянбүрдийг бий болгохдоо алдаа гаргавал бид цөлжилтийн эсрэг арга хэмжээ авах биш харин цөлжилтийг түргэтгэнэ гэсэн үг. Тиймээс тооцоо, нарийн судалгаа шаардлагатай. Байгалийн талаасаа баянбүрдийн хамгийн том дайсан нь шороон болон элсэн шуурга болон ган юм. Баянбүрд нь их эмзэг. Устаж доройтохдоо их амархан. Тиймээс орчин үед судалгааг нарийн хийж, дэвшилтэт технологийг хуучин уламжлалт аргатай хослуулан ашиглах нь чухал. Хүн-баянбүрдийн хоорондын харилцаа, хамаарал нь маш чухал бөгөөд хүмүүс шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг.</text>
      <sha1>clkjeb83nq7sol1r6c2lhegh05ad890</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтганы гол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146623</id>
    <revision>
      <id>858347</id>
      <timestamp>2026-06-08T08:27:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Delgermurun Shishkhed goliin sav gazriin zahirgaa</username>
        <id>90862</id>
      </contributor>
      <comment>Алтганы гол</comment>
      <origin>858347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="361" sha1="65gps2ycwvb3mtp87kmlsn1p349i08z" xml:space="preserve">Хөвсгөл аймгийн Түнэл сумын нутагт далайн түвшнээс дээш 1637 м өндөрт Бумбатын гол, Шавартын гол, Жаргалантын голууд нийлж Алтганы гол болж 15 км урсан Эгийн голд Алтганы овооны баруун урдаас цутгана.</text>
      <sha1>65gps2ycwvb3mtp87kmlsn1p349i08z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баянхонгор аймгийн Галуут сумын Олгой нуур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146624</id>
    <revision>
      <id>858348</id>
      <timestamp>2026-06-08T09:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шийрэвсэнгээ Бат-Очир</username>
        <id>105197</id>
      </contributor>
      <comment>Галуут сумын Олгой нуур</comment>
      <origin>858348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1737" sha1="7elrol3bjncclgucry38ag6yp1xvqtu" xml:space="preserve">Энэ нутаг нь Галуут сумын төвөөс баруун өмнөд зүгт орших үзэсгэлэнт сайхан нутаг юм. Энд дулааны хөндийлжийн гаралтай хэд хэдэн жижиг нуурууд байдаг. Эргэн тойрон өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн Олгой нуурын хотгорын гадарга нилээд мараалаг учир холоос цайран харагддаг. Цайран харагдах их хөндийн дунд голын татам, нуурын эргээр ургасан нугын ургамал ногоорон харагдах нь сонин. Галуут хавцалын зүүн урд хэсэгт орших Олгой нуур (1.5 км2  талбайтай, нуурын урт 4.2 км, нуурын дундаж өргөн 0.4 км,  нуурын дундаж гүн 1.6 м, хамгийн их гүн 3.0 м  ) бол гадагш урсгалтай, дулааны хөндийлжийн гаралтай нуур юм. Энэ нуур нь далайн түвшинээс дээш 2041 м өндөрт оршино. Эндхийн нууруудад хавар, намрын цагт нүүдлийн шувуудын чуулга болдог. Товцог хайрхан уул (д.т.д 2706 м) нь Олгой нуурын баруун талд орших өндөр сүрлэг уул бөгөөд улсын тусгай хамгаалалтанд авбал зохих нутгуудын тоонд ордог. Энэ нутаг аялал жуулчлалын төдийгүй танин мэдэхүй ихээхэн ач холбогдолтой нутаг юм.</text>
      <sha1>7elrol3bjncclgucry38ag6yp1xvqtu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баянхонгор аймгийн Жаргалант сумын Биндэръяа хөх нуур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146625</id>
    <revision>
      <id>858351</id>
      <timestamp>2026-06-08T09:25:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шийрэвсэнгээ Бат-Очир</username>
        <id>105197</id>
      </contributor>
      <comment>Мэдээлэл</comment>
      <origin>858351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5905" sha1="377l0195wa0zddu4hit0ar244s1w6ak" xml:space="preserve">Биндэръяа Хөх нуур нь  Заг-Байдрагийн   голын эхэн сав  нутгийн байгалийн цогцолборт газарт хамрагдах бөгөөд Баянхонгор аймгийн Жаргалант сумын нутагт, аймгийн төвөөс баруун хойш 250 км-т, сумын төвөөс баруун хойш 70 км-т орших байгалийн өвөрмөц тогтоцтой  газар юм . Заг-Байдрагийн  голын эхэн сав   нутгийг 2012 оны 5-р сард УИХ-ын 35–р тогтоолоор Улсын тусгай хамгаалалтад авсан бөгөөд  хамрагдаж буй газар нутгийн хэмжээ 117500 га  болно. 

Биндэръяа Хөх нуурыг хүрээлэн орших уулс нь нийтдээ д.т.д.3000 м-ээс дээш өргөгдсөн Хэцүү хясаа(3215.0м), Хурц уул(3323,1м), Жинстийн Цохиот(2928.1 м), Үхэр чулууны нуруу(2950.0 м), Ар Божих(3290.0 м), Өвөр Божих(3220.6 м), Их Тамгат (3048.8 м), Ногоон нуурын хясаа (2749.0 м), Халзан уул (3027.0 м) зэрэг өндөр уулс байна. Эдгээр уулс нь нийтдээ эгц цавчим хажуутай, хад чулуу ил гарсан, ялангуяа өвөр хэсэгтээ нураг асга ихтэй байна.

Биндэръяа Хөх нуур нь   Загийн голын эхний зүүн салаа болох  Нуурын голын хавцал хөндийд д.т.д 2357.5 м-ийн өндөрт орших ба 2.3 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбайтай, 5.4 км урт, 0.6 км өргөн, эргийн шугамын урт 1.3км, гүн нь 35.7 м, урт сунасан байрлалтай, эргийн шугам тахирлаж муруйсан байдалтай болно.  Өөрөөр хэлбэл, Биндэръяа Хөх нуур нь   урсгал нуур бөгөөд Нуурын гол тус нуурт цутгах хийгээд нуураас гарч урсана. Нуурын гол нь цааш Хатавчийн голтой нийлж Загийн гол болж урсдаг. Иймд Биндэръяа Хөх нуур нь   Загийн голын гол усан тэжээл нь болно. Биндэръяа Хөх нуурыг тэжээж буй Нуурын дээд голд Жинстийн баруун, зүүн салаа, Нуурын давааны гол, Арцат, Шаварт, Хөх анаг, Заваг, Өлзийт голууд, Хөх нуурт өөрт нь Ар Божих, Ногоон нуурын гол, Өргөн модны гол зэрэг жижиг гол, горхиуд тал бүрээс нь  цутгах ба  Хөх нуураас доогуур хэсэгт Аханчийн гол бас нийлж усаа өгөх ажээ.    

Биндэръяа Хөх нуур нь   гарал үүслийн хувьд мөстлөгийн гаралтай цэнгэг, урсгал нуур бөгөөд Нуурын голын нарийн хавцал хөндийг дагаж урсан орж ирсэн эртний морены хурдсанд боогдож тогтсон  ажээ. Иймд нуурын 2 хажуу дагуу болон нуурын төгсгөл хэсэгт хажуугийн болон адгийн морены хурдас өргөн тархсан байна. Эдгээр морены хурдас нуурын дунд хэсгээр түрж орсоноос нуур тахирлаж энэ нь бас нуур урт болох нэг нөхцөл болжээ.

Биндэръяа Хөх нуур орчим болон Заг-Байдрагийн  голын эхэн сав газарт дархан цаазтай болон ховор ан амьтдаас буга, зэрлэг гахай, цөөвөр чоно, тарвага, зурам, шувуудаас ангир, бор галуу, хөх тогоруу, өрөвтас, цахлай элбэгтэй. Эдгээр амьтад нь байршил нутгийн хувьд өөр хоорондоо харилцан нэвтрэлцэж тархсан хэдий ч нягтшил нь төдийлөн их биш юм. Харин Биндэръяа Хөх нуур болон голуудад зэвэг, хадран, алтайн сугас загас элбэг байна. Энэ нутагт вансэмбрүү, мэхээр, царван, зэрлэг цахилдаг, хөх дэгд, шар дэгд, тарваган шийр, алтан гагнуур, сэржмядаг, манжингарав, нохойн хошуу, цагаан уул, юмдүүжин, сөд, хонгор зул, хад, тошлой, үхрийн нүд, улаалзгана зэрэг эмийн болон жимс жимсгэнийн олон төрлийн ургамал ургадаг. 

Биндэръяа Хөх нуурын район нь   рекреацийн нөхцөл, нөөцөөр арвин, аялал жуулчлалын үйл ажиллагаанд нэн тохиромжтой, жуулчдын нүд баясгаж, сэтгэл сэргээх зүйлс элбэг арвин нутаг юм. Тухайлбал, хангайн сүрлэг уулс, үзэсгэлэнт хавцал хөндий, уулын тунгалаг гол, горхи, нуур, рашаан ус элбэгтэйгээс нутгийн ард түмний шүтээн болсон Биндэръяа Хөх нуур,  нуурын эхэнд орших халуун, хүйтэн рашаан нь байгалийн үзэсгэлэнт газрын нэг болно.</text>
      <sha1>377l0195wa0zddu4hit0ar244s1w6ak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баянхонгор аймгийн Баян-Овоо сумын Хөхбүрдийн нуур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146626</id>
    <revision>
      <id>858354</id>
      <timestamp>2026-06-08T09:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шийрэвсэнгээ Бат-Очир</username>
        <id>105197</id>
      </contributor>
      <comment>Мэдээлэл</comment>
      <origin>858354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="926" sha1="5ecmgeqq5m80f9rnps7350uqa14lx0u" xml:space="preserve">Хөх бүрдийн нуур нь Баян-Овоо сумын нутагт, Баянхонгор аймгаас баруун хойш 25 км-т, Баян-Овоо сумаас баруун урагш 1.6 км-т оршино. Нуурын усан мандалын талбай 1.6 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, урт нь 1.3 км, дундаж өргөн 0.65 км, хамгийн их өргөн 0.94 км, дундаж гүн 0.80 м.  Энэ нуур нь далайн түвшинээс дээш 1934 м өндөрт оршино. Хөх бүрдийн нуур нь 10 гаруй булгийн усаар тэжээгдэнэ. Хөх бүрдийн нуураас Нарийний гол эх авна. Шувуудаас ангир, бор галуу, хөх тогоруу элбэг, Монголын улаан номонд гангар хун (Cygnes, Cygnes), Цасч тэглэй (Egretta alba) тааралдана.</text>
      <sha1>5ecmgeqq5m80f9rnps7350uqa14lx0u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Серж Танкиан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146627</id>
    <revision>
      <id>858363</id>
      <timestamp>2026-06-08T11:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Serj Tankian in Artsakh (cropped).jpg|thumb]] '''Серж Танкиан''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Serj Tankian'', {{lang-hyw|Սերժ Թանգեան}}; 1967 оны 8-р сарын 21-нд Ливаны Бейрут хотод төрсөн) — армени гаралтай америкийн рок-хөгжимчин, дуу зохиогч, даралтад хөгжимчин, ню-метал &quot;System of a Down&quot; хамтлагийн ри...&quot;</comment>
      <origin>858363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2589" sha1="r27vqivp4g90v3yfmw1845qfh7ighwm" xml:space="preserve">[[Файл:Serj Tankian in Artsakh (cropped).jpg|thumb]]
'''Серж Танкиан''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Serj Tankian'', {{lang-hyw|Սերժ Թանգեան}}; 1967 оны 8-р сарын 21-нд Ливаны Бейрут хотод төрсөн) — армени гаралтай америкийн рок-хөгжимчин, дуу зохиогч, даралтад хөгжимчин, ню-метал &quot;System of a Down&quot; хамтлагийн ритм-гитарчин.

== Намтар ==
Серж Танкиан 1967 оны 8-р сарын 21-нд Ливанд төрсөн. 8 настайдаа тэрээр эцэг эх, дүү Севактайгаа [[Лос-Анжелес]] руу нүүж, тэндээ Роуз &amp; Алекс Филибосигийн Арменийн сургуульд хөгжим судалж эхлэхийн зэрэгцээ маркетингийн чиглэлээр суралцжээ.

Лос-Анжелес хотод тэрээр Арменийн томоохон нийгэмлэгтэй холбоотой болсон. Тэрээр өөрийн гэсэн Сержикал Стрейк Рекордс нэртэй студитэй бөгөөд мөн Cool Gardens яруу найргийн номоо хэвлүүлжээ. Танкиан уг номын анхны хэвлэлийг өөрийн жижиг програм хангамжийн компани болох Ultimate Solutions-оос санхүүжүүлсэн байна. 

1993 онд Танкиан Дарон Малакиантай танилцаж, тэд хамтдаа System of a Down хамтлагийг байгуулсан бөгөөд үүнд бөмбөрчин Энди (Андраник) Хачатурян багтсан бөгөөд тэрээр хожим нь санал зөрөлдөөний улмаас хамтлагаас гарсан. Танкиан, Малакиан нар дараа нь тухайн үед банкинд ажиллаж, Танкиантай нэг хөгжмийн сургуульд сурч байсан Шаво Одаджиантай танилцжээ. Тэрээр түр хугацаанд тэдний менежер болсон боловч хожим нь ажлаасаа гарч, басс гитарчин болжээ. Ийнхүү System of a Down хамтлаг байгуулагдаж, бөмбөрчин Жон Долмаян хамтлагт нэмэгдэж оржээ.

=== Дискууд: ===

* 1998: System of a Down
* 2001: Toxicity
* 2002: Steal This Album!
* 2005: Mezmerize
* 2005: Hypnotize</text>
      <sha1>r27vqivp4g90v3yfmw1845qfh7ighwm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баянбүрд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146628</id>
    <revision>
      <id>858368</id>
      <timestamp>2026-06-08T11:17:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Доржнамжин</username>
        <id>105196</id>
      </contributor>
      <comment>Баянбүрд гэж ву вэ? Баянбүрдийн судалгаа мэдээлэл</comment>
      <origin>858368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21156" sha1="cje732i7ap0y2xitvfnyzoop8tuaq9y" xml:space="preserve">Баянбүрд гэдэг нь говь, цөлийн бүсэд орших үржил шимтэй хэсэг газрыг хэлдэг ажээ. Говьд Хангайгаас тасалж авчраад тавьчихсан юм шиг бяцхан газар хаа нэг тааралдах бөгөөд ус дагасан ургамал бүхий тийм газрыг баянбүрд гэж нэрлэнэ. Баянбүрд бол өндөр уулсын газар доорхи усны илэрцийн цэг болох булаг ундран гарч газар хөрсийг чийгтүүлснээс үүссэн, хааяа ордог борооны усаар тэжээгддэг ба олонхи нь ус хуримтлалын хотгор, өргөн хөндийд оршдог. 

Баянбүрд нь говь, цөлд горхи шанд болон гүний ус нэвчин гарсан баялаг ургамал бүхий хэсэгхэн газар гэж Монголын нэвтэрхий толь, Шагж багшийн толь бичигт тодорхойлжээ. 

    Уулс ховор, гадарга нь тэгшивтэр хээр, усны хуримтлалын онцлог усархаг ургамал, зэгс, шагшуурга ургасан харьцангуй үзэсгэлэнт газрыг нутгийн хүмүүс бүрд хэмээн нэрлэх нь бий. Говь нутгийн чийглэг, ус ихтэй булаг орчим сөөг бут ургаж, түүнийг даган амьтад олноороо цугладаг. Баянбүрд нь Монгол орны цөлийн экосистемийн онцгой хэсэг бөгөөд түүнийг судлах, хамгаалах, үр ашигтайгаар ашиглах, ширгэхээс нь сэргийлэх нь асар их ач холбогдолтой билээ. 

Баянбүрд нь ургамал болон амьтны ундны гол тэжээлийн цэг болох учраас цөлийн экосистемийн ногоон ургамалын бүрэлдэлтэнд чухал байр суурь эзэлдэг байна. 

                      Баянбүрдийн ангилал ба тархалт

    Баянбүрдийн ангилал нь олон хүчин зүйлүүдээс хамаардаг байна. Баянбүрдүүдийн газарзүйн байршил, усны эх үүсвэр, хэмжээ, үүссэн цаг хугацаа, усны нөөц, ургамалшил, хөрсний бүтэц, булгийн тоо, амьтны нягтшил гээд нөлөөлөх хүчин зүйлүүд их бий. Дээрхи хүчин зүйлүүд нь баянбүрдүүдийг хооронд нь ялгаатай болгодог. Байгалийн баянбүрд гэдэг нь хүний гараар бүтээгдээгүй, хүний үйл ажиллагааны нөлөөнд автаагүй баянбүрдийг хэлдэг ажээ. Энэ төрлийн баянбүрдүүд хүний хөлөөс ихэнхдээ хол байдаг байна. 

Хүний гараар бүтээгдсэн буюу байгуулмал баянбүрд гэдэг нь хүний хэрэгцээ шаардлагын дагуу бий болгосон баянбүрдүүдийг хэлнэ. Үүссэн цаг хугацааны хувьд баянбүрдүүдийг нэн эртний, эртний, шинэ, нэн шинэ хэмээн 4 ангилжээ. Нэн эртний баянбүрд гэдэг нь 1000 жилийн өмнө, эсвэл түүнээс ч өмнө үүссэн баянбүрдүүдийг нэрлэнэ. Эртний баянбүрд гэдэгт 100-1000 жилийн өмнө үүссэн баянбүрдүүдийг хэлдэг бол шинэ баянбүрд гэдэг нь 100-гаас бага жилийн настай баянбүрдүүдийг хэлдэг ажээ. Нэн шинэ баянбүрд гэдэгт 10-аас бага жилийн өмнө үүссэн баянбүрдийг хэлдэг. 

    1975 онд судлаач М. П. Петров говийн баянбүрдүүдийг геоморфологийн онцлогоос нь хамаараад нам газрын, уулын амны хэмээн ангилжээ. 

Харин Монгол орны хувьд баянбүрдийг байгалийн ба хүний гараар бүтээгдсэн гэж 2 ангилдаг. Баянбүрдийн хэмжээг түүний усны нөөц нь тодорхойлдог ажээ. Ерөнхийдөө Алтайн нурууны бэлээр баянбүрдүүд нь том хэмжээтэй, ус ихтэй байдаг нь уулын үерийн ус бууж ирдэгтэй холбоотой. Харин говийн баянбүрдүүд талбайн хувьд бага гэх боловч тухайн нутагтаа экологийн тэнцвэрийн амин чухал ач холбогдолтой. Иймээс цөлжилтөөс сэргийлэх, говийн байгалийг хамгаалахын тулд баянбүрдийг анхааран авч үзэх ёстой. Говийн баянбүрд нь говийн шим мандлын түүхэн хөгжлийг харуулах уугуул төрх, нөгөө талаар говийг амьд бүрдлийн хувьд сайжруулахад хэрэгтэй генофондын үнэт сан хөмрөгийг агуулсан ховор чамин тогтолцоо юм. Монгол орны цөлийн бүсийн нийт нутаг дэвсгэрийн 0,5-1%-ийг эзлэх боловч экологи, байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөгөөрөө хэмжээнээсээ ч илүү чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байна. 

1998 онд судалгаа хийсэн Л. Чимэдрэгзэн Зүүнгарын говьд 10, Алтайн цаад говьд 54, Алашагийн говийн Монголын хэсэгт 20 байна гэж тэмдэглэсэн нь бий. Энэ нь нийтдээ 80 гаруй баянбүрд болж байгаа юм. Тэрээр мөн баянбүрдийн ангилал хийжээ. Газарзүйн байрлалын хувьд Монгол орны баянбүрдүүдийг Алашаагийн, Алтайн өвөр говийн, Зүүнгарын говийн баянбүрдүүд хэмээн 3 ангилжээ. 

    Монгол орны баянбүрдүүд нь Монгол орны цөлийн бүсэд буюу өмнөд хэсэгт, тодруулбал Ховд, Говь-Алтай, Баянхонгор, Өмнөговь, Дорноговь аймгуудын өмнөд хэсгээр тархжээ. Алашаа говийн тойрог нь Монгол орны өмнөд хил дагуу буюу Тост уулаас эхлэн Сулинхээр хүртэл нарийн зурвасыг хамардаг. Өөрөөр хэлбэл энд Өмнөговь аймгийн Борзонгийн говь, Заг сүжийн говь, Гурилын говь, Гашууны говь, Улаан толгойн хоолой гэсэн газрууд хамаарагдана. Энд цөөн тоотой, хэмжээгээрээ жижигхэн баянбүрдүүд байдаг. 1 баянбүрдэд дунджаар 488000 га цөлийн бүс ноогдож байгаа нь баянбүрдийн нягтшил сийрэг гэдгийг харуулж байна. Алашагийн баянбүрдүүд нь талбайн хувьд бага, усны нөөцөөр бага байдаг. 

    Алтайн өвөр говийн баянбүрдийн тойрогт Монгол Алтай болон Говь-Алтайн нурууны өмнөд хэсэг бүхий уудам нутаг хамаарагдана. Энд Сэгс цагаан богд, Эдрэнгийн нуруу зэрэг томоохон уулс байдаг. нэг баянбүрдэд дунджаар 100000 га цөлийн бүс ноогддог ба энэ үзүүлэлтээрээ харьцангуй өндөр нягтшилтай гэж тооцогддог ажээ. 

    Зүүнгарын говийн тойрог нь үндсэндээ Үенч, Бодонч голуудын сав газар, Байтаг, Хавтаг, Тахийн шан нурууны бэлийг хэлнэ. Энд нэг баянбүрдэд дунджаар 247000 га цөлийн бүсийн талбай ноогдож байгаа нь баянбүрдийн тархалт, нягтшилын хувьд Алашаагаас өндөр боловч Алтайн өвөр говийн тойргоос харьцангуй бага байна. 

                     Баянбүрдийн ургамалжилт

    Их нууруудын хөндий, хотгор болон Зүүнгарын говийг оролцуулаад Монголын говь-цөлийн бүсэд 1140 орчим зүйлийн ургамал ургадаг байна. Монгол орны баянбүрдүүдэд 164 зүйлийн ургамал ургадаг байна. Ургамалын төрөл зүйлийн хувьд Алтайн өвөр говийн баянбүрдүүдэд харьцангуй баялаг байдаг бол Алашаа, Зүүнгарын говийн баянбүрдүүдэд бага байдаг ажээ. Баянбүрдүүдийг тойрог тус бүрээр нь ангилан үзвэл Алтайн өвөр говь болон Зүүнгарын говьд ургамалын төрөл зүйл нь олон байдаг бол Алашаагийн говьд харьцангуй цөөхөн ажээ. Энэ нь мэдээж хэрэг усны нөөцтэй нь холбоотой. 

                 Баянбүрдийг ашиглаж ирсэн түүхээс

    Евроазийг холбосон эртний алдарт Торгоны зам нь баянбүрдүүдээр дайрдаг байсан бөгөөд үүнийгээ дагаад худалдааны зангилаа хотууд үүсэж бий болсон юм. БНХАУ-ын судлаач эрдэмтэн Хан 1995 онд баянбүрдийн судалгаа хийсэн бөгөөд тэрээр 1км2 талбай бүхий баянбүрд нь дунджаар 5420000м3 ус гаргах боломжтой гэжээ. БНХАУ-ын цэвэр усны нөөцийн 11%-ийг баянбүрд эзэлдэг байна. Баянбүрдийг сэргээж, байгааг нь зөв зүйтэй ашиглаж байгаа жишээ Төв Азийн улсууд, Хятадад байна. БНХАУ-ын Шинжаан Уйгур буюу Шинэ Хязгаарын Өөртөө Засах Орон /1,6 сая км2/ нь говь, цөл газар бөгөөд нийт нутгийнх нь 4% нь л баянбүрд ажээ. Гэвч хүн амынх нь 90%, хот тосгодынх нь 98% нь баянбүрдүүдээ даган бий болж, суурьшжээ. Энэ бүс нутагт баянбүрд нь зөвхөн тариалангийн ач холбогдолтой бус, харин ч экологи, гоо зүй, танин мэдэхүй, эрүүл ахуйн ач холбогдолтой ажээ. Тэрнээс гадна эрт цагт Уйгур болон Төв Азийн нүүдэлчид баянбүрдийг байгалийн гамшиг болох элсний нүүдэл, шороон шуургаас хамгаалах “бэхлэлт” маягаар ашигладаг байв. БНХАУ-ын туршлагыг судалж үзэхэд баянбүрдүүдээ хамгаалахын тулд 1950 оноос хойш нийт 24 сая га нутгийг ойжуулж, 933000 га талбайг зүлэгжүүлжээ. Мөн 2,4 сая га элсийг тойруулж өвс тарин хамгаалалт хийжээ. Хятадад нэгэн зүйр үг байдаг нь “ямх өвс уул шиг элсийг халхална” гэсэн утгатай. Цөлжилтийн бүсэд ойжуулах ажлын явц нь 5-9%-тай байна.

Тэнгэр уулын хойд хэсэгт орших баянбүрдүүд Тэнгэр уулын бүс нутгийн 4,5%-ийг эзлэх боловч тус нутгийн хүн амын 95% нь баянбүрдээ даган төвлөрдөг байна.

    Байгалиас заяасан энэхүү бүтээгдэхүүний усны нөөцийг хуримтлуулан иж бүрэн ашиглах замаар говийн унаган модлог, сөөглөг, заг, хайлаас ургуулах, газар тариалан эрхлэх, төрөл бүрийн аж ахуй эрхлэх өргөн боломжтой ажээ. 

Манай орны хувьд баянбүрд чухал бөгөөд түүний анхдагч элемент нь ус юм. Усаа дагаж ургамал, ургамалыг дагаж амьтан цугладаг байгалийн хууль. Баянбүрдийг хүн ам, мал сүргийн амьдралын нөхцлийг сайжруулах болон цөлжилтийг сааруулах тулгуур цэг гэж үзэж болох юм. 

Монгол орны говийн бүсэд Сайншанд, Баруун-урт, Даланзадгад, Есөнбулаг зэрэг усныхаа нэрээр нэрлэгдсэн суурин газрууд олон байдаг. Монголын говьд анх баянбүрдийг түшиглэн Оросын эрдэмтэн В. Ф. Шубин 1940 онд 0,5 га талбайд газар тариалан эрхэлж байжээ. 1970-80 онд Говийн бүсийн ундарга сайтай булаг, гүний худаг түшиглэн хүнсний ногоо, жимс тариалдаг байв. Говийн булаг бүрд мод таривал багагүй хэмжээний талбай ойжуулах боломжтой. Гэхдээ ус байсан ч гэсэн тохирох хөрсгүй газар олон бий. Тиймээс тохиромжтой газрыг илрүүлэн, баянбүрд байгуулах боломжтой. 1970-80-аад оны судалгаагаар газар доорхи усны ордуудыг илрүүлсэн. Энэ нь говьд баянбүрд байгуулах боломжтойг илтгэнэ. Говийн байгаль маш эмзэг учраас болгоомжтой хандах хэрэгтэй. 

    Говьд усны нөөцийг ашиглаж байгуулмал баянбүрд байгуулсан жишээ хэд хэдийг дурьдаж болно. Хүний байгуулсан баянбүрдүүд байх ба 1960 онд Оросуудын тусламжтайгаар баянбүрд байгуулах ажил хийгдэж эхэлсэн байна. Хөрсний болон гадаргын усыг ашиглах замаар баянбүрдүүд бий болгох нь цөлжилт болон экологийн тэнцвэрт байдал алдагдахаас сэргийлэх нь чухал ач холбогдолтой арга хэмжээ юм. Говийн зарим нутагт байгуулсан баянбүрдүүдийг нэрлэвэл: Говь-Алтай аймгийн Бигэр сумын Мянган, Бургас, Цогт сумын тэгш, Халиун сумын Халиун гол, Шарга сумын Урд гол, Дэлгэр сумын Гуулин, Увс аймгийн Улаантолгойн чацарганы плантаци, Ховд аймгийн Булган, Манхан сум, Өмнөговь аймгийн Ханхонгор сумын Хадат булаг зэрэг баянбүрдүүд бий. 

Баянбүрдийн усны нөөц, горимын судалгааг жинчид, жуулчид хоноглох усаа авах зорилгоор тэмдэглэж байсан ба 1940-өөд оноос шинжлэн ухааны үндэстэй газарзүйн судалгааг хийсэн байдаг. Алдартай баянбүрдийн тоонд Говь-Алтай аймгийн Захуй, Баянхонгор аймгийн Эхийн гол, Өмнөговь аймгийн Зулганай, Гвь-Алтайн Тооройн булаг, Наран сэвстэй зэрэг орно. Зарим нь 400км2 талбайтай том байхад зарим нь 1 га хүрэхгүй талбайтай хэрнээ байгалийн алдарт уран бүтээл хэвээрээ хадгалагдан үлджээ. 

Монгол орны баянбүрдүүд дэлхийн бусад орныхтой харьцуулахад хүн, малын хөлд бага идэгдсэн ба гэж зарим судлаачид үздэг боловч өдгөө хатаж ширгэсээр байгаа юм. Говийн баянбүрдүүд Говийн Их Дархан газар, Бага дархан газар, Говь Гурвансайхны Байгалийн Цогцолборт газруудад орших ба энэ нь баянбүрдүүдийг хамгаалах, ашиглахад анхаарах шаардлагатай гэдгийг харуулж өгч байгаа юм. Түүнээс гадна Зуун мод, Зулганай, Эхийн гол зэрэг баянбүрдүүд нь ховор ан амьтны нүүдлийн зам гэдгийг бас анхаарах шаардлагатай. Монголчуудын хувьд нүүдлийн иргэншилтэй бөгөөд хүн ам нь таруу байршсан байдаг. Энэ нөхцөл байдал нь Монгол оронд баянбүрдийг ашиглан аялал жуулчлал, МАА, усалгаатай газар тариалан хөгжүүлэхэд хязгаарлагч хүчин зүйлс байх болно. 

    Монголчууд баянбүрдүүдээ хамгаалж ирсэн сайхан уламжлалтай ард түмэн. Баянбүрдийн үр шимийг нэмэгдүүлэх, ашиглах талаар бидэнд алдаж оносон зүйлс асар их бий. Баянбүрдийн усны нөөцийг ашиглана гэхээр бүх усыг нь шавхаад газар тариаланд хэрэглэнэ гэсэн үг бишээ. Харин ч нөөцийг нь зөв тодорхойлж, орон нутгийн игэдтэй хамтран ашиглах нь чухал юм. 

Манай оронд хүний гараар буюу байгуулмал баянбүрдүүдийг бий болгох боломжтой. Зөвхөн баянбүрдүүдийг байгуулаад зогсохгүй хүний болон байгалийн нөлөөгөөр эвдэрч доройтсон баянбүрдүүдийг сэргээх боломжууд ч бий гэж үзэж байна. Хүний гараар баянбүрдийг бий болгохдоо усны эх үүсвэр, нөөцийг нь тооцох нь маш чухал. 

    Баянбүрд бол хүний идээшлэх нутаг байсан бөгөөд байсаар ч байх болноо. Баянбүрдийг ашиглах, хиймэл баянбүрдийг бий болгохдоо алдаа гаргавал бид цөлжилтийн эсрэг арга хэмжээ авах биш харин цөлжилтийг түргэтгэнэ гэсэн үг. Тиймээс тооцоо, нарийн судалгаа шаардлагатай. Байгалийн талаасаа баянбүрдийн хамгийн том дайсан нь шороон болон элсэн шуурга болон ган юм. Баянбүрд нь их эмзэг. Устаж доройтохдоо их амархан. Тиймээс орчин үед судалгааг нарийн хийж, дэвшилтэт технологийг хуучин уламжлалт аргатай хослуулан ашиглах нь чухал. Хүн-баянбүрдийн хоорондын харилцаа, хамаарал нь маш чухал бөгөөд хүмүүс шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг.</text>
      <sha1>cje732i7ap0y2xitvfnyzoop8tuaq9y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ацтека цэнгэлдэх хүрээлэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146629</id>
    <revision>
      <id>858371</id>
      <timestamp>2026-06-08T11:47:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Estadio Azteca desde el aire 2.tif|thumb|375x375px]] '''Ацтека цэнгэлдэх хүрээлэн''' ([[Испани хэл|испани.]] ''Estadio Azteca'') -[[Мексик]] улсын нийслэл [[Мехико]] хотод байрах дэлхийн хамгийн том хөлбөмбөгийн цэнгэлдэх хүрээлэнгүүдийн нэг бөгөөд 87,523 үзэгчийн суудалтай юм. Ацтека нь Л...&quot;</comment>
      <origin>858371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1926" sha1="hkb7pgcfosf4yesyzjaz3cpyaozuuu4" xml:space="preserve">[[Файл:Estadio Azteca desde el aire 2.tif|thumb|375x375px]]
'''Ацтека цэнгэлдэх хүрээлэн''' ([[Испани хэл|испани.]] ''Estadio Azteca'') -[[Мексик]] улсын нийслэл [[Мехико]] хотод байрах дэлхийн хамгийн том хөлбөмбөгийн цэнгэлдэх хүрээлэнгүүдийн нэг бөгөөд 87,523 үзэгчийн суудалтай юм. Ацтека нь [[Латин Америк|Латин Америкийн]] хамгийн том цэнгэлдэх хүрээлэн, дэлхийд 5-рт ордог бөгөөд хөлбөмбөгийн тэмцээнд зориулан тусгайлан бүтээсэн дэлхийн хамгийн том цэнгэлдэх бөгөөд далайн түвшнээс дээш 2,200 метрээс дээш өндөрт байрладаг гэдгээрээ мөн онцлог юм. Уг цэнгэлдэхэд Хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий финалын тоглолтыг хоёр удаа (Бразилийн [[Маракана цэнгэлдэх хүрээлэн|Маракана]] [[Маракана цэнгэлдэх хүрээлэн|цэнгэлдэхийн]] адил) зохион байгуулсан хоёр цэнгэлдэх хүрээлэнгийн нэг юм.

Ацтека цэнгэлдэх хүрээлэн нь 1968 оны Мехико хотод болсон [[1968 оны Зуны Олимп|Зуны Олимпийн наадмын]] нэг бөгөөд хөлбөмбөгийн тэмцээний гол цэнгэлдэх хүрээлэн байв.

Ацтека цэнгэлдэх хүрээлэн бол Мексикийн гол цэнгэлдэх хүрээлэн бөгөөд тус улсын үндэсний шигшээ баг 1966 оноос хойш гэрийн тоглолтуудаа энд хийж ирсэн байна.</text>
      <sha1>hkb7pgcfosf4yesyzjaz3cpyaozuuu4</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>