Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Алтан Орд 0 2644 858434 856241 2026-06-09T02:40:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858434 wikitext text/x-wiki {{Short description|1242–1502 оны Монгол ханлиг}} {{Инфобокс улс | native_name = {{MongolUnicode|ᠠᠯᠲᠠᠨ<br />ᠣᠷᠳᠤ}}<br/>{{lang|chg|اولوغ اولوس}} | conventional_long_name = Алтан Орд | common_name = Алтан Орд | status = [[Талын эзэнт гүрэн]] | era = [[Хожуу Дундад зуун]] | event_start = | year_start = {{circa|1225}} | date_start = | event1 = [[Хөх Орд]] ба [[Цагаан Орд]] нэгдсэн | date_event1 = 1379 | event2 = [[Их Орд]] болж задарсан | date_event2 = 1466 | event3 = [[Угра гол дээрх их зогсолт]] | date_event3 = 1480 | event_end = [[Крымын ханлиг]] Сарайг дээрэмдсэн | year_end = 1502{{sfn|Halperin|1987|p=78}} | date_end = | p1 = Их Монгол Улс | s1 = Узбекийн Ханлиг | s2 = Астраханийн ханлиг | s3 = Крымын ханлиг | s4 = Их Орд | s5 = Казанийн ханлиг | s6 = Казахын ханлиг | s7 = Ногай улс | s8 = Сибирийн ханлиг | s9 = Касимын Ханлиг | image_coat = | image_map = Map of the Golden Horde (with text).png | image_map_caption = Алтан Ордны нутаг дэвсгэр 1300 онд | capital = {{ubl|[[Сарай (хот)|Сарай]] (Баруун жигүүр, хожим ерөнхий)|[[Сыгнак]] (Зүүн жигүүр)}} | common_languages = [[Дундад Монгол улс|Дундад Монгол]],{{efn|Алтан Орд байгуулагдсанаас хойш албан ёсны хэл бөгөөд бичиг хэрэгт хэрэглэгдэж ирсэн.}}{{sfnp|Kołodziejczyk|2011|p=4}} [[Кипчак хэлнүүд|Кипчак Түрэг]]{{efn|Ялангуяа баруун Кипчак аялгууд, энэ хэлээр Хар тэнгисийн тал нутгийн ихэнх оршин суугчид болох Монгол бус Түрэгүүд болон Ханы армийнхан ярьдаг байв. Монгол хэлнээс Түрэг хэл рүү 1350-д онд буюу түүнээс өмнө шилжсэн бөгөөд үүнийг бичиг хэрэгт ашигладаг.}}{{sfnp|Kołodziejczyk|2011|p=4}}<ref>{{cite journal |last1=Мустафаева |first1=А. А. |last2=Аубакирова |first2=К. К. |title=The language situation and status of the Turkic language in the Egyptian Mamluk state and Golden Horde |journal=Journal of Oriental Studies |volume=97 |issue=2 |pages=17–25 |date=2021 |issn=2617-1864 |url=https://bulletin-orientalism.kaznu.kz/index.php/1-vostok/article/view/1689 |access-date=2026-03-07 |doi=10.26577/JOS.2021.v97.i2.02 |doi-access=free |archive-date=2023-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030145552/https://bulletin-orientalism.kaznu.kz/index.php/1-vostok/article/view/1689 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{plainlist| * [[Тэнгэр шүтлэг]] * [[Бөө мөргөл]] * [[Несторианизм]] * [[Төвөдийн Буддизм]] (1240-д–1313) * [[Ислам]] (1313–1502)}} | government_type = Хагас-[[сонгох хаант засаг]], хожуу [[удамшлын хаант засаг]] | leader1 = [[Зүчи]] (анхны) | year_leader1 = {{circa|1225}} | leader2 = [[Орда хан]] ([[Цагаан Орд]]) | year_leader2 = 1226–1280 | leader3 = [[Бат хаан]] ([[Хөх Орд]]) | year_leader3 = 1242–1255 | leader4 = [[Тохтамыш|Тохтамыш хан]] | year_leader4 = 1379–1395 | leader5 = [[Махмуд хан]] ([[Их Орд]]) | year_leader5 = 1459–1465 | leader6 = [[Ахмед хан]] | year_leader6 = 1481–1502 (сүүлчийн) | title_leader = [[Алтан ордны улсын хангууд|Хан]] | legislature = | stat_year1 = 1310<ref>{{cite journal |last1=Турчин|first1=Петер|last2=Адамс|first2=Жонатан М.|last3=Холл|first3=Томас Д | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=12 September 2016 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|page=498|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Рейн Таагепера|author-link=Рейн Таагепера|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807|url-access=subscription}}</ref><ref name="OxfordArea">{{Cite book|last1=Bang|first1=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Бэйли|first2=Ц. А.|last3=Шайдел|first3=Вальтер|year=2020|publisher=Оксфордын Их Сургуулийн Хэвлэл|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}</ref> | stat_area1 = 6000000 | currency = [[Пул (зоос)#Алтан Орд|Пул]], [[Сум (мөнгөн тэмдэгт)#Алтан Орд|сум]], [[дирхам]]<ref>Fedorov-Davydov, German A. [http://www.paleog.com/im/fd/summary.pdf "The Monetary System of The Golden Horde"]. Translated by L. I. Smirnova (Holden). Татаж авсан: 2017-07-14.</ref> | footnotes = {{notelist}} | area_rank = | area_km2 = }} {{Монголчуудын түүх}} {{Оросын түүх}} '''Алтан Орд буюу Зүчийн улс''' нь [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] бүрэлдэхүүн хэсэг байсан бөгөөд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] ач [[Бат хаан|Бат хааны]] удирдлага дор [[Дунай мөрөн|Дунай мөрнөөс]] [[Балхаш нуур]] хүртэлх нутагт оршин тогтносон, [[монголчууд]]ын байгуулагсан, хожим түрэгжсэн төрт улс юм. Чингис хаан 1206 онд Их Монгол Улсыг байгуулаад өөрийн хүүхдүүдэд газар нутгаа хуваан өгсөн бөгөөд Бат хааны эцэг [[Зүчи]] өөрийн эзэмшил харьяа нутагтаа бие даасан улс байгуулах эхлэл тавьсан нь түүхэнд '''[[Алтан Орд|Зүчийн Улс]]''' буюу Алтан Ордны Улс хэмээн нэршиж үлджээ. 1227 онд Зүчи нас барж түүний хүү [[Бат хаан]] ширээнд сууснаар Алтан Ордны Улс бий болж төлөвшиж эхэлсэн байна. Анх Алтан Орд нь Зүчид өвлөгдөн үлдсэн газар нутгаас бүрдэж байв. Чингисийн залгамжлагч [[Өгэдэй хаан|Өгэдэйн]] кипчакуудыг сөнөөхөөр илгээсэн аян дайныг [[1235]] онд [[Бат хаан]] удирдан явснаар газар нутаг нь асар их тэлжээ. Монголчууд [[Урал гол|Урал голыг]] [[1237]] онд гатлан Кипчак, Булгар, Башкир зэрэг улсуудыг эзлэн төв [[Русь|Русьт]] нэвтрээд [[Москва]], [[Киевийн Вант Улс|Киев]] зэрэг олон хотуудыг довтлон эзэлжээ. Оросоос Монголчууд [[Польш]], [[Силези муж|Силези]], [[Унгар|Унгарт]] очиж [[1240 он|1240]] онд [[Люблин]], [[Харьков|Харьковыг]] газартай тэгшилсэн байна. Бат [[1241 он]]ы [[дөрөвдүгээр сар]]д [[Легницийн тулалдаан|Легницийн]] ойролцоо Силез, Польш, [[Тевтон|Тевтоны]] цэргийн нэгдсэн армийг бут цохисон. Алтан Ордны нутаг дэвсгэр оргил үедээ [[Сибирь]] болон [[Төв Ази|Төв Азиас]] эхлэн зүүн Европын хэсгүүдийг хамарч, баруун талаараа Уралын нуруунаас [[Дунай мөрөн]] хүртэл, өмнө талаараа [[Хар тэнгис|Хар тэнгисээс]] [[Каспийн тэнгис]] хүртэл сунаж байв. Мөн [[Кавказын нуруу]] болон [[Ил Хаант Улс|Ил хаант улстай]] хиллэж байсан байна. [[Неостад|Неостадын]] бэхлэлтээр довтолгоо зогсож, зүүн зүг буцан Ижил мөрний савд [[Бат хаан|Бат]] өөрийн гоёмсог торгон гэрээ барьжээ. XIV зууны сүүлээр Алтан ордны улс Москвагийн бослогуудаас болж сульдсан ба Төмөр [[1395 он]]д Алтан Ордны Улсыг нэгтгэсэн ч түүнийг нас бармагц [[Астраханийн ханлиг|Астрахань]], [[Казанийн ханлиг|Казань]], [[Крымын ханлиг|Крым]], [[Сибирийн ханлиг|Сибирь]] гэх дөрвөн улсад хуваагджээ. [[1480 он|1480-аад]] онд III Иван Васильевич татвар төлөхөө больж, улмаар 1502 онд [[Крымын ханлиг]]т эзлэгдэн Алтан ордны улс оршин тогтнохоо больсон байнa. Алтан ордны улс унасан ч [[Крымын ханлиг]] хүчирхэгжиж Русь руу үе үе хүчтэй довтлох болсон тул Русь довтолгооныг нь болиулахын тулд эд бараагаар алба барьж байв. 1685 онд Русийн [[I Пётр]] хаан золиосны мөнгө төлөхийг бүрмөсөн болиулсан бөгөөд золиосны мөнгө төлж байсан нь Алтан Ордны ноёрхол үргэлжилж байсан эсвэл Крымын хараат байдалтай байсан гэсэн үг биш юм. Алтан ордны улсыг яваандаа бүрмөсөн [[түрэгжилт|түрэгжиж]] түрэгийн буюу [[татар үндэстэн|татар үндэстний]] улс болсон гэж үздэг ба хэдийд, хэрхэн түрэгжсэн талаар эрдэмтэд маргасаар байна. Крымын хан [[:en:Mehmed I Giray|I Мехмед Гирей]] 1515 онд өөрийгөө "Бүх мугалчуудын [[:en:Padishah|падишах]]" цолд өргөмжилжээ.<ref>[http://publ.lib.ru/ARCHIVES/G/GAYVORONSKIY_Oleksa/_Gayvoronskiy_O..html Гайворонский О. Повелители двух материков. Т.1: Крымские ханы XV-XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды. (2007)]</ref><ref>[http://rikonti-khalsivar.narod.ru/G1.4.htm Часть III Мехмед I Герай 1515-1523 «ПАДИШАХ ВСЕХ МОГУЛОВ»] А в 1515 году крымский хан Мехмед I Герай взял себе даже титул «падишах всех могулов (монголов)», ориентируясь уже не на величие золотоордынских ханов Батыя и Тохтамыша, но на самого Чингисхана"</ref> Мөн өөрийн харьяат татаруудыг мугал буюу монгол гэж нэрлэхийг оролдсон ч татарчуудын дийлэнх нь түрэг гаралтай тул энэ нэрийг хүлээж авсангй. [[Крымын ханлиг]], [[Казахын ханлиг]] [[Астраханийн ханлиг]], болон [[Казанийн ханлиг]]ийн хангууд бүгд Зүчийн угсааных байв. Алтан Ордны хамгийн сүүлчийн үлдэгдэл болсон [[Крымын ханлиг]] болон [[Казахын ханлиг]] нь тус тус 1783 болон 1847 он хүртэл оршин тогтнож, эцэстээ өргөжин тэлж байсан [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын]] [[Оросын эзэнт гүрэн|эзэнт гүрэнд]] эзлэгдэн нэгджээ. == Нэр == Алтан Ордын өөрийн нэршил нь [[Улуг Улс]] буюу [[Улуг Орд]] буюу “Их улс” байв. Улс задран бутрахын хэрээр энэ нэрийн утга нь Ижил мөрний бүсэд оршин тогтнож үлдсэн “Их орд” хэмээх улсад хязгаарлагдах болсон. 1502 онд бүрэн задран унасны дараа [[Крымын ханлиг|Крымын]] [[Крымын ханлиг|ханлиг]] өөрийгөө [[Алтан Орд]]'''ны''' залгамжлагч гэж үзэн энэ нэрийг хэрэглэжээ. “[[Алтан Орд]]” хэмээх нэр нь оросын “Золотая Орда” гэх нэрийн хэсэгчилсэн орчуулга юм. Харин энэ нь өөрөө түрэг хэлний “Алтан Орда” гэх нэрийн хэсэгчилсэн орчуулга гэж үздэг. Энэ үйл явцад “Золотая”-г “Алтан” гэж орчуулж, “Орда”-г “Орд” хэмээн галиглажээ. “Алтан” гэх тодотгол нь монголчуудын дайны үед хэрэглэдэг байсан алтан өнгийн майхан, эсвэл [[Бат хаан]], [[Өзбег]] хааны хэрэглэж байсан жинхэнэ алтан майхан, эсвэл хааны асар их баялгаас үүдэлтэй гэж тайлбарладаг. Мөн алтлаг өнгө нь эзэнт гүрний сүр хүчийг илэрхийлдэг байсан бол бусад өнгө нь зүг чигийг заадаг байжээ. [[Оросууд]] монголчуудын “орд” буюу нүүдлийн хүрээ, хааны сууринг заах “ордо” гэх үгнээс гаралтай “Орда” гэх нэрийг хэрэглэдэг байв. Цаг хугацаанаас шалтгаалан Ижил мөрөн–Уралын бүс нутгийг “Орда” (“Орд”), “Золотая Орда” (“Алтан Орд”), “Большая Орда” (“Их Орд”) гэх мэт янз бүрийн нэрээр нэрлэж байсан бөгөөд мөн Зүчийн нэрээр “Зүчийн Улус” гэж ч нэрлэдэг байжээ. Англи хэлний “horde” гэх үг нь “олон тооны (ихэвчлэн аюултай) бүлэг” гэсэн утгаар хожим үүссэн бөгөөд энэ нь монгол ордуудын нэр хүндээс үүдэн зүйрлэн хэрэглэгдэх болсон юм. Оросын он дарааллын бичгүүдэд “[[Золотая Орда]]” гэх нэрийг Монголын эзэнт гүрний энэ залгамж ханлигийг заан тодорхой хэрэглэх болсон нь зөвхөн XVI зуунаас эхтэй. Энэ нэрийн хамгийн анхны мэдэгдэж буй хэрэглээ нь 1565 оны “[[Казаны түүх]]” хэмээх орос сурвалжид гардаг бөгөөд [[Сарай (хот)|Сарай хотод]] төвтэй [[Бат хаан|Бат хааны]] улсыг ингэж нэрлэжээ. '''Алтан Ордыг''' дурдсан хамгийн эртний орос сурвалжуудад тус улсад албан ёсны нэр байдаггүй байсан бөгөөд “татарууд” гэх мэт янз бүрийн нэршлийг хэрэглэж байжээ. Тухайн үеийн перс, армян, исламын бичиг сурвалжууд болон XIII–XIV зууны эхэн үеийн “[[Юань улсын судар|Юань]] [[Юань улсын судар|улсын судар]]”, “[[Судрын чуулган]]” зэрэг сурвалжид уг ханлигийг “Зүчийн Улс”, “[[Дешт-и Кипчак|Д]][[Дешт-и Кипчак|ешт-и Кипчак]]” (“Кипчакын тал”), “Кипчакын ханлиг”, мөн “[[Куман]]” гэж нэрлэж байв. Орчин үеийн түүхчид “[[Алтан Орд]]” болон “Кипчакын ханлиг” гэх нэрийг ашигладаг. Зүүн буюу зүүн гар жигүүрийг оросын он дарааллын бичгүүдэд “[[Хөх Орд]]”, харин Тимурын үеийн сурвалжуудад “[[Цагаан Орд]]” гэж нэрлэж байжээ. Барууны судлаачид Тимурын сурвалжийн нэршлийг дагаж, зүүн жигүүрийг “[[Цагаан Орд]]” гэж нэрлэх хандлагатай байдаг. Гэвч [[Хорезм|Хорезмын]] түүхч Өтемиш Хажжи (ойролцоогоор 1550 он) зүүн жигүүрийг “[[Хөх Орд]]” гэж нэрлэсэн бөгөөд тэрээр ханлигийн аман уламжлалыг сайн мэддэг байсан тул оросын он дарааллын бичигчид зөв байсан, мөн ханлиг өөрөө зүүн жигүүрээ “Хөх Орд” гэж нэрлэдэг байсан байх магадлалтай. Харин ханлиг өөрийн баруун жигүүрийг “[[Цагаан Орд]]” гэж нэрлэж байсан бололтой. Энэ нь [[Бат хаан|Бат хааны]] үндсэн төв болох [[Сарай (хот)|Сарайд]] байрлаж, улсыг захирч байжээ. == Төрийн бүтэц, тогтолцоо == Чингис хаан баруун зүгийн [[Хорезмын эзэнт улс|Сартуул]], [[Хар Хидан|Харкидан]], [[Харлуг|Карлуг]], [[Кипчак]] улсыг дайлан эзэлсний дараа тус нутгийг ахмад хөвүүн Зүчидээ эзэмшил болгон өгсөн. Энэ үеэс [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] мөрнөөс баруун тийш, Хорезмаас умарш хойд туйл хүртэл нутгийг мэдэх болж энэ улсыг Зүчийн улс, Алтан Орд гэх зэргээр нэрлэх болсон. Зүчи ханы дараа [[Бат хаан]] [[Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт|ахмад хөвүүдийн аян дайнаар]] орос, кипчакийг эзэлж газар нутгаа баруун зүгт тэлсэн. Анх төрийн бүтэц нь Чингис хааны Зүчид өгсөн дөрвөн мянгат ардаас бүрдсэн хагас цэргийн байгуулалтыг ашиглаж байсан. Улмаар суурин соёлт иргэнийг дагуулснаар шинэ бүтцэд шилжсэн. Бат хаан улсаа байгуулсны дараа газар нутгаа зүүн баруун гарт хувааж, баруун гарыг Бат хаан өөрөө [[Ижил мөрөн|Ижил мөрнөөс]], [[Болгар]] хүртлэх нутгийг захирсан нь хожим '''[[Хөх Орд]], Алтан Орд''' гэх нэртэй болж, ах [[Орда хан|Ордад]] [[Эрчис мөрөн|Эрчисээс]] [[Урал гол|Яик мөрний]] хоорондын нутгийг өгснийг хожим нь '''[[Цагаан Орд]]''' хэмээв. Харин Батын улс, Ордын улс хоёрын завсрын нутгийг дүү [[Шибан|Шибанд]] өгч захируулсныг хожим '''Саарал Орд''' гэх болжээ. Алтан Ордын хааныг сонгохдоо анх их хуралдайгаар ноёдын шийдвэр, өмнөх хааны гэрээсийг харгалзан үзэж шийддэг байсан. Энэ ёсыг 1313 онд [[Тохта|Тохта хааныг]] тэнгэрт халих хүртэл хэрэглэж байгаад, [[Өзбег|Өзбег хааны]] үеэс хойш [[Их Засаг]] хуулийг огоорч, зөвхөн хуйвалдаан, цуст урсгасан тэмцэж байж хэн хүчтэй нь ялж хаан болдог харгис тогтолцоо руу шилжсэн. "Алтан Орд нь арван тойрогд хуваагдаж байсан. # [[Хорезм]] # [[Дешт-и Кипчак]] # Хазарын улс: [[Дагестан]] орчмын нутаг # [[Крымын хойг|Крым]] # [[Азовын тэнгис|Азовын хязгаар]] # '''[[Черкесск|Черкес]]''' # '''Булгар''' # '''Валахи''' буюу одоогийн [[Румын]] улсын нутаг # Ас буюу '''Алан''' # '''Орос орон'''"<ref>{{Cite book |last=С. |first=Цолмон |title=Алтан ордны улс |publisher=ШУА-Түүхийн хүрээлэн |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=25-27}}</ref> Төрийн хэргийг цэрэг, иргэний гэсэн хоёр аппаратд хувааж, Их Засаг хуулийг ёсчлон хэрэгжүүлж байв. Иргэний захиргааг [[вазир]] хэмээх түшмэл тэргүүлж, санхүү, захиргаа, түшмэдийн асуудлыг хариуцдаг. Төрийн бүх асуудалд везир чухал нөлөөтэй учир вазир үгүйд орлогч түшмэл нь алба үүргийг хариуцдаг байв. Вазирийн доор их бичээч, бичээч, эмир, наиб, баскак буюу даргач болон бусад тушаалтан ажиллаж байв. Цэргийн захиргааны үндэс нь Чингис хаанаас хувьлан өгсөн дөрвөн мянгатын ноён, сүүлд дагасан харь орны цэргүүдээс бүрдэж байсан. Энэ улсын хааны доорх цэргийн дээд тушаалтныг [[беклярбек]] гэнэ. Беклярбек нь орчин үеийнхээр цэргийн сайдын тушаалтай дүйцүүлж болно. Беклярбекийн дараа дөрвөн [[улус эмир]], өөр гурван эмир байна. "Зарлиг тушаал дээр султаны нэрний дараа, вазирийн өмнө бичигдэнэ. Тэднээс нэг нь үгүй байсан ч, тухайн баримтад дөрвүүлэнгийнх нь нэрийг бичдэг."<ref>{{Cite book |last=П. |first=Дэлгэржаргал |title=Монголын Эзэнт Гүрний Түүх - Зүчийн Улс |publisher=МУИС |year=2019 |isbn=9919-9552-2-1 |location=Улаанбаатар |pages=187}}</ref> Харин Оросын хотуудаас авах татвар, гувчуурыг эхэн үедээ түшмэл томилж хураадаг байсан нь тэдгээр түшмэд хумслах, завших асуудал үүсч байсан тул Өзбег хааны үеэс хойш Оросын вангууд уг үүргийг хариуцах болсоноор Оросын вант улсууд эдийн засгийн хувьд биеэ даах боломж олгосон. == Алба татвар == Тус улсын эхэн үеийн татварын тогтолцоо нь Их Монгол Улсын төрийн бодлогын салшгүй нэг хэсэг байсан. Баруун зүгт хийсэн Чингис хаан, Өгэдэй хааны үеийн аян дайнуудаар Зүчийн удмынхны захирсан улс Эрчис мөрнөөс Дорнод Европ хүртэл, Азербайжанаас умард Оросын нутаг хүртлэх суурин, нүүдэлчин соёлыг багтаасан өргөн уудам нутгийг эрхшээх болсноор малчдаас тогтмол бус хугацаанд авч байсан гувчуур татахаас гадна, хот сууринын хүн амаас зоос, үр тарианы хэлбэрээр татвар авдаг болсон. Чингис хааны үед Зүчийн улсын татварыг Махмуд Ялавач сайдаар захируулж байснаа, Өгэдэй хааны үед Чинтөмөр, Кургуз зэрэг түшмэдээр тус улсаас авах татвар гувчуурыг захируулдаг болсон. Өгэдэй хааны зарлигаар 1235 оноос эхлэн Их Монгол Улсад нэвтрүүлсэн татварын шинэчлэлээр малчдаас 100 мал тутмаас 1 толгой мал, суурин иргэдийн ургацын 10 хувьтай тэнцэх үр тариа татах<ref>{{Cite book |last=МУИС |first=Монгол Судлалын Хүрээлэн |title=Монголын Эзэнт Гүрний Түүх: Зүчийн Улс |publisher=Степпе Паблишинг ХХК |year=2019 |location=Улаанбаатар |pages=252}}</ref> буюу малчдаас 100-ны 1 хувиар бодож татварлах бол, тариачдаас 100-ны 10 хувиар бодож үр тариаг татварлах болжээ. Өгэдэй хааны хэрэгжүүлсэн бас нэг ажил нь улс даяар өртөөны зам байгуулж, эзэмшил бүртэй холбох ажлыг эхлүүлсэн нь худалдаа арилжаа аюулгүй өнгөрөхөд дэмжлэг болсон. Өгэдэй хааны зарлигаар 1230-аад онд хүн амын тооллого явуулахад Зүчийн Улсад уг ажлыг Кургуз сайд 1243 он хүртэл гардан хариуцаж, газар бүрийг хариуцсан даргач ноёд эмирийн татварын мөнгөнөөс хумсалж, дур зоргоор аашилдаг байсныг болиулж, хүний тоонд үндэслэж татварыг ногдуулан татаж, улсын санд төвлөрүүлэх ажлыг амжилттай гүйцэтгэж байсан. 1247 онд Бат хан, Аргун ага нар тус улсын шинээр эзэлсэн Оросын вант улсуудад хүн амын тооллого явуулжээ. Татвар төлөхөөс зайлсхийсэн хүн бүрт ял оноож боол болгох арга хэмжээг хүртэл авч байсан. Мөнх хааны үед хүн бүрээс биш өрх айлын хөрөнгийн хэмжээг харгалзан жилд баян өрхөөс 10 алтан зоос, ядуу хүнээс 1 алтан зоос байхаар хуульчилж, Зүчийн улсын татварыг хариуцах түшмэлээр Бэрх гэх ноёныг илгээсэн нь Орос дахь Мөнх хааны татварын шинэчлэлийг хэрэгжүүлэхээр ажиллаж байсан. Мөнхтөмөр хааны үеэс тус улсын биеэ даасан байдал бэхжиж, гувчуур, худалдаа гаалийн Тамга татвар, тариалангийн газрын татвар, Яам татвар буюу зам өртөөний татвар, усан тээврийн татвар зэрэг тогтмол татвар авахаас гадна тогтмол бус татварууд байсан. Алтан Ордны Улсын татвар нь газар орны байдлаас шалтгаалж анжис тутмаас, зөгийн үүр, загас болон агнасан амьтан тутмаас зэрэг харилцан адилгүй эд зүйлээс татварыг орлуулж авдаг байсан. Алтан ордны улс Оросын нутгаас татварыг Оросын ван ноёд цуглуулсан татвараа анх даргач буюу баскакт тушааж байснаа 1330-аад оноос Оросын вангууд өөрсдөө татвараа цуглуулж тушаах болж, баскак томилогдон очих явдал зогсож, Монгол хаан-Оросын ван гэсэн харьцаагаар татварын харилцаа шийдэгдэх болсон. === Зоос === <gallery mode="nolines"> Файл:Dirhems of the Golden Horde, 1251-1259. Bulgar.jpg|Мөнх хааны тамгатай зоос (Булгар, 1251-1259) Файл:Golden Horde. Berke. AH 655-665 AD 1257-1267 Qrim (Crimea) mint. Struck circa AH 662-665 (AD 1263-1267).jpg|Бэрх хааны зоос (крым, 1263-1267) Файл:Golden Horde. Möngke (Mengu) Timur. AH 665-679 AD 1267-1280 Bulghar mint. Dated AH 672 or 3 (AD 1273-1275).jpg|Мөнхтөмөр хааны зоос (Булгар, 1273-1275) Файл:Golden Horde. Töde Möngke (Mengu). AH 679-687 AD 1280-1287 Qrim (Crimea) mint.jpg|Тодмөнх хааны зоос (крым, 1280-1287) Файл:Tulabuga coin.jpg|Тулабуга хааны зоос (1287-1291) Файл:M38 Juchides Saray 1 (8227766434).jpg|Жанибек хааны зоос (1342-1357) Файл:Бердибек чекан Азака 759 г.х..jpg|Бердибег хааны зоос (Азак, 1357) Файл:Ордумелик Сарай ал-Джадид 762 г.х..jpg|Ордумалик хааны зоос (Азак, 1360) Файл:Кильдибек Азак 762 г.х..jpg|Кильдибег хааны зоос (Азак, 1360) Файл:DmitroDonskuy1 Abdulah.png|Абдуллах хааны зоос (Москва, 1361-1370) Файл:Dawlat berdi coin.jpg|Давлет берди хааны зоос (Каффа, 1419-1421/1428-1432) </gallery> == Алтан ордны хаад == # [[Бат хаан|Бат хан]] (1227-1256) # [[Сартаг хан]] (1255-56) # [[Улагчи|Улагчи хан]] (1257) # [[Бэрх|Бэрх хан]] (1257-1266) # [[Мөнхтөмөр]] хан (1266-1282) # [[Тодмөнх]] хан (1282—1287) # [[Тулабуга]] хан (1287—1291) # [[Тохта]] хан (1291—1312) # [[Өзбег]] хан (1312-1341) # [[Тинибег]] хан (1341-1342) # [[Жанибег]] хан (1342—1357) # [[Бердибег]] (1357—1361) # [[Кульпа]] (1359-1360) # [[Наурузбег]] (1360-1361) # [[Хызр]] (1361-1362) # [[Төмөр Хожа|Төмөрхожа]] (1362) # [[Кильдибег]] (1362-1363) # [[Абдуллах хан|Абдаллах]] (1362-1370), бодитоор бол [[Мамай]] захирч байв # [[Мурид]] (1362-1367) # [[Азиз шейх|Азиз]] (1367-1369) # II Жанибек (1369-1370), бодитоор бол [[Мамай]] захирч байв # [[Мухаммед Булак]] (1370-1379), бодитоор бол [[Мамай]] захирч байв # [[Тулунбег|Тулунбек]] (1370-1373), (засаг баригч), бодитоор бол [[Мамай]] захирч байв # [[Айбег (Алтан Орд)|Айбек]] (1373-1376) # [[Араб шах]] (1376-1379) # [[Хаанбег|Хаанбек]] (1375-1376) # [[Черкес|Хажи Черкесс]] (1375-1376) # [[Урус]] (1376-1378), мөн Цагаан Ордны хан байсан бөгөөд Тохтамышын авга нь байв # '''[[Тохтамыш]]''' (1380-1395) # [[Төмөрхүтлүг|Төмөркутлуг]] (1396-1399), [[Эдигу|Эдигугийн]] тоглоомын хаан # [[Шадибег|Шадибек]] (1399-1407), [[Эдигу|Эдигугийн]] тоглоомын хаан # [[Болд (Алтан Орд)|Болд султан]] (1407-1410), [[Эдигу|Эдигугийн]] тоглоомын хаан # [[Төмөр (Алтан Орд)|Төмөр]] (1410-1412), [[Эдигу|Эдигугийн]] тоглоомын хаан # [[Желал ад-Дин (Алтан Орд)|Желал Ад Дин]] (1411-1412), [[Литва|Литваас]] дэмжлэгтэй хаан # [[Керим берди|Керим Берди]] (1409, 1412-1413, 1414), Оросоос дэмжлэгтэй хаан # [[Кебек (Алтан Орд)]] (1413-1414), Литваас дэмжлэгтэй хаан # [[Жаббар берди|Жаббар Берди]] (1414-1415, 1416-1417), Литваас дэмжлэгтэй хаан # [[Чэкрэ]] (1414-1416), [[Эдигу|Эдигугийн]] тоглоомын хаан # [[Кадыр берди]] (1419), Литваас дэмжлэгтэй хаан # [[Дервиш]] (1417-1419), [[Эдигу|Эдигугийн]] тоглоомын хаан # [[Хажи Мухаммед|Хажжи Мухаммед]] (1419) # Бег Суфи (1419), [[Эдигу|Эдигугийн]] тоглоомын хаан # [[Үлүг Мухаммед]] (1419-1421, 1428-1433) # [[Давлет берди|Давлет Берди]] (1419-1421) # [[Барак (Алтан Орд)|Барак]] (1422-1427) # [[Сайид Ахмед]] (1433-1435) # [[Күчүк Мухаммед]] (1435-1459) == Их Орд == # [[Махмуд (Их Орд)|Махмуд]] (1459-1465) # [[Ахмед]] (1465-1481) # [[Шейх Ахмед]] (1481-1498, 1499-1502) # [[Муртаза]] (1498-1499) ==Газрын зураг== <gallery> Файл:Казань, Сибирь, Узбек, Казахийн хант улсууд.jpg Файл:Астраханий хант улс.jpg Файл:АО.jpg File:Golden Horde 2.png </gallery> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}}{{DEFAULTSORT:Алтан Ордны улс}} [[Ангилал:Алтан Ордны Улс| ]] [[Ангилал:Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:Еврази]] [[Ангилал:Европын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны улс]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] 9hz105ei1atphebf55w6t60uabl6q1c Бразил 0 4608 858420 847867 2026-06-09T00:51:48Z Avirmed Batsaikhan 53733 858420 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Холбооны Бүгд Найрамдах Бразил Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠬᠣᠯᠪᠣᠭᠠᠨ ᠤ </br>ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ</br>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ</br>ᠪᠷᠠᠽᠢᠯ</br>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Бразил | native_name = {{native name|pt|República Federativa do Brasil}} | image_flag = Flag of Brazil.svg | alt_flag = | flag_type = [[Бразилын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Brazil.svg | alt_coat = | symbol_type = [[Бразилын төрийн сүлд|Сүлд]] | other_symbol = {{vunblist |{{lang|pt|[[Бразилын Үндэсний Тамга|Selo Nacional do Brasil]]}}<br />{{small|Бразилын Үндэсний Тамга}} <br />[[File:National Seal of Brazil (color).svg|100px|link=National Seal of Brazil]]}} | other_symbol_type = Үндэсний Тамга | national_motto = {{native phrase|pt|Ordem e Progresso|nolink=yes}}<br />{{small|"Эмх цэгц ба дэвшил"}} | national_anthem = {{native phrase|pt|[[Бразилын Үндэсний Төрийн Дуулал|Hino Nacional Brasileiro]]|nolink=yes}}<br />{{small|"Бразилын Үндэсний Төрийн Дуулал"}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Hino-Nacional-Brasil-instrumental-mec.ogg]]</div> | flag_anthem = {{native phrase|pt|[[Бразилын Тугийн Дуулал|Hino à Bandeira Nacional]]|nolink=yes}}<ref name="HinoBandeira">{{cite web|url=http://www.eb.mil.br/web/midia-eletronica/hino-a-bandeira-nacional |title=Hino à Bandeira Nacional |author=Exército Brasileiro |language=pt |access-date=29 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222123948/http://www.eb.mil.br/web/midia-eletronica/hino-a-bandeira-nacional |archive-date=22 February 2014 }}</ref><br />{{small|"Үндэсний Тугийн Дуулал"}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Brazilian Flag Anthem (Brazilian Army).ogg]]</div> | image_map = BRA orthographic.svg | alt_map = | capital = [[Бразилиа]] | coordinates = {{small|{{Coord|15|47|S|47|52|W|type:city}}}} | largest_city = [[Сан-Паулу]]<br />{{small|{{coord|23|33|S|46|38|W|display=inline}}}} | languages_type = Албан ёсны хэл<br />{{nobold|ба үндэсний хэл}} | languages = [[Португал хэл]] | languages2_type = Зөвшөөрөгдсөн нутгийн хэл | languages2 = | ethnic_groups = {{Tree list}} *47.7% [[Цагаан бразилчууд|Цагаан]]{{efn|[[Араб бразилчууд]], [[Бразил дахь Еврейчүүдийн түүх|Еврей бразилчууд]], ба [[Цыганууд|Цыган бразилчууд]]ыг багтаасан}} *{{nowrap|43.1% [[Парду бразилчууд|холимог]]}}{{efn|''[[Кабокло]]'', ''[[Мулат]]'', ба ''[[Самбо]]г багтаасан''}} *7.6% [[Афробразилчууд|Хар]] *1.1% [[Ази бразилчууд|Зүүн Ази]] *0.4% Уугуул иргэд {{Tree list/end}} | ethnic_groups_year = 2010 | ethnic_groups_ref = <ref name="census2010">[ftp://ftp.ibge.gov.br/Censos/Censo_Demografico_2010/Caracteristicas_Gerais_Religiao_Deficiencia/tab1_4.pdf IBGE – Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística (Brazilian Institute for Geography and Statistics). 2010 Census]. Retrieved 7 August 2012.</ref><ref>{{cite web | title=2010 Population Census – General characteristics of population, religion and persons with disabilities (Portuguese) | website=ibge.gov.br | date=16 November 2012 | url=http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_impressao.php?id_noticia=2170 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121116103249/http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_impressao.php?id_noticia=2170 | archive-date=16 November 2012 | url-status=dead | language=pt | access-date=10 August 2019}}</ref> | demonym = [[Бразилчууд]] | government_type = [[Федерализм|Холбооны]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс|үндсэн хуульт бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Бразилын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Луис Инасиу Лула да Силва]] | leader_title2 = [[Бразилын Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Жералду Алкмин]] | leader_title3 = [[Төлөөлөгчдийн танхимын дарга (Бразил)|Төлөөлөгчдийн танхимын<br />дарга]] | leader_name3 = [[Артур Лира]] | leader_title4 = [[Холбооны Сенатын дарга (Бразил)|Холбооны Сенатын дарга]] | leader_name4 = {{nowrap|[[Родриго Пачеко (улс төрч)|Родриго Пачеко]]}} | leader_title5 = [[Холбооны Дээд Шүүх]]ийн [[Холбооны Дээд Шүүх#Шүүхийн дарга, дэд дарга|дарга]] | leader_name5 = [[Роза Вебер]] | legislature = {{nowrap|[[Бразилын Үндэсний Конгресс|Үндэсний Конгресс]]}} | upper_house = {{nowrap|[[Холбооны Сенат (Бразил)|Холбооны Сенат]]}} | lower_house = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн танхим (Бразил)|Төлөөлөгчдийн танхим]]}} | sovereignty_type = [[Бразилын Түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Бразилын тусгаар тогтнол|Тунхаглал]] | established_date1 = 1822 оны 9 сарын 7 | established_event2 = [[Рио-де-Жанейрогийн гэрээ (1825)|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 1825 оны 8 сарын 29 | established_event3 = [[Бүгд найрамдах улсыг тунхагласан (Бразил)|Бүгд найрамдах улс]] | established_date3 = 1889 оны 11 сарын 15 | established_event4 = [[Бразилын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date4 = 1988 оны 10 сарын 5 | area_km2 = 8515767 | area_label = Нийт | area_rank = 5 | area_sq_mi = 3287597 | percent_water = 0.65 | population_estimate = 217,240,060<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Brazil|access-date=24 September 2022|year=2022}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 7 | population_density_km2 = 25 | population_density_sq_mi = 64 | population_density_rank = 193 | GDP_PPP = {{increase}} $3.958 их наяд<ref name="IMFWEOBR">{{cite news |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=223,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, October 2022 |publisher=[[International Monetary Fund]] |newspaper=Imf |access-date=12 January 2023}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 8 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $18,396<ref name="IMFWEOBR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 86 | GDP_nominal = {{increase}} $2.059 их наяд<ref name="IMFWEOBR" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 12 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $9,571<ref name="IMFWEOBR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 81 | Gini = 48.9<!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BR |title=GINI index (World Bank estimate) – Brazil |publisher= World Bank |access-date=12 January 2023}}</ref> | HDI = 0.754<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 87 | currency = [[Бразилын реал|Реал]] (R$) | currency_code = BRL | time_zone = [[Бразил дахь цаг|BRT]] | utc_offset = −2 - −5 | drives_on = баруун | calling_code = [[Бразил дахь утасны дугаар|+55]] | iso3166code = | cctld = [[.br]] | religion = {{Tree list}} *88.8% [[Христийн шашин|Христ]] **64.6% [[Католик]] **22.2% [[Протестант]] **2.0% бусад урсгал *8.0% Шашингүй *2.0% [[Спиритизм]] *1.2% бусад {{Tree list/end}} | religion_ref = <ref name="census2010"/><ref>{{cite web | title=2010 Population Census – General characteristics of population, religion and persons with disabilities (Portuguese) | website=ibge.gov.br | date=16 November 2012 | url=http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_impressao.php?id_noticia=2170 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121116103249/http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_impressao.php?id_noticia=2170 | archive-date=16 November 2012 | url-status=dead | language=pt | access-date=10 August 2019}}</ref> | religion_year = 2010 | today = }} '''Бразил''' ({{lang-pt|Brasil}}), албан ёсоор '''Холбооны Бүгд Найрамдах Бразил Улс''' ({{lang-pt|República Federativa do Brasil}}) нь [[Өмнөд Америк]]т орших тусгаар улс юм. Бразил улсын газар нутаг 8 сая 515 мянга 767 км² (Өмнөд америк тивийн 47,3 % эзэлдэг) ба хүн ам нь 2024 оны байдлаар 220 сая 052 мянга бөгөөд [[Латин Америк|Латин Америкийн]] хамгийн том, дэлхийн хэмжээнд 5-рт бичигддэг улс юм. Бразил улсын зүүн хэсгийг бүхэлд нь [[Атлантын далай]] хүрээлдэг бөгөөд нийт эрэг нь 7,4 мянган км урт ажээ. Хойд талаараа [[Венесуэл]], [[Суринам]], [[Гайана]], [[Франц]]ын нутаг болох [[Францын Гайана]], өмнөд талаараа [[Уругвай]], баруун өмнөд талаараа [[Аргентин]], [[Парагвай]], баруун талаараа [[Боливи]], [[Перу]], баруун хойд талаараа [[Колумб|Колумби]] улсуудтай хиллэнэ. [[Фернандо де Норонха]], [[Рокас Атолл]], [[Сэйнт Петр]], [[Паул Рокс]], [[Тринидаде ба Мартим Ваз]] зэрэг олон арлууд нь Бразилд хамаарна. Бразил нь [[Америк тив]] дахь цорын ганц албан ёсны [[Португал хэл|португаль хэлтэй]] улс юм. Бразил улсын нийслэл нь -[[Бразилиа]] хот. == Түүх == Бразил улс нь 1500 оны 4-р сарын 22-нд [[Педро Алвареш Кабрал]] нээж 1533 оноос 1822 онд тусгаар тогтнох хүртэл [[Португал]] улсын [[колони]] байжээ. Анх Бразилийн эзэнт гүрэн нэртэйгээр тусгаар улс байгаад сүүлд 1889 оноос Бүгд Найрамдах Бразил улс болжээ. Гэхдээ одоогийн Конгресс буюу хоёр танхимтай хууль тогтоох байгууллага нь 1824 онд Бразилийн Үндсэн хууль батлагдсаны дараа байгуулагдсан байна. Өнөөгийн Үндсэн хуульд Бразилыг Холбооны Бүгд найрамдах улс хэмээн тодорхойлсон байдаг. == Улс төрийн тогтолцоо == Бразилын засаглалын хэлбэр нь ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн, гүйцэтгэх засаглалын тэргүүн, ерөнхий командлагч нь Бүгд найрамдах улсын ерөнхийлөгчийн гарт байдаг юм. Ерөнхийлөгч, Дэд Ерөнхийлөгчийг бүх нийтийн шууд санал хураалтаар 4 жилийн хугацаатай (нэг удаа дахин сонгогдох эрхтэй) сонгодог. Хамгийн сүүлд Ерөнхийлөгчийн сонгууль 2022 оны 10-р сард болсон. Одоогийн ерөнхийлөгч нь Луис Инасио Лула да Силва (2023 оны 1-р сарын 1-ээс хойш). Хууль тогтоох дээд байгууллага нь [[Бразилийн Холбооны Сенат]] (81 суудал), [[Бразилийн Төлөөлөгчдийн танхим]] (513 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг [[Бразилын Үндэсний Конгресс|Бразилийн Үндэсний Конгресс]] юм. Шүүхийн дээд эрх мэдлийг Холбооны Дээд шүүх төлөөлдөг бөгөөд [[Бразилийн Үндсэн хууль|Бразилийн Үндсэн хуулийг]] зөв тайлбарлаж зохицуулах үндсэн үүрэгтэй. == Засаг захиргаа == Бразил нь Холбооны тойрог болох 26 муж, 5,564 хотын захиргаанаас бүрддэг байна. Шашны хувьд Бразилчуудын дийлэнх нь [[Католик шашин|католик шашинтай]] тул Бразилыг дэлхийн хамгийн олон тооны католик шашинтай улс гэдэг юм. == Хүн ам == Бразил нь олон үндэстнээс тогтдог байна. Хүн ам нь 2024 оны байдлаар — 220 сая 052 мянга (дэлхийд хүн амын тоогоороо 5-р ордог). Хүн амын жилийн өсөлт — 0,791 %. Хүн амын дундаж наслалт — 69 нас эрэгтэй, 76 нас эмэгтэй. Хамгийн олон хүн амтай хотууд: (IBGE, 2018): 1. [[Сан-Паулу]] (12 176 866), 2. [[Рио-де-Жанейро]] (6 688 927), 3. [[Бразилиа]] (2 974 703), 4. [[Салвадор]] (2 857 329), 5. [[Форталеза]] (2 643 247), 6. [[Белу-Оризонти]] (2 501 576), 7. [[Манаус]] (2 145 444), 8. [[Куритиба]] (1 917 185), 9. [[Ресифи]] (1 637 834), 10. [[Гояния]] (1 495 705). == Санхүү, эдийн засаг == Бразил улсын мөнгөн тэмдэгтийг -"[[Бразил реал]]" гэдэг. Бразилын [[эдийн засаг]] нь номиналь [[ҮНБ]]-р аравт, худалдан авах чадварын ҮНБ-р дэлхийд есөд жагсдаг. Эдийн засгийн шинэчлэл нь Бразилыг хөгжүүлж буй дэлхийн хүчирхэг орны нэг болгосон. == Гадаад харилцаа == Бразил улс [[НҮБ]], [[Өмнөд Америкийн Орнуудын Холбоо]] зэрэг байгууллагуудыг анх байгуулсан орнуудын нэг бөгөөд сүүлд [[БРИКС]]-ын гишүүн болсон. == Байгал орчин == Бразил төрөл бүрийн тусгай хамгаалалттай газруудад нь ан [[амьтан]], [[ургамал]], [[байгалийн баялаг]] элбэгтэй. Бразил улсын хуурай замын хил нь 16 мянган км орчим бол зүүн талаараа Атлантын далайгаар 7,4 мянган км урт эргээр хүрээлүүлдэг байна. == Тэмдэглэл == {{Reflist|group=nt}} {{Notelist}} == Эх сурвалж == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commons|Brasil}} {{Хөтлөгч мөр Америкийн Улсуудын Байгууллага}} {{Хөтлөгч мөр Өмнөд Америкийн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Өмнөд Америкийн Үндэстнүүдийн Холбоо}} {{Хөтлөгч мөр Португал хэлтэй Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}} [[Ангилал:Бразил| ]] [[Ангилал:БРИКС-ийн гишүүн орон]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Өмнөд Америкийн орон]] [[Ангилал:Португал хэлтэй орнуудын хамтын нийгэмлэгийн гишүүн орон]] c97rzqsixzfzyav6ftb3lik1wciog60 858430 858420 2026-06-09T01:15:49Z Zorigt 49 858430 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Холбооны Бүгд Найрамдах Бразил Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠬᠣᠯᠪᠣᠭᠠᠨ ᠤ </br>ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ</br>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ</br>ᠪᠷᠠᠽᠢᠯ</br>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Бразил | native_name = {{native name|pt|República Federativa do Brasil}} | image_flag = Flag of Brazil.svg | alt_flag = | flag_type = [[Бразилын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Brazil.svg | alt_coat = | symbol_type = [[Бразилын төрийн сүлд|Сүлд]] | other_symbol = {{vunblist |{{lang|pt|[[Бразилын Үндэсний Тамга|Selo Nacional do Brasil]]}}<br />{{small|Бразилын Үндэсний Тамга}} <br />[[File:National Seal of Brazil (color).svg|100px|link=National Seal of Brazil]]}} | other_symbol_type = Үндэсний Тамга | national_motto = {{native phrase|pt|Ordem e Progresso|nolink=yes}}<br />{{small|"Эмх цэгц ба дэвшил"}} | national_anthem = {{native phrase|pt|[[Бразилын Үндэсний Төрийн Дуулал|Hino Nacional Brasileiro]]|nolink=yes}}<br />{{small|"Бразилын Үндэсний Төрийн Дуулал"}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Hino-Nacional-Brasil-instrumental-mec.ogg]]</div> | flag_anthem = {{native phrase|pt|[[Бразилын Тугийн Дуулал|Hino à Bandeira Nacional]]|nolink=yes}}<ref name="HinoBandeira">{{cite web|url=http://www.eb.mil.br/web/midia-eletronica/hino-a-bandeira-nacional |title=Hino à Bandeira Nacional |author=Exército Brasileiro |language=pt |access-date=29 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222123948/http://www.eb.mil.br/web/midia-eletronica/hino-a-bandeira-nacional |archive-date=22 February 2014 }}</ref><br />{{small|"Үндэсний Тугийн Дуулал"}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Brazilian Flag Anthem (Brazilian Army).ogg]]</div> | image_map = BRA orthographic.svg | alt_map = | capital = [[Бразилиа]] | coordinates = {{small|{{Coord|15|47|S|47|52|W|type:city}}}} | largest_city = [[Сан-Паулу]]<br />{{small|{{coord|23|33|S|46|38|W|display=inline}}}} | languages_type = Албан ёсны хэл<br />{{nobold|ба үндэсний хэл}} | languages = [[Португал хэл]] | languages2_type = Зөвшөөрөгдсөн нутгийн хэл | languages2 = | ethnic_groups = {{Tree list}} *47.7% [[Цагаан бразилчууд|Цагаан]]{{efn|[[Араб бразилчууд]], [[Бразил дахь Еврейчүүдийн түүх|Еврей бразилчууд]], ба [[Цыганууд|Цыган бразилчууд]]ыг багтаасан}} *{{nowrap|43.1% [[Парду бразилчууд|холимог]]}}{{efn|''[[Кабокло]]'', ''[[Мулат]]'', ба ''[[Самбо]]г багтаасан''}} *7.6% [[Афробразилчууд|Хар]] *1.1% [[Ази бразилчууд|Зүүн Ази]] *0.4% Уугуул иргэд {{Tree list/end}} | ethnic_groups_year = 2010 | ethnic_groups_ref = <ref name="census2010">[ftp://ftp.ibge.gov.br/Censos/Censo_Demografico_2010/Caracteristicas_Gerais_Religiao_Deficiencia/tab1_4.pdf IBGE – Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística (Brazilian Institute for Geography and Statistics). 2010 Census]. Retrieved 7 August 2012.</ref><ref>{{cite web | title=2010 Population Census – General characteristics of population, religion and persons with disabilities (Portuguese) | website=ibge.gov.br | date=16 November 2012 | url=http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_impressao.php?id_noticia=2170 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121116103249/http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_impressao.php?id_noticia=2170 | archive-date=16 November 2012 | url-status=dead | language=pt | access-date=10 August 2019}}</ref> | demonym = [[Бразилчууд]] | government_type = [[Федерализм|Холбооны]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс|үндсэн хуульт бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Бразилын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Луис Инасиу Лула да Силва]] | leader_title2 = [[Бразилын Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Жералду Алкмин]] | leader_title3 = [[Төлөөлөгчдийн танхимын дарга (Бразил)|Төлөөлөгчдийн танхимын<br />дарга]] | leader_name3 = [[Артур Лира]] | leader_title4 = [[Холбооны Сенатын дарга (Бразил)|Холбооны Сенатын дарга]] | leader_name4 = {{nowrap|[[Родриго Пачеко (улс төрч)|Родриго Пачеко]]}} | leader_title5 = [[Холбооны Дээд Шүүх]]ийн [[Холбооны Дээд Шүүх#Шүүхийн дарга, дэд дарга|дарга]] | leader_name5 = [[Роза Вебер]] | legislature = {{nowrap|[[Бразилын Үндэсний Конгресс|Үндэсний Конгресс]]}} | upper_house = {{nowrap|[[Холбооны Сенат (Бразил)|Холбооны Сенат]]}} | lower_house = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн танхим (Бразил)|Төлөөлөгчдийн танхим]]}} | sovereignty_type = [[Бразилын Түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Бразилын тусгаар тогтнол|Тунхаглал]] | established_date1 = 1822 оны 9 сарын 7 | established_event2 = [[Рио-де-Жанейрогийн гэрээ (1825)|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 1825 оны 8 сарын 29 | established_event3 = [[Бүгд найрамдах улсыг тунхагласан (Бразил)|Бүгд найрамдах улс]] | established_date3 = 1889 оны 11 сарын 15 | established_event4 = [[Бразилын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date4 = 1988 оны 10 сарын 5 | area_km2 = 8515767 | area_label = Нийт | area_rank = 5 | area_sq_mi = 3287597 | percent_water = 0.65 | population_estimate = 217,240,060<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Brazil|access-date=24 September 2022|year=2022}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 7 | population_density_km2 = 25 | population_density_sq_mi = 64 | population_density_rank = 193 | GDP_PPP = {{increase}} $3.958 их наяд<ref name="IMFWEOBR">{{cite news |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=223,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, October 2022 |publisher=[[International Monetary Fund]] |newspaper=Imf |access-date=12 January 2023}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 8 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $18,396<ref name="IMFWEOBR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 86 | GDP_nominal = {{increase}} $2.059 их наяд<ref name="IMFWEOBR" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 12 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $9,571<ref name="IMFWEOBR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 81 | Gini = 48.9<!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BR |title=GINI index (World Bank estimate) – Brazil |publisher= World Bank |access-date=12 January 2023}}</ref> | HDI = 0.754<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 87 | currency = [[Бразилын реал|Реал]] (R$) | currency_code = BRL | time_zone = [[Бразил дахь цаг|BRT]] | utc_offset = −2 - −5 | drives_on = баруун | calling_code = [[Бразил дахь утасны дугаар|+55]] | iso3166code = | cctld = [[.br]] | religion = {{Tree list}} *88.8% [[Христийн шашин|Христ]] **64.6% [[Католик]] **22.2% [[Протестант]] **2.0% бусад урсгал *8.0% Шашингүй *2.0% [[Спиритизм]] *1.2% бусад {{Tree list/end}} | religion_ref = <ref name="census2010"/><ref>{{cite web | title=2010 Population Census – General characteristics of population, religion and persons with disabilities (Portuguese) | website=ibge.gov.br | date=16 November 2012 | url=http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_impressao.php?id_noticia=2170 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121116103249/http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_impressao.php?id_noticia=2170 | archive-date=16 November 2012 | url-status=dead | language=pt | access-date=10 August 2019}}</ref> | religion_year = 2010 | today = }} '''Бразил''' ({{lang-pt|Brasil}}), албан ёсоор '''Холбооны Бүгд Найрамдах Бразил Улс''' ({{lang-pt|República Federativa do Brasil}}) нь [[Өмнөд Америк]]т орших тусгаар улс юм. Бразил улсын газар нутаг 8 сая 515 мянга 767 км² (Өмнөд Америк тивийн 47,3%-ийг эзэлдэг) ба хүн ам нь 2024 оны байдлаар 220 сая 052 мянга бөгөөд [[Латин Америк|Латин Америкийн]] хамгийн том, дэлхийн хэмжээнд 5-рт бичигддэг улс юм. Бразил улсын зүүн хэсгийг бүхэлд нь [[Атлантын далай]] хүрээлдэг бөгөөд нийт эрэг нь 7,4 мянган км урт ажээ. Хойд талаараа [[Венесуэл]], [[Суринам]], [[Гайана]], [[Франц]]ын нутаг болох [[Францын Гайана]], өмнөд талаараа [[Уругвай]], баруун өмнөд талаараа [[Аргентин]], [[Парагвай]], баруун талаараа [[Боливи]], [[Перу]], баруун хойд талаараа [[Колумб|Колумби]] улсуудтай хиллэнэ. [[Фернандо де Норонха]], [[Рокас Атолл]], [[Сэйнт Петр]], [[Паул Рокс]], [[Тринидаде ба Мартим Ваз]] зэрэг олон арлууд нь Бразилд хамаарна. Бразил нь [[Америк тив]] дэх албан ёсны [[Португал хэл|португал хэлтэй]] цорын ганц улс юм. Бразил улсын нийслэл нь [[Бразилиа]] хот. == Түүх == Бразил улс нь 1500 оны 4-р сарын 22-нд [[Педро Алвареш Кабрал]] нээж 1533 оноос 1822 онд тусгаар тогтнох хүртэл [[Португал]] улсын [[колони]] байжээ. Анх Бразилын эзэнт гүрэн нэртэйгээр тусгаар улс байгаад сүүлд 1889 оноос Бүгд Найрамдах Бразил улс болжээ. Гэхдээ одоогийн Конгресс буюу хоёр танхимтай хууль тогтоох байгууллага нь 1824 онд Бразилын Үндсэн хууль батлагдсаны дараа байгуулагдсан байна. Өнөөгийн Үндсэн хуульд Бразилыг Холбооны Бүгд найрамдах улс хэмээн тодорхойлсон байдаг. == Улс төрийн тогтолцоо == Бразилын засаглалын хэлбэр нь ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн, гүйцэтгэх засаглалын тэргүүн, ерөнхий командлагч нь Бүгд найрамдах улсын ерөнхийлөгчийн гарт байдаг юм. Ерөнхийлөгч, Дэд Ерөнхийлөгчийг бүх нийтийн шууд санал хураалтаар 4 жилийн хугацаатай (нэг удаа дахин сонгогдох эрхтэй) сонгодог. Хамгийн сүүлд Ерөнхийлөгчийн сонгууль 2022 оны 10-р сард болсон. Одоогийн ерөнхийлөгч нь [[Луис Инасиу Лула да Силва]] (2023 оны 1-р сарын 1-ээс хойш). Хууль тогтоох дээд байгууллага нь [[Бразилын Холбооны Сенат]] (81 суудал), [[Бразилын Төлөөлөгчдийн танхим]] (513 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг [[Бразилын Үндэсний Конгресс]] юм. Шүүхийн дээд эрх мэдлийг Холбооны Дээд шүүх төлөөлдөг бөгөөд [[Бразилын Үндсэн хууль|Бразилын Үндсэн хуулийг]] зөв тайлбарлаж зохицуулах үндсэн үүрэгтэй. == Засаг захиргаа == Бразил нь Холбооны тойрог болох 26 муж, 5,564 хотын захиргаанаас бүрддэг байна. Шашны хувьд бразилчуудын дийлэнх нь [[Католик шашин|католик шашинтай]] тул Бразилыг дэлхийн хамгийн олон тооны католик шашинтай улс гэдэг юм. == Хүн ам == Бразил нь олон үндэстнээс тогтдог. Хүн ам нь 2024 оны байдлаар 220 сая 052 мянга (дэлхийд хүн амын тоогоороо 5-р ордог). Хүн амын жилийн өсөлт 0,791%. Хүн амын дундаж наслалт — 69 нас эрэгтэй, 76 нас эмэгтэй. Хамгийн олон хүн амтай хотууд: (IBGE, 2018): 1. [[Сан-Паулу]] (12 176 866), 2. [[Рио-де-Жанейро]] (6 688 927), 3. [[Бразилиа]] (2 974 703), 4. [[Салвадор]] (2 857 329), 5. [[Форталеза]] (2 643 247), 6. [[Белу-Оризонти]] (2 501 576), 7. [[Манаус]] (2 145 444), 8. [[Куритиба]] (1 917 185), 9. [[Ресифи]] (1 637 834), 10. [[Гояния]] (1 495 705). == Санхүү, эдийн засаг == Бразил улсын мөнгөн тэмдэгтийг "[[Бразил реал]]" гэдэг. Бразилын [[эдийн засаг]] нь номиналь [[ҮНБ]]-р аравт, худалдан авах чадварын ҮНБ-р дэлхийд есөд жагсдаг. Эдийн засгийн шинэчлэл нь Бразилыг хөгжүүлж буй дэлхийн хүчирхэг орны нэг болгосон. == Гадаад харилцаа == Бразил улс [[НҮБ]], [[Өмнөд Америкийн Орнуудын Холбоо]] зэрэг байгууллагуудыг анх байгуулсан орнуудын нэг бөгөөд сүүлд [[БРИКС]]-ийн гишүүн болсон. == Байгал орчин == Бразил төрөл бүрийн тусгай хамгаалалттай газруудад нь ан [[амьтан]], [[ургамал]], [[байгалийн баялаг]] элбэгтэй. Бразил улсын хуурай замын хил нь 16 мянган км орчим бол зүүн талаараа Атлантын далайгаар 7,4 мянган км урт эргээр хүрээлүүлдэг байна. == Тэмдэглэл == {{Reflist|group=nt}} {{Notelist}} == Эх сурвалж == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commons|Brasil}} {{Хөтлөгч мөр Америкийн Улсуудын Байгууллага}} {{Хөтлөгч мөр Өмнөд Америкийн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Өмнөд Америкийн Үндэстнүүдийн Холбоо}} {{Хөтлөгч мөр Португал хэлтэй Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}} [[Ангилал:Бразил| ]] [[Ангилал:БРИКС-ийн гишүүн орон]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Өмнөд Америкийн орон]] [[Ангилал:Португал хэлтэй орнуудын хамтын нийгэмлэгийн гишүүн орон]] 9xja3y06d72r1b2cmtxi5jk51i0zihw Дезоксирибонуклейн хүчил 0 6172 858462 831586 2026-06-09T07:52:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858462 wikitext text/x-wiki [[Зураг:DNA Overview.png|thumb|220px|ДНХ-ийн хос спираль бүтэц]] '''Дезоксирибонуклейны хүчил''' ('''ДНХ''') нь мэдэгдэж буй бүх [[амьд организм]]уудын өсөлт хөгжилт, ажиллагаанд ашиглагддаг ба [[генетик]]ийн заавруудыг агуулсан [[нуклейны хүчил]] юм. ДНХ-ийн [[молекул]]уудын гол үүрэг нь удаан хугацаанд [[Мэдээлэл|мэдээллийг]] хадгалдаг ба энэ нь [[эс]]ийн бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг тухайлбал [[Уураг (молекул)|уургууд]] болон [[Рибонуклейн хүчил|Рибонуклейн хүчлийн]] молекулуудыг угсрах заавруудыг агуулдаг учираас ДНХ-г ихэвчлэн барилгын план зургуудын цуглуулгатай адилтгадаг. Генетикийн энэхүү мэдээллийг агуулдаг ДНХ-ийн хэсгүүдийг [[ген]] гэдэг. Гэхдээ бусад ДНХ-ийн дарааллууд нь бүтцийн зориулалттай байдаг эсвэл энэхүү генетикийн мэдээллийг хэрхэн ашиглахыг зохицуулахад хэрэглэгддэг. Химийн хувьд ДНХ нь [[нуклеотид]] хэмээх энгийн нэгжүүдээс бүрдсэн, [[эстер|диэфир]]ийн холбоогоор холбогдсон чихэр болон фосфатын нэгдлээс бүрдсэн нуруу бүхий хоёр урт [[полимер]]оос тогтдог. Эдгээр хоёр хэлхээ нь бие биетэйгээ параллел боловч чиглэл нь эсрэг оршидог. Чихэр бүрт дөрвөн төрлийн молекулуудын нэг нь холбогдсон байх ба эдгээрийг [[нуклеосуурь|сууриуд]] гэдэг. Гол нурууны дагуу байрлах эдгээр дөрвөн суурийн дараалал нь мэдээллийг кодлодог. Энэ мэдээллийг [[генетик код]]ыг ашиглан уншдаг. Генетик код нь протейнуудад байх [[амин хүчил]]ийн дараалалыг тодорхойлж өгдөг. Кодыг ДНХ-ийн хэсгүүдийг холбогдох нуклейны хүчил РНХ-рүү хуулбарлах замаар уншдаг. Энэ процессыг генетик хөрвүүлэлт гэдэг. Тэдгээр РНХ молекулуудын ихэнх нь протейныг нийлэгжүүлэхэд ашиглагддаг ба харин бусад нь бүтэцүүд болох жишээлбэл [[рибосом]] болон [[сплицезон]]д шууд ашиглагддаг. Эсийн дотор ДНХ нь [[хромосом]] гэгдэх бүтцүүдэд хуваагдах ба эсийн доторх хромосомуудын нэгдэл нь [[геном]]ыг бүтээдэг. Тэдгээр хромосомууд нь эсийн хуваагдалын өмнө хуулбарлан хуваагддаг. Энэ процессыг ДНХ үржих гэдэг. [[Эукариот|Эукариот организм]]ууд тухайлбал [[амьтан]], [[ургамал]], [[мөөг]] зэрэг нь өөрсдийн ДНХ-г [[эсийн бөөм]] дотороо хадгалдаг бол харин [[Прокариот|Прокариот организм]]ууд тухайлбал бактериийх эсийн [[цитоплазм]] дотороо байдаг. Хромосомуудын дотор [[хроматин]] протейнууд тухайлбал [[гистон]]ууд ДНХ-г нягтруулж, зохион байгуулдаг. Энэ нь бусад протейнуудтай харилцан үйлчлэлцэхийг хянахад тусладаг бөгөөд улмаар [[гени]]йн хөрвүүлэлтийг хянадаг. == Физик химийн шинж чанар == [[Зураг:DNA chemical structure.svg|right|thumb|350px|ДНХ-ийн химийн бүтэц.]] ДНХ нь [[нуклеотид]]ууд гэж нэрлэгдэх дахин давтагдах нэгжүүдээс бүрдсэн урт [[полимер]] юм.<ref name=Alberts>{{cite book |last=Alberts |first=Bruce | coauthors=Alexander Johnson, Julian Lewis, Martin Raff, Keith Roberts, and Peter Walters |title=Molecular Biology of the Cell; Fourth Edition |publisher=Garland Science|date=2002 |location=New York and London |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&rid=mboc4.TOC&depth=2 |isbn=0-8153-3218-1}}</ref><ref name="Butler">Butler, John M. (2001) ''Forensic DNA Typing'' "Elsevier". pp. 14–15. ISBN 978-0-12-147951-0.</ref> ДНХ-ийн гинж нь 22-оос 26 [[Ангстром]] өргөн (2.2-оос 2.6 [[нанометр]]) бөгөөд нэг нуклеотид нь 3.3 Ангстром (0.33 нанометр) урт байдаг.<ref>{{cite journal |author=Mandelkern M, Elias J, Eden D, Crothers D |title=The dimensions of DNA in solution |journal=J Mol Biol |volume=152 |issue=1 |pages=153–61 |year=1981 |pmid=7338906}}</ref> Давтагдах нэгжүүд нь хэдий маш жижигхэн ч гэсэн ДНХ-ийн полимерууд нь хэдэн сая нуклеотидуудыг агуулсан асар том молекулууд байж болдог. Тухайлбал хүний хамгийн том [[хромосом]] болох Хромосом № 1 нь 220 сая [[хос суурь|хос сууриас]] бүрдсэн урт байдаг.<ref>{{cite journal |author=Gregory S, ''et al.'' |title=The DNA sequence and biological annotation of human chromosome 1 |journal=Nature |volume=441 |issue=7091 |pages=315–21 |year=2006 |pmid=16710414}}</ref> Амьд организмуудад ДНХ нь ганц молекулын байдлаар байнга оршдоггүй, харин нарийн холбогдсон хос молекулууд байдлаар оршдог.<ref name=Watson>{{cite journal |author=Watson J, Crick F |title=Molecular structure of nucleic acids; a structure for deoxyribose nucleic acid |url=http://profiles.nlm.nih.gov/SC/B/B/Y/W/_/scbbyw.pdf |journal=Nature |volume=171 |issue=4356 |pages=737–8 |year=1953 |pmid=13054692}}</ref><ref name="berg">Berg J., Tymoczko J. and Stryer L. (2002) ''Biochemistry.'' W. H. Freeman and Company ISBN 0-7167-4955-6</ref> Тэдгээр хоёр урт хэлхээ нь мөлхөө ургамал адил сүлжилдэн [[спираль|хос спираль]] хэлбэрийг олдог. Нуклеотидын давтамж нь гинжийг холбон барих молекулын нурууны хэсгийг болон спираль дах бусад ДНХ-ийн хэлхээтэй харилцан үйлчлэх суурийг хоюуланг нь агуулдаг. Ерөнхийдөө сахарт холбогдсон суурийг [[нуклеозид]] гэдэг ба сахарт болон нэг эсвэл хэд хэдэн фосфатын нэгдэлд холбогдсон суурийг [[нуклеотид]] гэдэг. Хэрэв олон нуклеотидууд хоорондоо ДНХ-д байдаг шиг холбогдсон байвал энэ полимерийг [[полинуклеотид]] хэмээн дурддаг.<ref name=IUPAC>[http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/misc/naabb.html Abbreviations and Symbols for Nucleic Acids, Polynucleotides and their Constituents] IUPAC-IUB Commission on Biochemical Nomenclature (CBN), Accessed 03 Jan 2006</ref> ДНХ-ийн хэлхээний гол нуруу нь [[фосфат]] болон [[сарарт]]ийн тунадаснуудын хослолоос бүрддэг.<ref name=Ghosh>{{cite journal |author=Ghosh A, Bansal M |title=A glossary of DNA structures from A to Z |journal=Acta Crystallogr D Biol Crystallogr |volume=59 |issue=Pt 4 |pages=620–6 |year=2003 |pmid=12657780}}</ref> ДНХ дэхь сахар нь 2-дезоксироз ба энэ нь [[пентоз]] (таван [[нүүрстөрөгч]]) сахар юм. сахарууд нь хоорондоо фосфатын нэгдэлээр холбогдоно. Фосфатын нэгдэл нь сахарын 3-р болон 5-р орбитын атомуудын хооронд [[Фосфодиэфир холбоо|фосфодиэфирийн холбоос]]ыг үүсгэдэг. Эдгээр тэгш биш хэмт [[Ковалент холбоо|холбоосууд]] нь ДНХ-ийн хэлхээ нь чиглэлтэй болохыг харуулж байгаа юм. ДНХ-ийн хос спираль дахь нэг хэлхээний нуклеотидуудын чиглэл нь нөгөө хэлхээнийхээ нуклеотидуудын эсрэг чиглэлд байдаг. Энэхүү ДНХ-ийн хэлхээнүүдийн тогтоцыг антипараллел гэдэг. ДНХ-ийн хэлхээнүүдийн тэгш биш хэмт төгсгөлүүдийг 5′ (''таван штрих'') болон 3' (''гурван штрих'')-ын төгсгөлүүд гэж нэрлэдэг. ДНХ болон РНХ хоёрын хамгийн гол ялгаа нь сахар бөгөөд 2-дезоксиробозын оронд өөр нэгэн сахар болох [[рибоз]] нь РНХ-д байдаг.<ref name=berg/> ДНХ-ийн хоёр хэлхээнд буй сууриудыг хооронд нь холбосон [[Устөрөгчийн холбоо|устөрөгчийн холбоосууд]] нь ДНХ-ийн хос спиралийг тогтворжуулах үүргийг гүйцэтгэдэг. ДНХ дэхь дөрвөн суурийг [[аденин]] (A), [[цитозин]] (Ц), [[гуанин]] (Г), [[тимин]] (Т) гэдэг. Доор харуусан эдгээр дөрвөн сууриуд нь чихэр/фосфатад холбогдон аденозин монофосфатад харуулсаны дагуу бүтэн нуклеотидыг үүсгэдэг. Эдгээр сууриудыг хоёр төрлийн ангилалд хуваадаг. Аденин болон гуанинууд нь [[пурин]] гэгддэг 5-р болон 6-р түвшинд нэгдсэн [[гетеро цагирагт нэгдэл]]үүд юм. Харин цитозин болон тимин нь [[пиримидин]] гэгдэх 6-р түвшиний орбитын нэгдэл юм.<ref name=berg/> 5 дахь пиримидин суурийг [[урацил]] (У) гэх ба энэ нь ихэвчлэн РНХ-д тиминий үүргийг орлох бөгөөд тиминээс орбит дээрээ метилийн бүлэггүйгээрээ ялгардаг. Урацил нь ДНХ-д бараг илэрдэггүй бөгөөд зөвхөн цитозин задрах үед илэрдэг. Гэхдээ үүнээс гадна зөвхөн PBS1 гэж нэрлэгддэг [[фаг]] нь өөрийнхөө ДНХ-д урацилыг агуулж байдаг.<ref name="nature1963-takahashi">{{cite journal |author=Takahashi I, Marmur J. |title=Replacement of thymidylic acid by deoxyuridylic acid in the deoxyribonucleic acid of a transducing phage for Bacillus subtilis |journal=Nature |year=1963 |pages=794–5 |volume=197 |pmid=13980287}}</ref> Дээрхээс ялгаатай нь дараах РНХ-ийн тодорхой молекулуудын нийлэгжилт юм. Энэ нь байхгүй метилийн бүлгийн ферментийн нэмэлтээр ихээхэн хэмжээний урацилууд тиминүүд болон хувирах нийлэгжилт юм. Энэ нь ихэвчлэн [[шилжих РНХ]] болон [[рибозон РНХ]] мэтийн бүтцийн болон ферментийн РНХ-үүдэд илэрдэг.<ref>{{cite journal |author=Agris P |title=Decoding the genome: a modified view |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pubmed&pubmedid=14715921 |journal=Nucleic Acids Res |volume=32 |issue=1 |pages=223–38 |year=2004 |pmid=14715921 }}{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Их болон бага ховил === [[Зураг:DNA_orbit_animated.gif|frame|right|ДНХ-ийн тодорхой хэсгийн бүтцийн амьлуулсан дүрслэл. Сууриуд нь хос спирал хэлхээнүүдийн хооронд хэвтээ байрласан байна. [[:Image:DNA orbit animated.gif|Томруулж харах]]<ref>Created from {{Webarchiv|url=http://www.rcsb.org/pdb/cgi/explore.cgi?pdbId=1D65 |wayback=20080928112201 |text=PDB 1D65 |archiv-bot=2026-06-09 07:52:48 InternetArchiveBot }}</ref>]] Хос [[спирал]] нь баруун гарын дүрмээр эргэх спирал юм. ДНХ-ийн хэлхээнүүд бие биеээ тойрч эргэх үед фосфат нуруунуудын хооронд зай үүсэх бөгөөд доторх сууриудын талуудыг ил гарган харуулна (амьлуулсан дүрслэлийг харна уу). Хос спиралын гадаргуу дээр мушгиралдсан хоёр янзын ховил байна. Нэг ховилыг нь их ховил гэх бөгөөд 22&nbsp;Å өргөнтэй, харин нөгөөг нь бага ховил гэх бөгөөд 12&nbsp;Å өргөнтэй байдаг.<ref>{{cite journal |author=Wing R, Drew H, Takano T, Broka C, Tanaka S, Itakura K, Dickerson R |title=Crystal structure analysis of a complete turn of B-DNA |journal=Nature |volume=287 |issue=5784 |pages=755–8 |year=1980 |pmid=7432492}}</ref> Бага ховил нь нарийн байгаа нь сууриудын ирмэгүүд нь их ховилын талаасаа илүү нээлттэй байна гэсэн үг юм. Үүний үр дүнд давхар хэлхээ бүхий ДНХ-ийн тодорхой дараалалд барьцалдсан [[Активатор|активаторууд]] мэтийн протейнууд нь их ховилын талаасаа ил гарсан сууриудтай холболт үүсгэдэг.<ref>{{cite journal |author=Pabo C, Sauer R |title=Protein-DNA recognition |journal=Annu Rev Biochem |volume=53 |pages=293–321 |year=1984 |pmid=6236744}}</ref> === Сууриудын хослол === {{гол|Суурийн хослол}} <div class="thumb tleft" style="background-color: #f9f9f9; border: 1px solid #CCCCCC; margin:0.5em;"> {|border="0" width=230px border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" style="font-size: 85%; border: 1px solid #CCCCCC; margin: 0.3em;" |[[Зураг:Base pair GC.svg|281px]] |} {|border="0" width=230px border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" style="font-size: 85%; border: 1px solid #CCCCCC; margin: 0.3em;" |[[Зураг:Base pair AT.svg|281px]] |} <div style="border: none; width:281px;"><div class="thumbcaption">[[Устөрөгчийн холбоо|Устөрөгчийн гурван холбоогоор]] холбогдсон '''ГЦ''' суурийн хослолыг дээд талд нь харуулав. Устөрөгчийн хоёр холбоогоор холбогдсон '''АТ''' суурийн хослолыг доод талд нь харуулав. Устөрөгчийн холбоог тасархай зураасаар дүрслэв.</div></div></div> Нэг талын хэлхээнд буй суурь бүр нь нөгөө хэлхээнд буй суурь бүртэй холбоос үүсгэдэг. Үүнийг сууриудын хослол үүсгэх гэдэг. Энд пуринууд нь пиримидинүүдтэй [[Устөрөгчийн холбоо|устөрөгчийн холбоог]] үүсгэн А нь зөвхөн Т-тэй, Ц нь зөвхөн Г-тэй холбогдох замаар хоорондоо холбогддог. Хос спиралын дагуу хоорондоо ийнхүү барьцалдсан хоёр нуклеотидуудын тогтоцыг суурийн хослол гэж нэрлэдэг. Хос спиралын хоёр хэлхээ нь ДНХ-ийн дараалалын нөлөөлөлөөс ангид байх [[пи холбоо]] болон [[Гидрофобын эффект|гидрофобын эффектээс]] үүсэх хүчний үйлчлэлээр мөн хоорондоо барьцалддаг.<ref>{{cite journal |author=Ponnuswamy P, Gromiha M |title=On the conformational stability of oligonucleotide duplexes and tRNA molecules |journal=J Theor Biol |volume=169 |issue=4 |pages=419–32 |year=1994 |pmid=7526075}}</ref> Устөрөгчийн холбоонууд нь [[Ковалент холбоо|ковалент]] биш учир задрах болон буцаж холбогдохдоо амархан байдаг. Тиймээс ДНХ-ийн хос спирал дахь хоёр хэлхээг механик [[хүч]] эсвэл өндөр [[температур]]ын нөлөөгөөр өмдний цахилгааныг тайлж буй мэт салгаж болдог.<ref>{{cite journal |author=Clausen-Schaumann H, Rief M, Tolksdorf C, Gaub H |title=Mechanical stability of single DNA molecules |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=1300792&blobtype=pdf |journal=Biophys J |volume=78 |issue=4 |pages=1997–2007 |year=2000 |pmid=10733978 |access-date=2007-11-10 |archive-date=2019-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924224955/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1300792/pdf/10733978.pdf |url-status=dead }}</ref> Үүний үр дүнд ДНХ-ийн спиралын хос хэлхээт дараалал дахь бүх мэдээлэл нь хэлхээ тус бүртээ хуулбарлагддаг. Энэ онцлог нь ДНХ-ийн үржилд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг юм. Үнэндээ суурийн хослолын энэхүү давтагдах чанартай, онцгой дотоод харилцан үйлчлэл нь амьд организмуудын ДНХ-ийн бүхий л ажиллагаанд нэн чухал байдаг билээ.<ref name=Alberts/> Хоёр төрлийн суурийн хослолууд нь өөр өөр тоотой устөрөгчийн холбоонуудыг үүсгэдэг. АТ нь устөрөгчийн хоёр холбоог, харин ГЦ нь устөрөгчийн гурван холбоог үүсгэдэг (зүүн талын зургийг харна уу). Тиймээс ГЦ суурийн хослол нь АТ суурийн хослолоос илүү бат бэх байдаг. Өөрөөр хэлбэл ДНХ-ийн хоёр хэлхээний хоорондын харилцан үйлчлэлийн хэмжээ нь ДНХ-ийн хос спиралын нийт урт болон түүнд агуулагдах ГЦ суурийн хослолын эзлэх хувиас шууд хамаарна. ГЦ хослолын агуулга өндөртэй, урт ДНХ-ийн спирал нь хүчтэй харилцан үйчлэл бүхий хэлхээнүүдтэй байдаг ба харин АТ хослолын агуулга өндөртэй, богино ДНХ-ийн хувьд сул харилцан үйлчлэл бүхий хэлхээнүүдтэй байна.<ref>{{cite journal |author=Chalikian T, Völker J, Plum G, Breslauer K |title=A more unified picture for the thermodynamics of nucleic acid duplex melting: a characterization by calorimetric and volumetric techniques |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=22151&blobtype=pdf |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |volume=96 |issue=14 |pages=7853–8 |year=1999 |pmid=10393911 |access-date=2007-11-10 |archive-date=2019-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924224955/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC22151/pdf/pq007853.pdf |url-status=dead }}</ref> Амархан салгагддаг ДНХ-ийн хос спиралын хэсгүүдэд тухайлбайл бактерийн [[Промотор|промоторуудад]] байдаг ТАТААТ [[Прибнов хайрцаг]]т АТ хослолын агуулга өндөр байх хандлага ажиглагддаг бөгөөд энэ нь хэлхээнүүдийг салгахад амархан болгодог.<ref>{{cite journal |author=deHaseth P, Helmann J |title=Open complex formation by Escherichia coli RNA polymerase: the mechanism of polymerase-induced strand separation of double helical DNA |journal=Mol Microbiol |volume=16 |issue=5 |pages=817–24 |year=1995 |pmid=7476180}}</ref> Лабораторийн горимд энэхүү харилцан үйлчлэлийн хүчний хэмжээг устөрөгчийн холбоонууд нь задрахад шаардлагатай температурын хэмжээгээр тодорхойлдог. Өөрөөр хэлбэл тэдгээрийн [[хайлах температур]] (мөн ''T<sub>m</sub>'' утга ч гэж хэлдэг ) гэж нэрлэдэг. ДНХ-ийн хос спиралын бүх суурийн хослолууд хайлж дуусах үед хэлхээнүүд нь салах бөгөөд тэдгээрийг уусмалд хоёр огт хамааралгүй молекулууд байдалаар байлгаж болдог. Эдгээр ганц хэлхээт ДНХ-ийн молекулуудад тодорхой нийтлэг хэлбэр дүрс байдаггүй бөгөөд харин зарим конформацууд нь харьцангуй тогвортой байдаг.<ref>{{cite journal |author=Isaksson J, Acharya S, Barman J, Cheruku P, Chattopadhyaya J |title=Single-stranded adenine-rich DNA and RNA retain structural characteristics of their respective double-stranded conformations and show directional differences in stacking pattern |journal=Biochemistry |volume=43 |issue=51 |pages=15996–6010 |year=2004 |pmid=15609994}}</ref> === Эерэг ба сөрөг туйл === {{гол|Туйл (молекул биологи)}} Хэрэв ДНХ-ийн дараалал нь протейнд хөрвүүлэгдсэн [[зуучлагч РНХ]]-ийн хуулбарын дараалалтай ижил байвал үүнийг "туйлт" (эерэг туйлт) дараалал гэдэг. Харин эсрэг хэлхээний дараалал нь туйлт дараалалтай хосмог үүсгэж байвал түүнийг "антитуйлт" буюу сөрөг туйлт дараалал гэнэ. Нэгэнт [[РНХ полимераз|РНХ-ийн полимеразууд]] нь өөрийнхөө загваруудын хосмог хуулбарыг үүсгэх замаар явдаг тул сөрөг туйлт хэлхээ нь эерэг туйлт зуучлагч РНХ-г үүсгэх загвар болдог. Эерэг болон сөрөг туйлт дараалалууд нь хоёул ДНХ-ийн нэг хэлхээний өөр өөр хэсгүүд дээр орших боломжтой (тухайлбал хоёр хэлхээ нь хоёул эерэг, сөрөг дараалалыг агуулж байх тохиолдолд). Прокариот эукариот хоёуланд нь сөрөг туйлт РНХ-ийн дараалал бүрэлддэг боловч эдгээр РНХ-ийн ажиллагаа нь бүхэлдээ тодорхой биш юм.<ref>{{cite journal |author=Hüttenhofer A, Schattner P, Polacek N |title=Non-coding RNAs: hope or hype? |journal=Trends Genet |volume=21 |issue=5 |pages=289–97 |year=2005 |pmid=15851066}}</ref> Нэг тайлбар байдаг бөгөөд үүнд сөрөг туйлт РНХ-үүд нь РНХ-РНХ суурийн хослолын дагуу [[Генийн илэрхийлэл|генийн илэрхийлэлийг]] зохицуулахад оролцдог гэсэн байдаг.<ref>{{cite journal |author=Munroe S |title=Diversity of antisense regulation in eukaryotes: multiple mechanisms, emerging patterns |journal=J Cell Biochem |volume=93 |issue=4 |pages=664–71 |year=2004 |pmid=15389973}}</ref> Прокариот болон эукариотуудад олддог цөөхөн хэдэн, харин плазмид болон вирусүүдэд түгээмэл олддог ДНХ-ийн дараалалууд нь гениүд нь давхарддаг улмаас дээр гаргасан эерэг болон сөрөг туйлт хэлхээнүүдийн ялгааг бүдгэрүүлдэг.<ref>{{cite journal |author=Makalowska I, Lin C, Makalowski W |title=Overlapping genes in vertebrate genomes |journal=Comput Biol Chem |volume=29 |issue=1 |pages=1–12 |year=2005 |pmid=15680581}}</ref> Эдгээр тохиолдолуудад зарим ДНХ-ийн дараалалууд нь давхар үүрэгтэй оролцдог бөгөөд тухайлбал нэг хэлхээний дагуух 5' болон 3'-уудыг унших үед нэг протейн нь кодлодог бол нөгөө протейн нь нөгөө хэлхээний дагуу эсрэг чиглэлд унших үед кодлодог. [[Бактери|Бактериудад]] энэхүү давхцал нь магадгүй генийн бичиглэлийг зохицуулахад ашиглагддаг байж болох юм.<ref>{{cite journal |author=Johnson Z, Chisholm S |title=Properties of overlapping genes are conserved across microbial genomes |journal=Genome Res |volume=14 |issue=11 |pages=2268–72 |year=2004 |pmid=15520290}}</ref> Харин вирүсүүдэд давхардсан гениүд нь вирүсийн жижиг геномд кодлогдсон мэдээлэлийн хэмжээг ихэсгэдэг.<ref>{{cite journal |author=Lamb R, Horvath C |title=Diversity of coding strategies in influenza viruses |journal=Trends Genet |volume=7 |issue=8 |pages=261–6 |year=1991 |pmid=1771674}}</ref> Геномын хэмжээг багасгах өөр замыг шугаман эсвэл дугариг дан хэлхээт ДНХ-г генетикийн материал болгон ашигладаг зарим вирүсүүд дээр харж болох юм.<ref>{{cite journal |author= Davies J, Stanley J |title=Geminivirus genes and vectors |journal=Trends Genet |volume=5 |issue=3 |pages=77–81 |year=1989 |pmid=2660364}}</ref><ref>{{cite journal |author=Berns K |title=Parvovirus replication |journal=Microbiol Rev |volume=54 |issue=3 |pages=316–29 |year=1990 |pmid=2215424}}</ref> === Супер-ороомог === {{гол|Туйл (ДНХ супер-ороомог)}} ДНХ-г утас ээрэхтэй адилаар мушгих процессыг [[ДНХ супер-ороомог|ДНХ-г ээрэх]] гэдэг. ДНХ нь "тайван" төлөвт орших үед хэлхээ нь хос спиралын тэнхлэгийг 10.4 суурийн хослол тутамд нэг бүтэн ороодог. Гэхдээ ДНХ-г ээрвэл хэлхээнүүд нь илүү чанга эс бөгөөс илүү сул болно.<ref>{{cite journal |author=Benham C, Mielke S |title=DNA mechanics |journal= Annu Rev Biomed Eng |volume=7 |pages=21–53 |year=2005 |pmid=16004565}}</ref> Хэрэв ДНХ-г спиралын чиглэлийн дагуу ээрвэл үүнийг эерэг супер-ээрүүлдэх гэх бөгөөд сууриуд нь хоорондоо илүү шигүү барьцалдана. Харин эсрэг чиглэлд ээрэх тохиолдолд энэ нь сөрөг супер-ээрүүлдэх болох бөгөөд сууриуд нь илүү салангид болно. Байгаль дээр ихэнх ДНХ-г [[топоизомераз]]ууд гэгдэх [[фермент]]үүдийн тусламжтайгаар бага зэрэг сөрөг супер-ээрүүлддэг.<ref name=Champoux>{{cite journal |author=Champoux J |title=DNA topoisomerases: structure, function, and mechanism |journal=Annu Rev Biochem |volume=70 |pages=369–413 |year=2001 |pmid=11395412}}</ref> Эдгээр ферментүүд нь хөрвүүлэлт болон ДНХ үржүүлэх процессуудад ДНХ-ийн хэлхээнүүдийг ээрэх зорилгоор ашиглагддаг.<ref name=Wang>{{cite journal |author=Wang J |title=Cellular roles of DNA topoisomerases: a molecular perspective |journal=Nat Rev Mol Cell Biol |volume=3 |issue=6 |pages=430–40 |year=2002 |pmid=12042765}}</ref> [[Зураг:A-DNA, B-DNA and Z-DNA.png|thumb|right|290px|Зүүнээс баруун талруу А, B болон Z ДНХ-ийн бүтэцүүдийг дүрслэв]] === Бусад давхар-мушгиа бүтэцүүд === {{гол|Туйл (ДНХ механик шинж чанар)}} ДНХ нь хэд хэдэн боломжит [[Конформацын изомеризм|конформац]] хэлбэрт оршдог. Гэвч зөвхөн A-ДНХ, B-ДНХ болон Z-ДНХ-г л байгаль дээр буй биологийн системүүдэд ажиглаж болно. ДНХ нь ямар конформацтай байх нь ДНХ-ийн дараалал, түүний супер-ороомогийн хэмжээ болон чиглэл, сууриудын химийн өөрчлөлт, мөн уусмалын нөхцөл тухайлбал [[метал]] [[Ион|ионууд]] болон [[Полиамин|полиаминууд]] зэрэгээс хамаардаг.<ref>{{cite journal |author=Basu H, Feuerstein B, Zarling D, Shafer R, Marton L |title=Recognition of Z-RNA and Z-DNA determinants by polyamines in solution: experimental and theoretical studies | journal=J Biomol Struct Dyn |volume=6 |issue=2 | pages=299–309 |year=1988 |pmid=2482766}}</ref> Эдгээр гурван конформацуудаас дээр дурдагдсан "В" хэлбэр нь эсүүдийн дотороос олддог орчинд хамгийн түгээмэл байдаг.<ref>{{cite journal |author=Leslie AG, Arnott S, Chandrasekaran R, Ratliff RL |title=Polymorphism of DNA double helices |journal=J. Mol. Biol. |volume=143 |issue=1 |pages=49–72 |year=1980 |pmid=7441761}}</ref> Бусад хоёр ДНХ-ийн хос-мушгиа хэлбэрүүд нь геометр дүрс болон чиглэлүүдээрээ ялгагддаг. "А" хэлбэр нь илүү өргөн, баруун эрчилсэн спираль бөгөөд түүний бага ховил нь гүехэн болоод өргөн, харин их ховил нь гүнзгий болоод нарийн байдаг. "А" хэлбэр нь ДНХ-ийн дегидратацад орсон физиологийн бус нөхцөлд илэрдэг бөгөөд харин эсийн дотор ДНХ болон РНХ-ийн хэлхээнүүдийн холимог хослолоос, мөн фермент-ДНХ комлексоос үүсэх магадлалтай.<ref>{{cite journal |author=Wahl M, Sundaralingam M |title=Crystal structures of A-DNA duplexes | journal=Biopolymers |volume=44 |issue=1 | pages=45–63 |year=1997 |pmid=9097733 | doi = 10.1002/(SICI)1097-0282(1997)44:1 <!--Retrieved from PMID by DOI bot-->}}</ref><ref>{{cite journal |author=Lu XJ, Shakked Z, Olson WK |title=A-form conformational motifs in ligand-bound DNA structures |journal=J. Mol. Biol. |volume=300 |issue=4 |pages=819–40 |year=2000 |pmid=10891271 |doi=10.1006/jmbi.2000.3690}}</ref> == Мөн үзэх == * [[Плазмид]] * [[ДНХ дараалал тогтоох]] * [[Полимеразын гинжин урвал]] * [[Гурван хэлхээт ДНХ]] == Ишлэл == {{reflist|2}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:ДНХ| ]] 1i411t2iv6vpuubibn18nhkn3pg3qtx Ойрадууд 0 7336 858376 851202 2026-06-08T13:02:50Z Bataa202601 102072 /* Монгол улсад */ хүн ам 858376 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун Монголчууд}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Ойрад | native_name = | native_name_lang = | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрад]]ын байршил | pop = 655,372 | region1 = {{flag|Хятад}}<br/>{{small|(голдуу [[Шинжаан]]д)}} | pop1 = 287,000 (2020 оны тооцоо) | ref1 = | region2 = {{flag|Монгол}} | pop2 = 164,000 (2020 оны тооллого) | ref2 = | region3 = {{flag|Орос}} | pop3 = 179,000 (2021 оны тооллого) | ref3 = | region4 = {{flag|Киргиз}} | pop4 = 12,000 (2018) | ref4 = | region5 = Бусад | pop5 = 5,000 (2020) | ref5 = | languages = Голдуу: [[Урианхай аялга|Халх]], [[Орос хэл]], бусад [[Халх хэл|Монгол хэлнүүд]] <br />Бүс нутгийн: [[Хятад хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Ислам]]<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YhXHEAAAQBAJ&dq=Muslim+oirats&pg=PA209|title=Умард, Зүүн, Төв Азийн угсаатны бүлгүүд|page=209|isbn=978-1-61069-018-8 |last1=Минахан |first1=Жеймс Б. |date=2014-02-10 |publisher=Bloomsbury Publishing USA }}</ref> | related = [[Халимаг овогтон|Халимаг]] болон бусад [[Монголчууд|Монгол үндэстэн]], [[Тува овогтог|Тува]] }} Монголын эзэнт гүрнээс 15-р зуунд салан тусгаарласан нүүдэлчид бөгөөд улмаар 17-р зуунд өөрсдийн улс Жунгарыг байгуулсан. Ойрадын уг гарал тодорхойгүй. Ойрад гэдэг нэртэй аймаг XIII зууны эхнээс [[Их Монгол Улс]]ын бүрэлдэхүүнд багтаж байжээ. Гэхдээ энэ аймаг нь хожмын Ойрад нартай ямар ч холбогүй юм. XIV зууны эцсээр [[бага хаадын үе]] эхлэхэд хааны захиргаатай мөчөөрхөж Монгол төрөөс салан тусгаарлах маягтай зайдуухан байх болжээ. Ойрадыг өөртөө буцаан нэгтгэхийг Монголын төрөөс олон удаа шахаж шаардаж, байлдаж, хөөж мөрдөж байв. Дөрвөн аймаг холбоолсныг түүхэнд [[Дөрвөн ойрад]] гэдэг. Дөрвөн ойрадаас улбаалсан Ойрадын төр улс XVII зуунд [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын хаант улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын]] болон [[Халимагийн хант улс]]ыг байгуулж XVIII зууны дунд хүртэл 400 гаруй жил тодорч яваад манж [[Чин улс]], хаант [[Оросын Хаант Улс|Орос улсын]] харьяанд хуваагдснаас 300 гаруй жил болоход дахин улс байгуулсангүй. Өдгөө [[Монгол]], [[Хятад]], [[Орос]] гурван улсад тус бүр бараг тэнцүү тоотой, нийтдээ 700 мянга гаруй Ойрадын яс аймгийн хүн амьдарч байна. Монгол улсын ойрадууд орон даяар, голцуу [[Улаанбаатар]], [[Увс]], [[Ховд]]од оршин сууж байна. [[Баяд]], [[дөрвөд]], [[захчин]], [[өөлд]], [[торгууд]], [[хотон]] гээд хуучин хошуу, одооны ястныхаа нэрээр бүртгэгддэг. 2010 оны тооллогоор 136 мянган хүн байв. Хятад улсын Ойрадууд хуучин [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], одоогийн Шинжаан орны [[Бортал тойрог|Бортал]], [[Баянгол тойрог|Баянгол]], [[Ховогсайр шянь|Ховогсайр]] нутаг, [[Хөхнуур]] муж болон Өвөр Монгол орны [[Алшаа аймаг|Алшаа]], [[Хөлөнбуйр]] нутагт амьдарч, яс аймгаар бус ерөнхий «монгол үндэстэн» үгээр бүртгэгдэж байна. Тооцож багцаалснаар 250 мянга байна. Үүнд [[торгууд]], [[хошууд]], яс голлодог. Ойрадын уг нутгаас 6000 км алсад, [[Европ]] тив, [[Каспийн тэнгис|Каспийн]] тэнгисийн эрэгт Оросын Ойрадууд буюу [[халимаг]]-ууд байна. Оросын хэмжээнд 183 мянга, түүнээс [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]] оронд 163 мянган халимаг тус орныхоо хүн амын 58 хувийг эзлэн байна. «Халимаг» (᠋''калмыки'') гэж бүртгэгддэг бөгөөд уг нь [[торгууд]], [[дөрвөд]], [[хошууд]], [[зүүнгар]], [[хойт]] аймаг, шинэ [[бузава]] ястнаас бүрджээ. XIX зуунд Шинжаанаас уул даваад өдгөөгийн [[Киргиз|Киргиз]] оронд суусан цөөн тооны [[сарт халимаг|хотон халимаг]], XX зуунд гадаад руу цагаачилсан хүмүүс бас бий. Ойрадын хэл аялга гурван хэсэгтээ жаахан зөрүүтэй болсон. Монголын хэл шинжлэлч [[Шадавын Лувсанвандан|Ш. Лувсанвандан]] 1959 онд урьдын олон судалгааг нэгтгэн дүгнэж [[монгол хэл]]ний [[Ойрад–Халимаг аялга|өрнөд аялгаар]] Шинжааны Ойрад, Ижилийн Ойрад (халимаг) хэлцэж байна, монгол хэлний өрнөд-төвийн завсрын аялгаар Монгол улсын Ховд, Увс, Баян-Өлгийн Ойрад, Хятад улсын Хөхнуур, Алшаагийн Ойрад хэлцэж байна гэдгийг тодотгожээ. Ойрад [[монгол бичиг|худам монгол]] үсгээр бичиж байгаад XVI зуунаас бусад монголчуудын адил [[бурхны ном]] судлан [[самгарди хэл|самгарди]], [[төвөд хэл|төвөд]] бичгээс монголчилж бичигт мэргэшсэнд 1646 онд [[Зая бандид Намхайжамц]] тэр үеийн монгол хэлнээ тааруулан бичих дүрэм уялдуулж, үсэг өргөтгөн хэл бичгийг ойртуулж тодруулсан нь [[тод бичиг|тод үсэг]] байв. Халимаг, Монголын Ойрад XX зуунд латин, кириллтэй золгох хүртэл тод бичигтэй байсан бол Шинжааны Ойрад худам үсгийн хажуугаар одоо ч тод үсгээр бичиж байна. Ойрадууд [[биелгээ|биелэх]] (''бий''), [[хөөмий|хөөмийлөх]] дуртай, «[[Жангар]]» баатрын тууль хайлдаг. == Нэр == «Ойрад (ойрад)» хэмээх нэрийн гарлын талаарх дөрвөн судлаачийн таамгийг энд онцлов. # XIX зуунд Хаант Оросын орчуулагч, хар лам [[Никита Бичурин|Н. Бичурины]] дэвшүүлсэн [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|монгол кирилл үсгээр]] ''ойр'', [[Халимаг хэл|халимаг кирилл үсгээр]] ''өөр'' (хоёул «ойр, дөт, хол биш» хэмээх утгатай) гэж бичдэг үгнээс гаралтай<ref>Бичурин Н. Я. (Иакинф). Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. 2-е издание, Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1991. (Текст печатается по изданию: Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. Сочинено Монахом Иакинфом. Санкт-Петербург. 1834. Типография Медицинского департамента Министерства внутренних дел.</ref> гэсэн нь хамгийн үнэмшилтэй таамаг юм. Монгол үсгээр {{юникодмонгол|ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ|v}} гэж бичдэгийг задалвал ''ойир-а'' (ойр) гэх үгний араас олон тооны -д нөхцөл ''ойира-д'' (ойр-д) гэж залгаад «ойр тойрны юмс» гэсэн утга бүхий ''ойирад'' (Ойрад) гэсэн үг ганц ч үсгийн зөрүүгүй үүсдэг. # XIX зууны Оросын буриад эрдэмтэн [[Банзарын Дорж|Б. Дорж]] «ойрат» гэдэг нь ''ой'' ([[ой]] модны ой)- ''арад'' (ард) гэх хоёр үг нийлсэн байх гэсэн үүднээс «ойн иргэд, ойн ард» гэх утгыг дэвшүүлж, энэ нь ч [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-ны орчуулганд хэрэглэгдэн түүхэнд оржээ.<ref> Банзаров Д. Об ойратах и уйгурах // Библiот. Восточн. Истор. Т. I, приложение V; перепечат. въ книгъ «Черная въра и другiя статьи Дорджи Банзарова», подъ ред. Г.Н. Потанина, СПБ. 1891, стр. 84.</ref> # XX зууны эхэнд Финландын швед эрдэмтэн [[Густав Рамстедт|Г. Рамстедт]] «ойрат» «[[түрэг угсаатан|огуз]]» хоёрыг холбон дурдаж байв. # Саяхан буюу 1993 онд Оросын халимаг эрдэмтэн Н.Убушаев [[фин-угор]] бүлгийн хэлний ''койра'' (нохой) гэх үгтэй холбогдуулан [[чоно]], [[нохой]]г дээдлэх үзлээс гарсан уу гэх санал дэвшүүлсэн.<ref>Убушаев Н.Н. Происхождение этнонима ойрат // Теегин герл. Свет в степи. №3 (апрель-май), Элиста, 1994.</ref> === Анхаарах нэр === Ойрадыг ({{lang-ru|ойраты}}, {{lang-en|Oirats}}) олон улсад доорх утгаар төлөөлүүлж бичих нь байдаг. * '''Баруун монгол''' ({{lang-ru|западные монголы}}, {{lang-en|Western Mongols}}) – байршлаар нь * [[Халимаг]] ({{lang-ru|калмыки}}, {{lang-fr|Kalmouks}}) – Европт ойр хэсгээр нь * [[Зүүнгар]] ({{lang-ru|джунгары}}, {{lang-kk|Жоңғар}}) – түүхэн улсын нэрээр нь ==Түүх== [[File:Fragment of medieval Oirat map shows Lake Balkhash, Ob, Irtysh and Ili rivers.jpg|thumb|Дундад зууны үеийн Ойрадын газрын зураг. Балхаш нуур, Или, Эрчис, Обь мөрнийг зурсан байн]] 1207 онд Ойрадын ноён Хутуга бэх (Худуга бэхи) [[Чингис хаан]]ы хүү Зүчиэр удирдуулсан цэрэгт ялагдаж дагаар орсон бөгөөд хожим үнэнчээр зүтгэсэний тул Чингис хаан Хутуг Бэхийн хүү Иналчид өөрийн охин Чэйжинийг, түүний дүү Төрөлчид Зүчийнхээ охин Холуйханыг хатан болгон өгч худ худгуй болж, Ойрадуудыг Их Монгол улсын Боорчийн харьяанд 4 түмэн болгожээ. Энэ цагаас "Дөрвөн Ойрад" гэдэг нэр гарчээ. Үүний дараа Ойрадууд баруун зүг нүүж [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] эх Дэлгэр мөрний саваар очиж нутаглаж байгаад XIII зууны II хагаст Завхан, Хүнүй гол, Алтайн уулын зүүн бэл хүрч нутагласан бөгөөд тэд Аригбух, Хайду нарын харъяатууд болжээ. XIV зууны сүүлч үеэс Ойрадууд Монголын хаадын мэдлээс гарч салан тусгаарлахын төлөө тэмцэх болсноор Элбэг хааны үед уугуул Монгол орон баруун, зүүн Монгол, Урианхайн 3 хязгаар болж хуваагдан хоорондоо тэмцэлдэх үе эхэлжээ. Эсэн тайш дарагдсанаас хойш XV зууны үед Ойрадууд дахин баруун тийш зайлан нүүдэллэж Алтайн уул, Эрчис мөрний эх, Бархөл, Хами-гаар сууж зүүн хэсэг Ордосын баруун хойгуур очиж суурьшжээ. Тэд "Дөрвөн Ойрадын чуулган" гэдэг эрх барих дээд байгууллага байгуулж, даргаар нь Бүүвэй Мэрзэй, дараа нь Байбагас нар ажиллаж байжээ. XVI зууны сүүлээр Монгол хүчирхэгжиж Түмэд, Халхаас Ойрадыг нэгтгэх бодлого сэргэсэн тул ихэнх Ойрадууд алсалж Алтайн баруун нутаг, Эрчисийн адгаар цаашлан суух болжээ. Энэ байдал бараг зуун жил үргэлжлэв. Халхаас тусгаарласан Цогт тайжийг дарахад Ойрадууд тусалсанаар улс төрийн энэ ужиг мөчөөрхөл зөөлрөв. 1640 онд Халхын нутагт Монгол-Ойрадын цааз байгуулж Халхаас Ойрадын тусгаар байдлыг анх зөвшөөрчээ. Үүнээс хойш Ойрадууд Алтайн өвөрт бүрэн эрхээр буцаж суурьших болсон төдийгүй Төвөдийг зарим Ойрад ноёд захирах болжээ. Ийнхүү хүчирхэгжих болсон Ойрадууд хожим Төвдийн дэмжлэгээр улс байгуулж "Зүүн гарын хант улс" гэх болжээ. Ойрадуудын Монголоос салан тусгаарлах тэмцэл үе үе түр зуурын амжилтанд хүрч байв. 1453 онд Эсэн тайш улс төрийн хядлагын аргаар Монголын төрийг түр авсан бол, 1688 онд Галдан бошогт Монгол төрийн сүүлчийн мөхлөгийг довтолж унагаад өөрөө мөхжээ. Мин улс, Манж гүрэн зэрэг харийн түрэлтэд Монгол төр доройтсон нөхцлийг ашиглаж монголыг эзлэн авахаар Ойрадууд ийнхүү довтолдог байв. Социалист түүхэнд үүнийг доройтсон Монголыг нэгтгэх, хариас аврахаар тэд тэмцсэн гэж бичих болсон ч ингэж үзэх нь хууль ёсны үүднээс буруу дүгнэлт гэж зарим нь үздэг болжээ. Ойрад ноёдын бүс нутагт хийсэн дайн тэмцэл бүр нь ихэнхдээ бүтэлгүйтэж, өөрийн улс төдийгүй өөрсдийнхөө амь насыг ч алдахад хүргэдэг давтамжтай байв. Тэд "Зүүн гарын хант улс" хэмээгдсэн ч баруунш Түрэг гаралтнууд, зүүнш Монголчуудыг тогтвортой засаглаж чадсангүй хямарсаар эцэстээ Манжид дагаж, улс байгуулах оролдлого нь талаар болжээ. ==Хүн амын тоо, нутаг, овог аймаг== Өдгөө баттай Ойрадын яст хүн гэвэл 700 мянга байна. Үүнээс [[Хятад|Хятадад]] 250 мянга, [[Монгол улс|Монголд]] 164 мянга, [[Орос улс|Орост]] 190 мянга бий. === Монгол улсад === [[Зураг:Mongol atlas.jpg|thumb|Монгол улсын хүн амын яс үндэс, угсаатны зүйн газрын зураг. 1979 он]] Монгол улс 2010 онд хүн ардаа тоолоход суурин хүн амын 9.0 хувь, 136 мянга нь Ойрадын ястан байлаа.<ref name="Монголулс2010">{{Cite web |url=http://ubstat.mn/News=ebaf41a3-0bff-11e1-9add-001fc60e81da |title=Хүн ам, орон сууцны 2010 оны улсын тооллого. Нэгдсэн дүн |access-date=2014-05-09 |archive-date=2016-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312180653/http://ubstat.mn/News=ebaf41a3-0bff-11e1-9add-001fc60e81da |url-status=dead }}</ref> Үүнд [[торгууд]], [[дөрвөд]] (дөрвөд дотор [[Хотон (ястан)|хотон]]), [[баяд]], [[захчин]], [[мянгад]], [[хойт]], [[хошууд]], [[өөлд]] байна. Унаган [[Увс]], [[Ховд]], [[Баян-Өлгий]] аймаг болон [[Улаанбаатар]] нийслэлд оршин сууж байна. Аж үйлдвэржилт, атрын аянаар [[Дархан]], [[Эрдэнэт]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгийг]] зорьсон нь цөөнгүй. {| class="wikitable" |- ! Яс, аймаг || 2000 он !! 2010 он<ref name="Монголулс2010"/> !! 2010 онд голдуу хаана нутаглаж байв |- | [[Дөрвөд]] || 36,706 || 52,403 || [[Увс аймаг|Увс]] (42.9%), УБ (31.3%), Ховд (7.1%) |- | [[Баяд]] || 30,824 || 46,573 || Увс (45.4%), УБ (32.5%), [[Дархан-Уул]] (6.9%) |- | [[Захчин]] || 29,766 || 32,845 || [[Ховд аймаг|Ховд]] (60.3%), УБ (26.2%), Дархан-Уул (4.9%) |- | [[Өөлд]]|| 8,634 || 12,520 || [[Улаанбаатар|УБ]] (38.9%), Ховд (32.1%) |- | [[Торгууд]]|| 9,628 || 11,176 || Ховд (44.1%), УБ (40.3%), Дархан-Уул (6.3%) |- | [[Хотон]] || 9,014 || 11,304 || Увс (47.6%), [[Орхон]] (17.3%), [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] (14.4%) |- | [[Мянгад]] || 6,082 || 6,592 || Ховд (57.0%), УБ (29.7%), Увс (2.7%) |- style="background: #f0f0f0;" | '''Нийлбэр''' || '''130,654'''|| '''173,416'''|| УБ, Увс, Ховд, Дархан-Уул, Орхон, Сэлэнгэ |} Мөн [[дархад]], [[хотгойд]], [[дарьганга]] ястныг бүрдүүлэхэд Ойрад оролцсон гэдэг. === Хятад улсад === [[Зураг:Oirat-map-ru.png|thumb|Монгол, Хятад дахь Ойрад аялганы тойм төдий газрын зураг {{ref-ru}}]] Хятад улсад [[монгол үндэстэн]] гэж бүртгэдэг болохоор тэр доторх Ойрадын тоог ялган мэдэх хэцүү. Нутгаар баримжаалсан судалгааг доор хүснэгтлэв.<ref name="хойт">{{Cite web |url=http://www.bumbinorn.ru/2008/12/07/poslednie_dannye_po_lokalizacii_i_chislennosti_ojjrat_48654.html |title=Хойт С.К. Последние данные по локализации и численности ойрат // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136-157. |access-date=2014-05-10 |archive-date=2010-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100705162007/http://www.bumbinorn.ru/2008/12/07/poslednie_dannye_po_lokalizacii_i_chislennosti_ojjrat_48654.html |url-status=dead }}</ref> Шиньжянд 150 мянга, Хөхнуурт 80 мянга, бусад газарт 20 мянга гээд бүгд 250 мянга байна. Шиньжянд [[торгууд]], [[хошууд]], [[өөлд]], [[Хөхнуур]]т хошууд ([[дээд монголчууд|дээд монгол]]), [[Өвөр Монгол]]ын [[Алшаа]]д хошууд, торгууд, [[Хөлөнбуйр]]т өөлд байдаг. {| class="wikitable" |- ! Муж, орон || Аймаг, хот !! Хүн ам !! Яс, аймаг; олонхын нутаг |- | rowspan=8 | [[Шинжаан]] || [[Баянгол тойрог|Баянгол]] || 49,000 || торгууд, хошууд; [[Хэжин шянь|Хэжин]] шяньд 30000 |- | [[Бортал тойрог|Бортал]] || 26,000 || ихэвчлэн торгууд; [[Рашаан шянь|Рашаан]] шяньд 11000 |- | [[Или тойрог|Или]] || 34,000 || өөлд; [[Монголхүрээ шянь|Монголхүрээ]] шяньд 17000 |- | [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]] || 32,300 || торгууд; [[Ховогсайр шянь|Ховогсайр]] шяньд 17000 |- | [[Өрөмч хот|Өрөмч]] || 7,000 || ихэвчлэн торгууд, хошууд, өөлд |- | [[Хармай хот|Хармай]] || 2,000 || торгууд |- | [[Хамил тойрог|Хамил]] || 2,000 || [[Бархөл шянь|Бархөл]] шяньд суудаг |- | [[Цонж тойрог|Цонж]] || 2,000 || [[Жимсайр шянь|Жимсайр]] шяньд суудаг |- | [[Хөхнуур]] || || 70,000 || [[Хайши тойрог|Хайши]] (Цайдам), Хэнаньд байна |- | [[Ганьсү муж|Ганьсү]] || || || [[Сүбэй шянь|Сүбэй]] шяньд байж магадгүй |- | rowspan=2 | [[Өвөр Монгол|Өвөр Монгол]] || [[Алшаа аймаг|Алшаа]] || || Алшаа хошууд, эзнээ торгууд |- | [[Хөлөнбуйр]] || || [[Эвэнх өөртөө засах хошуу|Эвэнх]] хошууны Имин голын эрэгт |- |} === Орос улсад === [[Зураг:Карта калмыцкого языка. Павлов Д.А. 1971 г..png|thumb|1971 онд зурсан нутгийн аялганы газрын зураг. Улбар шараар торгууд, элсэн шараар дөрвөдийг зуржээ]] Орос улсад Каспийн тэнгис, [[Ижил мөрөн|Ижил]] мөрний эрэгт [[Халимаг орон]] (БНХалУ) байна. 2010 оны хүн амын тооллогоос үзвэл Халимагт 162,740 (хүн амын 58 хувь), [[Астрахань муж|Астрахань]] мужид 6,624, [[Москва]] хотод 3,996, нийт Орос даяар 183,372 [[халимаг]] буюу Ойрад хүн байна.<ref name="gks.ru"/> Халимаг гэж нэгтгэн бүртгэдэг болохоос өмнө хамгийн сүүлд 1861 онд овог аймгаар бүртгэжээ. Үүнд 45% нь [[торгууд]], 34 хувь нь [[дөрвөд]], 15 хувь нь [[бузава]], 6 хувь нь [[хошууд]] байв. Одоо ч гэсэн тэр дүнг барин тооцвол 80 мянган торгууд, 60 мянган дөрвөд, 30 мянган бузава, 10 мянган хошуудаас бүрдэж байгаа юм.<ref name="хойт"/> Оросын [[алтай ястан|алтай]] ястныг 1948 он хүртэл Ойрад гэгдэж явсны хувьд, [[тува]]г урианхай гэгдэж явсны хувьд хамаатуулах нь байдаг. === Бусад оронд === [[Киргиз]] улсад «халимаг» (''калмыки'') гэж бүртгэгддэг Ойрад байна. [[Ислам]] шашинтай болсны хувьд [[сарт халимаг|хотон халимаг]] гэнэ. 1999 онд 5,824 байснаа 2009 он болоход 4,188 хүн халимаг гэж мэдүүлжээ.<ref name="хиргис2009"> Перепись населения Кыргызской Республики 2009 года. Численность постоянного населения по национальностям.</ref> Үүнээс 2,805 нь [[Ак-Суй]] район, 679 нь [[Харгол]] хотод оршин сууж байна. Гэхдээ өөрсдийгөө Киргизгэж бүртгүүлдэг болсныг оруулаад хотон халимагуудыг 10,000 гаруй байгаа гэж тооцдог. Ойрад гэдэг нь мэдэгдэж байгаагаас хэлвэл [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-д 2000, [[Чех|Чехэд]] 2000, [[Франц|Францад]] 800, [[Казахстан|Хасагт]] 1000, [[Украинд]] 700 орчим халимаг буюу Ойрад байна. Монгол улсын 100 мянга гаруй иргэн гадаадад ажиллаж амьдарч байгаа, тэднийг дээр тооцоонд оруулаагүйг бодон жинлэвэл 10,000 мянга орчим нь Ойрад байх боломжтой. Талаас илүү нь [[Өмнөд Солонгос]], Америк хоёрт байгаа. Зүүнгарын хаант улс 600,000 хүн амтай байсан ба тэдгээрийн 200,000 орчим нь үндсэн Ойрад нар, 50-60,000 орчим нь тэдэнд дагасан Монгол овгууд байв. Манжийн Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны 15-18-р он буюу 1755-1758 онд Монголын [[Зүүнгарын хаант улс]]ыг эзлэн ойрадуудыг манжийн эсрэг дахин тэмцэхээс сэргийлж зүүнгарын Ойрадуудыг бүхэлд нь хядаж дуусгасан билээ. == Газар нутаг == Ойрадууд нь эрт цагт Байгал нуурын баруун эрэгт байгаад хожим нь урагш нүүжээ. Дөрвөн Ойрад нь Алтайн нурууны баруун зүүн тал, Тэнгэр уул, Балхаш нуур, Исикуль нуур, Тарвагтайн нуруу хойшоогоо Енисэй, Обь, Эрчис мөрний сав газрыг багтаасан өргөн уудам нутагт амьдарч байжээ. == Соёл == Монголын ард түмэн хэдийгээр үндэсний тусгаар тогтнолоо алдан Манж гүрний хараат байсан авч үндэсний соёлоо бүрэн бүтнээр нь хадгалан угсаатны хувьд нэгдлээ бат хамгаалж байсанд тухайн үеийн Монгол угсаатны үйл явцын онцлог оршино.Манжийн ноёрхлын үед [1754-1762 ] зохин байгуулагдсан Дөрвөд, Баядын 14 хошуу, Захчин, Торгууд, Хошууд, Мянгад, Алтайн Урианхайн "хошуу", "анги", "сумд", "дөчин", "арван"-ы байгуулалт нь тухайн үед жижиглэн сарнисан улс төрийн шинжтэй байсан боловч угсаа соёлын нийтлэг төлөвшихөд төдийлөн саад тотгор болж чаддагүй юм. Учир нь тэдгээр хошуудын нутаг дэвсгэр нь нутгийн тодорхой дээс заагтай, ястан бүр өөрсдийн хэл аялга, угсаа гарвал, түүхэн замналаа сайн мэддэг байсан нь нийт Ойрад түмний угсаа соёлын нийтлэг төлөвших, тус бүрийн өвөрмөц соёл хөгжих үйл явцад зохих үр дагавар бүхий хүчин зүйл болж байжээ. == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} == Унших бичиг == {{Wiktionary|Ойрад}} <table><td> *Монголын ойрадуудын түүхийн товч. khamagmongol.com/library/history/ochir_1993_m.pdf * ''Санчиров В. П.'' О Происхождении этнонима торгут и народа, носившего это название // Монголо-бурятские этнонимы: cб. ст. — Улан-Удэ: БНЦ СО РАН, 1996. C. 31—50. - in Russian * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] </td><td> * ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [https://www.academia.edu/4855547/_._-_2008._-_82_._ISBN_978-5-91458-044-2_Kereits_in_enthnogenesis_of_peoples_of_Eurasia_historiography_of_the_problem._Elista_Kalmyk_State_University_Press_2008._-_82_p._in_Russian_ ''Хойт С.К.'' Кереиты в этногенезе народов Евразии: историография проблемы. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. – 82 с. ISBN 978-5-91458-044-2 (Khoyt S.K. Kereits in enthnogenesis of peoples of Eurasia: historiography of the problem. Elista: Kalmyk State University Press, 2008. – 82 p. (in Russian))] * ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at the ethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] </td></table> {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Ойрад| ]] [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] [[Ангилал:Шинжаан дахь угсаатан]] [[Ангилал:Хөхнуур дахь угсаатан]] [[Ангилал:Монгол үндэстэн]] psoi77j17ohbsy3zsl1ybc0nig5v6vr Индонез 0 8249 858484 857439 2026-06-09T10:17:07Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858484 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =325 | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]<sup>*</sup>&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]<sup>*</sup> (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]<sup>*</sup> (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua Barat'') * [[Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =139, 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km<sup>2</sup> 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км<sup>2</sup> талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = 7 | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }} {{Webarchiv|url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |archive-is=20120527011433 |text=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |archiv-bot=2026-06-09 10:17:07 InternetArchiveBot }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] t3quf9qz68garaqtcvhxob2hp5eqw4b Мексик 0 8286 858373 784883 2026-06-08T12:31:47Z Avirmed Batsaikhan 53733 858373 wikitext text/x-wiki {{short description|Хойд Америк дахь улс}} {{about|улсын}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Мексикийн Нэгдсэн Улс | common_name = Мексик | native_name = <span style=white-space:nowrap;>{{lang|es|Estados Unidos Mexicanos}}&nbsp;([[Испани хэл|Испани]])</span> | image_flag = Flag of Mexico.svg | flag_type = [[Мексикийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_flag2 = <!--not officialMexican States Standard.svg//--> | image_coat = Coat of arms of Mexico.svg | alt_coat = | symbol_type = [[Мексикийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|es|[[Мексикийн төрийн дуулал|Himno Nacional Mexicano]]}}<br />{{small|("Мексикийн Үндэсний Дуулал")}}<div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Himno Nacional Mexicano instrumental.ogg]]}}</div> | national_motto = <br />{{native phrase|es|[[Үндэсний урианы жагсаалт#М|La Patria Es Primero]]}}<br />{{small|("Эх орон нэгт")}} | other_symbol_type = | other_symbol = | image_map = {{switcher|[[File:MEX orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Mexico regions map.png|frameless]]|Мексикийн мужууд|Default=1}} | map_width = 250px | capital = [[Мехико]] | coordinates = {{Coord|19|26|N|99|8|W|type:city}} | largest_city = Мехико | official_languages = [[Мексикийн Испани хэл|Испани хэл]] (''де-факто''){{ref label|iboxb|b}} | languages_type = Хамтарсан албан ёсны хэлнүүд | languages = {{Plainlist| * 68 [[Мексикийн хэлнүүд|уугуул хэлнүүд]] }} | ethnic_groups = ''[[#Угсаатны бүлэг болон арьсны өнгө|Доороос харна уу]]'' | ethnic_groups_year = | ethnic_groups_ref = | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} * 78.3% [[Христийн шашин]] ** 74% [[Католик сүм|Ромын католик]] ** 4.3% [[Евангелизм]] {{Tree list/end}} |14.8% [[Шашин шүтлэггүй байдал|Шашингүй]] |6.9% бусад}} | religion_ref = <ref>{{cite web |url=https://es.statista.com/grafico/28553/las-religiones-mas-comunes-en-latinoamerica/ |title=Catholicism and evangelism: the two most common religions in Latin America |website=Statista |access-date=18 November 2022 }}</ref> | religion_year = 2022 | demonym = [[Мексикчүүд‎]] | government_type = {{nowrap|[[Холбооны улс|Холбооны]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]]<br />{{raise|0.13em|[[бүгд найрамдах улс]]<ref>{{cite web |location=MX Q|url=http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511194922/http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |archive-date=11 May 2011 |title=Political Constitution of the United Mexican States, title 2, article 40 |publisher=SCJN |access-date=14 August 2010}}</ref><!--end nowrap:-->}}<!--end raise:-->}} | leader_title1 = [[Мексикийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Андрес Мануэль Лопез Обрадор]] | leader_title2 = [[Сенатын ерөнхийлөгч (Мексик)|Сенатын Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Ана Лилия Ривера]] | leader_title3 = [[Төлөөлөгчдийн танхимын дарга (Мексик)|Төлөөлөгчдийн танхимын дарга]] | leader_name3 = [[Марсела Гуэрра Кастилло]] | leader_title4 = [[Үндэсний Шударга Ёсны Дээд Шүүх#Ерөнхийлөгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name4 = [[Норма Лусиа Пина Эрнандес]] | legislature = [[Холбооны Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Бүгд Найрамдах Улсын Сенат (Мексик)|Сенат]] | lower_house = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Мексик)|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Мексикийн тусгаар тогтнолын дайн|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[Испани]]ас) | established_event1 = [[Долоресийн уйлаан|Тунхагласан]] | established_date1 = 9 сарын 16, 1810 он | established_event2 = [[Мексикийн эзэнт гүрний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Бүрэн эрх]] | established_date2 = 9 сарын 27, 1821 он | established_event3 = [[Америк дахь испанийн колониудын тусгаар тогтнолын дайнууд#Шинэ Испани болон Төв Америк|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date3 = 12 сарын 28, 1836 он | established_event4 = [[1824 оны Мексикийн үндсэн хууль|Анхны үндсэн хууль]] | established_date4 = 10 сарын 4, 1824 он | established_event5 = [[1857 оны Мексикийн Нэгдсэн Улсын Холбооны Үндсэн хууль|Хоёрдугаар үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 5, 1857 он | established_event6 = [[Мексикийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date6 = 2 сарын 5, 1917 он | area = | today = | area_km2 = 1,972,550 | area_footnote = | area_rank = 13 | area_sq_mi = 761,606 | percent_water = 1.58 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = 129,875,529<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Mexico|access-date=22 June 2023|year=2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 10 | population_density_km2 = 61 | population_density_sq_mi = 157 | population_density_rank = 142 | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$2.92 их наяд<ref name="imf-mx">{{Cite web |title=IMF DataMapper|url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/MEX |access-date=27 November 2022 |website=www.imf.org}}</ref>}} | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 13 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $22,440<ref name="imf-mx"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 69 | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$1.42 их наяд<ref name="imf-mx"/>}} | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 15 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $10,950<ref name="imf-mx"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 71 | Gini = 41.8 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite encyclopedia|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|title=Inequality - Income inequality - OECD Data|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]]|access-date=12 August 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.758 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021-2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=15 December 2020|access-date=15 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 86 | currency = [[Мексик песо]] | currency_code = MXN | time_zone = [[Мексик дэх цаг]]ийг ''харна уу'' | utc_offset = −8 - −5 | utc_offset_DST = −7 - −5 | DST_note = | time_zone_DST = янз бүр | antipodes = | date_format = | drives_on = баруун | calling_code = [[Мексик дэх утасны дугаар|+52]] | cctld = [[.mx]] | footnote_a = {{note|iboxa}}[[Уугуул иргэдийн хэл бичгийн эрхийн ерөнхий хууль|Уугуул иргэдийн хэл бичгийн эрхийн ерөнхий хуулийн]] 4 дүгээр зүйл<ref>{{cite web |url=http://www.inali.gob.mx/pdf/LGDLPI.pdf |title=General Law of Linguistic Rights of the Indigenous Peoples |author=INALI |date=13 March 2003 |access-date=7 November 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.inali.gob.mx/clin-inali/ |title=Catálogo de las lenguas indígenas nacionales: Variantes lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas |publisher=Inali.gob.mx |access-date=18 July 2014}}</ref> | footnote_b = {{note|iboxb}}Испани хэл нь Мексикийн холбооны засгийн газрын ''[[де-факто]]'' албан ёсны хэл юм. }} '''Mексик''' ({{lang-es|México}} {{Audio|es-mx-México.ogg|<small>(сонсох)</small>}}) - албан ёсоор '''Мексикийн Нэгдсэн Улс''' ({{lang-es|Estados Unidos Mexicanos}}) — [[Хойд Америк]]т оршдог [[улс]]. Умар зүгт [[АНУ]], дорно өмнө зүгт [[Белиз]], [[Гватемал]] гурван улстай газраар хил залгаж, өрнө зүгт [[Калифорнийн булан]], [[Номхон далай]], дорно зүгт [[Мексикийн булан]], [[Карибын тэнгис]]тэй эрэг хөвөөлдөг байна. Мексик 1,972,550 км² газар нутагтайгаараа [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|дэлхийн 14-р]], [[Америк]] тивийн 5-р том орон болохоос гадна 2023 оны байдлаар 129.151.256 сая хүн амтай тул дэлхийд 11 дэх, Испани хэлт орнуудаас хамгийн олон хүн амтай улс гэгдэнэ. Хүн амын үндсэн хэл - [[Испани хэл|Испани]]. Зонхилох шашин - [[Христийн шашин|Христ]]. Нийслэл [[Мехико]] дэлхийн их хотын тоонд багтдаг. Мексик бол [[холбооны улс|холбооны төрийн байгууламжит]], ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлах [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагт]], төлөөллийн [[ардчилал|ардчилсан улс төрийн дэглэмтэй]] улс. Ард иргэдийг засаглах учир холбооны гучин нэгэн [[муж улс]], [[Мехико|нэг дүүрэг]]т нутаг дэвсгэр хуваагддаг. Мексик нь тухайн бүсийнхээ хүчирхэг орон бөгөөд 1994 оноос [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага]]д элссэн цорын ганц [[Латин Америк]]ийн орон болсон. Мексик нь дундаас дээгүүр орлоготой оронд тооцогддог. [[ҮНБ]]-ийг нь худалдан авах чадварын паритетаар тооцвол Мексикийн [[эдийн засаг]] нь дэлхийд 12-т орно. Эдийн засаг нь [[Хойд Америкийн Чөлөөт Худалдааны Гэрээ]]ний (NAFTA) гишүүн орнуудтай чухал уялдаа холбоотой. Мексик нь дэлхийн хүчтэй орон болж буйд тооцогдож байгаа боловч нийгмийн болон аюулгүй байдлын асуудлууд нь муугаар нөлөөлж байна. 2000 оны сонгуульд анх удаад сөрөг хүчний нам, 1929 оноос хойш Ерөнхийлөгчийн албыг барьж байсан Байгууллын Хувьсгалт намыг ("''Partido Revolucionario Institucional''") дийлж ялалт байгуулжээ. == Засаг захиргаа == Мексик улс засаг захиргааны хувьд ''31 муж'' ([[Испани хэл|испани.]] ''estados'') бөгөөд 1 ''Холбооны тойрог'' ([[Испани хэл|испани.]] ''Distrito Federal'')-т хуваагддаг байна. Эдгээр нь нийлээд ''Холбооны байгууллагууд'' ({{lang-es|Entidades federativas}}''Entidades federativas'') болдог юм. 1917 оны Мексикийн Үндсэн хуулийн дагуу муж улсууд чөлөөтэй, бүрэн эрхтэй бөгөөд өөрсдийн Үндсэн хуулийн дагуу өөрсдийгөө удирдах эрх чөлөөтэй. Муж бүр үндэсний харьяаллын асуудлыг хамарсан холбооны Үндсэн хуультай зөрчилдөхгүй үндсэн хуультай. Муж улсууд Холбооны зөвшөөрөлгүйгээр бусад муж улс эсвэл аливаа бие даасан улстай холбоо тогтоож чадахгүй (гэхдээ халдлагын үед хил залгаа мужуудын аюулгүй байдлыг хангахад шаардлагатай батлан ​​​​хамгаалах, аюулгүй байдлын гэрээнээс бусад тохиолдолд). Мужууд нь хотын захиргаанд буюу аймагт хуваагддаг. Мексикт 2,448 хотын буюу аймгийн захиргаа байдаг (Мехико хотын 16 дүүргийг тооцохгүй). == Эдийн засаг == Мексик бол аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн орон бөгөөд Америк тивд эдийн засгийн хувьд хамгийн хөгжсөн орнуудын нэг үздэг юм. Тус улс нь газрын тос, байгалийн хий (Америк тивд тэргүүлэх байр эзэлдэг), төмрийн хүдэр, хүхэр, сурьмагийн хүдэр, мөнгөн ус, бал чулуу үйлдвэрлэдэг. Мексик бол жоншны дэлхийн тэргүүлэгч үйлдвэрлэгч, экспортлогч орнуудын нэг юм. Хамгийн хөгжсөн үйлдвэрлэлийн салбаруудад хар ба өнгөт бус металлурги, механик инженерчлэл, химийн болон нефть химийн үйлдвэр, хөвөн нэхмэл, хүнсний боловсруулалт орно. Газрын тос боловсруулах үйлдвэрлэл хөгжөөгүй; дэлхийн хамгийн том газрын тос экспортлогчдын нэг боловч Мексик газрын тосны бүтээгдэхүүн импортолдог. Хөдөө аж ахуйд эрдэнэ шиш, улаан буудай, шар буурцаг, будаа, шош, хөвөн, кофе, жимс, улаан лооль зэрэг ургацын үйлдвэрлэл давамгайлдаг. Мод бэлтгэл мөн хөгжсөн юм. 2023 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар Мексикт хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ нь бүс нутаг, салбараас хамааран эх газарт өдөрт 207.44 песо (11.01 доллар)-аас 464.51 песо (24.66 доллар) хүртэл байдаг, Мексик-АНУ-ын хил дагуу өдөрт 312.41 песо (16.59 доллар) байдаг бөгөөд энэ нь АНУ-тай хиллэдэг хотын захиргаанаас бүрддэг Хойд хилийн чөлөөт бүс гэсэн тусгай эдийн засгийн статустай юм. == Спорт == Мексикт хамгийн алдартай спорт бол хөлбөмбөг юм. [[1968 оны Зуны Олимп|1968 оны]] [[1968 оны Зуны Олимп|Зуны Олимпийн наадам]] Мехико хотод болсон. Тус улс [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-гийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг 1970 болон 1986 онд хоёр удаа зохион байгуулсан бөгөөд 2026 онд АНУ, Канадтай хамтран зохион байгуулахаар болоод байна. == Зүүлт == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commons|México}} <br /> {{Хөтлөгч мөр Америкийн Улсуудын Байгууллага}} {{Хөтлөгч мөр Хойд Америкийн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} {{stub}} [[Ангилал:Мексик| ]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хойд Америкийн орон]] [[Ангилал:Төв Америкийн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] g9f70tsvhav74zlhmv994un0wawwzx5 858382 858373 2026-06-08T13:21:29Z Avirmed Batsaikhan 53733 858382 wikitext text/x-wiki {{short description|Хойд Америк дахь улс}} {{about|улсын}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Мексикийн Нэгдсэн Улс | common_name = Мексик | native_name = <span style=white-space:nowrap;>{{lang|es|Estados Unidos Mexicanos}}&nbsp;([[Испани хэл|Испани]])</span> | image_flag = Flag of Mexico.svg | flag_type = [[Мексикийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_flag2 = <!--not officialMexican States Standard.svg//--> | image_coat = Coat of arms of Mexico.svg | alt_coat = | symbol_type = [[Мексикийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|es|[[Мексикийн төрийн дуулал|Himno Nacional Mexicano]]}}<br />{{small|("Мексикийн Үндэсний Дуулал")}}<div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Himno Nacional Mexicano instrumental.ogg]]}}</div> | national_motto = <br />{{native phrase|es|[[Үндэсний урианы жагсаалт#М|La Patria Es Primero]]}}<br />{{small|("Эх орон нэгт")}} | other_symbol_type = | other_symbol = | image_map = {{switcher|[[File:MEX orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Mexico regions map.png|frameless]]|Мексикийн мужууд|Default=1}} | map_width = 250px | capital = [[Мехико]] | coordinates = {{Coord|19|26|N|99|8|W|type:city}} | largest_city = Мехико | official_languages = [[Мексикийн Испани хэл|Испани хэл]] (''де-факто''){{ref label|iboxb|b}} | languages_type = Хамтарсан албан ёсны хэлнүүд | languages = {{Plainlist| * 68 [[Мексикийн хэлнүүд|уугуул хэлнүүд]] }} | ethnic_groups = ''[[#Угсаатны бүлэг болон арьсны өнгө|Доороос харна уу]]'' | ethnic_groups_year = | ethnic_groups_ref = | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} * 78.3% [[Христийн шашин]] ** 74% [[Католик сүм|Ромын католик]] ** 4.3% [[Евангелизм]] {{Tree list/end}} |14.8% [[Шашин шүтлэггүй байдал|Шашингүй]] |6.9% бусад}} | religion_ref = <ref>{{cite web |url=https://es.statista.com/grafico/28553/las-religiones-mas-comunes-en-latinoamerica/ |title=Catholicism and evangelism: the two most common religions in Latin America |website=Statista |access-date=18 November 2022 }}</ref> | religion_year = 2022 | demonym = [[Мексикчүүд‎]] | government_type = {{nowrap|[[Холбооны улс|Холбооны]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]]<br />{{raise|0.13em|[[бүгд найрамдах улс]]<ref>{{cite web |location=MX Q|url=http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511194922/http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |archive-date=11 May 2011 |title=Political Constitution of the United Mexican States, title 2, article 40 |publisher=SCJN |access-date=14 August 2010}}</ref><!--end nowrap:-->}}<!--end raise:-->}} | leader_title1 = [[Мексикийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Андрес Мануэль Лопез Обрадор]] | leader_title2 = [[Сенатын ерөнхийлөгч (Мексик)|Сенатын Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Ана Лилия Ривера]] | leader_title3 = [[Төлөөлөгчдийн танхимын дарга (Мексик)|Төлөөлөгчдийн танхимын дарга]] | leader_name3 = [[Марсела Гуэрра Кастилло]] | leader_title4 = [[Үндэсний Шударга Ёсны Дээд Шүүх#Ерөнхийлөгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name4 = [[Норма Лусиа Пина Эрнандес]] | legislature = [[Холбооны Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Бүгд Найрамдах Улсын Сенат (Мексик)|Сенат]] | lower_house = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Мексик)|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Мексикийн тусгаар тогтнолын дайн|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[Испани]]ас) | established_event1 = [[Долоресийн уйлаан|Тунхагласан]] | established_date1 = 9 сарын 16, 1810 он | established_event2 = [[Мексикийн эзэнт гүрний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Бүрэн эрх]] | established_date2 = 9 сарын 27, 1821 он | established_event3 = [[Америк дахь испанийн колониудын тусгаар тогтнолын дайнууд#Шинэ Испани болон Төв Америк|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date3 = 12 сарын 28, 1836 он | established_event4 = [[1824 оны Мексикийн үндсэн хууль|Анхны үндсэн хууль]] | established_date4 = 10 сарын 4, 1824 он | established_event5 = [[1857 оны Мексикийн Нэгдсэн Улсын Холбооны Үндсэн хууль|Хоёрдугаар үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 5, 1857 он | established_event6 = [[Мексикийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date6 = 2 сарын 5, 1917 он | area = | today = | area_km2 = 1,972,550 | area_footnote = | area_rank = 13 | area_sq_mi = 761,606 | percent_water = 1.58 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = 129,875,529<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Mexico|access-date=22 June 2023|year=2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 10 | population_density_km2 = 61 | population_density_sq_mi = 157 | population_density_rank = 142 | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$2.92 их наяд<ref name="imf-mx">{{Cite web |title=IMF DataMapper|url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/MEX |access-date=27 November 2022 |website=www.imf.org}}</ref>}} | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 13 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $22,440<ref name="imf-mx"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 69 | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$1.42 их наяд<ref name="imf-mx"/>}} | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 15 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $10,950<ref name="imf-mx"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 71 | Gini = 41.8 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite encyclopedia|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|title=Inequality - Income inequality - OECD Data|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]]|access-date=12 August 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.758 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021-2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=15 December 2020|access-date=15 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 86 | currency = [[Мексик песо]] | currency_code = MXN | time_zone = [[Мексик дэх цаг]]ийг ''харна уу'' | utc_offset = −8 - −5 | utc_offset_DST = −7 - −5 | DST_note = | time_zone_DST = янз бүр | antipodes = | date_format = | drives_on = баруун | calling_code = [[Мексик дэх утасны дугаар|+52]] | cctld = [[.mx]] | footnote_a = {{note|iboxa}}[[Уугуул иргэдийн хэл бичгийн эрхийн ерөнхий хууль|Уугуул иргэдийн хэл бичгийн эрхийн ерөнхий хуулийн]] 4 дүгээр зүйл<ref>{{cite web |url=http://www.inali.gob.mx/pdf/LGDLPI.pdf |title=General Law of Linguistic Rights of the Indigenous Peoples |author=INALI |date=13 March 2003 |access-date=7 November 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.inali.gob.mx/clin-inali/ |title=Catálogo de las lenguas indígenas nacionales: Variantes lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas |publisher=Inali.gob.mx |access-date=18 July 2014}}</ref> | footnote_b = {{note|iboxb}}Испани хэл нь Мексикийн холбооны засгийн газрын ''[[де-факто]]'' албан ёсны хэл юм. }} '''Mексик''' ({{lang-es|México}} {{Audio|es-mx-México.ogg|<small>(сонсох)</small>}}) - албан ёсоор '''Мексикийн Нэгдсэн Улс''' ({{lang-es|Estados Unidos Mexicanos}}) — [[Хойд Америк]]т оршдог [[улс]]. Умар зүгт [[АНУ]], дорно өмнө зүгт [[Белиз]], [[Гватемал]] гурван улстай газраар хил залгаж, өрнө зүгт [[Калифорнийн булан]], [[Номхон далай]], дорно зүгт [[Мексикийн булан]], [[Карибын тэнгис]]тэй эрэг хөвөөлдөг байна. Мексик 1,972,550 км² газар нутагтайгаараа [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|дэлхийн 14-р]], [[Америк]] тивийн 5-р том орон болохоос гадна 2023 оны байдлаар 129.151.256 сая хүн амтай тул дэлхийд 11 дэх, Испани хэлт орнуудаас хамгийн олон хүн амтай улс гэгдэнэ. Хүн амын үндсэн хэл - [[Испани хэл|Испани]]. Зонхилох шашин - [[Христийн шашин|Христ]]. Нийслэл [[Мехико]] дэлхийн их хотын тоонд багтдаг. Мексик бол [[холбооны улс|холбооны төрийн байгууламжит]], ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлах [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагт]], төлөөллийн [[ардчилал|ардчилсан улс төрийн дэглэмтэй]] улс. Ард иргэдийг засаглах учир холбооны гучин нэгэн [[муж улс]], [[Мехико|нэг дүүрэг]]т нутаг дэвсгэр хуваагддаг. Мексик нь тухайн бүсийнхээ хүчирхэг орон бөгөөд 1994 оноос [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага]]д элссэн цорын ганц [[Латин Америк]]ийн орон болсон. Мексик нь дундаас дээгүүр орлоготой оронд тооцогддог. [[ҮНБ]]-ийг нь худалдан авах чадварын паритетаар тооцвол Мексикийн [[эдийн засаг]] нь дэлхийд 12-т орно. Эдийн засаг нь [[Хойд Америкийн Чөлөөт Худалдааны Гэрээ]]ний (NAFTA) гишүүн орнуудтай чухал уялдаа холбоотой. Мексик нь дэлхийн хүчтэй орон болж буйд тооцогдож байгаа боловч нийгмийн болон аюулгүй байдлын асуудлууд нь муугаар нөлөөлж байна. 2000 оны сонгуульд анх удаад сөрөг хүчний нам, 1929 оноос хойш Ерөнхийлөгчийн албыг барьж байсан Байгууллын Хувьсгалт намыг ("''Partido Revolucionario Institucional''") дийлж ялалт байгуулжээ. == Засаг захиргаа == Мексик улс засаг захиргааны хувьд ''31 муж'' ([[Испани хэл|испани.]] ''estados'') бөгөөд 1 ''Холбооны тойрог'' ([[Испани хэл|испани.]] ''Distrito Federal'')-т хуваагддаг байна. Эдгээр нь нийлээд ''Холбооны байгууллагууд'' ({{lang-es|Entidades federativas}}''Entidades federativas'') болдог юм. 1917 оны Мексикийн Үндсэн хуулийн дагуу муж улсууд чөлөөтэй, бүрэн эрхтэй бөгөөд өөрсдийн Үндсэн хуулийн дагуу өөрсдийгөө удирдах эрх чөлөөтэй. Муж бүр үндэсний харьяаллын асуудлыг хамарсан холбооны Үндсэн хуультай зөрчилдөхгүй үндсэн хуультай. Муж улсууд Холбооны зөвшөөрөлгүйгээр бусад муж улс эсвэл аливаа бие даасан улстай холбоо тогтоож чадахгүй (гэхдээ халдлагын үед хил залгаа мужуудын аюулгүй байдлыг хангахад шаардлагатай батлан ​​​​хамгаалах, аюулгүй байдлын гэрээнээс бусад тохиолдолд). Мужууд нь хотын захиргаанд буюу аймагт хуваагддаг. Мексикт 2,448 хотын буюу аймгийн захиргаа байдаг (Мехико хотын 16 дүүргийг тооцохгүй). {| class="wikitable sortable" !№ !Муж !Засаг захиргааны төв !Хүн ам, (2010) !Газар нутаг, км² |- |0 |Сьюдад-де-Мехико | | align="right" |8 851 080 | align="right" |1499 |- |1 |Агуаскальентес |Агуаскальентес | align="right" |1 184 996 | align="right" |5589 |- |2 |Веракрус |Халапа-Энрикес | align="right" |7 643 194 | align="right" |72 815 |- |3 |Герреро |Чильпансинго-де-лос-Браво | align="right" |3 540 685 | align="right" |63 749 |- |4 |Гуанахуато |Гуанахуато | align="right" |3 388 768 | align="right" |30 607 |- |5 |Дуранго |Викториа-де-Дуранго | align="right" |690 113 | align="right" |11 978 |- |6 |Идальго |Пачука-де-Сото | align="right" |2 665 018 | align="right" |20 987 |- |7 |Кампече |Сан-Франсиско-де-Кампече | align="right" |822 441 | align="right" |51 833 |- |8 |Керетаро |Сантьяго-де-Керетаро | align="right" |1 827 937 | align="right" |11 769 |- |9 |Кинтана-Роо |Четумаль | align="right" |1 325 578 | align="right" |50 350 |- |10 |Коауила |Сальтильо | align="right" |2 748 391 | align="right" |151 571 |- |11 |Колима |Колима | align="right" |650 555 | align="right" |5455 |- |12 |Мехико |Толука-де-Лердо | align="right" |15 175 862 | align="right" |21 461 |- |13 |Мичоакан |Морелия | align="right" |4 351 037 | align="right" |59 864 |- |14 |Морелос |Куэрнавака | align="right" |1 777 227 | align="right" |4941 |- |15 |Наярит |Тепик | align="right" |1 084 979 | align="right" |27 621 |- |16 |Доод Калифорни |Мехикали | align="right" |3 155 070 | align="right" |70 113 |- |17 |Өмнөд доод Калифорни |Ла-Пас | align="right" |637 026 | align="right" |73 677 |- |18 |Нуэво-Леон |[[Монтеррей]] | align="right" |4 653 458 | align="right" |64 555 |- |19 |Оахака |Оахака | align="right" |3 801 962 | align="right" |95 364 |- |20 |Пуэбла |Пуэбла-де-Сарагоса | align="right" |5 779 829 | align="right" |33 919 |- |21 |Сакатекас |Сакатекас | align="right" |1 490 668 | align="right" |75 040 |- |22 |Сан-Луис-Потоси |Сан-Луис-Потоси | align="right" |2 585 518 | align="right" |62 848 |- |23 |Синалоа |Кульякан | align="right" |2 767 761 | align="right" |58 092 |- |24 |Сонора |Эрмосильо | align="right" |2 662 480 | align="right" |184 934 |- |25 |Табаско |Вильяэрмоса | align="right" |2 238 603 | align="right" |24 661 |- |26 |Тамаулипас |Сьюдад-Виктория | align="right" |3 268 554 | align="right" |79 829 |- |27 |Тласкала |Тласкала-де-Хикотенкатль | align="right" |1 169 936 | align="right" |3914 |- |28 |Халиско |[[Гуадалахара]] | align="right" |7 350 680 | align="right" |80 137 |- |29 |Чиуауа |Чиуауа | align="right" |3 406 465 | align="right" |247 087 |- |30 |Чьяпас |Тустла-Гутьеррес | align="right" |4 796 580 | align="right" |73 887 |- |31 |Юкатан |Мерида | align="right" |1 955 577 | align="right" |39 340 |} [[Файл:Blank map of Mexico with states names-ru.svg|thumb|543x543px|Мужуудын газрын зураг]] == Эдийн засаг == Мексик бол аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн орон бөгөөд Америк тивд эдийн засгийн хувьд хамгийн хөгжсөн орнуудын нэг үздэг юм. Тус улс нь газрын тос, байгалийн хий (Америк тивд тэргүүлэх байр эзэлдэг), төмрийн хүдэр, хүхэр, сурьмагийн хүдэр, мөнгөн ус, бал чулуу үйлдвэрлэдэг. Мексик бол жоншны дэлхийн тэргүүлэгч үйлдвэрлэгч, экспортлогч орнуудын нэг юм. Хамгийн хөгжсөн үйлдвэрлэлийн салбаруудад хар ба өнгөт бус металлурги, механик инженерчлэл, химийн болон нефть химийн үйлдвэр, хөвөн нэхмэл, хүнсний боловсруулалт орно. Газрын тос боловсруулах үйлдвэрлэл хөгжөөгүй; дэлхийн хамгийн том газрын тос экспортлогчдын нэг боловч Мексик газрын тосны бүтээгдэхүүн импортолдог. Хөдөө аж ахуйд эрдэнэ шиш, улаан буудай, шар буурцаг, будаа, шош, хөвөн, кофе, жимс, улаан лооль зэрэг ургацын үйлдвэрлэл давамгайлдаг. Мод бэлтгэл мөн хөгжсөн юм. 2023 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар Мексикт хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ нь бүс нутаг, салбараас хамааран эх газарт өдөрт 207.44 песо (11.01 доллар)-аас 464.51 песо (24.66 доллар) хүртэл байдаг, Мексик-АНУ-ын хил дагуу өдөрт 312.41 песо (16.59 доллар) байдаг бөгөөд энэ нь АНУ-тай хиллэдэг хотын захиргаанаас бүрддэг Хойд хилийн чөлөөт бүс гэсэн тусгай эдийн засгийн статустай юм. == Спорт == Мексикт хамгийн алдартай спорт бол хөлбөмбөг юм. [[1968 оны Зуны Олимп|1968 оны]] [[1968 оны Зуны Олимп|Зуны Олимпийн наадам]] Мехико хотод болсон. Тус улс [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-гийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг 1970 болон 1986 онд хоёр удаа зохион байгуулсан бөгөөд 2026 онд АНУ, Канадтай хамтран зохион байгуулахаар болоод байна. == Зүүлт == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commons|México}} <br /> {{Хөтлөгч мөр Америкийн Улсуудын Байгууллага}} {{Хөтлөгч мөр Хойд Америкийн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} {{stub}} [[Ангилал:Мексик| ]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хойд Америкийн орон]] [[Ангилал:Төв Америкийн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] mnfe28zl18dp195oli7lh8jdwahnn8b 858417 858382 2026-06-09T00:43:53Z Zorigt 49 858417 wikitext text/x-wiki {{short description|Хойд Америк дахь улс}} {{about|улсын}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Мексикийн Нэгдсэн Улс | common_name = Мексик | native_name = <span style=white-space:nowrap;>{{lang|es|Estados Unidos Mexicanos}}&nbsp;([[Испани хэл|Испани]])</span> | image_flag = Flag of Mexico.svg | flag_type = [[Мексикийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_flag2 = <!--not officialMexican States Standard.svg//--> | image_coat = Coat of arms of Mexico.svg | alt_coat = | symbol_type = [[Мексикийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|es|[[Мексикийн төрийн дуулал|Himno Nacional Mexicano]]}}<br />{{small|("Мексикийн Үндэсний Дуулал")}}<div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Himno Nacional Mexicano instrumental.ogg]]}}</div> | national_motto = <br />{{native phrase|es|[[Үндэсний урианы жагсаалт#М|La Patria Es Primero]]}}<br />{{small|("Эх орон нэгт")}} | other_symbol_type = | other_symbol = | image_map = {{switcher|[[File:MEX orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Mexico regions map.png|frameless]]|Мексикийн мужууд|Default=1}} | map_width = 250px | capital = [[Мехико]] | coordinates = {{Coord|19|26|N|99|8|W|type:city}} | largest_city = Мехико | official_languages = [[Мексикийн Испани хэл|Испани хэл]] (''де-факто''){{ref label|iboxb|b}} | languages_type = Хамтарсан албан ёсны хэлнүүд | languages = {{Plainlist| * 68 [[Мексикийн хэлнүүд|уугуул хэлнүүд]] }} | ethnic_groups = ''[[#Угсаатны бүлэг болон арьсны өнгө|Доороос харна уу]]'' | ethnic_groups_year = | ethnic_groups_ref = | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} * 78.3% [[Христийн шашин]] ** 74% [[Католик сүм|Ромын католик]] ** 4.3% [[Евангелизм]] {{Tree list/end}} |14.8% [[Шашин шүтлэггүй байдал|Шашингүй]] |6.9% бусад}} | religion_ref = <ref>{{cite web |url=https://es.statista.com/grafico/28553/las-religiones-mas-comunes-en-latinoamerica/ |title=Catholicism and evangelism: the two most common religions in Latin America |website=Statista |access-date=18 November 2022 }}</ref> | religion_year = 2022 | demonym = [[Мексикчүүд‎]] | government_type = {{nowrap|[[Холбооны улс|Холбооны]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]]<br />{{raise|0.13em|[[бүгд найрамдах улс]]<ref>{{cite web |location=MX Q|url=http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511194922/http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |archive-date=11 May 2011 |title=Political Constitution of the United Mexican States, title 2, article 40 |publisher=SCJN |access-date=14 August 2010}}</ref><!--end nowrap:-->}}<!--end raise:-->}} | leader_title1 = [[Мексикийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Андрес Мануэль Лопез Обрадор]] | leader_title2 = [[Сенатын ерөнхийлөгч (Мексик)|Сенатын Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Ана Лилия Ривера]] | leader_title3 = [[Төлөөлөгчдийн танхимын дарга (Мексик)|Төлөөлөгчдийн танхимын дарга]] | leader_name3 = [[Марсела Гуэрра Кастилло]] | leader_title4 = [[Үндэсний Шударга Ёсны Дээд Шүүх#Ерөнхийлөгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name4 = [[Норма Лусиа Пина Эрнандес]] | legislature = [[Холбооны Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Бүгд Найрамдах Улсын Сенат (Мексик)|Сенат]] | lower_house = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Мексик)|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Мексикийн тусгаар тогтнолын дайн|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[Испани]]ас) | established_event1 = [[Долоресийн уйлаан|Тунхагласан]] | established_date1 = 9 сарын 16, 1810 он | established_event2 = [[Мексикийн эзэнт гүрний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Бүрэн эрх]] | established_date2 = 9 сарын 27, 1821 он | established_event3 = [[Америк дахь испанийн колониудын тусгаар тогтнолын дайнууд#Шинэ Испани болон Төв Америк|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date3 = 12 сарын 28, 1836 он | established_event4 = [[1824 оны Мексикийн үндсэн хууль|Анхны үндсэн хууль]] | established_date4 = 10 сарын 4, 1824 он | established_event5 = [[1857 оны Мексикийн Нэгдсэн Улсын Холбооны Үндсэн хууль|Хоёрдугаар үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 5, 1857 он | established_event6 = [[Мексикийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date6 = 2 сарын 5, 1917 он | area = | today = | area_km2 = 1,972,550 | area_footnote = | area_rank = 13 | area_sq_mi = 761,606 | percent_water = 1.58 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = 129,875,529<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Mexico|access-date=22 June 2023|year=2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 10 | population_density_km2 = 61 | population_density_sq_mi = 157 | population_density_rank = 142 | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$2.92 их наяд<ref name="imf-mx">{{Cite web |title=IMF DataMapper|url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/MEX |access-date=27 November 2022 |website=www.imf.org}}</ref>}} | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 13 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $22,440<ref name="imf-mx"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 69 | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$1.42 их наяд<ref name="imf-mx"/>}} | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 15 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $10,950<ref name="imf-mx"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 71 | Gini = 41.8 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite encyclopedia|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|title=Inequality - Income inequality - OECD Data|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]]|access-date=12 August 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.758 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021-2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=15 December 2020|access-date=15 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 86 | currency = [[Мексик песо]] | currency_code = MXN | time_zone = [[Мексик дэх цаг]]ийг ''харна уу'' | utc_offset = −8 - −5 | utc_offset_DST = −7 - −5 | DST_note = | time_zone_DST = янз бүр | antipodes = | date_format = | drives_on = баруун | calling_code = [[Мексик дэх утасны дугаар|+52]] | cctld = [[.mx]] | footnote_a = {{note|iboxa}}[[Уугуул иргэдийн хэл бичгийн эрхийн ерөнхий хууль|Уугуул иргэдийн хэл бичгийн эрхийн ерөнхий хуулийн]] 4 дүгээр зүйл<ref>{{cite web |url=http://www.inali.gob.mx/pdf/LGDLPI.pdf |title=General Law of Linguistic Rights of the Indigenous Peoples |author=INALI |date=13 March 2003 |access-date=7 November 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.inali.gob.mx/clin-inali/ |title=Catálogo de las lenguas indígenas nacionales: Variantes lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas |publisher=Inali.gob.mx |access-date=18 July 2014}}</ref> | footnote_b = {{note|iboxb}}Испани хэл нь Мексикийн холбооны засгийн газрын ''[[де-факто]]'' албан ёсны хэл юм. }} '''Mексик''' ({{lang-es|México}} {{Audio|es-mx-México.ogg|<small>(сонсох)</small>}}) - албан ёсоор '''Мексикийн Нэгдсэн Улс''' ({{lang-es|Estados Unidos Mexicanos}}) — [[Хойд Америк]]т оршдог [[улс]]. Умар зүгт [[АНУ]], дорно өмнө зүгт [[Белиз]], [[Гватемал]] гурван улстай газраар хил залгаж, өрнө зүгт [[Калифорнийн булан]], [[Номхон далай]], дорно зүгт [[Мексикийн булан]], [[Карибын тэнгис]]тэй эрэг хөвөөлдөг. Мексик 1,972,550 км² газар нутагтайгаараа [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|дэлхийн 14-р]], [[Америк]] тивийн 5-р том орон болохоос гадна 2023 оны байдлаар 129.151.256 сая хүн амтай тул дэлхийд 11 дэх, испани хэлт орнуудаас хамгийн олон хүн амтай улс гэгдэнэ. Хүн амын үндсэн хэл - [[Испани хэл|Испани]]. Зонхилох шашин - [[Христийн шашин|Христ]]. Нийслэл [[Мехико]] дэлхийн их хотын тоонд багтдаг. Мексик бол [[холбооны улс|холбооны төрийн байгууламжит]], ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлах [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагт]], төлөөллийн [[ардчилал|ардчилсан улс төрийн дэглэмтэй]] улс. Ард иргэдийг засаглах учир холбооны гучин нэгэн [[муж улс]], [[Мехико|нэг дүүрэг]]т нутаг дэвсгэр хуваагддаг. Мексик нь тухайн бүсийнхээ хүчирхэг орон бөгөөд 1994 оноос [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага]]д элссэн цорын ганц [[Латин Америк]]ийн орон болсон. Мексик нь дундаас дээгүүр орлоготой оронд тооцогддог. [[ҮНБ]]-ийг нь худалдан авах чадварын паритетаар тооцвол Мексикийн [[эдийн засаг]] нь дэлхийд 12-т орно. Эдийн засаг нь [[Хойд Америкийн Чөлөөт Худалдааны Гэрээ]]ний (NAFTA) гишүүн орнуудтай чухал уялдаа холбоотой. Мексик нь дэлхийн хүчтэй орон болж буйд тооцогдож байгаа боловч нийгмийн болон аюулгүй байдлын асуудлууд нь муугаар нөлөөлж байна. 2000 оны сонгуульд анх удаа сөрөг хүчний нам, 1929 оноос хойш Ерөнхийлөгчийн албыг барьж байсан Байгууллын Хувьсгалт намыг ("''Partido Revolucionario Institucional''") дийлж ялалт байгуулжээ. == Засаг захиргаа == Мексик улс засаг захиргааны хувьд ''31 муж'' ([[Испани хэл|испани.]] ''estados'') болон 1 ''Холбооны тойрог'' ([[Испани хэл|испани.]] ''Distrito Federal'')-т хуваагддаг. Эдгээр нь нийлээд ''Холбооны байгууллагууд'' ({{lang-es|Entidades federativas}}''Entidades federativas'') болдог юм. 1917 оны Мексикийн Үндсэн хуулийн дагуу муж улсууд чөлөөтэй, бүрэн эрхтэй бөгөөд өөрсдийн Үндсэн хуулийн дагуу өөрсдийгөө удирдах эрх чөлөөтэй. Муж бүр үндэсний харьяаллын асуудлыг хамарсан холбооны Үндсэн хуультай зөрчилдөхгүй үндсэн хуультай. Муж улсууд Холбооны зөвшөөрөлгүйгээр бусад муж улс эсвэл аливаа бие даасан улстай холбоо тогтоож чадахгүй (гэхдээ халдлагын үед хил залгаа мужуудын аюулгүй байдлыг хангахад шаардлагатай батлан ​​​​хамгаалах, аюулгүй байдлын гэрээнээс бусад тохиолдолд). Мужууд нь хотын захиргаанд буюу аймагт хуваагддаг. Мексикт 2,448 хотын буюу аймгийн захиргаа байдаг (Мехико хотын 16 дүүргийг тооцохгүй). {| class="wikitable sortable" !№ !Муж !Засаг захиргааны төв !Хүн ам, (2010) !Газар нутаг, км² |- |0 |Сьюдад-де-Мехико | | align="right" |8 851 080 | align="right" |1499 |- |1 |Агуаскальентес |Агуаскальентес | align="right" |1 184 996 | align="right" |5589 |- |2 |Веракрус |Халапа-Энрикес | align="right" |7 643 194 | align="right" |72 815 |- |3 |Герреро |Чильпансинго-де-лос-Браво | align="right" |3 540 685 | align="right" |63 749 |- |4 |Гуанахуато |Гуанахуато | align="right" |3 388 768 | align="right" |30 607 |- |5 |Дуранго |Викториа-де-Дуранго | align="right" |690 113 | align="right" |11 978 |- |6 |Идальго |Пачука-де-Сото | align="right" |2 665 018 | align="right" |20 987 |- |7 |Кампече |Сан-Франсиско-де-Кампече | align="right" |822 441 | align="right" |51 833 |- |8 |Керетаро |Сантьяго-де-Керетаро | align="right" |1 827 937 | align="right" |11 769 |- |9 |Кинтана-Роо |Четумаль | align="right" |1 325 578 | align="right" |50 350 |- |10 |Коауила |Сальтильо | align="right" |2 748 391 | align="right" |151 571 |- |11 |Колима |Колима | align="right" |650 555 | align="right" |5455 |- |12 |Мехико |Толука-де-Лердо | align="right" |15 175 862 | align="right" |21 461 |- |13 |Мичоакан |Морелия | align="right" |4 351 037 | align="right" |59 864 |- |14 |Морелос |Куэрнавака | align="right" |1 777 227 | align="right" |4941 |- |15 |Наярит |Тепик | align="right" |1 084 979 | align="right" |27 621 |- |16 |Доод Калифорни |Мехикали | align="right" |3 155 070 | align="right" |70 113 |- |17 |Өмнөд доод Калифорни |Ла-Пас | align="right" |637 026 | align="right" |73 677 |- |18 |Нуэво-Леон |[[Монтеррей]] | align="right" |4 653 458 | align="right" |64 555 |- |19 |Оахака |Оахака | align="right" |3 801 962 | align="right" |95 364 |- |20 |Пуэбла |Пуэбла-де-Сарагоса | align="right" |5 779 829 | align="right" |33 919 |- |21 |Сакатекас |Сакатекас | align="right" |1 490 668 | align="right" |75 040 |- |22 |Сан-Луис-Потоси |Сан-Луис-Потоси | align="right" |2 585 518 | align="right" |62 848 |- |23 |Синалоа |Кульякан | align="right" |2 767 761 | align="right" |58 092 |- |24 |Сонора |Эрмосильо | align="right" |2 662 480 | align="right" |184 934 |- |25 |Табаско |Вильяэрмоса | align="right" |2 238 603 | align="right" |24 661 |- |26 |Тамаулипас |Сьюдад-Виктория | align="right" |3 268 554 | align="right" |79 829 |- |27 |Тласкала |Тласкала-де-Хикотенкатль | align="right" |1 169 936 | align="right" |3914 |- |28 |Халиско |[[Гуадалахара]] | align="right" |7 350 680 | align="right" |80 137 |- |29 |Чиуауа |Чиуауа | align="right" |3 406 465 | align="right" |247 087 |- |30 |Чьяпас |Тустла-Гутьеррес | align="right" |4 796 580 | align="right" |73 887 |- |31 |Юкатан |Мерида | align="right" |1 955 577 | align="right" |39 340 |} [[Файл:Blank map of Mexico with states names-ru.svg|thumb|543x543px|Мужуудын газрын зураг]] == Эдийн засаг == Мексик бол аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн орон бөгөөд Америк тивд эдийн засгийн хувьд хамгийн хөгжсөн орнуудын нэг үздэг юм. Тус улс нь газрын тос, байгалийн хий (Америк тивд тэргүүлэх байр эзэлдэг), төмрийн хүдэр, хүхэр, сурьмагийн хүдэр, мөнгөн ус, бал чулуу үйлдвэрлэдэг. Мексик бол жоншны дэлхийн тэргүүлэгч үйлдвэрлэгч, экспортлогч орнуудын нэг юм. Хамгийн хөгжсөн үйлдвэрлэлийн салбаруудад хар ба өнгөт бус металлург, механик инженерчлэл, химийн болон нефть химийн үйлдвэр, хөвөн нэхмэл, хүнсний боловсруулалт орно. Газрын тос боловсруулах үйлдвэрлэл хөгжөөгүй; дэлхийн хамгийн том газрын тос экспортлогчдын нэг боловч Мексик газрын тосны бүтээгдэхүүн импортолдог. Хөдөө аж ахуйд эрдэнэ шиш, улаан буудай, шар буурцаг, будаа, шош, хөвөн, кофе, жимс, улаан лооль зэрэг ургацын үйлдвэрлэл давамгайлдаг. Мод бэлтгэл мөн хөгжсөн юм. 2023 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар Мексикт хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ нь бүс нутаг, салбараас хамааран эх газарт өдөрт 207.44 песо (11.01 доллар)-гоос 464.51 песо (24.66 доллар) хүртэл байдаг, Мексик-АНУ-ын хил дагуу өдөрт 312.41 песо (16.59 доллар) байдаг бөгөөд энэ нь АНУ-тай хиллэдэг хотын захиргаанаас бүрддэг Хойд хилийн чөлөөт бүс гэсэн тусгай эдийн засгийн статустай юм. == Спорт == Мексикт хамгийн алдартай спорт бол хөлбөмбөг юм. [[1968 оны Зуны Олимп|1968 оны Зуны Олимпын наадам]] Мехико хотод болсон. Тус улс [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-гийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг 1970 болон 1986 онд хоёр удаа зохион байгуулсан бөгөөд 2026 онд АНУ, Канадтай хамтран зохион байгуулахаар болоод байна. == Зүүлт == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commons|México}} {{Хөтлөгч мөр Америкийн Улсуудын Байгууллага}} {{Хөтлөгч мөр Хойд Америкийн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} {{stub}} [[Ангилал:Мексик| ]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хойд Америкийн орон]] [[Ангилал:Төв Америкийн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] qjmbar04ua1qp0dyzedwi2fitir0u9e Коннектикут 0 9506 858488 839129 2026-06-09T11:12:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858488 wikitext text/x-wiki {{АНУ-ын муж улс |бүтэн нэр =Коннектикут Муж Улс |англи нэр =State of Connecticut |далбаа =Flag of Connecticut.svg |нэр =Коннектикут |сүлд =Seal of Connecticut.svg |хуучин нэр = |хуучин далбаа = |хоч =The Constitution State (Үндсэн хуулийн муж улс), The Nutmeg State (Задийн муж улс) |уриа =Qui transtulit sustinet (Үр тариа суулгасан нь амьдарна) |албан ёсны хэл =байхгүй (''де-факто'' [[Англи хэл|англи]]) |хэлнүүд = |газрын зураг =Map_of_USA_CT.svg |нийслэл =[[Хартфорд, Коннектикут|Хартфорд]] |хамгийн том хот =[[Брижпорт, Коннектикут|Брижпорт]]<ref name=popcompare>[http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2006-04-09.xls Population Estimates for All Places: 2000 to 2006: Connecticut SUB-EST2006-04-09.xls]. United States Census Bureau. Last accessed [[2007-10-16]].</ref> |хамгийн том метрополитан бүс =[[Хартфорд, Коннектикут|Хартфордын метрополитан бүс]]<ref name=metrocompare>[http://www.census.gov/compendia/smadb/SMADBmetro.html State Data from the State and Metropolitan Area Data Book: 2006]. United States Census Bureau. Last accessed [[2007-10-16]].</ref> |нутаг дэвсгэрийн байр =48 |нийт нутаг дэвсгэр =14,356 |өргөн =113 |урт =177 |усны эзлэх хувь =12.6 |өргөрөг =40°58′ N - 42°03′ N |уртраг =71°47′ W - 73°44′ W |хүн ам =3,502,309 (2007 оны тооцоо)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref> |нягтшил =271.40 |хүн амын байр =29 |өрхийн дундаж орлого =$55,970 |орлогын байр =4 |нягтшил байр =4 |хамгийн өндөр цэг =[[Фрисселл уул|Фрисселл уулын энгэр]]<ref name=usgs>{{cite web| date =29 April 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| accessdate =2006-11-03| archive-date =2008-06-01| archive-url =https://web.archive.org/web/20080601170143/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}</ref><br />Тайлбар: Фрисселл уулын оргил нь<br />[[Массачусеттс]] муж улсад байдаг |хамгийн өндөр =726 |дундаж өндөр =152 |хамгийн нам цэг =[[Лонг-Айлендийн хоолой]]<ref name=usgs/> |хамгийн нам =0 |нэгдсэн өдөр =1788 оны нэгдүгээр сарын 9 |нэгдсэн дараалал =5 |амбан захирагч =[[Дэннел Маллoй]] ([[Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|АН]]) |дэд захирагч =[[Майкл Фидийл]] (БНН) |сенатчид =[[Кристофер Додд]] ([[Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|АН]])<br />[[Жөү Лийберман]] ([[Хараат Бус Ардчилсан Нам|ХБАН]]) |төлөөлөгч = |цагийн бүс =[[Дорнодын Стандарт Цагийн Бүс|Дорнод]]: [[Гринвичийн цаг|UTC]]-5/[[Зуны цагийн тоолол|-4]] |цагийн бүс 1 хаана = |цагийн бүс 2 = |цагийн бүс 2 хаана = |шуудангийн товчлол =CT. |уламжлалт товчлол =Conn. |ISOкод =US-CT |зип код = |бүсийн код = |вэбсайт =www.ct.gov |тайлбар = }} [[Image:Congregational Church, Hampton CT.JPG|thumb|right|250px]] '''Коннектикут''' ({{lang-en|Connecticut}})<ref>{{cite web |url= http://dictionary.reference.com/browse/connecticut|title= Connecticut - Definitions from Dictionary.com |accessdate=2007-09-17 }}</ref> нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын Зүүн Хойд хэсгийн [[Шинэ Англи]]йн бүсэд орших АНУ-ын нэгэн муж улс. Өмнө болон баруун талаараа [[Нью-Йорк]] (далайгаар [[Лонг-Айленд]] муж улстай), хойд талаараа [[Массачусеттс]], зүүн талаараа [[Рөүд-Айленд]] муж улсуудтай хиллэдэг. Коннектикут муж улсын баруун өмнөд хэсэг нь Нью-Йоркын метрополитан бүсийн нэг хэсэг гэж тооцогддог. Коннектикут нь 3.4 сая хүн амтай бөгөөд хүн амаар 29, нутаг дэвсгэрээр 48-д, хүн амын нягтшилаар 4-т ордог. "Үндсэн хуулийн муж улс" гэгддэг Коннектикут нь колоничлолын эхэн үеэс эхтэй урт түүхтэй бөгөөд Америкийн засгийн газрын эхэн үеийн үүсэл хөгжилд нөлөөтэй байв. Коннектикутын анхны европ суурьшигчид нь голландчууд байсан бөгөөд англичууд 1630-аад онд анхны томоохон суурингуудаа байгуулсан. [[Томас Хүүкер]] хэсэг дагалдагчдын хамт [[Массачусеттсийн булангийн колони]]ос дээш өгсөн явж [[Коннектикут колони]]йг байгуулжээ; Массачусеттсээс ирсэн бусад суурьшигчид [[Сэйбрүүк колони]], [[Нью-Хэйвен колони]]йг байгуулцгаажээ. Коннектикут болон Нью-Хэйвен колониуд Коннектикутын суурь зарлиг хэмээх баримт бичгийг байгуулсан нь Хойд Америк дахь анхны үндсэн хууль гэж тооцогддог. [[1662]] онд өөр өөр колониуд эзэн хааны хартийн дор нэгдсэнээр Коннектикут титмийн колони болов. Энэ колони нь [[Америкийн хувьсгал]]аар [[Британи]]йн ноёрхлын эсрэг боссон анхны арвангурван колонийн нэг байсан. Коннектикут [[Лонг-Айлендийн хоолой]]н эрэг дагуу оршдог тул тогтуун уур амьсгалтай. Энэ байршил нь тус муж улсыг далайн хүчтэй уламжлал бүхий муж улс болгосон. Орчин үеийн Коннектикут нь баялгаараа алдартай билээ. XVIII-XIX зуунд Коннектикут аж үйлдвэрийн хүчтэй салбар бий болгоход тусалсан түүхий эдийн нөөцтэй байв. XIX-XX зуунд санхүүгийн байгууллагууд цэцэглэн хөгжжээ. Хартфорд зэрэг анхны даатгалын компаниуд, дараа нь Алтан эргийн дагуу сөрөг даатгалын сангууд үүсэв. Энэхүү хөгжил цэцэглэлт нь Коннектикутын нэг хүнд ноогдох орлогыг хамгийн өндөр болгож, хүний хөгжлийн индекс, өрхийн орлогоор улсдаа тэргүүлэх болов.<ref>{{cite web| date=29 November 2005| title=Highest wages in East, lowest in South| publisher=USA Today| url=http://www.usatoday.com/money/economy/2005-11-29-wage_x.htm}}</ref><ref>{{cite web| date=18 March 2000| title=Census 2000| publisher=United States Census Bureau| url=http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-_box_head_nbr=GCT-P14&-ds_name=DEC_2000_SF3_U&-format=US-9| access-date=19 Аравдугаар сар 2008| archive-date=12 Хоёрдугаар сар 2020| archive-url=https://archive.today/20200212034153/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-_box_head_nbr=GCT-P14&-ds_name=DEC_2000_SF3_U&-format=US-9| url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web| date=17 July 2008| title=US slips down development index| publisher=BBC| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7511426.stm}}</ref> == Лавлах материал == {{reflist|2}} == Гадны холбоос == === Засгийн газар === * [http://www.ct.gov/ State of Connecticut] - Official state website * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CT Energy Data & Statistics for Connecticut- From the U.S. Department of Energy] * [https://web.archive.org/web/20130924105241/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Connecticut Connecticut State Databases] - Annotated list of searchable databases produced by Connecticut state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association. * [https://web.archive.org/web/20060913193148/http://www.sots.ct.gov/RegisterManual/regman.htm Connecticut State Register & Manual] - updated annually * [https://web.archive.org/web/20121215055023/http://www.ct.gov/ctportal/cwp/view.asp?a=843&q=257266 Directory of Web sites of Connecticut towns and cities] === Аялал жуулчлал === * [http://www.ctvisit.com/ CTVisit.com] - Official state tourism website === Түүх === * [https://web.archive.org/web/20141216215806/http://ctgenealogy.com/ Connecticut Society of Genealogists (Est. 1968)] * [http://www.chs.org/ Connecticut Historical Society] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=CT USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Connecticut] * [https://web.archive.org/web/20110613102359/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/09000.html U.S. Census Bureau] * [https://web.archive.org/web/20140829072109/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/CT.htm Connecticut State Facts] * [http://www.usastatesdates.com/connecticut.htm History topics timeline of Connecticut 1738-1838] === Иргэний ба бизнесийн байгууллага === * [https://web.archive.org/web/20130813081711/http://www.ctjaycees.org/ Connecticut Junior Chamber (Jaycees)] * [https://web.archive.org/web/20130831012257/http://www.usnewspapers.org/state/connecticut/ Connecticut Newspapers] * [http://www.cbia.com/ Connecticut Business & Industry Association] * [https://web.archive.org/web/20151106194503/http://www.ctbhof.com/ The Connecticut Business Hall Of Fame] {{АНУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}} [[Ангилал:Коннектикут|*]] [[Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс]] n9um08pgnpligrzdlvlh9q375sys6of Кувейт 0 11018 858491 852319 2026-06-09T11:24:44Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858491 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун Азийн улс}} {{энэ гарчиг}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Кувейт Улс | common_name = Кувейт | native_name = {{native name|ar|دَوْلَةُ الْكُوَيْت|italics=off}}<br />{{transliteration|ar|Даулят аль-Кувейт}} | image_flag = Flag of Kuwait.svg | flag_type = [[Кувейтийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of Kuwait.svg | symbol_type = [[Кувейтийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|النشيد الوطني}}<br />{{transliteration|ar|[[Кувейтийн төрийн дуулал|ан-Нашид аль-Ватани]]}}<br />"Үндэсний Төрийн Дуулал"{{parabr}}{{center|[[File:National anthem of Kuwait (instrumental).ogg]]}} | image_map = KWT orthographic.svg | map_caption = {{map caption |location_color= ногоон}} | image_map2 = | capital = [[Кувейт хот]] | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Kuwait's Constitution of 1962, Reinstated in 1992 |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Kuwait_1992.pdf?lang=en |website=Constitute Project |access-date=31 August 2020}}</ref> | ethnic_groups_ref = <ref name="CIATONGA">{{cite web|url= https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kuwait/|title= Middle East ::KUWAIT|date= 26 May 2022|publisher= CIA The World Factbook|access-date= 14 Наймдугаар сар 2023|archive-date= 10 Нэгдүгээр сар 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210110072824/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kuwait/|url-status= dead}}</ref> | ethnic_groups_year = 2018 | ethnic_groups = {{tree list}} *32.59% [[Кувейтийн хүн ам|Кувейтчүүд‎]] *27.4% [[Арабчууд|Гадаад арабчууд]] *40.3% [[Ази хүмүүс|Ази]] *1.0% [[Африкийн угсаатны бүлгүүдийн жагсаалт|Африк]] *0.9% [[Кувейтийн хүн ам|Бусад]] | demonym = [[Кувейтийн хүн ам|Кувейтчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[парламент]]ын [[үндсэн хуульт хаант засаг|хагас-үндсэн хуульт хаант засаг]]<ref name=loc/> | leader_title1 = [[Кувейтийн эмир|Эмир]] | leader_name1 = [[Наваф аль-Ахмад аль-Жабер ас-Сабах]] | leader_title2 = [[Кувейтийн хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Мишааль аль-Ахмед аль-Жабер ас-Сабах]] | leader_title3 = [[Кувейтийн ерөнхий сайдын жагсаалт|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Ахмед Наваф аль-Жабер ас-Сабах]] | leader_title4 = [[Кувейтийн Үндэсний Ассамблейн даргын жагсаалт|Үндэсний Ассамблейн дарга]] | leader_name4 = [[Ахмед аль-Садун]] | legislature = [[Үндэсний Ассамблей (Кувейт)|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Кувейтийн түүх|Үүсгэн байгуулалт]] | established_event1 = [[Кувейтийн шейхт нутаг]] | established_date1 = 1613 | established_event2 = [[Бани Халид Эмират]]аас тусгаар тогтнов | established_date2 = 1752 | established_event3 = [[1899 оны Англи-Кувейтийн гэрээ|Англи-Кувейтийн гэрээ]] | established_date3 = 1 сарын 23, 1899 | established_event4 = [[1913 оны Англи-Османы конвенц|Англи-Османы конвенц]] | established_date4 = 7 сарын 29, 1913 | established_event5 = [[Их Британи]]тай хийсэн гэрээнүүдийн дуусгавар | established_date5 = 6 сарын 19, 1961 | established_event6 = [[НҮБ]]-д [[НҮБ-ын дүрэм|элсэв]] | established_date6 = 5 сарын 14, 1963 | established_event7 = [[Кувейтийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date7 = 11 сарын 11, 1962 | area_km2 = 17,818 | area_rank = 152 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 6,880 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = бага | population_estimate = 4,294,621<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Kuwait|access-date=8 February 2023}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 137 | population_density_km2 = 200.2 | population_density_sq_mi = 518.4 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | population_density_rank = 62 | GDP_PPP = {{increase}}$248.113 тэрбум<ref name="IMFWEOPL">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= November 23, 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 65 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $51,528<ref name=IMFWEOPL /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 30 | GDP_nominal = {{increase}}$183.576 тэрбум<ref name= IMFWEOPL/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 59 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}}$38,123<ref name=IMFWEOPL /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 26 | Gini = <!-- number only --> | Gini_year = | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.831 <!-- number only --> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 50 | currency = [[Кувейт динар]] | time_zone = [[UTC+03:00#Арабын Стандарт Цаг|АСЦ]] | utc_offset = +3 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | date_format = өө/сс/жжжж ([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = Баруун | calling_code = [[Кувейт дэх утасны дугаар|+965]] | cctld = [[.kw]] | official_website = [https://www.e.gov.kw/sites/kgoEnglish/Pages/HomePage.aspx www.e.gov.kw] | footnote_a = [[Сабахын овог|Сабахын гэр]]ийн нэрлэсэн [[өв залгамжлал]]. | footnote_b = [[Эмират]] | religion_ref = <ref name="CIATONGA"/> | religion_year = 2013 | religion = {{plainlist| * 76.7% [[Кувейт дэх ислам|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) * 17.3% [[Кувейт дэх христийн шашин|Христ]] * 6.0% [[Кувейт дэх шашин шүтлэг|Бусад]] }} | today = }} '''Куве́йт''', албан ёсоор '''Кувейт Улс''' — [[Өрнө Ази]]д оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Кувейт [[Персийн булан]]гийн умард үзүүрт байрладаг. Хуурай газраар [[Ирак]], [[Саудын Араб]]тай хиллэдэг. 17.8 мянган км² газар, 4.3 сая хүн амтай. Хүн амын 60% [[араб угсаатан]]. Нутгийн уугуул иргэн 30%-ийг эзэлдэг бол 70%-ийг гадаадын цагаач, ажиллах хүчин эзэлдэг. Албан ёсонд [[араб хэл]]ийг ашиглана. [[Лал]] шашин зонхилно. Кувейт нь дундад зуунаас худалдааны боомт байсан. 1961 онд [[Их Британи]]йн ивээлээс гарч тусгаар тогтносон. 1990-1991 онд Иракт эзлэгдэж байлаа. 1938 оноос [[газрын тос]] ихээр олборлож, нэг хүнд ноогдох орлогоор дэлхийд эхний 10-т ордог амьжиргааны түвшин сайн орон болсон. Хэмжээт эрх хаант засагтай. Төрийн тэргүүн нь [[эмир]] цолтой. 1962 оны үндсэн хуулийг баталсанаар [[Араб дахин]]д хамгийн ардчилсан, либерал үзэлтэй орон болжээ. Нийслэл нь [[Кувейт хот]]. Мөнгөний нэгж [[кувейт динар]] нь дэлхийн хамгийн чанга ханштай мөнгөний нэгж юм. == Газар зүй == Кувейт 17,820 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|152-р том]] орон юм. [[Зураг:Satellite_image_of_Kuwait_in_November_2001.jpg|thumb|left|150px|Дээрээс харвал]] [[Зураг:Kuwait.A2003106.0805.250m.jpg|thumb|left|150px|Элсэн шуурга]] === Байрлал === Хойд өргөргийн 28° — 31°, зүүн уртрагийн 46° — 49° дотор [[Өрнө Ази]], [[Өрнө өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорно умард хязгаар, [[Персийн булан]]гийн умард үзүүрт байна. Эргийн урт - 499 км, хилийн урт - 475 км. Умард талаараа [[Ирак]]тай 254 км, өрнөд талаараа [[Саудын Араб]] 221 км хиллэдэг. [[Бубиян]], [[Файлака]] зэрэг есөн аралтай. === Газрын тогтоц === Кувейтийн нутаг [[Арабын цөл]]ийн хэсэг юм. Нам доор газар бөгөөд хамгийн өндөр цэг нь [[Мутла]] (306 м), нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. [[Кувейтийн булан]] Персийн булангаас салбарласан байдаг. Кувейт гадаргын усаар дутмаг. Борооны ус тогтох гуу жалга бий. Тэнгисийн усыг давсгүйжүүлдэг. Ус хадгалах цамхгуудтай. === Ургамал амьтан === Кувейтэд 25 зүйл хөхтөн, 363 зүйл шувуу байна. Жилд 2-3 сая шувуу дамжин нүүдэг. === Ашигт малтмал === Кувейт [[газрын тос]], [[шатдаг хий]]н нөөцтэй. === Уур амьсгал === Цөлийн, эрс тэс уур амьсгалтай. Өвөлдөө −6°C- +10°C хүртэл сэрүүсч, зундаа 42-48°C хүртэл хална. Хавар элсэн шуургатай. Жилийн дундаж хур тунадас - 75-150 мм. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1975 || 994,837 |- | 1985 || 1,697,301 |- | 1995 || 1,575,570 |- | 2005|| 2,193,651 |- | 2016 || 4,348,395 |} Кувейт улсад 2016 оны байдлаар 4,348,395 хүн оршин сууж байна. Үүнд 0-14 насны багачууд 26%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 72%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 77.1 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.54 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 1.9%. Хүн амын 94% бичиг үсэгт тайлагдсан. [[Зураг:Kuwaityouth5020.jpg|thumb|left|150px|Кувейтийн залуус]] [[Зураг:LiberationTower.jpg|thumb|left|150px|[[Кувейт хот]]]] === Ард түмэн === Кувейтийн хүн амын 60% нь [[араб угсаатан]], 70% нь [[цагаач]] байна. Үүний 28% нь Кувейтийн унаган араб, 32% нь бусад орноос гаралтай араб, 38% нь [[Өмнө Ази]], [[Энэтхэг]]ийн голдуу [[Ази]]йн, 2% нь [[Африк]]ийн, 1% нь бусад тивийн гаралтай цагаач байна. === Хэл, шашин === Улсын албан ёсны хэл нь [[араб хэл]] байна. Араб үсгээр бичнэ. Перс, хинди зэрэг хэлний үгсээр сэлбэгдэж байгаа. Хүн амын 77% [[лалын шашин]] шүтлэгтэй. Суннит, шийт урсгалыг дагагч байна. 17% [[христийн шашин|христ]], 6% бусад шашинтан байна. === Хот суурин === {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Кувейт хот]] (261,000 хүнтэй) | * [[Жалиб аль-Шуяк]] (312,443) |} == Түүх == === Эртний үе === Кувейтийн Ас-Субияд НТӨ 8000 оны үеэс хүн оршин сууж байв. Файлака аралд НТӨ 2000 онд хүн суурьшжээ. Эртнээс Кувейт нь худалдааны түшиц болсон. Шумерийн худалдаачид Файлакад сууж байв. НТӨ 3-р зуунд грек байлдан дагуулж Ларисса хэмээв. НТ 220 онд перс байлдан дагуулж Харекена нутгийн хэсэг болов. === Боомт хот === [[Зураг:MarinetimeMKuwaitAlshami.jpg|thumb|right|200px|Кувейтийн музейн завь]] 1521 онд Кувейт [[Португал]]ын харьяанд оров. 1613 онд [[Кувейт хот]]ыг үүсгэн байгулав. 18-р зуунд Кувейт [[Энэтхэг]], [[Маскат]], [[Багдад]]ын хооронд худалдааны төв болж, [[Халеб|Халебаас]] [[Персийн булан]]д ирэх боомт болж байв. 1775 онд персүүд Басраг бүслэн байлдахад Иракийн худалдаачид Кувейтэд ирж, Кувейтийн тэнгисийн худалдаа, завь үйлдвэрлэлийг хурдацтай өргөжүүлэв. Британийн Энэтхэг худалдааны замыг хамгаалдаг байв. Кувейтэд үйлдвэрлэсэн завь Улаан тэнгис, Энэтхэг, Дорно Африкаар, Кувейтийн далайчид Персийн булангаар хөндлөн аялж байв. [[Зураг:Kuwait1944.jpg|thumb|right|200px|1944 оны ёслол]] === Худалдааны төв === Бани Халидын мэдлээс гарч 1752 онд Кувейтийн шейхт нутаг тогтов. 1899 онд Кувейтийн шейхт нутаг Британийн ивээлд орж, 1913 онд [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] харьяа, өөртөө засах эрхт гэгдэв. 1919-1920 онд [[Нажд]]ын [[Ибн Сауд]] Кувейтийг нэгтгэхээр дайлаар ирсэн ч Британийн хүчин хамгаалав. 1923 онд [[Укайрын хэлэлцээр]]ээр Кувейт-Наждын ([[Саудын Араб]]) хилийг зуран баталгаажуулсан. Кувейт олон улсын худалдаа, алт цутгах, сувдан гоёлын салбарт амжилт олж байв. === Газрын тос, эрх чөлөө === 1946-1982 оныг Кувейтийн түүхэнд "Алтан үе" гэнэ. [[Газрын тос]] олборлон борлуулж, бүх нийтийн амьжиргааны түвшин сайжирсан. 1952 онд Кувейт Персийн булангийн хамгийн том газрын тос олборлогч орон болсон. Эдийн засгийн гэнэтийн өсөлт Палестин, Энэтхэг, Египет гэх мэт гадаадын ажиллах хүчийг нэмэгдүүлэв. 1961 онд Британийн ивээлээс гарч Кувейт улс тусгаар тогтносон ба төрийн тэргүүнийг [[шейх]] биш [[эмир]] хэмээн цоллох болов. 1963 онд парламентын сонгууль явагдаж, Кувейт арабын орнуудаас анхлан [[үндсэн хууль]], [[парламент]]ат ёсыг тогтоов. 1970-аад онд Кувейт [[хүний хөгжлийн илтгэцүүр]]ээр [[Арабын орнууд]]ыг тэргүүлэх болсон. Кувейтийн театр, кино урлаг ихээр хөгжив. Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөгөөр дэлхийд тэргүүлэх боллоо. Кувейтийн либерал - эрх чөлөөт байдал бусад орныхныг цагаачлахыг өдөөсөн. Эмэгтэйчүүд гивлүүр өмсөхийг 1960-аад оноос болиулав. [[Зураг:BrennendeOelquellenKuwait1991.jpg|thumb|right|200px|1991 он. Газрын тосны түймэр]] === Өнөө цаг === 1980-аад оноос газрын тосны зах зээлийн үнэ буурав. [[Иран-Иракийн дайн]]д Иракийг дэмжиж оролцов. 1980-аад онд Кувейтийн онгоцыг барьцаалж, [[Жабер аль-Жабер|Жабер]] эмирийн амийг хороохыг завдав. Иран-Иракийн дайны дараа [[Ирак]]тай өр зээлийн асуудлаар маргалдав. Ирак хилийн ойрх Румалия газрын тосны нөөцийг Кувейт хулгайлж байна хэмээн шалтаглаж 1990 оны 8-р сард Кувейтийг цэргээр дайран эзэлж, улсдаа хавсаргав. [[Америк]] тэргүүтэй эвслийн цэрэг 1991 оны 2-р сард Кувейтийг чөлөөлж, Иракийн цэргийг үлдэн хөөв. Энэхүү [[Персийн булангийн дайн]]аас Кувейтийн 750 газрын тосны цооног түймэрт автаж, 11-р сар хүртэл унтралгүй шатжээ. Кувейт хүний хөгжлийн индексээр бүс нутагтаа тэргүүлж байна. == Эшлэл == {{reflist|2}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20070107182423/http://www.da.gov.kw/eng/ The Office of the Amir of Kuwait] * [http://www.cpd.gov.kw/ Diwan of the Crown Prince of the State of Kuwait] * [https://web.archive.org/web/20090228025150/http://freekuwait.org/] Charitable Voluntary Work for our beloved Free Kuwait's Marine Environment and the World's Oceans - approved by Government. * [https://web.archive.org/web/20090114092052/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-k/kuwait.html Chief of State and Cabinet Members] * [https://web.archive.org/web/20080608194822/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/kuwait.htm Kuwait] at ''UCB Libraries GovPubs'' * [https://web.archive.org/web/20090316210229/http://www.kuwait-toplist.com/ Kuwait Top List Directory - a handbook of Kuwait's Largest corporations] * [http://www.gckw.com/ Global Consultants Kuwait - Financial Advisors and HR Consultants]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{en icon}} [http://www.travelfirst.com/sub/kuwaitair.html Kuwait Airways] * [https://web.archive.org/web/20090122071622/http://kuwait-information.com/ Kuwait Information Portal] * [https://web.archive.org/web/20080412174433/http://www.ekyp.com/ Kuwait Yellow Pages Guide] * [https://web.archive.org/web/20070728142334/http://www.epa.org.kw/main.php?pg=policies The Environmental Public Authority of Kuwait] * [https://web.archive.org/web/20090113083924/http://www.kuwait.me/ Kuwait.Me A Kuwait-based Social Network] * [http://www.burgan.com/ Burgan Bank - One of Kuwaits leading private sector bank with Premier Services] * [https://web.archive.org/web/20090311135701/http://www.kuwaitfridaymarket.com/ Online Kuwait Friday Market] * [https://web.archive.org/web/20090923225211/http://www.applei.biz/ NetAds Internet Solutions - Web Hosting,Domain Registration,Digital Certificates,Email Hosting,Website Builder tool,E Commerce Solutions] {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{Хөтлөгч мөр Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Кувейт| ]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Араб хэлтний орон]] 78u0x5x6o31woy3k4702fmnaw19lute Белгичүүд 0 12802 858451 684921 2026-06-09T05:08:39Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858451 wikitext text/x-wiki '''Белгичүүд''' ([[Англи хэл]]:''Belgae''). Секуана ([[Сейн]]) ба Матрона ([[Марне]]) голуудын умардад нутаглаж байсан [[Галл]] оршин суугчид. [[Юлий Цезарь]] Галлийн ялалтуудаараа (МЭӨ 54-51 он) тэднийг дагуулан, олон Белгичүүдийг [[Британи арал]] руу илгээжээ. Тэд тэндээ өөсдийн хаант улсуудыг үндэслэсний дотор Камулодунум ([[Колчестер]]), Веруламиум ([[Сент Альбанс]]), Каллева Атребатум ([[Силчестер]]) нь илүү чухал үүрэгтэй байв. Тэд өнөөгийн [[Бельги]] улсын үндсийг тавьжээ. == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20210816183334/http://www.roman-britain.co.uk/tribes/belgae/ Belgae] at [https://web.archive.org/web/20210816183334/http://www.roman-britain.co.uk/tribes/belgae/ Roman-Britain.co.uk] [[Ангилал:Бельгийн түүх]] [[Ангилал:Келтийн овог]] [[Ангилал:Белгичүүд| ]] mk2ch18k24smkladhu8cx7wp4ndccgj Зэлмэ 0 13495 858480 769931 2026-06-09T09:46:22Z Zelmepedia 105080 858480 wikitext text/x-wiki '''Зэлмэ''' ([[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠯᠮ᠎ᠡ}}, галиг: jelme; [[ханз]]: 者勒蔑, [[пиньинь]]: Zhě lēi miè) буюу '''Хулухун''' ([[Хятад үсэг|хятад]]: 忽魯渾<ref name=":0">{{Cite web |title=元史/卷121 - Сүбүтайн шастир |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7121 |access-date=2024-02-08 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref>) бол [[Монгол|ХамагМонгол]]ын Чингис хааны есөн өрлөг баатрын нэг бөгөөд Урианхайн Жарчуд овгийн Хабан<ref name=":0" /> дарханы ахмад хөвүүн. [[Тэмүжин]]г өлгийтэй байхад [[Урианхай]]н Жарчиудай өвгөн Зэлмэ хүүгээ Тэмүжинд босгоны боол үүдний зарц болгон өгсөн. Тэр үед [[Өэлүн|Өэлүн эх]] Зэлмийг "Нүүрэндээ цогтой, нүдэндээ галтай хөөрхөн хүү байна. Гэвч одоохондоо бага байна хэмээж арай том болохоор нь ирж Тэмүжинтэй нөхөрлүүлнэ үү" хэмээн буцаажээ. Зэлмэ дараа том болсон хойноо Тэмүжинтэй ирж нөхөрлөн, Чингис хааны амийг 3 удаа, түүний хүү [[Тулуй]]н амийг 1 удаа аварсан баатар юм. Зэлмэ жанжин нь Чингис хааны 9 өрлөг жанжин, 4 цэргийн удирдагч баатар жанжин, 4 дархан эрхэт хүний нэг бөгөөд Мянганы ноён юм. Зэлмэ бол [[Боорчи|Боорчийн]] дараа Чингис хааныг хамгийн хүнд байсан үед ирж үйлчилсэн дотно баатар нь болно. 1189 онд Чингис хаан "Хамаг Монгол улс"-ын хан өргөмжлөгдсөний дараа Зэлмийг хамгийн ахлах ерөнхий захирагчаар томилжээ. Олон удаагийн дайн, байлдаанд эрэлхэг баатарлаг, хурц шаламгай, үлэмж их гавъяа байгуулсан билээ. Зэлмэ Тэмүжиний амийг гурван удаа аварсан гэдэг. Бас 1197 онд Жадай, Алтани нарын /Борохулын гэргий/ хамт Тэмүжиний отгон хүү [[Толуй|Толуйн]] амийг аварчээ. 1202 онд [[Онон гол|Онон мөрний]] хөвөөнд Тайчуудтай байлдсан байлдаанд Чингис хааны хүзүү нь суманд оногдож, цус нь зогсохгүй гоожиж байсанд амаараа шимж байгаад цусыг нь зогсоосон ба шөнийн харанхуйд дайсны дотор амь хаиргүи орж тараг олж ирэн уулгаад амийг нь аварч байв. 1203 онд болсон [[Муу Өндөрийн байлдаан|Муу-Өндөрийн байлдаанд]] хойт хайгуул болж, дайсныг хориглон байлдаад ихэд ялав. 1204 онд Найман аймгийг дайлсан Наху хуны байлдаанд Зэв. Сүбээдэй, Хубилай нарын хамт цэргийн манлайд явсан бөгөөд маш баатарлагаар байлдан ихээхэн гавъяа байгуулав. 1206 онд Чингис хаан Монголын хаант улсыг байгуулаад Зэлмийг наян найман гавъяатны ес дүгээрт шагнаж, Мянганы ноёноор томилжээ. Бас есөн удаа осол гаргавч үл яллах онц эрх олгожээ. Сурвалж бичигт Монгол улс байгуулагдаад удалгүй нас барсан гэж тэмдэглэсэн байна.{{Citation needed}} == Үр удам == * Хуланц өвөө: Нэрби (捏里必<ref name=":0" />): Тумбинай сэцэний үед хиад аймгийн боол болсон.<ref name=":0" /> * Элэнц өвөө: Бухуду зэлмэ (孛忽都 折里麻<ref name=":0" />) * Өвөө: Хачиун (合赤溫<ref name=":0" />) * Эцэг: Жарчиудай дархан Хабан (哈班<ref name=":0" />) * Дүү нар: [[Сүбээдэй баатар]], [[Чахурхан|Чахурхан ноён]] === Хүүхэд === * [[Есүбуха тайш]] * [[Есүнтэй хорчи]] Одоо түүний үр хойчис нь [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Улс төрийн бутралын үед]] [[харчин]], [[урианхай]] аймгийн [[тавнан]] ноён гэж өргөмжлөгдөн, [[Чин улс]] мөхтөл үе улиран залгамжлаад одоо [[Монгол Улс]], [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр монголын]] [[Монголжин хошуу]], [[Харчин|Харчин хошууд]] зэрэг газарт тархан суурьшиж байна. [[Файл:Jebe and Jelme.png|948x948px]] == Мөн үзэх == * [[Чингис хааны дөрвөн нохой]] * [[Зэв]] * [[Хубилай ноён|Хубилай]] * [[Сүбээдэй]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын жанжин]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:12-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн]] <references /> j0ekovjs1hcek3tkifflr2pya17ae9p 858481 858480 2026-06-09T09:49:12Z Zelmepedia 105080 858481 wikitext text/x-wiki '''Зэлмэ''' ([[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠯᠮ᠎ᠡ}}, галиг: jelme; [[ханз]]: 者勒蔑, [[пиньинь]]: Zhě lēi miè) буюу '''Хулухун''' ([[Хятад үсэг|хятад]]: 忽魯渾<ref name=":0">{{Cite web |title=元史/卷121 - Сүбүтайн шастир |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7121 |access-date=2024-02-08 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref>) бол [[Монгол|ХамагМонгол]]ын Чингис хааны есөн өрлөг баатрын нэг бөгөөд Урианхайн Жарчуд овгийн Хабан<ref name=":0" /> дарханы ахмад хөвүүн. [[Тэмүжин]]г өлгийтэй байхад [[Урианхай]]н Жарчиудай өвгөн Зэлмэ хүүгээ Тэмүжинд босгоны боол үүдний зарц болгон өгсөн. Тэр үед [[Өэлүн|Өэлүн эх]] Зэлмийг "Нүүрэндээ цогтой, нүдэндээ галтай хөөрхөн хүү байна. Гэвч одоохондоо бага байна хэмээж арай том болохоор нь ирж Тэмүжинтэй нөхөрлүүлнэ үү" хэмээн буцаажээ. Зэлмэ дараа том болсон хойноо Тэмүжинтэй ирж нөхөрлөн, Чингис хааны амийг 3 удаа, түүний хүү [[Тулуй]]н амийг 1 удаа аварсан баатар юм. Зэлмэ жанжин нь Чингис хааны 9 өрлөг жанжин, 4 цэргийн удирдагч баатар жанжин, 4 дархан эрхэт хүний нэг бөгөөд Мянганы ноён юм. Зэлмэ бол [[Боорчи|Боорчийн]] дараа Чингис хааныг хамгийн хүнд байсан үед ирж үйлчилсэн дотно баатар нь болно. 1189 онд Чингис хаан "Хамаг Монгол улс"-ын хан өргөмжлөгдсөний дараа Зэлмийг хамгийн ахлах ерөнхий захирагчаар томилжээ. Олон удаагийн дайн, байлдаанд эрэлхэг баатарлаг, хурц шаламгай, үлэмж их гавъяа байгуулсан билээ. Зэлмэ Тэмүжиний амийг гурван удаа аварсан гэдэг. Бас 1197 онд Жадай, Алтани нарын /Борохулын гэргий/ хамт Тэмүжиний отгон хүү [[Толуй|Толуйн]] амийг аварчээ. 1202 онд [[Онон гол|Онон мөрний]] хөвөөнд Тайчуудтай байлдсан байлдаанд Чингис хааны хүзүү нь суманд оногдож, цус нь зогсохгүй гоожиж байсанд амаараа шимж байгаад цусыг нь зогсоосон ба шөнийн харанхуйд дайсны дотор амь хаиргүи орж тараг олж ирэн уулгаад амийг нь аварч байв. 1203 онд болсон [[Муу Өндөрийн байлдаан|Муу-Өндөрийн байлдаанд]] хойт хайгуул болж, дайсныг хориглон байлдаад ихэд ялав. 1204 онд Найман аймгийг дайлсан Наху хуны байлдаанд Зэв. Сүбээдэй, Хубилай нарын хамт цэргийн манлайд явсан бөгөөд маш баатарлагаар байлдан ихээхэн гавъяа байгуулав. 1206 онд Чингис хаан Монголын хаант улсыг байгуулаад Зэлмийг наян найман гавъяатны ес дүгээрт шагнаж, Мянганы ноёноор томилжээ. Бас есөн удаа осол гаргавч үл яллах онц эрх олгожээ. Сурвалж бичигт Монгол улс байгуулагдаад удалгүй нас барсан гэж тэмдэглэсэн байна.{{Citation needed}} == Үр удам == * Хуланц өвөө: Нэрби (捏里必<ref name=":0" />): Тумбинай сэцэний үед хиад аймгийн боол болсон.<ref name=":0" /> * Элэнц өвөө: Бухуду зэлмэ (孛忽都 折里麻<ref name=":0" />) * Өвөө: Хачиун (合赤溫<ref name=":0" />) * Эцэг: Жарчиудай дархан Хабан (哈班<ref name=":0" />) * Дүү нар: [[Сүбээдэй баатар]], [[Чахурхан|Чахурхан ноён]] === Хүүхэд === * [[Есүбуха тайш]] * [[Есүнтэй хорчи]] Одоо түүний үр хойчис нь [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Улс төрийн бутралын үед]] [[харчин]], [[урианхай]] аймгийн [[тавнан]] ноён гэж өргөмжлөгдөн, [[Чин улс]] мөхтөл үе улиран залгамжлаад одоо [[Монгол Улс]], [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр монголын]] [[Монголжин хошуу]], [[Харчин|Харчин хошууд]] зэрэг газарт тархан суурьшиж байна. [[Файл:Jebe and Jelme.png|948x948px]] Зүүн талд Зэлмэ; Зүүн талд зэв == Мөн үзэх == * [[Чингис хааны дөрвөн нохой]] * [[Зэв]] * [[Хубилай ноён|Хубилай]] * [[Сүбээдэй]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын жанжин]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:12-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн]] <references /> klqe264t2r2gj1r8oga2ppaga2na6lj Кристиано Рональдо 0 13677 858416 854732 2026-06-09T00:39:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 858416 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Кристиано Роналдо | image = [[File:Cristiano Ronaldo 2018.jpg|240px]] | fullname = Кристиано Роналдо дос<br>Сантос Авейро | birth_date = {{Birth date and age|1985|2|5|df=y}} | birth_place = [[Португал]], [[Мадейра]], [[Фуншал]] | height = 1.87 метр | position = [[Довтлогч (хөлбөмбөг)|Довтлогч]] | currentclub = <nowiki> Аль-Насср</nowiki> | clubnumber = 7 | youthyears1 = 1993–1995 |youthclubs1 = Андоринья | youthyears2 = 1995–1997 |youthclubs2 = [[Насьонал (хөлбөмбөгийн баг)|Насьонал]] | youthyears3 = 1997–2002 |youthclubs3 = [[Спортинг (хөлбөмбөгийн баг)|Спортинг]] | years1 = 2002–2003 |clubs1 = [[Спортинг (хөлбөмбөгийн баг)|Спортинг]] |caps1 = 25 |goals1 = 3 | years2 = 2003–2009 |clubs2 = [[Манчестер Юнайтед]] |caps2 = 196 |goals2 = 84 | years3 = 2009–2018 |clubs3 = [[Реал Мадрид]] |caps3 = 292 |goals3 = 311 | years4 = 2021-2022 |clubs4 = [[Манчестер Юнайтед]] |caps4 = 40 |goals4 = 19 | nationalyears1 = 2001–2002 |nationalteam1 = Португал (17-) |nationalcaps1 = 9 |nationalgoals1 = 6 | nationalyears2 = 2002–2003 |nationalteam3 = Португал (21-) |nationalcaps3 = 6 |nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 2003 |nationalteam2 = Португал (20-) |nationalcaps2 = 5 |nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2004 |nationalteam4 = Португал (23-) |nationalcaps4 = 3 |nationalgoals4 = 2 | nationalyears5 = 2003– |nationalteam5 = [[Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ|Португал]] |nationalcaps5 = 226 |nationalgoals5 = 143 | club-update = 2026 оны 1сарын 21 | nationalteam-update = 2026 оны 1 сарын 21 |clubs5=Аль-Насср|caps5=92|caps(goals)5=89|years5=2022-}} [[File:Cristiano Ronaldo and Lionel Messi - Portugal vs Argentina, 9th February 2011.jpg|thumb|]] '''Кристиано Рональдо дос Сантос Авейро''' ({{lang-pt|Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro}}; ''[[1985]] оны [[2 сарын 5|хоёрдугаар сарын 5-нд]] [[Фуншал]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Португал]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд Саудын Арабын "Аль Насср" клубын болон [[Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ|Португалын шигшээд]] тоглодог. Роналдо [[2009]] онд 80 мянган [[Фунт стерлинг|фунт]]ээр Реал Мадридад худалдагдсанаар дэлхийн хамгийн үнэ цэнтэй тоглогч болсон юм. Тэрбээр дэлхийн хамгийн агуу хөлбөмбөгчдийн тоонд зүй ёсоор тооцогдох нэгэн бөгөөд хөлбөмбөгийн түүхэнд албан ёсны тоглолтод хамгийн олон гоолыг оруулсан, бүх цаг үеийн мэргэн бууч билээ. Мөн [[Найки]] компанитай хамтран гаргасан, CR7 хэмээх брэндийг эзэмшдэг. Тэрээр Португалийн шигшээ багт 200 гаруй тоглолтод оролцож, 14 тэмцээнд оролцож, 13-т нь гоол оруулсан. Тэрээр 2008 оноос хойш шигшээ багийн ахлагчаар ажиллаж байгаа бөгөөд 2014 онд шилдэг мэргэн бууч болж, 2016 онд хамгийн олон тоглолтонд оролцсон амжилтаа тогтоосон. К.Рональдо шигшээ багийнхаа хамт 2016 оны Европын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж, 2019, 2025 оны УЕФА-гийн Үндэстнүүдийн лигийн аварга болсон. Тэрээр шигшээ багийнхаа төлөө 100 ба түүнээс дээш гоол оруулсан анхны Европын тоглогч юм. Дэлхийн хамгийн алдартай тамирчдын нэг тэрээр 2016, 2017 болон 2023-2026 онуудад [[Forbes (сэтгүүл)|Forbes сэтгүүлээс]] дэлхийн хамгийн өндөр цалинтай тамирчнаар шалгарч байжээ. ==Амжилт== ;Спортинг *[[Португалын хөлбөмбөгийн лиг|Португалын АШТ-ий]] хүрэл медаль: 2002/03 ;Манчестер Юнайтед *[[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] аварга ('''3'''): 2006/07, 2007/08, 2008/09 * [[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цомын]] эзэн: 2003/04 * [[Английн хөлбөмбөгийн лигийн цом|Английн лигийн цомын]] эзэн ('''2'''): 2005/06, 2008/09 * [[УЕФА Аваргуудын лиг]]ийн түрүү: 2007/08 * [[Английн хөлбөмбөгийн супер цом|Английн лигийн супер цомын]] эзэн: 2007 * ДАШТ (клуб): 2008 * [[УЕФА Аваргуудын лиг]]ийн дэд түрүү: 2008/09 * [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] мөнгөн медаль: 2005/06 * [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] хүрэл медаль ('''2'''): 2003/04, 2004/05 * [[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цомын]] дэд байр ('''2'''): 2004/05, 2006/07 ;Реал Мадрид * [[Испанийн хөлбөмбөгийн лиг|Испанийн аварга]] ('''2'''): 2011/12, 2016/17 * [[Испанийн хөлбөмбөгийн цом|Испанийн цомын]] эзэн ('''2'''): 2010/11, 2013/14 * [[УЕФА Аваргуудын лиг]]ийн түрүү (4): 2013/14 , 2015/16, 2016/17, 2017/18 * [[Испанийн хөлбөмбөгийн супер цом|Испанийн супер цомын]] эзэн (2): 2012 , 2015 * [[Испанийн хөлбөмбөгийн лиг|Испанийн АШТ-ий]] мөнгөн медаль ('''3'''): 2009/10, 2010/11, 2012/13 * [[Испанийн хөлбөмбөгийн лиг|Испанийн АШТ-ий]] мөнгөн медаль: 2013/14 * [[Испанийн хөлбөмбөгийн цом|Испанийн цомын]] дэд байр: 2012/13 ;Португалын шигшээ баг * [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|ЕАШТ-ий]] аварга: [[2016 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2016]] * [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|ЕАШТ-ий]] мөнгөн медаль: [[2004 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2004]] * [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|ЕАШТ-ий]] хүрэл медаль: [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2012]] ;Хувийн * [[YouTube]] дээр 24 цагийн дотор хамгийн их subscribers олсон. (20 сая) * [[Instagram]] дээр хамгийн их дагагчтай хувь хүн/хөлбөмбөгчин. (670 сая) * [[Facebook]] дээр хамгийн их дагагчтай хувь хүн/хөлбөмбөгчин. (171 сая) * [[Twitter]] дээр хамгийн их дагагчтай хувь хүн/хөлбөмбөгчин. (112 сая) {{col-begin}} {{col-2}} * Европын шилдэг хөлбөмбөгчин (France Football): 2008 * [[ФИФА]]-гийн Алтан бөмбөгийн эзэн: 2013 * Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчин (ФИФА): 2008 * Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчин (ФИФПРО): 2008 * Клубийн шилдэг хөлбөмбөгчин ([[УЕФА]]): 2008 * Клубийн шилдэг довтлогч ([[УЕФА]]): [[2008]] * УЕФА Аваргуудын лигийн шилдэг тоглогч (үзэгчдийн санал): 2008 * Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчин (World Soccer) ('''2'''): 2008, 2013 * Алтан шаахайн эзэн ('''2'''): 2008, 2011 * Европын шилдэг хөлбөмбөгчин (Onze d’Or): 2008 * Европын шилдэг дэд хөлбөмбөгчин (France Football) ('''2'''): 2007, 2009 * Дэлхийн шилдэг дэд хөлбөмбөгчин (ФИФА) ('''3'''): 2009, 2011, 2012 * Европын шилдэг дэд хөлбөмбөгчин (Onze d’Or) ('''2'''): 2007, 2009 * Дэлхийн шилдэг гутгаар хөлбөмбөгчин (ФИФА): 2007 * Европын шилдэг гутгаар хөлбөмбөгчин ([[УЕФА]]) ('''2'''): 2011, 2012 * Европын шилдэг гутгаар хөлбөмбөгчин (Onze d’Or): 2010 * [[2004 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Евро-2004]] тэмцээний шилдэг залуу тоглогч * Хилийн чанад дахь шилдэг Португал хөлбөмбөгчин: 2007 * Шилдэг хөлбөмбөгчин (Мэтт Басби) ('''3'''): 2004, 2007, 2008 * Английн шилдэг хөлбөмбөгчин ({{comment|АХХ|Английн хөлбөмбөгийн холбоо}}) ('''2'''): 2007, 2008 * Английн шилдэг хөлбөмбөгчин (үзэгчдийн холбоо) ('''2'''): 2007, 2008 * Английн шилдэг хөлбөмбөгчин (сэтгүүлчдийн холбоо) ('''2'''): 2007, 2008 * Английн шилдэг залуу тоглогч (АХХ): 2007 * УЕФА Аваргуудын лигийн шилдэг тоглогч: 2008 * Испанийн шилдэг тоглогч (Ди Стефано) ('''2'''): 2012, 2013 * УЕФА Аваргуудын лигийн мэргэн бууч ('''3'''): 2008, 2013, 2014 * ЕАШТ-ий мэргэн бууч: 2012<ref>[[Марио Балотелли]], [[Марио Гомесом]], [[Алан Загоев]], [[Марио Манжукич]] болон [[Фернандо Торрес]] нарын хамт.</ref> * Премьер лигийн сарын шилдэг тоглогч ('''4'''): 2006 оны 11 сар, 2006 оны 12 сар, 2008 оны 1 сар, 2008 оны 3 сар * Премьер лигийн мэргэн бууч (Алтан шаахай): 2008 * Премьер лигийг ашигтай дамжуулалтаар тэргүүлэгч: 2007 ([[Сеск Фабрегас]]ийн хамт) * Испанийн АШТ-ий мэргэн бууч (Пичичи) ('''2'''): 2011, 2014 * Испанийн цомын мэргэн бууч: 2011 ([[Лионель Месси]]гийн хамт) * Хилийн чанад дахь Португалын шилдэг тамирчин ('''7'''): 2006, 2007, 2008 ,2009, 2010, 2011, 2013 * Улирлын шилдэг тоглогч (Goal.com) ('''2'''): 2008, 2012 * Улирлын шилдэг тоглогч (Globe Soccer) ('''2'''): 2011, 2013 {{col-2}} * Дэлхийн шилдэг залуу хөлбөмбөгчин (ФИФПРО-үзэгчид) ('''2'''): 2005, 2006 * Браво цомын эзэн: 2004 * AS шагнал ('''2'''): 2009, 2011 * [[Манчестер Юнайтед]]ийн улирлын мэргэн бууч ('''3'''): 2006/07 ([[Уэйн Руни]]гийн хамт), 2007/08, 2008/09 * [[Реал Мадрид]]ийн улирлын мэргэн бууч ('''5'''): 2009/10, 2010/11, 2011/12, 2012/13, 2013/14 * [[Ференц Пушкаш]]ийн нэрэмжит оны шилдэг гоол (ФИФА): 2009 (Портогийн хаалганд) * Оны шилдэг гоол (Marca): 2011 (Испанийн цомд Барселоны хаалганд) * Манчестер Юнайтедад Премьер лигийн 1000 дахь гоолоо оруулсан (Мидлсброгийн хаалганд [[2005]] оны [[10 сарын 29|аравдугаар сарын 29-нд]]) * Манчестер Юнайтедын гоёмсог гоол оруулсан ('''2'''): Портсмут-хаалттай цохилт (2007/08), Порто (2008/09) * Испанийн шилдэг дэд хөлбөмбөгчин (Ди Стефано) ('''2'''): 2009/10, 2010/11 * 2011 оны бэлгэдлийн багт нэрлэгдсэн (УЕФА) * XXI зууны бэлгэдлийн багт нэрлэгдсэн (УЕФА) * Премьер лигийн 20 улирлын бэлгэдлийн багт нэрлэгдсэн (шинжээчид) * Премьер лигийн 20 улирлын бэлгэдлийн багт нэрлэгдсэн (үзэгчид) * Премьер лигийн бэлгэдлийн багт нэрлэгдсэн ('''4'''): 2006, 2007, 2008, 2009 * Испанийн АШТ-ий бэлгэдлийн баг ('''4'''): 2010, 2011,2012, 2013 * 2010 оны дэлхийн бэлгэдлийн багт нэрлэгдсэн * 2009 оны бэлгэдлийн багт нэрлэгдсэн (ФИФПро) * Европ-2004 тэмцээний бэлгэдлийн багт нэрлэгдсэн (УЕФА) * Европ-2012 тэмцээний бэлгэдлийн багт нэрлэгдсэн (УЕФА) * Европын үнэ цэнтэй тоглогч (Marca): 2012/2013 * Дэлхийн бэлгэдлийн багт нэрлэгдсэн (ФИФА) ('''7'''): 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013 * Европын бэлгэдлийн багт нэрлэгдсэн (УЕФА) ('''8'''): 2004, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013 {{col-end}} ;Шилдэг үзүүлэлтүүд * [[Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ|Португалын шигшээ]] багийн домогт мэргэн бууч: 49 бөмбөг * ЕАШТ-д Португалын шигшээгээс хамгийн олон бөмбөг оруулсан: 6 бөмбөг<ref>[[Нуно Гомеш|Нуно Гомештай]] хамт.</ref> * Премьер лигийн нэг улиралд хамгийн олон бөмбөг оруулсан (''38 тоглолтонд''): 31 бөмбөг (2007/08)<ref>[[Алан Ширер]] болон [[Луис Суарес|Луис Суарестай]] хамт.</ref> * Испанийн АШТ-д Реал Мадридаас хамгийн олон бөмбөг оруулсан: 46 бөмбөг (2011/12) * ФИФА-гийн "бөмбөг" тодотголтой шагналыг гурав дараалан хүртсэн ганц тоглогч: хүрэл (2007), мөнгөн (2009), алтан (2008) * Хоёр өөр лигийн тэмцээний мэргэн бууч болсон ганц тоглогч: 2008 (Премьер лиг) болон 2011 (Испаний АШТ) * Испанийн АШТ-д нэг улиралд 7 хэт-трикдсэн ганц тоглогч (2011/12) * Испанийн АШТ-ий таван тоглолтод 14 бөмбөг оруулсан Реал Мадридын анхны тоглогч (2010/11) * Испанийн АШТ-ий эхний 11 тоглолтод 4 хэт-трикдсэн Реал Мадридын анхны тоглогч (2011/12) * Нэг улиралд хамгийн олон бөмбөг оруулсан Реал Мадридын анхны тоглогч: 60 бөмбөг (2011/12) * Испанийн АШТ-ий нэг тоглолтод эхний хагаст 3 бөмбөг оруулсан Реал Мадридын зургаан тоглогчийн нэг * Испанийн АШТ-д цөөн тоглолтод 100 бөмбөг оруулсан эхний тоглогч: 92 тоглолт * Испанийн АШТ-д айл болон өөрийн талбайд оруулсан бөмбөгний зөрүүг хамгийн олон болгосон тоглогч: 23 бөмбөг (2011/12) * Испанийн АШТ-ий нэг улиралд баг болгоны хаалганд бөмбөг оруулсан анхны тоглогч (2011/12) * Испанийн АШТ-ий улирал дараалан 40-өөс дээш бөмбөг оруулсан анхны тоглогч * Испанийн АШТ-ий нэг улиралд хамгийн олон тоглолт алгасалгүй бөмбөг оруулсан тоглогч (''38 тоглолт''): 27 тоглолт (2011/12) * Испанийн АШТ-д улирлын 32 тоглолтонд хожлын бөмбөг оруулсан тоглогч * УЕФА Аваргуудын лигийн улиралд хамгийн олон бөмбөг оруулсан тоглогч: 17 бөмбөг (2013/14) * УЕФА Аваргуудын лигийн улиралд хэсгийн тоглолтод хамгийн олон бөмбөг оруулсан тоглогч: 9 бөмбөг (2013/14) * УЕФА Аваргуудын лигийн хасагдах шатанд хамгийн олон бөмбөг оруулсан тоглогч: 33 бөмбөг <ref>2014 оны 4 сарын 30-ны байдлаар.</ref> * УЕФА Аваргуудын лигийн улиралд 15 бөмбөг оруулсан эхний тоглогч (2013) *Бүх цаг үеийн хамгийн олон гоол оруулсан тоглогч (2021) *Хөлбөмбөгийн түүхэн дэх хамгийн анхны Тэрбумтан == Гадны холбоос == {{commonscat|Cristiano Ronaldo|Кристиано Рональдо}} == Эшлэл == {{reflist}} {{Ювентус багийн бүрэлдэхүүн}} {{2004 оны зуны олимпт Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2004 оны ЕАШТ-д Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2006 оны ДАШТ-д Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2008 оны ЕАШТ-д Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2012 оны ЕАШТ-д Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{Английн шилдэг залуу хөлбөмбөгчин}} {{DEFAULTSORT:Роналдо, Криштиано}} [[Ангилал:Португалын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Ювентус багийн тоглогч]] [[Ангилал:Реал Мадрид багийн тоглогч]] [[Ангилал:Манчестер Юнайтед багийн тоглогч]] [[Ангилал:Спортинг Лиссабон багийн тоглогч]] [[Ангилал:Насьонал багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Ла Лигийн тоглогч]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2004 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Португалчууд]] [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] {{Footy-bio-stub}} 2gkhkx0eu2eght2ffczj146syxj26p1 Архитектор 0 21429 858440 749725 2026-06-09T04:04:24Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858440 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bundesarchiv_Bild_183-J0218-0011-001,_Leipzig,_Architekt_am_Reißbrett.jpg|right|thumb|Архитектор зургийн самбарын ард. 1970]] '''Архитектор''' нь (эртний [[Грек хэл|грек хэлээр]] ἀρχή буюу эхлэл, нэгдүгээр ба удирдагч гэсэн утгуудтай) ихэвчлэн [[өндөр барилга|өндөр барилгын]] техник, эдийн засаг, зориулалт ба уран сайхны төлөвлөлтийг гүйцэтгэнэ. Тэрээр барилгаас илүүтэй [[архитектур]]ыг бүтээнэ. == Ерөнхий зүйл == [[Файл:Architecte.Semur.en.Auxois.png|right|thumb|[[Eugène Viollet-le-Duc]]- ын зурсан архитектор]] [[Файл:Universitätsbibliothek cottbus.jpg|right|thumb|[[Herzog & de Meuron]] [[Швейцари]]йн архитектурын студийн бүтээл]] Тус мэргэжлийг [[их сургууль]] (ихэвчлэн Техникийн их ба дээд сургууль), [[дээд сургууль]], [[урлагийн академи]], [[мэргэжлийн академи]] ба техник [[мэргэжлийн сургууль]]д санал болгоно. Урлагийн академид илүүтэй гоо зүйн, дээд сургуулиудад хэрэглээ талаас нь заадаг байхад их сургуульд голчлон онол болоод шинжлэх ухаан талаас нь сургадаг байна. == Түүх == [[Файл:Architect.png|right|thumb|225px|Архитектор, 1893]] [[Файл:Peter Celsing kontor 1967.jpg|thumb|1967 оны архитектурын студи]] [[Файл:Wohnungs.JPG|right|thumb|225px|Карлсрухэ хот дахь [[орон сууц]]ны төлөвлөлт]] Өнгөрсөн үед архитекторууд нь төлөвлөлтийг гарган, [[статикийн тооцоо]]г хийн, барилгын явцыг хянадаг байжээ. Цаг үеийн аясаар тэднийг олон янзаар нэрлэж байв. Жишээлбэл: Ромын эзэнт улсын үед тэднийг цэргийн инженерүүд, дундад зууны сүүлчээр гар урлаач ба [[сэргэн мандлын үе]]д тэд уран бүтээлчид байлаа. [[Үйлдвэржилтийн үе]] буюу 19- р зуунаас эхлэн эдийн засаг, техникийн хөгжилтэй уялдан барилгын технологит асар их дэвшил гарсан байна. Олон давхар сууц, сургууль, гал сөнөөх газар мэт барилгуудыг төлөвлөх болжээ. Архитектурын сургууль ба академууд баригдаж эхэллээ. Архитекторууд илүүтэйгээр өндөр [[барилга|барилгын]] төлөвлөлтөөр дагнан, барилгын инженерүүд нь гүний ба инженерүүдийн байгууламжууд ба өндөр барилгын [[даацын хийц]]ийг төлөвлөн, барилгын явцыг удирдах болов. Барилгын мэргэжлийн үүргүүд 20- р зуунд улам нарийсч [[барилгын физик]], [[интерьер]], [[хот төлөвлөлт]], [[ландшафтын архитектур]] гэх мэт салбарлан хөгжиж иржээ. 20- р зууны төгсгөлөөр [[барилгын менежемэнт]] нь классик архитекторуудын үүргүүдээс хугаслах боллоо. Өнөө үед [[хүрээлэмжид ээлтэй барилгажилт]] эсвэл хуучин [[барилгын сэргээн засварлалт]] гэх мэт тусгай салбаруудаар дагнасан архитектурын студиуд бий болжээ. == Ажлын талбар == [[Файл:166 Perry Street.jpg|thumb|[[Архитектур]]ын төлөвлөлтөнд компьютер график ашигласан байдал]] [[Файл:Balkonsanierung.jpg|thumb|[[Тагт]]ыг хуучин сууцанд [[дулааны гүүр]] үүсгэхгүйгээр төлөвлөсөн байдал]] [[Файл:Bahnhofsäule.jpg|thumb|[[Берлин]] дэх өмнөд галт тэрэгний буудлын баганын төлөвлөлт]] Архитекторууд нь дараах талбарт ажиллана: * Нийт [[барилгын үйл явц]]ад: ** [[Төслийн удирдлага]] ** Төлөвлөлтийн баг ба байгууллагуудыг зохион байгуулах ** Төлөвлөлтийн баг ба байгууллагуудын өмнө [[барилгын захиалагч]]ийг төлөөлөх * Төлөвлөлтийн үе шатанд: ** [[Үндэслэлүүдийг тодорхойлох]], [[урьдчилсан төлөвлөлт]] ** [[Төлөвлөлт]] ** [[Зөвшөөрөл авах төлөвлөлт]] ** [[Ажлын зураг]] ** [[Зургийг хүлээлгэж өгөхөд бэлтгэх]] ба [[зургийг хүлээлгэж өгөх]] * Барилгыг гүйцэтгэх явцад: ** [[Барилгын менежмент]]: [[цаг хугацааны хяналт]], [[өртөгийн хяналт]] ** Барилгын явцыг удирдах * [[Барилгын ашиглалтын үе шат]]анд: ** Обьектийн бичиг баримт ** [[Үл хөдлөх хөрөнгийн менежмент]] * Бусад ажлын талбарууд: ** [[Барилгын алба]]нд албан хаагч ** Судалгаа/сургалт: [[Барилгын судалгаа]], [[архитектурын онол]], [[барилгын эдийн засаг]] ** Тусгай салбарууд: [[Макет]], [[архитектурын график]] == Ажлын арга барил == Архитекторын ажил нь олон янз ба цогц юм. Архитекторын студид чиглэлээс нь хамааран ландшафт архитектор, дотоод заслын дизайнер, лабораторийн техникч, гэрлийн техникч, барилгын физикч, макетчин, компьютер графикч гэх мэт мэргэжилтнүүд ажиллана. Архитекторууд нь мөн итгэмжлэгчээр, зөвлөгчөөр ажилладаг. Зөвхөн цөөн архитекторууд л төлөвлөлтийн бүх үе шатанд оролцоно. Дийлэнхдээ студийн хамтран ажиллагсад нь [[төлөвлөлт]], ажлын зураг, барилгын зургийн бичвэрийг гүйцэтгэх, барилгын зургийг хүлээлгэн өгөх, барилгын явцыг удирдах, гэх мэт ажлуудаар дагнан мэргэшсэн байдаг. Өнөө үе архитектурын студиүд нь урьдчилсан төлөвлөлт, төлөвлөлт ба зөвшөөрөл авах төлөвлөлтөөр нэг баг, нөгөө баг нь барилгын зургийн хүлээлгэн өгөх ба барилга баригдсаны дараах хяналтыг хариуцдан хувааж ажиллах болжээ. Хуваагдаж ажиллана гэдэг нь тусдаа ажиллана гэсэн үг биш бөгөөд төлөвлөлтийн үе шатууд нь хоорондоо нягт холбоотой ба бие биенээсээ хамааралтай. === Архитекторын студи === [[1 айлын сууц|1 ба 2 айлын]] сууцны жижиг төслүүдээс бусад төлөвлөлтүүдийг тухайн архитекторын студи хэд хэдэн баг болж гүйцэтгэхээс гадна гадны мэргэжилтнүүдтэй хамтран ажиллана. Бүх төрлийн барилгын төлөвлөлтүүдэд [[сантехникийн инженер]] ба [[барилгын даацын хийц төлөвлөгч]] мэргэжилтнүүд оролцох ба том хэмжээний төлөвлөлтөнд , [[зам тээврийн төлөвлөлт]]ийн инженер, [[ландшафт архитектор]] ба менежер гэх мэт мэргэжилтнүүд татагдан оролцдог тул архитекторуудад зохион байгуулах ба харилцааны өндөр шаардлага тавигддаг. Барилга нь өндөр өртөгтэй тул архитекторууд нь мөн эдийн засгийн өндөр мэдлэгтэй байна. Архитекторуудад мөн байгалийн орчны болон барилгын хууль гэх мэт эрх зүйн талаар гүнзгийрсэн мэдлэг шаардагддаг. Өнгөрсөн жилүүдэд [[компьютерийн эрин үе]]ийн хувьсгал гарсан ч гэсэн архитекторуудад гараар [[эскиз]], макетаа хийдэг ба төлөвлөлтийн төгсгөлийн шатны зургуудыг [[CAD]]- програмуудын тусламжаар гүйцэтгэнэ. Тиймээс архитекторууд дор хаяж 1 САD- програмаар ажилладаг. Үүнээс гадна [[2 хэмжээс]], [[3 хэмжээс]] ба [[цагийн үечлэл]]ийн [[4 хэмжээс]] дээр төслийн графикийг ажиллах дадлага шаардана. CAD- програмуудын талаарх дэлгэрэнгүй мэдээллийг [[CAD-програмын жагсаалт]] холбоосноос харна уу. Төслийн хэмжээнээс хамааран архитектурын студиуд нь илүү цагаар ажиллах нь элбэг. Мөн олон улсын уралдаанд оролцох мэт хойшлуулшгүй төслүүдэд амралтын өдрүүдээ зориулах хэрэгтэй болно. Ялангуяа том төслийн үед архитекторууд хаанаас ч холбогдох боломжтой байдаг байна. === Онцгой ажлын талбар === Архитекторууд нь үйлдвэрийн дизайн, урлаг, кино, театр, зар сурталчилгаа ба харилцааны дизайны салбаруудад мөн ажиллана. == Алдарт архитекторууд == Од- архитектор гэж урлагын салбарын одуудын адилаар олон улсад нэртэй хүлээн зөвшөөрөгдсөн архитеторуудыг хэлнэ. Жишээлбэл [[Франк Гэри]] нь Бээжин дахь [[Үндэсний стадион]]ы төлөвлөлт ба Испанийн [[Бильбао]] дахь [[Гуггенхайм музей]]н давтагдашгүй төлөвлөлтүүдээрээ Од- архитектор болжээ. Иракийн архитектор [[Цаха Хадид]], Польш гаралтай архитектор [[Даниел Либэскинд]] нар нь мөн зүй ёсоор Од- архитекторууд хэмээн нэрлэгддэг. Од- архитеторуудын төлөвлөсөн барилга өндөр үнээр зарагдан, санхүүгийн хувьд ихэд ашигтай байдаг. Түүнчлэн дээрх архитеторуудын төлөвлөлтөөр баридсан барилгууд буй хот, орон нутаг нь жуулчдыг ихээр татан тус бүс нутгийн эдийн засагт нааштай эдийн засгийн хувь нэмэр оруулдаг байна. == Мөн үзэх == * {{Портал|Архитектур ба барилгын салбар}} == Нэмж унших == * Dörhöfer, Kerstin: ''Pionierinnen in der Architektur: Eine Baugeschichte der Moderne''. Tübingen, Wasmuth 2004, ISBN 3-8030-0639-2 * Durth, Werner: ''Deutsche Architekten''. München, dtv 1992, ISBN 3-7828-1141-0 * Kuhl, Isabel/ Lowis, Kristina/ Thiel-Siling, Sabine: ''50 Architekten die man kennen sollte'', Prestel Vlg., München 2008, ISBN 978-3-7913-4044-9 * Pfammatter, Ulrich: ''Die Erfindung des modernen Architekten: Ursprung und Entwicklung seiner wissenschaftlich-industriellen Ausbildung''. Basel [u.&nbsp;a.], Birkhäuser 1997, ISBN 3-7643-5473-9 * Wolfensberger, Hanno: ''Architektendämmerung : 10 Abgesänge auf einen Berufsstand''. Frankfurt am Main / New York, Campus 1993, ISBN 3-593-34922-1 * Dr. Eisenmenger, Mathias: ''Der Architekt: Das zukünftige Berufsbild unter Berücksichtigung seiner Verantwortung als Baumeister''. Kassel, kassel university press 2007, ISBN 978-3-89958-252-9, [https://web.archive.org/web/20080211235746/http://www.architektenseminare.de/der-architekt.html (PDF-Version)] * Hodonyi, Robert: ''Von Baustelle zu Baustelle. Ein Streifzug durch die Geschichte des Architektenmotivs in der Literatur''. In: Weimarer Beiträge. Zeitschrift für Literaturwissenschaft, Ästhetik und Kulturwissenschaften 54 (2008), H. 4, S. 589-608. * Johannes, Ralph (Herausgeber): ''Entwerfen. Architektenausbildung in Europa von Vitruv bis Mitte des 20. Jahrhunderts: Geschichte - Theorie - Praxis''. Junius Verlag 2009, ISBN 3-88506-441-3 == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Architects|3=S}} {{Wiktionary|Архитектор}} * [http://www.die-bewerbung.de/berufe/architekten-bewerbung.html Архитектор мэргэжлээр өргөдөл бичих (герман)] * [http://www.youtube.com/user/strategieportal#p/u Архитекторуудтай хийсэн ярилцлагууд] * [http://www.architectsindex.com/ Architects' Index] * [http://www.aia.org/ American Institute of Architects] * [http://www.aias.org/ American Institute of Architecture Students] * [https://web.archive.org/web/20100630212507/http://www.archcareers.org/ ARCHcareers.org] * [http://www.arb.org.uk/ Architects Registration Board-UK (ARB)] * [https://web.archive.org/web/20100712075146/http://www.arch-library.com/ arch-library] * [https://web.archive.org/web/20090510043524/http://stats.bls.gov/k12/print/build04.htm Bureau of Labor Statistics] * [http://www.cca.qc.ca/en Canadian Centre for Architecture (CCA)] * [https://web.archive.org/web/20100615064825/http://en.nai.nl/ Netherlands Architecture Institute] * [http://www.oaa.on.ca/ Ontario Association of Architects (OAA)] * [http://www.orsa.ca/ Ottawa Regional Society of Architects (ORSA)] * [http://www.pcatp.org.pk/ Pakistan Council of Architects and Town Planners] * [http://www.raic.org/ Royal Architectural Institute of Canada / Architecture Canada] * [https://web.archive.org/web/20080514003825/http://www.raia.com.au/ Royal Australian Institute of Architects] * [https://web.archive.org/web/20070630200542/http://www.riba.org/go/RIBA/Home.html Royal Institute of British Architects] * [http://www.riai.ie/ Royal Institute of Architects in Ireland] * [http://www.saia.org.za/ South African Institute of Architects]{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.slia.lk/ Sri Lanka Institute of Architects] * [http://www.worldarchitecture.org/main/ World Architecture Database] [[Ангилал:Архитектор| ]] [[Ангилал:Чөлөөт мэргэжил]] [[Ангилал:Барилгын мэргэжил]] i47vz1luacmokckznuw7cfz6vb3tus3 Гэрэл зураг 0 22326 858457 857423 2026-06-09T07:23:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858457 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] 5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2 Атеизм 0 24173 858444 857410 2026-06-09T04:12:15Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858444 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] q9rghfsb83rcgvk5jvw53459u6xo2vm Варшав 0 24976 858455 857347 2026-06-09T06:17:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858455 wikitext text/x-wiki {{Short description|Польшийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Варшав | native_name = {{native name|pl|Warszawa}} | native_name_lang = pl | settlement_type = [[Нийслэл хот]] болон [[Тойргийн эрхтэй хот|тойрог]] | official_name = Варшав нийслэл хот<br/>{{lower|0.1em|{{nobold|{{langx|pl|miasto stołeczne Warszawa}}}}}} | image_skyline = {{multiple image | total_width =288 | border = infobox | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Aleja_Niepdleglosci_Warsaw_2022_aerial_(cropped).jpg | caption1 = [[Varso]] (зүүн), [[Соёл, шинжлэх ухааны ордон|PKiN]] (баруун) харагдах [[Варшавын хамгийн өндөр барилгын жагсаалт|тэнгэрийн хаяа]] | image2 = 2021 Warszawa Rynek Starego Miasta, północny fragment strony Kołłątaja.jpg | caption2 = [[Хуучин хотын захын талбай, Варшав|Хуучин хотын талбай]] | image3 = Kolumna Zygmunta III Wazy,Warszawa (cropped).jpg | caption3 = [[Хааны цайз, Варшав|Цайз]] | image4 = Warsaw 2023 183.jpg | caption4 = [[Их театр, Варшав|Театр]] | image5 = Kamienica Al. Róż 2 w Warszawie 2021.jpg | caption5 = [[Уяздов өргөн чөлөө]] | image6 = Prudential w Warszawie 2021.jpg | caption6 = [[Варшав зочид буудал|Зочид буудал]] | image7 = Bazylika Świętego Krzyża w Warszawie 2021.jpg | caption7 = [[Ариун загалмайн сүм, Варшав|Ариун загалмайн сүм]] | image8 = Pałac na Wodzie,Łazienki Królewskie,Warszawa.jpg | caption8 = [[Лазенки цэцэрлэгт хүрээлэн]] | image9 = Pałac w Wilanowie 1.jpg | caption9 = [[Вилановын ордон]] }} | image_flag = Flag of Warsaw.svg | flag_link = Варшавын далбаа | image_shield = POL Warszawa COA.svg | shield_link = Варшавын сүлд | image_blank_emblem = Warsaw_logo_2022.svg | nicknames = ''Галт шувууны хот'',<ref>{{cite news |last1=Раясам |first1=Ренука |title=This once-dark city is becoming the darling of Europe |url=https://www.bbc.com/worklife/article/20160504-this-once-dark-city-is-becoming-the-darling-of-europe |work=BBC |date=2016-05-10}}</ref> [[Умардын Парис]],<ref>{{cite web|title=Czy przedwojenna Warszawa była Paryżem Północy? "Łączyła Wschód z Zachodem"|url=https://jedynka.polskieradio.pl/artykul/3458950,Czy-przedwojenna-Warszawa-by%C5%82a-Pary%C5%BCem-P%C3%B3%C5%82nocy-%C5%81%C4%85czy%C5%82a-Wsch%C3%B3d-z-Zachodem |access-date=2025-10-31 |work=[[Polskie Radio Program I]]|date=2025-09-08}}</ref><ref>{{cite web|title=Mówiono o niej Paryż Północy... zobacz jak wyglądała Warszawa przed wojną. |url=https://viva.pl/styl-zycia/zobacz-zdjecia-warszawy-przedwojennej-30621-r3/ |access-date=2025-10-31 |work=[[Viva (Америкийн сэтгүүл)]]|date=2025-09-08}}</ref> Wawa<ref>{{cite web |title=Miejski słownik Slangu i mowy potocznej "Wawa" |url=https://www.miejski.pl/slowo-Wawa#:~:text=Skr%C3%B3t%20do%20miasta%20Warszawa. |access-date=2025-10-31 |work=miejski.pl |date=2025-09-08 |archive-date=2025-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016131835/https://www.miejski.pl/slowo-Wawa#:~:text=Skr%C3%B3t%20do%20miasta%20Warszawa. |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|title=WAWA Bohaterom |url=https://warszawa.tvp.pl/35874370/wawa-bohaterom. |access-date=2025-10-31 |work=[[Telewizja Polska]]|date=2025-09-08}}</ref> | motto = ''Semper invicta''{{spaces|2}}<small>([[Латин хэл]]: "Хэзээ ч дийлдэшгүй")</small> | pushpin_map = Польш#Европ | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|52|13|48|N|21|00|40|E|region:PL_type:city(1,800,000)|display=title,inline}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Польшийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Мазови муж|Мазови]] | subdivision_type2 = [[Повят|Тойрог]] | subdivision_name2 = ''Хотын тойрог'' | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 13-р зуун | established_title1 = Хотын эрх | established_date1 = 1300 | parts_style = coll | parts_type = [[Захиргааны хуваалт|Дүүрэг]] | parts = [[Варшавын дүүрэг, хорооллын жагсаалт|18 дүүрэг]] | seat_type = [[Хотын захиргаа]] | seat = [[Орлого, сангийн яамны ордон|Комиссын ордон]] | leader_party = | leader_title = [[Варшав хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Рафал Тшасковски]] ([[Иргэний эвсэл (нам)|KO]]) | leader_title1 = [[Сейм]] | leader_name1 = [[Сеймийн 19-р тойрог|20 гишүүн]] | leader_title3 = [[Европын Парламент]] | leader_name3 = [[Варшав (Европын Парламентын тойрог)|Варшав тойрог]] | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар]] | governing_body = [[Варшав хотын зөвлөл]] | area_total_km2 = 517.24 | area_urban_km2 = 546.00 | area_metro_km2 = 6,100.43 | elevation_m = 78–116 | elevation_ft = 328 | population_total = {{increase}} 1,862,402 ([[Польшийн хот, суурингийн жагсаалт|1-т]])<ref name="GUS - Bank Danych Lokalnych">{{Cite web|url=https://warszawa.stat.gov.pl/warszawa/ |title=Urząd Statystyczny w Warszawie / Warszawa }}</ref> | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = 3601 | population_urban = 2028000<ref name=Demographia>{{citation|title=Demographia World Urban Areas 19th Annual: 2023 08|url=https://www.demographia.com/db-worldua.pdf|website=demographia.com}}</ref> | population_density_urban_km2 = 3714 | population_metro = 3269510<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/DEMO_R_D2JAN/default/table?lang=en |title=Population on 1 January by age, sex and NUTS 2 region |publisher=[[Евростат]] |access-date=2025-10-31}}</ref> | population_density_metro_km2 = 509.1 | population_rank = [[Польшийн хот, суурингийн жагсаалт|Польшид 1-т]] <br/>Европын Холбоонд [[Европын Холбооны хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|6-д]] | population_demonym = Варшавчууд | demographics_type1 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2022)}} | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=Европын Холбооны бүс нутгууд ДНБ-ээр, Евростат|website=ec.europa.eu}}</ref><ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table | title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by NUTS 3 regions|website=ec.europa.eu}}</ref> | demographics1_title1 = [[Нийслэл хот]] болон [[Тойргийн эрхтэй хот|тойрог]] | demographics1_info1 = €{{FXConvert|EUR|91.323|b|lk=on}} | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €{{FXConvert|EUR|49000}} | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +02:00 | blank_name = [[Хотын төсөв]] | blank_info = zł 24.368 тэрбум <br />(€5.4 тэрбум)<ref>{{Cite web|url=https://warszawa.stat.gov.pl/download/gfx/warszawa/en/defaultstronaopisowa/734/1/1/21_wwa_16_finanse_publiczne.pdf|title=EXPENDITURE OF THE CAPITAL CITY OF WARSAW BUDGET BY TYPE|access-date=2025-11-01|archive-date=2023-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230222111010/https://warszawa.stat.gov.pl/download/gfx/warszawa/en/defaultstronaopisowa/734/1/1/21_wwa_16_finanse_publiczne.pdf|url-status=dead}}</ref> | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 00-001-04-999 | area_code = +48 22 | shield_size = 70px | blank_emblem_type = [[Лого|Брэнд тэмдэг]] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes | website = {{URL|en.um.warszawa.pl|warszawa.pl}} | module = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Варшавын хуучин хот|Варшавын түүхэн төв]] | designation1_date = 1980 (4-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]]) | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/30 30] | designation1_criteria = ii, vi | designation1_type = Соёлын | designation1_free1name = Бүс нутаг | designation1_free1value = [[Европ дахь Дэлхийн өвийн жагсаалт|Европ]] }} }} [[File:Hejnal Warszawski.ogg|thumb|Варшавын бүрээний дуу]] '''Варшав''' ({{lang-pl|Warszawa}} {{IPA|[varˈʂava]}} {{Audio|Pl-Warszawa.ogg|дуудлага}}) бол [[Польш]] улсын [[нийслэл]] бөгөөд [[Европын холбоо]]ны орнуудын хотуудаас 9-рт орох [[саятан хот|саятан]] [[хот]] юм.<ref>{{cite web|url=http://www.emta.com/article.php3?id_article=43|title=European Metropolitan Transport Authorities|publisher=EMTA|date=|accessdate=3 June 2011|archive-date=5 Долдугаар сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180705204106/http://www.emta.com/article.php3?id_article=43|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.urbanaudit.org/CityProfiles.aspx?CityCode=PL001C&CountryCode=PL |title=CityProfiles |publisher=Urban Audit |date=|accessdate=3 June 2011}}</ref> XIV зууны гар бичмэл эх сурвалжуудад анх ''Warseuiensis'' (1321) , ''Varschewia'' (1342),  дараа XV зуунд ''Warschouia'' (1482) гэж тэмдэглэн үлдээжээ. Варшав хот [[Балтын тэнгис]]ийн эргээс 260 км, [[Карпатын нуруу|Карпатын]] ар бэлээс 300 км зайд [[Висла мөрөн|Висла]] мөрний эргийн хоёр талд, далайн түвшнээс дээш дунджаар 100 м өндөр 517.24 км² газар нутагтай оршдог юм. 2023 онд Польшийн Статистикийн ерөнхий газрын мэдээлж буйгаар хот 1.861 сая хүнтэй байсан. Гэхдээ хотын орчим нутгийг нь оролцуулбал 3,000 км² нутагт 2.41 сая хүн оршин суугчтай гэж үздэг.<ref>{{Cite web |url=http://www.emta.com/article.php3?id_article=43 |title=Archive copy |access-date=2012-08-17 |archive-date=2018-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180705204106/http://www.emta.com/article.php3?id_article=43 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://lofcom.com/ |title=Warsa tech |access-date=2022-10-23 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518001702/http://www.turkishweekly.net/news/178215/security-bolstered-for-pope-39-s-philippines-visit.html |url-status=dead }}</ref> Варшав хот дотор [[автобус]], трамвай, [[Варшавын метро|метро]], цахилгаан галт тэргээр нийтийн тээврийн үйлчилгээ явуулдаг. 1995 онд ашиглалтад орсон [[Варшавын метро]] нь 23 километр урт, 1 шугам дээр 21 өртөөтэй юм. Мөн Варшавт [[Фредерик Шопен|Фредерик Шопены]] нэрэмжит Олон улсын нисэх буудал болон Варшава, Модлин гэх хоёр нисэх онгоцны буудалтай. Варшав хотын бэлгэ тэмдэг болон хотын сүлд бол "Варшавын Сирена" хэмээх лусын дагина юм. Хотын төв орших энэхүү бэлгэ тэмдгийг "хуучин хотын зах зээл"-ийн талбай дээр босгосон барималд дүрсэлсэн байдаг. Варшав хотын далбаа нь улаан, шар өнгийн хоёр ижил хэвтээ судалтай байдаг. Далбаа нь 5:8 харьцаатай байх ёстой. == Түүх == XV—XVI зуунд Варшав хот нь Мазовецкийн Вант улсын нийслэл байсан. 1596 онд [[Краков]] хотын Вавел цайз шатсаны дараа Польшийн III Сигизмунд Ваза ван (Zygmunt III Waza, 1566-1632) буюу ''Зигмунт'' нүүн ирж, үндсэндээ 1596-1795 онд Польшийн Вант улсын нийслэл байсан. Харин [[1791 оны тавдугаар сарын 3-ны Үндсэн Хууль|1791 оны тавдугаар сарын 3-ны Үндсэн Хуульд]] зааж өгснөөр албан ёсоор Варшав нийслэл хот болсон. 1807—1813 онд Варшавын Вант улсын (үндсэндээ Францын эзэмшилд), 1815-1915 онд Польшийн хаант улс (Оросын хаант улсын мэдэлд)-ын нийслэл байсан. 1918-1939 онд ''Варшав хот'' Бүгд Найрамдах Польш Улсын нийслэл байгаад 1952-1989 онд [[Бүгд Найрамдах Польш Ард Улс|Бүгд Найрамдах Польш Ард Улсын]] нийслэл байсан юм. Одоо Польш Улсын нийслэл хот юм. Хот захиргааны 18 дүүрэгтэй. [[Файл:Warszawa podzial administracyjny 2002.svg|thumb|Варшав хотын дүүргүүд]] {| class="wikitable" !Дүүргийн нэр !монголоор !хүн ам -2017 !газар нутаг |- |Mokotów |Мокотув |217 815 |35,42 км² |- |Praga Południe |Прага Повудне |178 447 |22,38 км² |- |Wola |Вола |138 508 |19,26 км² |- |Ursynów |Уршинув |149 843 |43,79 км² |- |Bielany |Биеланы |131 957 |32,34 км² |- |Śródmieście |Срудмиешче |118 301 |15,57 км² |- |Targówek |Таргувек |123 535 |24,22 км² |- |Bemowo |Бемово |120 449 |24,95 км² |- |Ochota |Охота |83 592 |9,72 км² |- |Praga Północ |Прага Пувноц |65 904 |11,42 км² |- |Białołęka |Биавовенка |116 127 |73,04 км² |- |Wawer |Вавер |74 932 |79,7 км² |- |Żoliborz |Жолибож |50 825 |8,47 км² |- |Ursus |Урсус |58 233 |9,36 км² |- |Włochy |Вохи |41 243 |28,63 км² |- |Rembertów |Рембертув |24 105 |19,30 км² |- |Wesoła |Весола |24 811 |22,94 км² |- |Wilanów |Виланув |35 170 |36,73 км² |- |'''Нийт''' | |1 753 977 |517,24 км² |} == Барилга архитектур == Өнөө үед Варшав нь олон янзын архитектурын хэв маягтай бөгөөд энэ нь Польш улсын болон нийслэл хотын баялаг түүхтэй холбоотой юм. Хотын шашны барилгуудад [[католик]] болон хэд хэдэн протестант сүмүүд багтдаг. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайны]] улмаас хуучин хот бараг бүрэн сүйрч, дайны дараах жилүүдэд л сэргээгдсэн байна. Жишээлбэл, Хааны ордон (Варшавын түүхэн төв) зөвхөн 1970, 1980-аад онд дахин сэргээгдэж баригдсан бөгөөд зарим сэргээн босголтын ажил одоог хүртэл үргэлжилж байна. Варшавын түүхэн төвийг [[ЮНЕСКО]]-гийн дэлхийн өвийн жагсаалтад оруулсан нь сүйрсэн түүхийн өвийг бүрэн сэргээж байгаагийн үлгэр жишээ юм.[[Файл:Syrenka Warszawska.jpg|thumb|Варшавын сирена]] == Газар зүй == Варшав хотын дундуур [[Висла мөрөн]] урсаж хотыг хоёр хэсэгт хуваадаг.[[File:Warsaw montage.JPG|thumb|300px|Варшав]] === Цаг уур === Варшав нь эх газрын дунд зэргийн уур амьсгалтай, өвөл нь зөөлөн, зун нь дулаан, чийглэг байдаг. Өвлийн дундаж температур +2 ° C-аас -5 ° C, зуны температур + 15 ° C-аас + 20 ° C хооронд хэлбэлздэг. Варшав нь сэрүүн бүсийн хамгийн тохь тухтай уур амьсгалтай, +30 ° C-аас дээш температур ховор бөгөөд богино хугацаанд, -15 ° C-аас доош хүйтэн жавар ховор байдаг. Намар урт, дулаахан, хавар аажим аажмаар ирдэг. {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Варшав ([[Варшав Шопены нисэх онгоцны буудал|WAW]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1951–одоо | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 18.9 | Feb record high C = 18.3 | Mar record high C = 22.9 | Apr record high C = 30.4 | May record high C = 32.8 | Jun record high C = 35.3 | Jul record high C = 35.9 | Aug record high C = 37.0 | Sep record high C = 34.5 | Oct record high C = 25.9 | Nov record high C = 19.2 | Dec record high C = 15.4 | year record high C = 37.0 | Jan avg record high C = 8.6 | Feb avg record high C = 10.1 | Mar avg record high C = 16.6 | Apr avg record high C = 23.9 | May avg record high C = 27.6 | Jun avg record high C = 30.7 | Jul avg record high C = 32.2 | Aug avg record high C = 32.0 | Sep avg record high C = 26.7 | Oct avg record high C = 21.7 | Nov avg record high C = 14.8 | Dec avg record high C = 9.4 | year avg record high C = 33.7 | Jan avg record low C = -15.5 | Feb avg record low C = -12.9 | Mar avg record low C = -8.2 | Apr avg record low C = -2.9 | May avg record low C = 1.4 | Jun avg record low C = 6.7 | Jul avg record low C = 9.0 | Aug avg record low C = 7.8 | Sep avg record low C = 2.7 | Oct avg record low C = -2.9 | Nov avg record low C = -6.4 | Dec avg record low C = -11.7 | year avg record low C = -17.8 | Jan high C = 1.0 | Feb high C = 2.6 | Mar high C = 7.4 | Apr high C = 14.6 | May high C = 19.8 | Jun high C = 23.1 | Jul high C = 25.2 | Aug high C = 24.7 | Sep high C = 19.1 | Oct high C = 12.9 | Nov high C = 6.5 | Dec high C = 2.3 | year high C = 13.3 | Jan mean C = -1.5 | Feb mean C = -0.4 | Mar mean C = 3.2 | Apr mean C = 9.2 | May mean C = 14.3 | Jun mean C = 17.7 | Jul mean C = 19.7 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 14.0 | Oct mean C = 8.7 | Nov mean C = 3.8 | Dec mean C = -0.1 | year mean C = 9.0 | Jan low C = -4.0 | Feb low C = -3.3 | Mar low C = -0.6 | Apr low C = 4.0 | May low C = 8.8 | Jun low C = 12.4 | Jul low C = 14.5 | Aug low C = 13.8 | Sep low C = 9.5 | Oct low C = 5.0 | Nov low C = 1.3 | Dec low C = -2.5 | year low C = 4.9 | Jan record low C = -30.7 | Feb record low C = -27.6 | Mar record low C = -22.6 | Apr record low C = -6.9 | May record low C = -3.1 | Jun record low C = 1.8 | Jul record low C = 4.6 | Aug record low C = 3.0 | Sep record low C = -1.6 | Oct record low C = -9.6 | Nov record low C = -17.0 | Dec record low C = -24.8 | year record low C = -30.7 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 31.0 | Feb precipitation mm = 29.8 | Mar precipitation mm = 29.0 | Apr precipitation mm = 35.1 | May precipitation mm = 55.5 | Jun precipitation mm = 63.9 | Jul precipitation mm = 82.2 | Aug precipitation mm = 60.6 | Sep precipitation mm = 50.4 | Oct precipitation mm = 40.2 | Nov precipitation mm = 36.0 | Dec precipitation mm = 36.1 | year precipitation mm = 549.7 | Jan snow depth cm = 6.4 | Feb snow depth cm = 6.6 | Mar snow depth cm = 4.0 | Apr snow depth cm = 1.0 | May snow depth cm = 0.0 | Jun snow depth cm = 0.0 | Jul snow depth cm = 0.0 | Aug snow depth cm = 0.0 | Sep snow depth cm = 0.0 | Oct snow depth cm = 0.2 | Nov snow depth cm = 2.4 | Dec snow depth cm = 3.7 | year snow depth cm = | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 8.3 | Feb precipitation days = 7.7 | Mar precipitation days = 7.8 | Apr precipitation days = 6.8 | May precipitation days = 9.1 | Jun precipitation days = 9.1 | Jul precipitation days = 9.4 | Aug precipitation days = 8.2 | Sep precipitation days = 8.0 | Oct precipitation days = 7.6 | Nov precipitation days = 8.1 | Dec precipitation days = 8.4 | year precipitation days = 98.6 | unit snow days = 0 cm | Jan snow days = 18.3 | Feb snow days = 15.5 | Mar snow days = 10.2 | Apr snow days = 6.7 | May snow days = 1.4 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 2.2 | Oct snow days = 4.5 | Nov snow days = 6.8 | Dec snow days = 13.7 | year snow days = 68.0 | Jan humidity = 86.8 | Feb humidity = 83.6 | Mar humidity = 75.8 | Apr humidity = 67.6 | May humidity = 68.3 | Jun humidity = 69.3 | Jul humidity = 70.9 | Aug humidity = 71.6 | Sep humidity = 78.9 | Oct humidity = 83.6 | Nov humidity = 88.5 | Dec humidity = 86.6 | year humidity = 77.8 | Jan sun = 44.6 | Feb sun = 66.5 | Mar sun = 139.4 | Apr sun = 210.1 | May sun = 272.4 | Jun sun = 288.8 | Jul sun = 295.4 | Aug sun = 280.2 | Sep sun = 193.1 | Oct sun = 122.6 | Nov sun = 50.6 | Dec sun = 33.6 | year sun = 1997.1 | Jan uv = 1 | Feb uv = 1 | Mar uv = 2 | Apr uv = 4 | May uv = 5 | Jun uv = 6 | Jul uv = 6 | Aug uv = 5 | Sep uv = 4 | Oct uv = 2 | Nov uv = 1 | Dec uv = 0 | Jan dew point C = -3 | Feb dew point C = -3 | Mar dew point C = -1 | Apr dew point C = 3 | May dew point C = 8 | Jun dew point C = 11 | Jul dew point C = 14 | Aug dew point C = 13 | Sep dew point C = 10 | Oct dew point C = 6 | Nov dew point C = 2 | Dec dew point C = -2 | source 1 = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн<ref name=IMGWtavg>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20211203115527/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TSR_AVE | archive-date = 2021-12-03 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TSR_AVE | title = Średnia dobowa temperatura powietrza | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-05-29 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWtmin>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220115043924/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TMIN_AVE | archive-date = 2022-01-15 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TMIN_AVE | title = Średnia minimalna temperatura powietrza | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-05-29 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWtmax>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220115044916/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TMAX_AVE | archive-date = 2022-01-15 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TMAX_AVE | title = Średnia maksymalna temperatura powietrza | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-05-29 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWprecip>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220109045820/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/OPAD_SUMA | archive-date = 2022-01-09 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/OPAD_SUMA | title = Miesięczna suma opadu | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-05-29 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWprecipdays>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220115051112/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/OPAD_01 | archive-date = 2022-01-15 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/OPAD_01 | title = Liczba dni z opadem >= 0,1 mm | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-05-29 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWsnowdepth>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220115054936/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/SNIEG_SR_GRUB | archive-date = 2022-01-15 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/SNIEG_SR_GRUB | title = Średnia grubość pokrywy śnieżnej | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-05-29 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWsnowdays>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220121044246/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/SNIEG_0 | archive-date = 2022-01-21 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/SNIEG_0 | title = Liczba dni z pokrywą śnieżna > 0 cm | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-05-29 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWsun>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220115055331/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/USL | archive-date = 2022-01-15 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/USL | title = Średnia suma usłonecznienia (h) | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-05-29 | url-status = live }}</ref> | source 2 = Meteomodel.pl (бичлэг, харьцангуй чийгшил 1991–2020)<ref name=recordhigh>{{cite web | url = https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=352200375&par=tmax&max_empty=3 | title = WARSZAWA Absolutna temperatura maksymalna | date = 6 April 2018 | publisher = Meteomodel.pl | language = pl | access-date = 2026-05-29 | archive-date = 2022-03-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220319085015/https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=352200375&par=tmax&max_empty=3 | url-status = live }}</ref><ref name=recordlow>{{cite web | url = https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=352200375&par=tmin&max_empty=3 | title = WARSZAWA Absolutna temperatura minimalna | date = 6 April 2018 | publisher = Meteomodel.pl | language = pl | access-date = 2026-05-29 | archive-date = 2022-03-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220319085007/https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=352200375&par=tmin&max_empty=3 | url-status = live }}</ref><ref name=relativehumidity>{{cite web | url = https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=352200375&par=rh&max_empty=3 | title = WARSZAWA Średnia wilgotność | date = 2018-04-06 | publisher = Meteomodel.pl | language = pl | access-date = 2026-05-29 | archive-date = 2022-03-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220319085013/https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=352200375&par=rh&max_empty=3 | url-status = live }}</ref> Weather Atlas (UV),<ref>{{Cite web|url=https://www.weather-atlas.com/en/poland/warsaw-climate|title=Warsaw, Poland - Detailed climate information and monthly weather forecast|publisher=Yu Media Group|website=Weather Atlas|language=en|access-date=2026-05-29|archive-date=2019-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212011308/https://www.weather-atlas.com/en/poland/warsaw-climate|url-status=live}}</ref> Time and Date (шүүдрийн цэг, 1985-2015)<ref>{{cite web | url = https://www.timeanddate.com/weather/poland/warsaw/climate | title = Climate & Weather Averages in Warsaw, Poland | publisher = Time and Date | access-date = 2026-05-29 | archive-date = 2022-07-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220724100810/https://www.timeanddate.com/weather/poland/warsaw/climate | url-status = live }}</ref> }} == Хүн ам == Варшавын хотын хүн амын өсөлтөд худалдааны замууд болон Европ дамнасан шилжилт хөдөлгөөнүүдийн дамжин өнгөрөх цэг болсон нь нөлөөлсөн. Энэ нөхцөл байдал нь хүн амын тоо, үндэстнүүдийн бүтцэд хоёуланд нь нөлөөлсөн юм. Иймээс өмнө нь хот аж үйлдвэр, үйлчилгээний төв болохоос өмнө хүн ам нь ихэвчлэн худалдаачдаас бүрддэг байв. 1897 оны хүн амын тооллогоор 638,000 оршин суугчийн 219,000 орчим нь буюу ойролцоогоор 34% нь еврей үндэстэн байсан. Хүн амын олон үндэстний байдал нь хотын соёлд онцгой нөлөө үзүүлсэн юм. Олон янзын үзэл санаа, хөдөлгөөнүүдийн өлгий болсон Варшав нь 300 гаруй жилийн түүхэндээ "Зүүн Парис", "Хоёр дахь Парис" гэх нэршил авч байсан. Эмэгтэй, эрэгтэй хүн амын харьцаа: ~54% эмэгтэйчүүд, ~46% эрэгтэй. 2023 оны байдлаар Варшав нь 1,861,644 хүн амтай бөгөөд жуулчид болон байнгын зочдыг тооцвол Варшав хотод өдөр бүр 2,243 мянга орчим хүн орж гардаг байна. {| class="wikitable" |+Хотын хүн амын тоо !1700 !1770 !1792 !1800 !1830 !1850 !1882 |- |30 000 |40 000 |100 000 |63 400 |139 700 |163 600 |383 000 |- !1900 !1939 !1945 !1956 !1960 !1970 !1975 |- |686 000 |1 300 000 |422 000 |1 000 000 |1 139 200 |1 315 600 |1 436 100 |- !1990 !2004 !2005 !2006 !2011 !2012 !2013 |- |1 611 800 |1 676 600 |1 694 825 |1 700 536 |1 708 491 |1 715 517 |1 724 404 |- !2015 !2017 !2018 !2019<sup>[…]</sup> !2021 !2024 ! |- |1 744 351 |1 764 615 |1 777 972 |1 790 658 |1 860 281 |1 862 402 | |} == Боловсрол == * Варшавын их сургууль (''Uniwersytet Warszawski'') * Варшавын политехник (''Politechnika Warszawska'') * Нийгмийн сэтгэл зүй болон хүмүүнлэгийн ухааны их сургууль (''SWPS Uniwersytet Humanistycznospołeczny'') * Варшавын эдийн засгийн дээд сургууль (''Szkoła Główna Handlowa'') * Хөдөө аж ахуйн дээд сургууль (''Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego'') * Варшавын Анагшаах ухааны академи (''Akademia Medyczna w Warszawie'') * Фредерик Шопены нэрэмжит хөгжмийн академи (''Akademia Muzyczna im. Fryderyka Chopina'') * Александр Зелверовичын нэрэмжит Театрын академи (''Akademia Teatralna im. Aleksandra Zelwerowicza'') * Кардинал Стефан Вышинскийн нэрэмжит их сургууль (''Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego'') * Цэргийн техникийн академи (''Wojskowa Akademia Techniczna'') * Цэргийн урлагийн академи (''Akademia Sztuki Wojennej'') * Варшавын Биеийн тамирын академи (''Akademia Wychowania Fizycznego w Warszawie'') * Варшавын Урлагийн Академи (''Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie'') ==Мөн үзэх== * [[Варшавын гэрээ]] == Цахим холбоос == {{Commons|Warszawa|Варшав}} ==Зүүлтийн холбоос== {{reflist}} [[Ангилал:Варшав| ]] [[Ангилал:Мазови мужийн гмина]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Мазови мужийн суурин]] [[Ангилал:Цэргийн эр зориг одон шагналтан]] [[Ангилал:Польшийн хот]] [[Ангилал:Польшийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Висла мөрний суурин]] ko9mnqf0knbwlap04jhpau87psfcxqf Астрахань 0 27393 858442 857488 2026-06-09T04:08:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858442 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Астрахань мужийн засаг захиргааны төв}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Астрахань | ru_name = | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2/2/2/2 |border = infobox |total_width = 250 |caption_align = center |image1 = Astrakhan - Russia.jpg |caption1 = Астраханийн үзэмж |image2 = Астрахань Кремль 23 февраля 2017 02.jpg |caption2 = Успенскийн сүм |image3 = Astrakhan Stock Exchange Building P5101172 2475.jpg |caption3 = Астраханийн хөрөнгийн бирж |image5 = Astrakhan P5090930 2200.jpg |caption5 = Никольскийн гудамж |image6 = Астраханский кремль.jpg |caption6 = [[Астраханийн Кремль|Астраханийн Кремлийн]] үзэмж |color = white }} | coordinates = {{Coord|46|21|00|N|48|02|06|E|display=inline,title}} | map_label_position = left | image_coa = Coat of Arms of Astrakhan.svg | pushpin_map=Орос Астрахань муж#Европын Орос#Каспийн тэнгис#Орос | coa_caption = | image_flag = Flag of Astrakhan.svg | flag_caption = | anthem = [[Астраханийн дуулал]] | anthem_ref = <ref name="Anthem">Decision #123</ref> | holiday = 9 сарын 3-р ням гараг | holiday_ref = <ref name="Holiday">Charter of Astrakhan, Article&nbsp;6</ref> | federal_subject = [[Astrakhan Oblast]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref323" /> | adm_city_jur=Астрахань [[холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн чанартай хот]] | adm_city_jur_ref = <ref name="Ref323" /> | adm_ctr_of1 = [[Астрахань муж]] | adm_ctr_of1_ref = <ref name="AdmCtr" /> | adm_ctr_of2 = Астрахань мужийн чанартай хот | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref323" /> | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref323" /> | urban_okrug_jur = Астрахань хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref324" /> | mun_admctr_of = Астрахань хотын тойрог | mun_admctr_of_ref = <ref name="Ref324" /> | leader_title = Тэргүүн | leader_title_ref = <ref name="HeadTitle">Charter of Astrakhan, Article&nbsp;32</ref> | leader_name = Олег Полумордвинов | leader_name_ref = <ref name="Head">Official website of Astrakhan. {{Webarchiv|url=http://administration.astrgorod.ru/%D0%BC%D1%8D%D1%80-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8-0 |wayback=20150509012743 |text=Head of the City Administration |archiv-bot=2026-06-09 04:08:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150509012743/http://administration.astrgorod.ru/%D0%BC%D1%8D%D1%80-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8-0 |date=May 9, 2015 }} {{in lang |ru}}</ref> | representative_body = [[Астрахань хотын дум|Хотын дум]] | representative_body_ref = <ref name="Legis">Charter of Astrakhan, Article&nbsp;35</ref> | area_of_what = | area_km2 = 208.70 | area_km2_ref = <ref name="Area">Russian Institute of Urban Planning. {{Webarchiv|url=http://astrakhan.urbanistika.ru/doc/doc43_1.pdf |wayback=20131002011332 |text=Генеральный план города Астрахань. Основные технико-экономические показатели. |archiv-bot=2026-06-09 04:08:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131002011332/http://astrakhan.urbanistika.ru/doc/doc43_1.pdf |date=October 2, 2013 }} (''General Plan of the City of Astrakhan. Main Technical Economical Measures''). {{in lang |ru}}</ref> | pop_2010census = 520339 | pop_2010census_rank = 33-т | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_density = | pop_density_as_of = | pop_density_ref = | pop_latest = 530900 | pop_latest_date = 1 сар, 2014 | pop_latest_ref = <ref name="2014Est">Astrakhan Oblast Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]]. [http://astrastat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/astrastat/resources/63e896004e5eacfea457ed3a7deadf49/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+2009-2013.pdf Население] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160305094513/http://astrastat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/astrastat/resources/63e896004e5eacfea457ed3a7deadf49/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+2009-2013.pdf |date=March 5, 2016 }} (''Population'') {{in lang |ru}}</ref> | established_date = 1558 | established_title = | established_date_ref = <ref name="gr" /> | current_cat_date = 1717 | current_cat_date_ref = <ref name="gr" /> | prev_name1 = | prev_name1_date = | prev_name1_ref = | postal_codes = 414000, 414004, 414006, 414008, 414009, 414011–414019, 414021, 414022, 414024–414026, 414028–414030, 414032, 414038, 414040–414042, 414044–414046, 414050–414052, 414056, 414057, 414700, 414890, 414899, 414950, 414960, 414961, 414999 | dialing_codes = 8512 | dialing_codes_ref = | website = http://www.astrgorod.ru }} [[Оросын Холбооны Улс|Оросын]] холбооны нэгж—[[Астрахань муж]]ийн төв '''Астрахань''' (Астархань; {{lang-ru|А́страхань}}; {{lang-tt|Әстерхан}}; {{lang-kk|Астрақан}}) [[хот]] [[Москва]]гаас зүүн урд зүгт 1500 км зайнд [[Ижил мөрөн]] [[Каспийн тэнгис]]т садран цутгах адагт байрладаг. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Астрахань (1991–2020, туйлын үе 1837–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 14.2 |Feb record high C = 17.1 |Mar record high C = 27.5 |Apr record high C = 32.0 |May record high C = 36.8 |Jun record high C = 40.6 |Jul record high C = 41.0 |Aug record high C = 40.8 |Sep record high C = 38.0 |Oct record high C = 29.9 |Nov record high C = 21.6 |Dec record high C = 16.4 |year record high C = 41.0 |Jan high C = -0.1 |Feb high C = 1.5 |Mar high C = 8.8 |Apr high C = 17.6 |May high C = 24.7 |Jun high C = 30.1 |Jul high C = 32.6 |Aug high C = 31.4 |Sep high C = 24.6 |Oct high C = 16.8 |Nov high C = 7.3 |Dec high C = 1.3 |year high C = 16.4 |Jan mean C = -3.6 |Feb mean C = -3.0 |Mar mean C = 3.2 |Apr mean C = 11.3 |May mean C = 18.5 |Jun mean C = 23.8 |Jul mean C = 26.1 |Aug mean C = 24.6 |Sep mean C = 18.0 |Oct mean C = 10.9 |Nov mean C = 3.1 |Dec mean C = -1.8 |year mean C = 10.9 |Jan low C = -6.5 |Feb low C = -6.5 |Mar low C = -1.0 |Apr low C = 5.9 |May low C = 12.7 |Jun low C = 17.7 |Jul low C = 19.9 |Aug low C = 18.3 |Sep low C = 12.5 |Oct low C = 6.3 |Nov low C = -0.1 |Dec low C = -4.5 |year low C = 6.2 |Jan record low C = -31.8 |Feb record low C = -33.6 |Mar record low C = -26.9 |Apr record low C = -8.9 |May record low C = -1.1 |Jun record low C = 5.4 |Jul record low C = 10.1 |Aug record low C = 6.1 |Sep record low C = -2.0 |Oct record low C = -10.5 |Nov record low C = -25.8 |Dec record low C = -29.9 |year record low C = -33.6 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 15 |Feb precipitation mm = 12 |Mar precipitation mm = 17 |Apr precipitation mm = 25 |May precipitation mm = 28 |Jun precipitation mm = 25 |Jul precipitation mm = 22 |Aug precipitation mm = 17 |Sep precipitation mm = 16 |Oct precipitation mm = 19 |Nov precipitation mm = 17 |Dec precipitation mm = 18 |year precipitation mm = 231 |Jan snow depth cm = 2 |Feb snow depth cm = 2 |Mar snow depth cm = 1 |Apr snow depth cm = 0 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 0 |Dec snow depth cm = 1 |year snow depth cm = 2 |Jan rain days = 8 |Feb rain days = 6 |Mar rain days = 7 |Apr rain days = 11 |May rain days = 12 |Jun rain days = 11 |Jul rain days = 10 |Aug rain days = 9 |Sep rain days = 9 |Oct rain days = 9 |Nov rain days = 12 |Dec rain days = 10 |year rain days = 114 |Jan snow days = 14 |Feb snow days = 12 |Mar snow days = 7 |Apr snow days = 0.4 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0 |Nov snow days = 6 |Dec snow days = 12 |year snow days = 51 |Jan humidity = 84 |Feb humidity = 80 |Mar humidity = 73 |Apr humidity = 63 |May humidity = 61 |Jun humidity = 58 |Jul humidity = 58 |Aug humidity = 59 |Sep humidity = 66 |Oct humidity = 74 |Nov humidity = 83 |Dec humidity = 86 |year humidity = 70 |Jan sun = 87 |Feb sun = 106 |Mar sun = 163 |Apr sun = 226 |May sun = 293 |Jun sun = 316 |Jul sun = 332 |Aug sun = 309 |Sep sun = 252 |Oct sun = 181 |Nov sun = 84 |Dec sun = 58 |year sun = 2407 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{Cite web |title=Pogoda.ru.net (Weather and Climate-The Climate of Astrakhan) |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/34880.htm |access-date=2026-05-30 |publisher=Цаг агаар ба уур амьсгал |language=ru}}</ref> |source 2 = NOAA (нар, 1961–1990)<ref name="NOAA ">{{Cite web |title=Astrahan (Astrakhan) Climate Normals 1961–1990 |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/RE/34880.TXT |access-date=2026-05-30 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]}}</ref> |date=2010 }} == Зургийн цомог == <gallery perrow="12" widths="200" heights="200"> Файл:Белая Мечеть, фасад.jpg Файл:Белая Мечеть с западной стороны.jpg Файл:Зеленая мечеть.jpg Файл:Исламский колледж.jpg Файл:Черная мечеть.jpg Файл:Центральная мечеть Астрахани.jpg| Файл:Доска на Красной мечети.jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{Commons|Астрахань}} * [http://www.astrakhan.ws/ www.astrakhan.ws] == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Астрахань| ]] [[Ангилал:Астрахань мужийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Ижил мөрний суурин]] [[Ангилал:Оросын боомт]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын хот]] 6pthsof6to5b7bevrwvx8cq0gzkptuw Барнаул 0 27394 858450 857489 2026-06-09T04:44:13Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858450 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Алтайн хязгаарын хот}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин |mn_name = Барнаул |ru_name = |image_skyline = Barnaul Skyline 2007.jpg |image_caption = |coordinates = {{coord|53|20|55|N|83|46|35|E|display=inline,title}} |map_label_position = right |image_coa =Ceremonial Coat of Arms of Barnaul.svg |image_flag = Flag of Barnaul (2021).jpg |anthem = ''Байхгүй'' |anthem_ref = <ref name="Anthem">According to Article&nbsp;5 of the Charter of Barnaul, the {{Webarchiv|url=http://barnaul.org/gorod/doc123_2 |wayback=20170224212028 |text=official symbols of the city |archiv-bot=2026-06-09 04:44:13 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170224212028/http://barnaul.org/gorod/doc123_2/|date=24 February 2017}} include only a flag and a coat of arms.</ref> |holiday = 8 эсвэл 9 сарын аль нэг амралтын өдөр |holiday_ref = <ref name="CharterHist" /> |federal_subject = [[Алтайн хязгаар]] |federal_subject_ref = <ref name="AltaiK_adm" /> |adm_city_jur = [[холбооны субъектийн чанартай хот|Хязгаарын чанартай Барнаул хот]] |adm_city_jur_ref = <ref name="AltaiK_adm" /> |adm_ctr_of1 = [[Алтайн хязгаар]] |adm_ctr_of1_ref=<ref name="AdmCtr" /> |adm_ctr_of2 = Хязгаарын чанартай Барнаул хот |adm_ctr_of2_ref = <ref name="AltaiK_adm" /> |inhabloc_cat = Хот |inhabloc_cat_ref = <ref name="AltaiK_adm" /> |inhabloc_type = |inhabloc_type_ref = |urban_okrug_jur=Барнаул хотын тойрог |urban_okrug_jur_ref = <ref name="AltaiKBarnaul_mun" /> |mun_admctr_of = Барнаул хотын тойрог |mun_admctr_of_ref = <ref name="AltaiKBarnaul_mun" /> |leader_title = Тэргүүн |leader_title_ref = <ref name="Head">Charter of Barnaul, Article&nbsp;46</ref> |leader_name = Вячеслав Франк |leader_name_ref = |representative_body = Хотын дум |representative_body_ref = <ref name="Legis">Charter of Barnaul, Article&nbsp;37</ref> |area_of_what = |area_as_of = |area_km2 = 940 |area_km2_ref = <ref name="Geo">Official website of Barnaul. {{Webarchiv|url=http://barnaul.org/gorod/vchera_i_segodnya/geografiya |wayback=20170602042143 |text=Geography |archiv-bot=2026-06-09 04:44:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170602042143/http://barnaul.org/gorod/vchera_i_segodnya/geografiya/ |date=2 June 2017 }} {{in lang|ru}}</ref> |pop_2010census = 612401 |pop_2010census_rank = 21-т |pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> |pop_density = |pop_density_as_of = |pop_density_ref = |pop_latest = 700326 |pop_latest_date = 1 сар, 2016 |pop_latest_ref = <ref name="Geo" /> |established_date = 1730 |established_title = Байгуулагдсан |established_date_ref = <ref name="CharterHist" /> |current_cat_date = 1771 |current_cat_date_ref = <ref name="gr" /> |prev_name1 = |prev_name1_date = |prev_name1_ref = |postal_codes=656000, 656002–656004, 656006, 656008, 656010–656012, 656015, 656016, 656018, 656019, 656021, 656023–656025, 656031, 656033, 656035–656039, 656043–656045, 656048–656050, 656052–656060, 656062–656068, 656700, 656880, 656890, 656899, 656905, 656960, 656961, 656963–656966, 656998, 656999, 901024, 901213 |dialing_codes = 3852 |dialing_codes_ref = |website=barnaul.org |website_ref= }} '''Барнаул''' ({{lang-ru|Барнау́л}}) бол [[Оросын Холбооны Улс|Оросын холбооны]] [[Оросын холбооны байгууламж|нэгж]]—[[Алтайн хязгаар]]ын төв [[хот]] юм. Барнаул нь [[Баруун Сибирийн тэгш тал]]ын зүүн урд үзүүрийн [[ойт хээр]]ийн бүс — [[Обь мөрөн]]д Барнаулка гол цутгах хонхор газарт байрладаг. 1989 онд 602 мянга хүнтэй байсан бол [[2010]] онд 612 мянга болжээ.<ref name="einwohner_aktuell" /> == Зургийн цомог == <gallery heights="200px" widths="240px" class="center"> Barnaul letters.JPG Barnaul - Demidov Square.jpg Barnaul - building with spire.jpg Redshopbarnaul1.jpg </gallery> == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Барнаул (1991–2020, туйлын үе 1838–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 5.3 |Feb record high C = 7.4 |Mar record high C = 16.4 |Apr record high C = 32.3 |May record high C = 37.4 |Jun record high C = 38.5 |Jul record high C = 37.9 |Aug record high C = 38.3 |Sep record high C = 34.4 |Oct record high C = 27.4 |Nov record high C = 16.6 |Dec record high C = 7.2 |year record high C = 38.5 |Jan high C = -11.4 |Feb high C = -7.8 |Mar high C = 0.2 |Apr high C = 11.5 |May high C = 20.2 |Jun high C = 24.8 |Jul high C = 26.3 |Aug high C = 24.5 |Sep high C = 17.6 |Oct high C = 9.6 |Nov high C = -2.2 |Dec high C = -8.8 |year high C = 8.7 |Jan mean C = -16.2 |Feb mean C = -13.6 |Mar mean C = -5.7 |Apr mean C = 5.0 |May mean C = 12.9 |Jun mean C = 18.2 |Jul mean C = 19.9 |Aug mean C = 17.6 |Sep mean C = 11.0 |Oct mean C = 4.0 |Nov mean C = -6.2 |Dec mean C = -13.1 |year mean C = 2.8 |Jan low C = -20.7 |Feb low C = -18.7 |Mar low C = -10.9 |Apr low C = -0.3 |May low C = 6.4 |Jun low C = 12.0 |Jul low C = 14.2 |Aug low C = 11.8 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = -0.2 |Nov low C = -9.9 |Dec low C = -17.6 |year low C = -2.4 |Jan record low C = -48.2 |Feb record low C = -46.1 |Mar record low C = -38.9 |Apr record low C = -27.6 |May record low C = -8.8 |Jun record low C = -1.2 |Jul record low C = 2.9 |Aug record low C = 0.0 |Sep record low C = -7.8 |Oct record low C = -27.0 |Nov record low C = -42.8 |Dec record low C = -43.9 |year record low C = -48.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 23 |Feb precipitation mm = 18 |Mar precipitation mm = 19 |Apr precipitation mm = 28 |May precipitation mm = 41 |Jun precipitation mm = 54 |Jul precipitation mm = 72 |Aug precipitation mm = 45 |Sep precipitation mm = 36 |Oct precipitation mm = 35 |Nov precipitation mm = 40 |Dec precipitation mm = 32 |year precipitation mm = 443 |Jan snow depth cm = 38 |Feb snow depth cm = 47 |Mar snow depth cm = 45 |Apr snow depth cm = 6 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 1 |Nov snow depth cm = 8 |Dec snow depth cm = 23 |year snow depth cm = 47 |Jan rain days = 0.4 |Feb rain days = 1 |Mar rain days = 3 |Apr rain days = 12 |May rain days = 17 |Jun rain days = 16 |Jul rain days = 17 |Aug rain days = 15 |Sep rain days = 16 |Oct rain days = 14 |Nov rain days = 6 |Dec rain days = 1 |year rain days = 118 |Jan snow days = 22 |Feb snow days = 20 |Mar snow days = 16 |Apr snow days = 9 |May snow days = 2 |Jun snow days = 0.1 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 1 |Oct snow days = 10 |Nov snow days = 18 |Dec snow days = 24 |year snow days = 122 |Jan humidity = 78 |Feb humidity = 76 |Mar humidity = 74 |Apr humidity = 63 |May humidity = 55 |Jun humidity = 64 |Jul humidity = 70 |Aug humidity = 70 |Sep humidity = 69 |Oct humidity = 73 |Nov humidity = 79 |Dec humidity = 79 |year humidity = 71 |Jan sun = 77 |Feb sun = 112 |Mar sun = 178 |Apr sun = 218 |May sun = 272 |Jun sun = 315 |Jul sun = 320 |Aug sun = 265 |Sep sun = 199 |Oct sun = 109 |Nov sun = 75 |Dec sun = 64 |year sun = 2204 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web|title=Weather And Climate – Climate Barnaul|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/29838.htm|access-date=2026-05-30|language=ru}}</ref> |source 2 = NOAA (зөвхөн нар, 1961–1990)<ref name="NOAA">{{cite web|title=Climate Normals for Barnaul|url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/29838.TXT|publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]|access-date=2026-05-30|archive-date=2021-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20211103021326/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/29838.TXT|url-status=dead}}</ref> |date=2013 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Barnaul|Барнаул}} * [https://web.archive.org/web/20160308123526/http://barnaul.org/ barnaul.org] – Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас * [https://web.archive.org/web/20220630141700/https://barnaul-gid.ru/ Барнаул] ==Эш татсан холбоос== {{reflist}} {{Сибирийн холбооны тойрог}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Алтайн хязгаарын суурин]] [[Ангилал:Барнаул| ]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] 6zyzkssgsmgm5u15fkg7wy7qet01s97 Намсрайн Сувд 0 29351 858470 851529 2026-06-09T08:34:18Z Amikkkk 95821 /* Дэлгэцийн дүр */ 858470 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = Suvd namsrain.jpg | төрсөн_өдөр = {{Birth date and age|mf=yes|1948|12|21}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL3}} | ажил_үйл = жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК) | дүр_маяг = | танил_үе =1970 он — одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | сургууль = Бүх холбоотын кино<br>урлагийн дээд сургууль | эцэг = [[Цэндийн Намсрай]] | эх = [[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br />[[Ардын Жүжигчин]](2009)<br />[[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Гавьяат Жүжигчин]] (2001)<br />[[Төрийн шагнал]] (1989) <br /> [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] (2021) <br /> [[Сүхбаатарын одон]] (2021) <br /> }} '''Намсрайн Сувд''' - (1948 оны 12-р сарын 21-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) - [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]],[[Төрийн шагнал]]т, [[Ардын Жүжигчин]], тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. [[Төрийн шагнал|Төрийн соёрхолт]], [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|Соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Цэндийн Намсрай]], [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]] [[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] нарын ууган охин болж мэндэлжээ. 1970 онд ЗХУ-ын Бүх Холбоотын Кино урлагийн дээд сургууль (ВГИК)-ийг Тайз дэлгэцний жүжигчний мэргэжлээр төгсөж Монгол Кино үйлдвэрт жүжигчнээр оржээ. 1973 оноос одоог хүртэл Улсын Драмын Эрдмийн Театрт жүжигчнээр ажиллаж байв. "[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай сэцэн хатан]]" түүхэн киноны Мандухай хатны дүрд 40 настайдаа тоглон 1989 онд Төрийн шагнал хүртсэн. 1980 - 1991 онд Улсын драмын театрын уран сайхны удирдагч хийсэн. 1992 - 1996 онд Соёлын яаманд хэлтсийн дарга хийсэн. 2018 оноос Соёл урлагийн их сургууль, КУДС-д багшилж байв. Жүжигчин бүсгүйн анхны жүжгийн дүр нь оросын зохиолч А.Островскийн “Инжгүй хүүхэн” ([[Орос хэл|орос.]] ''Бесприданница'') жүжгийн Ларисагийн дүрд 1973 онд тоглосон байна. Дэлгэцийн бүтээлийнх нь анхны дүр “Эхлэл” киноны Хорлоогийн дүрийг бүтээсэн юм. ==Уран бүтээл== ===Дэлгэцийн дүр=== #[[Дайсны цэргүүдээ сонсоцгоо!]] (1971) - Цэндсүрэн #[[Эхлэлт]] (1972) - Хорлоо #[[Ичээнд нь]] (1972) - солиотой хүүхэн #Чимгээгийн төрсөн өдөр (1973) - зурвас дүр #[[Моторын дуу]] (1974) - дуучин #[[Анхны хайрын дууль]] (1974) - Янжин #[[Сүхболдын яриа]] (1974) - #[[Хань]] (1975) - Наран #[[Хүний амь]] (1976) - Сарантуяа #[[Бушхүүгийн үлгэр]] (1979) - лусын дагина #[[Хатанбаатар (кино)|Хатанбаатар]] (1981) - Жаргал #[[Сахиус уу, сахиул уу]] (1983) - үйлчлэгч #[[Мандухай сэцэн хатан (кино)]] (1988) - Мандухай #[[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]] (1992) - Өэлүн #[[Сарлаг тоших цагаар]] (1992) - Сүрэн #[[Үхэж үл болно – Чингис хаан|Үхэж үл болно]] - Чингис хаан (2008) - Өэлүн #[[Вансэмбэрүү]] (2002) - Амаа #[[Гарал угсаа]] (2013) - Ээж #[[Зүрхний хилэн (кино)|Зүрхний хилэн]] (2017) - Ээж #[[Амьдралоги]] (2017) - Шүүгч #[[Тэрбумын хэрэг]] (2018) - Нансалмаа #Зура 2 : Цурам ажилгаа (2022) - Цэрмаа #Нарны Садан (2022) - Дөнжин Цоохор #Сүйт Бүсгүй (2023) - Ариунсанаа Ээж #Тусгаар Тогтнол : Бошиг сахигч (2026) - Насанжид хатан ===Тайзны дүр=== #Болд хэрхэн хатаагдсан нь (1972) - Тоня #Инжгүй хүүхэн (1973)- Лариса Дмитриевна #Нандин эрдэнэ (1973) - Цэцэг #Гарын таван хуруу (1973) - Оюун #Оролмаа(1973) - Малгайчин #Оролмаа (1974) - Дэлгэр #Оролмаа (1974) - Дуламсүрэн #Галт шугуй (1974) - Ты хань #Цаг өөр болжээ (1974) - Эскиш #Цаг өөр болжээ (1974) -Вардуй #Нүд (1974) - Тоо бүтгэгч #Егорь Булычевийнхан (1975) - Глафира #Дөшинжирмийнхэн (1975) - Цэсмаа #Хоёр эзний ганц зарц (1976) - Беатрис #Үхэвч үнэн ялна (1977) - Комиссар #Баавгай (1977) - Попова #Бумбат эрдэнэ (1977) - Чимгээ #Аз жаргалын эрэлд (1977) - Таня #Будамшуу (1978) - Ягаан #Маш нууц (1978) - Тогтох #Хурлын дараа (1978) - Авгай #Отелло (1978) - Эмили #Отелло (1978) - Дездемонна #Нандин эрдэнэ (1978) - Цэвэлмаа #Цэргийн бэлэвсэн гэргий (1978) - Стеша #Гамлет (1979) - Офелия #Буурай аав (1979) - Янжин #Их авхай (1980) - Дулмаа #Хүний мөс (1980) - Мария #Эрдэмтний яриа (1980) - Хишигмаа #Мартагдсан аялгуу (1983) - Бадам #Нора (1984) - Нора #Байцаагч түшмэл (1985) - Анна Андреевна #Гарваа (1985) - Сэвжид #Сувдан сондор (1986) - Женни / Мерри #Хөхөлдэй хүүгийн үлгэр (1986) - Аймалжин ээж #Үгүйлэгдсэн хайр (1988) - Сүнс #Макбет (1991) - Хатагтай Макбет #Бооцоо (2000) - Нансал #Цахлай (2001) - Ирина Николаевна Аркадина #Үхэхийн хооронд (2003) - Таня #Шөнө амталсан нулимс (2005) - Энхээ #Эр хүн болгож өгөөч (2005) - Мэндээ #Ээжээ (2006) - Ээж #Атга нөж (2006) - Өэлүн #Сарны цагаан цус (2008) - Их хатан #Хунгийн дуу (2010) - Анна #Саран хөхөө (2010) - Мадимахани #Тэнгэрийн хүү (2011) - Могол хатан #Сэрүүн хасын нууц (2013) - Лоу авхай (Х-түц продакшн) #Ромео Жульетта хоёр (2016) - Тайлбарлагч #Анна Каренина (2020) - Анна (Хувь заяа) #Хаадын хаан. Андгай (2021) - Алунгоо эх #Сычуаны сайн хүн (2022) - Хатагтай Ян == Амжилт == *1977 онд “Үхэвч үнэн ялна” жүжгийн Комиссарын дүрээр Соёлын яамны шилдэг уран бүтээлийн шагнал *1984 онд “Нора” жүжгийн Норагийн дүрээр Соёлын яамны шилдэг уран бүтээлийн шагнал *1989 онд Мандухай сэцэн хатан  киноны Мандухайн дүрийг бүтээсээн тул [[Төрийн шагнал]] хүртсэн *2001 онд [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин]] цол хүртсэн *2004 онд “Цахлай” жүжгийн Ирина Аркадинагийн дүрээр ”А.П.Чехов XXI зуун” олон улсын театрын наадмын шилдэг эмэгтэй дүр *2006 онд “Шөнө амталсан нулимс” жүжгийн Энхээгийн дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын шилдэг эмэгтэй дүр *2006 онд бүтээсэн “Атга нөж” жүжгийн Өүлэн хатны дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын “Шилдэг эмэгтэй гол дүр”-ийн шагнал *2010 онд “Хунгийн дуу” жүжгийн Аннагийн дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын “Шилдэг эмэгтэй гол” дүрийн шагнал *2011 онд “Хунгийн дуу” жүжгийн Аннагийн дүрээр “Мөнгөн мод” наадмын “Тайз, дэлгэцийн шилдэг жүжигчин” шагнал *2012 онд “Сэрүүн хасын нууц” жүжгийн Лоу Авхайн дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын “Шилдэг эмэгтэй туслах дүр”-ийн шагнал *2009 онд [[Ардын Жүжигчин|Монгол улсын ардын жүжигчин]] цол хүртсэн *2021 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] цол хүртсэн *2021 онд [[Сүхбаатарын одон]] цол хүртсэн *2023 онд “Сычуаны сайн хүн” жүжгийн Хатагтай Ян дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын “Шилдэг эмэгтэй туслах дүр”-ийн шагнал ==Гэр бүл== Түүний * эцэг БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал]]т, [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн]] [[Цэндийн Намсрай]], * эх БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал]]т, [[Ардын Жүжигчин]] [[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] . * дүү СГЗ [[Намсрайн Ганхуяг]]. * Нөхөр [[Цэнджавын Төрболд]] * ууган хүү [[Төрболдын Бат-Оргил]]. Нэг үе нэрт гарч явсан ая зохиогч. * отгон хүү [[Төрболдын Мөнх-Оргил]]. ==Эх сурвалж== * [https://web.archive.org/web/20170827070155/http://news.zone.mn/news/95420.htm ​Ардын жүжигчин Н.Сувдын залуу нас] * [https://web.archive.org/web/20190715045956/http://artfilm.mn/person/945/ Намсрайн Сувд] * [https://web.archive.org/web/20191012052234/http://www.drama.mn/artist?id=20 Намсрайн Сувд] {{DEFAULTSORT:Сувд, Намсрайн}} [[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1948 онд төрсөн]] 3gvrmgo4dys50bgmpzfp63rzxd4f9dy 858475 858470 2026-06-09T08:51:47Z Zorigt 49 858475 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = Suvd namsrain.jpg | төрсөн_өдөр = {{Birth date and age|mf=yes|1948|12|21}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL3}} | ажил_үйл = жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК) | дүр_маяг = | танил_үе =1970 он — одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | сургууль = Бүх холбоотын кино<br>урлагийн дээд сургууль | эцэг = [[Цэндийн Намсрай]] | эх = [[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br />[[Ардын Жүжигчин]](2009)<br />[[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Гавьяат Жүжигчин]] (2001)<br />[[Төрийн шагнал]] (1989) <br /> [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] (2021) <br /> [[Сүхбаатарын одон]] (2021) <br /> }} '''Намсрайн Сувд''' - (1948 оны 12-р сарын 21-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) - [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]],[[Төрийн шагнал]]т, [[Ардын Жүжигчин]], тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. [[Төрийн шагнал|Төрийн соёрхолт]], [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|Соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Цэндийн Намсрай]], [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]] [[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] нарын ууган охин болж мэндэлжээ. 1970 онд ЗХУ-ын Бүх Холбоотын Кино урлагийн дээд сургууль (ВГИК)-ийг Тайз дэлгэцний жүжигчний мэргэжлээр төгсөж Монгол Кино үйлдвэрт жүжигчнээр оржээ. 1973 оноос одоог хүртэл Улсын Драмын Эрдмийн Театрт жүжигчнээр ажиллаж байв. "[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай сэцэн хатан]]" түүхэн киноны Мандухай хатны дүрд 40 настайдаа тоглон 1989 онд Төрийн шагнал хүртсэн. 1980 - 1991 онд Улсын драмын театрын уран сайхны удирдагч хийсэн. 1992 - 1996 онд Соёлын яаманд хэлтсийн дарга хийсэн. 2018 оноос Соёл урлагийн их сургууль, КУДС-д багшилж байв. Жүжигчин бүсгүйн анхны жүжгийн дүр нь оросын зохиолч А.Островскийн “Инжгүй хүүхэн” ([[Орос хэл|орос.]] ''Бесприданница'') жүжгийн Ларисагийн дүрд 1973 онд тоглосон байна. Дэлгэцийн бүтээлийнх нь анхны дүр “Эхлэл” киноны Хорлоогийн дүрийг бүтээсэн юм. ==Уран бүтээл== ===Дэлгэцийн дүр=== #[[Дайсны цэргүүдээ сонсоцгоо!]] (1971) - Цэндсүрэн #[[Эхлэлт]] (1972) - Хорлоо #[[Ичээнд нь]] (1972) - солиотой хүүхэн #Чимгээгийн төрсөн өдөр (1973) - зурвас дүр #[[Моторын дуу]] (1974) - дуучин #[[Анхны хайрын дууль]] (1974) - Янжин #[[Сүхболдын яриа]] (1974) - #[[Хань]] (1975) - Наран #[[Хүний амь]] (1976) - Сарантуяа #[[Бушхүүгийн үлгэр]] (1979) - лусын дагина #[[Хатанбаатар (кино)|Хатанбаатар]] (1981) - Жаргал #[[Сахиус уу, сахиул уу]] (1983) - үйлчлэгч #[[Мандухай сэцэн хатан (кино)]] (1988) - Мандухай #[[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]] (1992) - Өэлүн #[[Сарлаг тоших цагаар]] (1992) - Сүрэн #[[Үхэж үл болно – Чингис хаан|Үхэж үл болно]] - Чингис хаан (2008) - Өэлүн #[[Вансэмбэрүү]] (2002) - Амаа #[[Гарал угсаа]] (2013) - Ээж #[[Зүрхний хилэн (кино)|Зүрхний хилэн]] (2017) - Ээж #[[Амьдралоги]] (2017) - Шүүгч #[[Тэрбумын хэрэг]] (2018) - Нансалмаа #Зура 2: Цурам ажиллагаа (2022) - Цэрмаа #Нарны садан (2022) - Дөнжин Цоохор #Сүйт бүсгүй (2023) - Ариунсанаа Ээж #Тусгаар тогтнол: Бошиг сахигч (2026) - Насанжид хатан ===Тайзны дүр=== #Болд хэрхэн хатаагдсан нь (1972) - Тоня #Инжгүй хүүхэн (1973)- Лариса Дмитриевна #Нандин эрдэнэ (1973) - Цэцэг #Гарын таван хуруу (1973) - Оюун #Оролмаа(1973) - Малгайчин #Оролмаа (1974) - Дэлгэр #Оролмаа (1974) - Дуламсүрэн #Галт шугуй (1974) - Ты хань #Цаг өөр болжээ (1974) - Эскиш #Цаг өөр болжээ (1974) -Вардуй #Нүд (1974) - Тоо бүтгэгч #Егорь Булычевийнхан (1975) - Глафира #Дөшинжирмийнхэн (1975) - Цэсмаа #Хоёр эзний ганц зарц (1976) - Беатрис #Үхэвч үнэн ялна (1977) - Комиссар #Баавгай (1977) - Попова #Бумбат эрдэнэ (1977) - Чимгээ #Аз жаргалын эрэлд (1977) - Таня #Будамшуу (1978) - Ягаан #Маш нууц (1978) - Тогтох #Хурлын дараа (1978) - Авгай #Отелло (1978) - Эмили #Отелло (1978) - Дездемонна #Нандин эрдэнэ (1978) - Цэвэлмаа #Цэргийн бэлэвсэн гэргий (1978) - Стеша #Гамлет (1979) - Офелия #Буурай аав (1979) - Янжин #Их авхай (1980) - Дулмаа #Хүний мөс (1980) - Мария #Эрдэмтний яриа (1980) - Хишигмаа #Мартагдсан аялгуу (1983) - Бадам #Нора (1984) - Нора #Байцаагч түшмэл (1985) - Анна Андреевна #Гарваа (1985) - Сэвжид #Сувдан сондор (1986) - Женни / Мерри #Хөхөлдэй хүүгийн үлгэр (1986) - Аймалжин ээж #Үгүйлэгдсэн хайр (1988) - Сүнс #Макбет (1991) - Хатагтай Макбет #Бооцоо (2000) - Нансал #Цахлай (2001) - Ирина Николаевна Аркадина #Үхэхийн хооронд (2003) - Таня #Шөнө амталсан нулимс (2005) - Энхээ #Эр хүн болгож өгөөч (2005) - Мэндээ #Ээжээ (2006) - Ээж #Атга нөж (2006) - Өэлүн #Сарны цагаан цус (2008) - Их хатан #Хунгийн дуу (2010) - Анна #Саран хөхөө (2010) - Мадимахани #Тэнгэрийн хүү (2011) - Могол хатан #Сэрүүн хасын нууц (2013) - Лоу авхай (Х-түц продакшн) #Ромео Жульетта хоёр (2016) - Тайлбарлагч #Анна Каренина (2020) - Анна (Хувь заяа) #Хаадын хаан. Андгай (2021) - Алунгоо эх #Сычуаны сайн хүн (2022) - Хатагтай Ян == Амжилт == *1977 онд “Үхэвч үнэн ялна” жүжгийн Комиссарын дүрээр Соёлын яамны шилдэг уран бүтээлийн шагнал *1984 онд “Нора” жүжгийн Норагийн дүрээр Соёлын яамны шилдэг уран бүтээлийн шагнал *1989 онд Мандухай сэцэн хатан  киноны Мандухайн дүрийг бүтээсээн тул [[Төрийн шагнал]] хүртсэн *2001 онд [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин]] цол хүртсэн *2004 онд “Цахлай” жүжгийн Ирина Аркадинагийн дүрээр ”А.П.Чехов XXI зуун” олон улсын театрын наадмын шилдэг эмэгтэй дүр *2006 онд “Шөнө амталсан нулимс” жүжгийн Энхээгийн дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын шилдэг эмэгтэй дүр *2006 онд бүтээсэн “Атга нөж” жүжгийн Өүлэн хатны дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын “Шилдэг эмэгтэй гол дүр”-ийн шагнал *2010 онд “Хунгийн дуу” жүжгийн Аннагийн дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын “Шилдэг эмэгтэй гол” дүрийн шагнал *2011 онд “Хунгийн дуу” жүжгийн Аннагийн дүрээр “Мөнгөн мод” наадмын “Тайз, дэлгэцийн шилдэг жүжигчин” шагнал *2012 онд “Сэрүүн хасын нууц” жүжгийн Лоу Авхайн дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын “Шилдэг эмэгтэй туслах дүр”-ийн шагнал *2009 онд [[Ардын Жүжигчин|Монгол улсын ардын жүжигчин]] цол хүртсэн *2021 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] цол хүртсэн *2021 онд [[Сүхбаатарын одон]] цол хүртсэн *2023 онд “Сычуаны сайн хүн” жүжгийн Хатагтай Ян дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын “Шилдэг эмэгтэй туслах дүр”-ийн шагнал ==Гэр бүл== Түүний * эцэг БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал]]т, [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн]] [[Цэндийн Намсрай]], * эх БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал]]т, [[Ардын Жүжигчин]] [[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] . * дүү СГЗ [[Намсрайн Ганхуяг]]. * Нөхөр [[Цэнджавын Төрболд]] * ууган хүү [[Төрболдын Бат-Оргил]]. Нэг үе нэрт гарч явсан ая зохиогч. * отгон хүү [[Төрболдын Мөнх-Оргил]]. ==Эх сурвалж== * [https://web.archive.org/web/20170827070155/http://news.zone.mn/news/95420.htm ​Ардын жүжигчин Н.Сувдын залуу нас] * [https://web.archive.org/web/20190715045956/http://artfilm.mn/person/945/ Намсрайн Сувд] * [https://web.archive.org/web/20191012052234/http://www.drama.mn/artist?id=20 Намсрайн Сувд] {{DEFAULTSORT:Сувд, Намсрайн}} [[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1948 онд төрсөн]] 6z22lvtd0yco7pamtbzkqad51psugp0 Костанай 0 29585 858489 857524 2026-06-09T11:14:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858489 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казахстаны Костанай мужийн хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Костанай | native_name = {{nativename|kk|italic=no|Qostanai}} | motto = | image_skyline = {{multiple image | perrow=1/2/2 | border=infobox | total_width=280 | image1=Rustam Minnikhanov in Kostanay (2017-07-07) 01.jpg{{!}}Мужийн захиргааны барилга | image2=Maral mosque.jpg{{!}}Марал Ишаны сүм | image3=КРУ им. А. Байтурсынова (Костанай).jpg{{!}}Ахмет Байтурсынулы Костанай мужийн их сургууль | image4=People's house.jpg{{!}}Костанай мужийн Захиргааны Соёлын газар | image5=Yaushevs.jpg{{!}}Түүхийн музей | caption1=Мужийн захиргаа | caption2=[[Марал Ишаны сүм]] | caption3=Костанай мужийн их сургууль | caption4=Соёлын газар | caption5=Түүхийн музей }} | image_flag = Flag of Kostanay.png | image_seal = Kostanay city seal.png | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Казахстан | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_map_caption = Казахстан дахь байршил | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_type1 = [[Казахстаны муж|Муж]] | subdivision_type2 = | subdivision_name = {{KAZ}} | subdivision_name1 = [[Костанай муж]] | subdivision_name2 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1879 | established_title2 = Нэгдсэн ([[хот]]) | established_date2 = 1893 | government_type = | leader_title = Аким <small>([[хотын дарга]])</small> | leader_name = [[Марат Жундубаев]] | area_total_km2 = 240 | population_as_of = 2009 | population_footnotes = | population_total = 214,916 | population_density_km2 = auto | timezone = [[Ази/Костанай]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|53.20|63.62|region:KZ|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_min_m = 125 | elevation_max_m = 185 | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 110000 | area_code = +7 7142<ref>{{Cite web |url=http://www.almaly.almaty.kz/page.php?page_id=93&lang=2&news_id=483 |title=CODE OF ACCESS |access-date=2023-10-15 |archive-date=2014-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140814121849/http://www.almaly.almaty.kz/page.php?page_id=93&lang=2&news_id=483 |url-status=dead }}</ref> | registration_plate = P | website = {{URL|gov.kz/memleket/entities/kostanai-kalasy-akimat}} | footnotes = | name = | native_name_lang = kz | other_name = | settlement_type = Хот }} '''Костанай''' ({{lang-kk|Қостанай}}, ''Qostanay''; 1997 оноос өмнө {{lang-ru|Кустанай}} түүнээс хойш ''Костанай'') — [[Казахстан]]ы [[Костанай муж|Костанай мужийн]] төв, 21 түмэн хүнтэй [[хот]]. == Газар зүй == === Цаг агаар === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Костанай (1991–2020, туйлын үе 1902–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 3.4 |Feb record high C = 3.8 |Mar record high C = 16.6 |Apr record high C = 30.6 |May record high C = 38.6 |Jun record high C = 41.0 |Jul record high C = 42.5 |Aug record high C = 39.9 |Sep record high C = 37.4 |Oct record high C = 28.6 |Nov record high C = 15.0 |Dec record high C = 6.8 |year record high C = 42.5 |Jan high C = -10.6 |Feb high C = -9.0 |Mar high C = -1.4 |Apr high C = 11.7 |May high C = 21.1 |Jun high C = 26.0 |Jul high C = 26.8 |Aug high C = 25.5 |Sep high C = 19.0 |Oct high C = 10.4 |Nov high C = -1.0 |Dec high C = -8.4 |year high C = 9.2 |Jan mean C = -14.9 |Feb mean C = -14.0 |Mar mean C = -6.3 |Apr mean C = 5.9 |May mean C = 14.5 |Jun mean C = 19.7 |Jul mean C = 20.8 |Aug mean C = 19.0 |Sep mean C = 12.6 |Oct mean C = 5.1 |Nov mean C = -5.0 |Dec mean C = -12.5 |year mean C = 3.7 |Jan low C = -19.3 |Feb low C = -18.7 |Mar low C = -11.0 |Apr low C = 0.5 |May low C = 7.9 |Jun low C = 13.2 |Jul low C = 14.9 |Aug low C = 13.1 |Sep low C = 7.1 |Oct low C = 0.7 |Nov low C = -8.5 |Dec low C = -16.7 |year low C = -1.4 |Jan record low C = -45.8 |Feb record low C = -47.8 |Mar record low C = -37.3 |Apr record low C = -24.0 |May record low C = -9.5 |Jun record low C = -2.2 |Jul record low C = 2.9 |Aug record low C = -0.7 |Sep record low C = -8.7 |Oct record low C = -23.0 |Nov record low C = -37.6 |Dec record low C = -44.5 |year record low C = -47.8 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 18.0 |Feb precipitation mm = 16.7 |Mar precipitation mm = 20.1 |Apr precipitation mm = 25.8 |May precipitation mm = 37.1 |Jun precipitation mm = 37.3 |Jul precipitation mm = 51.9 |Aug precipitation mm = 38.6 |Sep precipitation mm = 26.9 |Oct precipitation mm = 30.9 |Nov precipitation mm = 24.0 |Dec precipitation mm = 24.2 |year precipitation mm = |Jan snow depth cm = 22 |Feb snow depth cm = 26 |Mar snow depth cm = 23 |Apr snow depth cm = 3 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 4 |Dec snow depth cm = 13 |year snow depth cm = 26 |Jan humidity = 82 |Feb humidity = 81 |Mar humidity = 81 |Apr humidity = 68 |May humidity = 58 |Jun humidity = 57 |Jul humidity = 64 |Aug humidity = 64 |Sep humidity = 64 |Oct humidity = 73 |Nov humidity = 82 |Dec humidity = 82 |year humidity = 71 |Jan rain days = 0 |Feb rain days = 0 |Mar rain days = 3 |Apr rain days = 7 |May rain days = 13 |Jun rain days = 11 |Jul rain days = 12 |Aug rain days = 12 |Sep rain days = 11 |Oct rain days = 9 |Nov rain days = 4 |Dec rain days = 1 |year rain days = 83 |Jan snow days = 19 |Feb snow days = 16 |Mar snow days = 12 |Apr snow days = 4 |May snow days = 1 |Jun snow days = 0.1 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0.3 |Oct snow days = 5 |Nov snow days = 13 |Dec snow days = 18 |year snow days = 88 |Jan sun = 96 |Feb sun = 141 |Mar sun = 201 |Apr sun = 251 |May sun = 296 |Jun sun = 322 |Jul sun = 321 |Aug sun = 283 |Sep sun = 210 |Oct sun = 139 |Nov sun = 90 |Dec sun = 78 |year sun = 2428 |Jand sun = 3.1 |Febd sun = 5.0 |Mard sun = 6.5 |Aprd sun = 8.4 |Mayd sun = 9.6 |Jund sun = 10.7 |Juld sun = 10.4 |Augd sun = 9.1 |Sepd sun = 7.0 |Octd sun = 4.5 |Novd sun = 3.0 |Decd sun = 2.5 |yeard sun = 6.7 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20161125142014/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/28952.htm | archive-date = 2016-11-25 | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/28952.htm | title = Weather and Climate - The Climate of Kostanay | access-date = 2026-05-30 | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru}}</ref> |source 2 = [[NOAA]] (нар, 1961–1990),<ref name = NOAA >{{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/KS/28952.TXT | title = Kustanai (Kostanay) Climate Normals 1961–1990 | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-05-30 | archive-date = 2021-11-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211109035257/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/KS/28952.TXT | url-status = dead }}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (өдөр тутмын нар 1961-1990)<ref> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_289520_kt.pdf | title = Klimatafel von Kustanai / Kasachstan | publisher = Холбооны Тээвэр ба Дижитал Дэд Бүтцийн Яам | access-date = 2026-05-30}} </ref> }} ==Мөн үзэх== * [[Казахстаны хотын жагсаалт]] ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20191003061146/http://kostanay.kostanay.gov.kz/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] {{Хасаг улсад хамаарах}} {{Казахстаны хот}} [[Ангилал:Костанай мужийн суурин]] [[Ангилал:Костанай| ]] an2jhmwwa92iwt5gp7pzuhchirrufca Краснодар 0 29611 858490 857545 2026-06-09T11:17:48Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858490 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Краснодарын хязгаарын хот}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Краснодар | ru_name = | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Krasnodar teatr.jpg | caption1 = Театрын талбай | image2 = Tsentralnyy okrug, Krasnodar, Krasnodarskiy kray, Russia - panoramio (49).jpg | caption2 = [[Краснодар-1 төмөр замын өртөө|Төмөр замын өртөө]] | image3 = Obelisk Krasnodar 01.jpg | caption3 = Обелиск | image4 = Медакадемия Краснодар Russia.JPG | caption4 = Анагаах ухааны академи | image5 = Karasun Krasnodar 001.jpg | caption5 = Покровскийн цөөрөм | image6 = Парк Краснодар (Парк Галицкого).jpg | caption6 = Краснодарын цэцэрлэгт хүрээлэн | color = white }} | image_caption = | image_map = | pushpin_map = Орос Краснодарын хязгаар#Европын Орос#Хар тэнгис | map_caption = | coordinates = {{coord|45|02|N|38|58|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Krasnodar.svg | flag_caption = | image_coa = Coat of arms of Krasnodar (Krasnodar Krai).jpg | coa_caption = | anthem = | anthem_ref = | holiday = 9-р сарын сүүлийн амралтын өдөр | holiday_ref = <ref name="HolidayFoundation" /> <!-- administrative status --> | federal_subject = [[краснодарын хязгаар]] | federal_subject_ref = <ref name="FSAC">Charter of Krasnodar Krai, Article&nbsp;13</ref> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Краснодар [[Холбооны субъектийн чанартай хот|хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref1481" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Краснодарын хязгаар | adm_ctr_of1_ref = <ref name="FSAC" /> | adm_ctr_of2 = Краснодар хот | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref1481" /> | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref1481" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Краснодар хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref751"/> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Краснодар хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref751"/> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = | leader_name = Евгений Наумов<ref>{{Cite web|url=https://generico.ru/2022/11/10/vice-governor-of-kuban-naumov-became-mayor-of-krasnodar/|title=Vice Governor of Kuban Naumov became mayor of Krasnodar|website=generico.ru|date=2022-11-10}}</ref> | leader_name_ref = | representative_body = [[Хотын дум]] | representative_body_ref = | elevation_m = | area_km2 = | area_km2_ref = | pop_2010census = 744995 | pop_2010census_rank = 16-д | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = 1099344 | pop_latest_date = 2021 | pop_latest_ref = <ref name="Census20202021" /> | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1 сарын&nbsp;12, 1794 | established_title = | established_date_ref = <ref name="HolidayFoundation" /> | current_cat_date = 1867 | current_cat_date_ref = <ref name="gr" /> | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = {{hidden|List|350000–350005, 350007, 350010–350012, 350014–350016, 350018–350020, 350033, 350035, 350038–350040, 350042, 350044, 350047, 350049, 350051, 350058, 350059, 350061–350067, 350072, 350075, 350078, 350080, 350086–350090, 350500, 350880, 350890, 350899–350901, 350910–350912, 350931, 350960, 350961, 350963–350965, 350991–350999}} | postal_codes_ref = | dialing_codes = 861 | dialing_codes_ref = | website = http://www.krd.ru }} '''Краснодар''' [[ОХУ]]-ын [[Краснодарын хязгаар]]ын [[төв]], 1,154,885<ref>{{cite web|url=https://citypopulation.de/en/russia/gorodkrasnodar/|title=Krasnodar City|accessdate=2025-12-25|work=citypopulation.de}}</ref> [[хүн]]тэй, улсынхаа [[ОХУ-ын 50 том хот|10-р том]] [[хот]]. == Түүх == === Екатеринодар хотын үүсэл === Кранодар хотыг 1793 онд Екатеринодар хэмээх нэрийн дор [[Кубанийн казакууд|Хар тэнгисийн казакууд]] [[Захарий Чепега|Атаман Захарий Чепега]]гийн удирдлагаар эхний ээлжинд бэхлэлтийн хот болгон байгуулжээ. Энэ бэхлэлт нь Екатеринадор буюу „Катаринагийн бэлэг“ нэрийг авсан ба энэ нь [[II Екатерина]] хатан Кубанийн казакуудад тус газрыг хүлээлгэн өгснөөс үүдэлтэй аж. 19-р зууны сүүлээр тус хотын хүн амын 38 % нь [[украин хэл]]тэн байв ([[Орос хэл|Оросын]] [[Бага Орос|бага орос]] аялга хэмээн үздэг байх үед; 53 % [[Их Орос|их оросоор]]; нийт [[Кубань (бүс нутаг)|Кубанийн нутаг дэвсгэрт]] 47 % нь украинаар, 43 % нь оросоор ярьж байсан нь оросуудаас их байсныг илтгэнэ).<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=418 Volkszählung 1897: Muttersprachen der Einwohner der Stadt Jekaterinodar] (russisch)</ref><ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=414 Volkszählung 1897: Muttersprachen der Einwohner des Kuban-Gebietes] (russisch)</ref> Үүнээс хойш [[оросууд]]ын улсынхаа өөр хэсгүүдээс шилжин ирж суурьших хөдөлгөөн болон [[украинчууд]]ын [[Уусалт (нийгэм)|уусалт]] зэргийн хүчин зүйлүүдээс шалтгаалан украинчуудын тоо багасч эхлэв. 1926 онд Краснодарын оршин суугчдын 30 % нь [[украин]] угсаатан байсан<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=865 Volkszählung 1926: Ethnische Zusammensetzung der Stadtbevölkerung des Okrugs Kuban] (russisch)</ref> бол 1959 он гэхэд энэ хотын нийт хүн амын дөнгөж 5 % болсон байв.<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59_gs.php?reg=2 Volkszählung 1959: Verteilung der Einwohner der Region Krasnodar nach Geschlecht, Stadt- und Landbevölkerung und Ethnien] (russisch)</ref> Энэхүү үйл явц үргэлжилсээр 2010 он гэхэд энэ бүс нутгийн хүн амын ердөө 0,4 % нь украин гаралтай оршин суугчид байв.<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-09.pdf Volkszählung 2010: Zahlreichste Ethnien nach Muttersprache und Föderationssubjekt] (S. 258 (19); russisch)</ref> Екатеринадор нь байгуулагдсаныхаа дараа хар тэнгисийн казакуудын түшиц газар болсон ба 1860 онд Кубань бүс нутгийн нийслэл болов. 1867 онд Екатеринадор нь хотын эрх авчээ. Хүн амын дийлэнх нь газар тариалан эрхлэгчид байв. 19-р зууны сүүлээр төмөр замтай холбогдсоноор хот тэлж, тээвэр ба худалдааны ялангуяа тамхи, талх, арьс ширний худалдааны төв болов. 1897 онд Краснодар 66.000 оршин суугчтай байсан бол 1913 он гэхэд энэ тоо 100.000 давсан байлаа.<ref>http://www.mojgorod.ru/krasnod_kraj/krasnodar/</ref> === Краснодар нэрийн хувирал === 1920 онд [[Улаан арми|Улаан Арми]] хотыг эзлэв. Зөвлөлтүүд хотыг эзэлсэн даруйдаа ''Краснодар'' хэмээн нэрийг нь өөрчлөв. 1920-1930-аад оны үед голчлон газар тариалан эрхэлж байсан хот аж үйлдвэржиж эхэлсэн ба металл боловсруулалт, газрын тосны олборлолт болон боловсруулалтын салбар луу илүүтэй хөгжив. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр Краснодар хот Германы [[Вермахт]]ын [[Армийн групп А]]-д 1942 оны наймдугаар сарын 9-нд эзлэгдэв. 1943 оны хоёрдугаар сарын 12-нд Улаан арми хотыг буцаан авчээ. Краснодарын төлөөх тулалдаанаар хот ихээхэн сүйрэлд автсан ч, дайны дараа маш хурдан сэргээн босгосон ба 1970-аад он гэхэд хотын оршин суугчдын тоо 500,000 давсан байна. === Хүн амын өсөлт === {| class="wikitable" ! Он ! Хүн ам |- | 1897 || align="right" | 65.606 |- | 1939 || align="right" | 203.806 |- | 1959 || align="right" | 313.110 |- | 1970 || align="right" | 464.147 |- | 1979 || align="right" | 560.438 |- | 1989 || align="right" | 620.516 |- | 2002 || align="right" | 646.175 |- | 2010 || align="right" | 744.995 |- | 2015 || align="right" | 829.677<ref name="bevoelkerung2015">{{Cite web |url=http://krsdstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/krsdstat/ru/news/rss/487e5a0047f0b4e5b6f6b6ed3bc4492f |title=Archive copy |access-date=2020-05-23 |archive-date=2017-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170531113835/http://krsdstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/krsdstat/ru/news/rss/487e5a0047f0b4e5b6f6b6ed3bc4492f |url-status=dead }}</ref> |- | 2025 || align="right" | 1.154.885 |} <small>''Тайлбар:'' Хүн амын тооллогын мэдээ</small> == Газар зүй == Краснодар нь [[Москва]]гаас өмнө зүгт 1200&nbsp;километрийн зайд яг 45 дугаар өргөрөг дээр ([[Крымын хойг]]той адил) [[Хар тэнгис]] ба [[Каспийн тэнгис]]ийн хооронд оршдог. Хотын өмнөд хил нь [[Кубань мөрөн|Кубань мөрнөөр]] хязгаарлагдана. Краснодарын хотын өмнөд хэсгээр оросын бүрэлдэхүүнд багтах өөртөө засах улс болох [[Адыгей|Бүгд Найрамдах Адыгей Улсын]] хил бий. Мөн түүнчлэн хотын өмнө талд бас дөрвөн том хиймэл нуур бас байдаг. [[Хар тэнгис]]тэй агаарын шугамын зайгаар бол 85&nbsp;км алслагдсан. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт|location = Краснодар (1991–2020, туйлын үе 1881–одоо) | collapsed = | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 20.8 | Feb record high C = 23.1 | Mar record high C = 29.9 | Apr record high C = 34.7 | May record high C = 35.1 | Jun record high C = 39.3 | Jul record high C = 40.7 | Aug record high C = 40.0 | Sep record high C = 38.5 | Oct record high C = 33.9 | Nov record high C = 28.5 | Dec record high C = 23.0 | year record high C = 40.7 | Jan high C = 4.5 | Feb high C = 6.7 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 18.6 | May high C = 23.9 | Jun high C = 28.2 | Jul high C = 31.1 | Aug high C = 31.4 | Sep high C = 25.6 | Oct high C = 19.0 | Nov high C = 11.2 | Dec high C = 6.4 | year high C = 18.2 | Jan mean C = 0.8 | Feb mean C = 1.9 | Mar mean C = 6.5 | Apr mean C = 12.4 | May mean C = 17.9 | Jun mean C = 22.2 | Jul mean C = 24.9 | Aug mean C = 24.7 | Sep mean C = 19.2 | Oct mean C = 12.9 | Nov mean C = 6.3 | Dec mean C = 2.4 | year mean C = 12.7 | Jan low C = -1.9 | Feb low C = -1.5 | Mar low C = 2.7 | Apr low C = 7.4 | May low C = 12.9 | Jun low C = 17.0 | Jul low C = 19.4 | Aug low C = 18.9 | Sep low C = 13.8 | Oct low C = 8.4 | Nov low C = 2.9 | Dec low C = -0.4 | year low C = 8.3 | Jan record low C = -32.9 | Feb record low C = -29.8 | Mar record low C = -25.5 | Apr record low C = -5.6 | May record low C = -1.2 | Jun record low C = 4.2 | Jul record low C = 9.5 | Aug record low C = 3.9 | Sep record low C = -2.2 | Oct record low C = -9.9 | Nov record low C = -20.4 | Dec record low C = -27.6 | year record low C = -32.9 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 65 | Feb precipitation mm = 53 | Mar precipitation mm = 65 | Apr precipitation mm = 49 | May precipitation mm = 65 | Jun precipitation mm = 80 | Jul precipitation mm = 66 | Aug precipitation mm = 41 | Sep precipitation mm = 51 | Oct precipitation mm = 61 | Nov precipitation mm = 66 | Dec precipitation mm = 69 | year precipitation mm = 731 | Jan snow depth cm = 3 | Feb snow depth cm = 4 | Mar snow depth cm = 1 | Apr snow depth cm = 0 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 0 | Nov snow depth cm = 1 | Dec snow depth cm = 2 | year snow depth cm = 4 | Jan rain days = 13 | Feb rain days = 11 | Mar rain days = 14 | Apr rain days = 15 | May rain days = 14 | Jun rain days = 14 | Jul rain days = 10 | Aug rain days = 8 | Sep rain days = 10 | Oct rain days = 12 | Nov rain days = 14 | Dec rain days = 15 | year rain days = 150 | Jan snow days = 11 | Feb snow days = 10 | Mar snow days = 6 | Apr snow days = 0.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 3 | Dec snow days = 9 | year snow days = 39 | Jan humidity = 81 | Feb humidity = 76 | Mar humidity = 72 | Apr humidity = 66 | May humidity = 66 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 68 | Oct humidity = 75 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 82 | year humidity = 72 | Jan sun = 71 | Feb sun = 84 | Mar sun = 136 | Apr sun = 181 | May sun = 247 | Jun sun = 277 | Jul sun = 303 | Aug sun = 286 | Sep sun = 238 | Oct sun = 173 | Nov sun = 88 | Dec sun = 55 | year sun = 2139 | source 1 = Погода и Климат<ref name="Pogoda i Klimat">{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/34927.htm|title= Climate Krasnodar|access-date=2026-05-30|publisher=Pogoda.ru.net}}</ref> |source 2 = [[NOAA]] (нар, 1961–1990)<ref name="NOAA">{{cite web|url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/RE/34929.TXT|title=KRASNODAR 1961–1990|access-date=2026-05-30|publisher=NOAA|archive-date=2021-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029172905/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/RE/34929.TXT|url-status=dead}}</ref> }} == Зургийн цомог == <gallery> Kuban River in Krasnodar city. Water-carriage.jpg Кинотеатр Аврора.jpg Кафедральный собор*.jpg Ныне - палата, Краснодар Russia 03.JPG Здание гостиницы централь 03.JPG Kuban River in Krasnodar city. Water-carriage.jpg Угол Постовой (Тельмана) и Красной.jpg Karasun Krasnodar 001.jpg Александровская триумфальная арка в Краснодаре.jpg Конторское здание 10.JPG Kuban River in Krasnodar city. Water-carriage. Residential area.jpg Красная ул., 13, Советская ул., 44 7.jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Krasnodar}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20201218140648/http://www.krd.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references /> {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Краснодарын хязгаарын суурин]] [[Ангилал:Краснодар| ]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:1793 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Саятан хот]] 9hg8ek5f6jsn7xzirqi2bff1vnnv1z0 Вьетнамын Ардын Арми 0 30041 858456 852297 2026-06-09T06:40:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858456 wikitext text/x-wiki {{Short description|Вьетнамын нэгдсэн цэргийн хүчин}} {{Инфобокс зэвсэгт хүчин | name = Вьетнамын Ардын Арми | native_name = {{lang|vi|Quân đội nhân dân Việt Nam}} | image = Emblem VPA.svg | alt = | caption = Сүлд | image2 = Flag of the People's Army of Vietnam.svg | alt2 = | caption2 = "Ялахаар шийдсэн" цэргийн далбаа | motto = {{lang|vi|Quân đội ta trung với Đảng, hiếu với dân, sẵn sàng chiến đấu hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc, vì chủ nghĩa xã hội. Nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng}} ("Манай арми намд үнэнч, ард түмэнд үнэнч, Эх орны тусгаар тогтнол, эрх чөлөө, социализмын төлөө тэмцэж, золиослоход бэлэн. Ямар ч даалгаврыг биелүүлж, ямар ч бэрхшээлийг даван туулж, ямар ч дайсныг ялна.") | founded = {{Start date and age|1944|12|22}} | current_form = {{Start date and age|1976|7|7}} (УВА болон [[Өмнөд Вьетнамын Чөлөөлөх Арми|ӨВЧА-ийн]] албан ёсны нэгдэл)<ref>{{Cite web |title=KỶ NIỆM 50 NĂM NGÀY THÀNH LẬP QUÂN GIẢI PHÓNG MIỀN NAM VIỆT NAM (15-2-1961 – 15-2-2011):Trang sử vàng của Quân Giải phóng miền Nam |url=http://baodanang.vn/channel/5399/201102/ky-niem-50-nam-ngay-thanh-lap-quan-giai-phong-mien-nam-viet-nam-15-2-1961-15-2-2011-trang-su-vang-cua-quan-giai-phong-mien-nam-2032771/ |access-date=2026-03-22 |website=[[Báo Đà Nẵng]] |language=vi}}</ref> | disbanded = | branches = {{tree list}} *{{color box|#ce000c|border=#f1ad23}} [[Вьетнамын Ардын Хуурай Газрын Хүчин|Зэвсгийн нэгдсэн анги]] {{small|(''де-факто'' хуурай замын хүчин; албан ёсоор тусгаарлагдсан цэргийн нэгж биш)}} *{{color box|black|border=#f1ad23}} [[Вьетнамын Ардын Тэнгисийн Цэргийн Хүчин|Тэнгисийн цэргийн алба]] *{{color box|#3b83b5|border=#f1ad23}} [[Вьетнамын Ардын Нисэх Хүчин|Агаарын хамгаалах - Агаарын цэргийн алба]]<hr> *{{color box|#028661|border=#ce000c}} [[Вьетнамын Хилийн Цэргийн Хүрээлэн|Хилийн Цэргийн Командлал]] *{{color box striped|#2957a4|#f16138|border=#034ea2}} {{nowrap|[[Вьетнамын эргийн харуул|Эргийн харуулын командлал]]}} {{small|(бүтцийн хувьд [[Вьетнамын Засгийн газар|Вьетнамын Засгийн газрын]] ''[[де-юре]]'' захиргааны дор)}}<ref>{{cite web |title=Scope of operation, working measures and international cooperation of the Vietnam Coast Guard |url=http://tapchiqptd.vn/en/research-and-discussion/regulations-on-organisation-and-operation-of-the-vietnam-coast-guard/19048.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220801184000/http://tapchiqptd.vn/en/research-and-discussion/regulations-on-organisation-and-operation-of-the-vietnam-coast-guard/19048.html |url-status=dead |archive-date=2022-08-01 |website=National Defence Journal |publisher=[[Батлан ​​​​хамгаалах яам (Вьетнам)]] }}</ref><hr> *{{nowrap|[[Их буу - Пуужингийн командлал]]}} *{{nowrap|[[Кибер үйл ажиллагааны командлал]]}} *{{nowrap|[[Ерөнхийлөгч Хо Ши Миний бунханыг хамгаалах хүчин|ХШМ бунханыг хамгаалах командлал]]}}{{Tree list/end}} | headquarters = [[Батлан ​​​​хамгаалах яам (Вьетнам)|Үндэсний Батлан ​​​​хамгаалах яам]], 7 дугаар Нгуен Чи Фонгийн зам, Динь Бинь [[Ба Динь дүүрэг|Ба Динь]], [[Ханой]] | website = {{Official website|http://mod.gov.vn/en/vpa}} <!-- Leadership -->| commander-in-chief = {{flagicon image|Flag of the Communist Party of Vietnam.svg|size=25px}} [[Вьетнамын Коммунист Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга|Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] [[То Лам]] | commander-in-chief_title = [[Вьетнамын Коммунист Намын Төв Цэргийн Комиссын нарийн бичгийн дарга|Цэргийн Төв Комиссын нарийн бичгийн дарга]] | chief minister = {{flagicon image|Flag of Vietnam.svg|size=25px}} [[Вьетнамын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] [[Лыонг Кыонг]] | chief minister_title = [[Вьетнамын Ерөнхийлөгч|Ерөнхий командлагч]] | minister = [[File:Vietnam People's Army OF-10.svg|25px]] [[Армийн генерал|Генерал]] [[Фан Ван Зянг]] | minister_title = [[Батлан ​​​​хамгаалахын сайд (Вьетнам)|Үндэсний батлан ​​​​хамгаалахын сайд]] | chief_of_staff = [[File:Vietnam People's Army OF-10.svg|25px]] [[Генерал]] [[Нгуен Тан Кыонг]] | chief_of_staff_title = [[Жанжин штабын дарга (Вьетнам)|Жанжин штабын дарга]] | commander = [[File:Vietnam People's Army OF-10.svg|25px]] [[Армийн генерал|Генерал]] {{ill|Нгуен Чонг Нгиа|vi|Nguyễn Trọng Nghĩa}} | commander_title = [[Улс төрийн асуудал эрхэлсэн ерөнхий газар|Улс төрийн асуудал эрхэлсэн ерөнхий газрын дарга]] <!-- Manpower -->| age = 18–25 нас (коллеж эсвэл их сургуульд сурдаг хүмүүст 18–27) | conscription = 2 жил | manpower_data = | manpower_age = | available = | available_f = | fit = | fit_f = | reaching = | reaching_f = | active = 450,000<ref name=IISSSRV08>{{cite book| title=The Military Balance 2014| author1=Стратегийн судалгааны олон улсын хүрээлэн| author-link1=Стратегийн судалгааны олон улсын хүрээлэн| date=3 February 2014| publisher=[[Routledge]]| location=[[Лондон]]| isbn=9781857437225| pages=287–289}}</ref> | ranked = 7-д | reserve = 5,000,000<ref name=IISSSRV08/> | deployed = <!-- Financial --> | amount = 273 их наял [[Вьетнам донг|донг]] = [[америк доллар|$]] 10.4 тэрбум (2025)<ref name="Budget2025">{{cite web |title=5 bộ 'ngốn' ngân sách nhiều nhất trong giai đoạn 2021 – 2025 |url=https://luatkhoa.com/2025/03/top-5-bo-ngon-ngan-sach-nhieu-nhat-giai-doan-2021-2025/ |publisher=luatkhoa.com |access-date=2025-07-07 |date=25 March 2025 | language=vi }}</ref> | percent_GDP = ~1.6% (2023; ''төсөөлсөн'')<ref name="National Assembly's 2023 state budget projection">{{cite web |title=Resolution no. 70/2022/QH15 of the National Assembly on the Distribution of Central Budget of 2023 |url=https://quochoi.vn/tintuc/Pages/tin-hoat-dong-cua-quoc-hoi.aspx?ItemID=71086 |publisher=[[Вьетнамын Үндэсний Ассемблей]] |access-date=2026-03-22 |date=2022-11-30 |archive-date=2024-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241004124713/https://quochoi.vn/tintuc/Pages/tin-hoat-dong-cua-quoc-hoi.aspx?ItemID=71086 |url-status=dead }}</ref> <!-- Industrial -->| domestic_suppliers = *[[Viettel]] *[[Z111]] *Z113 *Z153<ref>{{Cite web|url=https://www.shephardmedia.com/news/landwarfareintl/vietnam-domestically-upgrades-t-54b-tanks/|title=D&S 2019: Vietnam domestically upgrades T-54B tanks &#124; Shephard|website=shephardmedia.com|access-date=2026-03-22}}</ref> *[[Shipbuilding Industry Corporation]] *[[Z173 Shipyard|Hong Ha Shipbuilding Company (Z173)]] *Z176 *[[Z189]] *Ba Son Corporation *Song Thu Shipyard<ref>{{Cite web|url = https://militaryleak.com/2020/07/02/song-thu-corporation-launches-third-vietnam-peoples-navy-roro-5612-landing-ship/|title = Song Thu Corporation Launches Third Vietnam People's Navy Roro 5612 Landing Ship|date = 2020-07-02|access-date = 2026-03-22|archive-date = 2025-12-09|archive-url = https://web.archive.org/web/20251209174234/https://militaryleak.com/2020/07/02/song-thu-corporation-launches-third-vietnam-peoples-navy-roro-5612-landing-ship/|url-status = dead}}</ref> *[[Vietnam Helicopter Corporation]]{{citation needed|date=2023 оны 4 сар}} *Vietnam Aerospace Association (VASA)<ref name=kobus>{{cite web|last=Kobus|title=Vietnam to make unmanned aircraft|url=http://www.zimbio.com/Aircraft/articles/UWk8XplPNqr/Vietnam+make+unmanned+aircraft|publisher=zimbio.com|access-date=20 March 2013}}</ref> *A32<ref>{{Cite web|url=https://en.qdnd.vn/military/news/defense-mission-works-with-factory-a32-527844|title=Defense mission works with Factory A32|website=en.qdnd.vn|access-date=2026-03-22}}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | foreign_suppliers = {{collapsible list|title=Түүхэн: |''{{flag|Бүгд Найрамдах Унгар Ард Улс}}''|''{{flag|ЗХУ}}''|''{{flag|Зүүн Герман}}''|''{{flag|Бүгд Найрамдах Румын Ард Улс|name=Румын}}''|''{{flagu|Хятад|1949}}''|''{{flag|Хойд Солонгос}}''|''{{flag|Бүгд Найрамдах Социалист Чехословак Улс|name=Чехословак}}''}} {{collapsible list|title=Одоогийн: |{{flag|Австрали}}|{{flag|Америкийн Нэгдсэн Улс}}|{{flag|Беларусь}}|{{flag|Бельги}}|{{flag|Болгар}}|{{flag|Бразил}}|{{flag|Герман}}|{{flag|Израил}}|{{flag|Индонез}}|{{flag|Итали}}<ref>{{Cite web|last=Wozniak|first=Jakub|title=Japan and Vietnam Reach Agreement on Arms Exports to Vietnam|url=https://www.overtdefense.com/2020/10/20/japan-and-vietnam-reach-agreement-on-arms-exports-to-vietnam/|website=Overt Defense|date=2020-10-20}}</ref>|{{flag|Канад}}|{{flag|Куба}}|{{flag|Монтенегро}}|{{flag|Нидерланд}}|{{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}}|{{flag|Орос}}|{{flag|Өмнөд Африк}}|{{flag|Өмнөд Солонгос}}|{{flag|Польш}}|{{flag|Сингапур}}|{{flag|Тайвань}}|{{flag|Турк}}|{{flag|Украин}}|{{flag|Франц}}|{{flag|Хятад}}|{{flag|Чех}}|{{flag|Швейцар}}|{{flag|Энэтхэг}}|{{flag|Япон}}}} | imports = | exports = <!-- Related articles --> | history = [[Вьетнамын цэргийн түүх]] | ranks = [[Вьетнамын цэргийн цол, тэмдэг|Вьетнамын цэргийн цол]] | image_size = 180px | image_size2 = | country = {{VNM}} }} == Чадавхи == [[Файл:Mikoyan-Gurevich MiG-21PF USAF.jpg|right|thumb|200px|Вьетнам улсын [[Миг-21]] сөнөөгч онгоц]] [[Файл:Vietnamese BMP IFVs, November 2010.JPG|right|thumb|200px|Вьетнам улсын БМП хуягт тээвэрлэгч]] [[File:Soldiers of Vietnam People's Army.jpg|thumb|right|200px|Вьетнам улсын цэргүүд]] {| class="wikitable" ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Техник хэрэгсэл ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Үйлдвэрлэсэн улс ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Төрөл ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Ашиглаж байгаа ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Тайлбар |----- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="6" |Танк |- |[[Т-34]] |{{USSR}} |[[Танк]] |45<ref name=militarybalance2010>[↑ The International Institute For Strategic Studies IISS The Military Balance 2010. — Nuffield Press, 2010. — С. 196. — 433 с. — ISBN 978-1-85743-557-3.]</ref> | |- |[[Т-54]]/[[Т-55]] |{{USSR}} |[[Танк]] |850<ref name=militarybalance2010/> | |- |[[Тип 59]] |{{PRC}} |[[Танк]] |350<ref name=militarybalance2010/> | |- |[[Т-62]] |{{USSR}} |[[Танк]] |70<ref name=militarybalance2010/> | |- |[[Тип 62]]/[[Тип 63]] |{{PRC}} |[[Танк]] |320<ref name=militarybalance2010/> | |- |[[ПТ-76]] |{{USSR}} |[[Танк]] |300<ref name=militarybalance2010/> | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Хуягт тээвэрлэгч |- ||[[БМП-1]]/[[БМП-2]] |{{USSR}} |Хуягт тээвэрлэгч |300<ref name=militarybalance2010/> | |- |[[БРДМ-1]]/[[БРДМ-2]] |{{USSR}} |Хуягт тээвэрлэгч |100<ref name=militarybalance2010/> | |- |[[БТР-40]]/[[БТР-50]]/[[БТР-60]]/[[БТР-152]] |{{USSR}} |Хуягт тээвэрлэгч |1100<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[M113|M113A3]] |{{USA}} |Хуягт тээвэрлэгч |200<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Тип-63 (Хуягт тээвэрлэгч)|Тип-63]] |{{PRC}} |Хуягт тээвэрлэгч |80<ref name=militarybalance2010 /> | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Тийрэлтэт пуужингийн систем |- |[[Р-17|Р-300]] |{{USSR}} |Тийрэлтэт пуужингийн систем | | |- |[[Тип 63 (РСЗО)]] |{{PRC}} |Тийрэлтэт пуужингийн систем |360<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[БМ-21 «Град»]] |{{USSR}} |Тийрэлтэт пуужингийн систем |350<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[БМ-14]] |{{USSR}} |Тийрэлтэт пуужингийн систем | | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Өөрөө явагч их буу |- |[[2С3|2С3 «Акация»]] |{{USSR}} |152 мм Өөрөө явагч их буу |30<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[2С9|2С9 «Нона-C»]] |{{USSR}} |120 мм Өөрөө явагч их буу | | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Их буу |- |[[100-мм полевая пушка образца 1944 года (БС-3)|М-1944]] |{{USSR}} |100 мм их буу | | |- |[[105 mm Howitzer M101|M101]] |{{USA}} |105 мм их буу | | |- |[[122-мм гаубица Д-30|Д-30]] |{{USSR}} |122 мм их буу | | |- |[[122-мм гаубица образца 1938 года (М-30)|М-30]] |{{USSR}} |122 мм их буу | | |- |[[122-мм пушка Д-74|Д-74]] |{{USSR}} |122 мм их буу | | |- |[[130-мм пушка М46|М46]] |{{USSR}} |130 мм их буу | | |- |[[152-мм пушка-гаубица Д-20|Д-20]] |{{USSR}} |152-мм их буу | | |- |[[155 mm Howitzer M114|М-114]] |{{USA}} |155-мм их буу | | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Миномёт |- |[[Миномёт 82 мм|БМ-37]] |{{USSR}} |82 мм миномёт | | |- |[[120-мм полковой миномёт обр. 1943 г.|М-43]] |{{USSR}} |120 мм миномёт | | |- |[[160-мм миномёт образца 1943 года|М-43]] |{{USSR}} |160 мм миномёт | | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Танкны эсрэг ашиглах их буу |- |[[СУ-100]] |{{USSR}} |100 мм танкны эсрэг ашиглах их буу | | |- |[[СУ-122]] |{{USSR}} |122 мм танкны эсрэг ашиглах их буу | | |- |[[100-мм Танкны эсрэг ашиглах их буу Т-12|Т-12]] |{{USSR}} |100 мм танкны эсрэг ашиглах их буу | | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Агаарын довтолгооноос хамгаалах хэрэгсэл |- |[[Шилка гол|ЗСУ-23-4 «Шилка»]] |{{USSR}} |Агаарын довтолгооноос хамгаалах хэрэгсэл | | |- |[[Игла (Агаарын довтолгооноос хамгаалах зөөврийн пуужингийн систем)|9К38 «Игла»]] |{{USSR}} |Агаарын довтолгооноос хамгаалах зөөврийн пуужингийн систем | | |- |[[C-300 ПМУ-1 (Агаарын довтолгооноос хамгаалах пуужингийн систем)|C-300]] |{{USSR}} |Агаарын довтолгооноос хамгаалах пуужингийн систем | | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Нисдэг тэрэг |- |[[Ми-24]] |{{USSR}} |Байлдааны нисдэг тэрэг |26<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Ка-25]] |{{USSR}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой нисдэг тэрэг |3<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Ка-28]] |{{USSR}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой нисдэг тэрэг |10<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Ка-32]] |{{USSR}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой нисдэг тэрэг |2<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Ми-6]] |{{USSR}} |Тээврийн нисдэг тэрэг |4<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Ми-17]] |{{USSR}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой нисдэг тэрэг |30<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Bell UH-1 Iroquois]] |{{USA}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой нисдэг тэрэг |12<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[PZL W-3 Sokol]] |{{POL}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой нисдэг тэрэг |4<ref name=militarybalance2010 /> | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Онгоцнууд |- |[[Миг-21]] |{{USSR}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой сөнөөгч онгоц |140<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Су-22|Су-22М4]] |{{USSR}} |сөнөөгч онгоц/бөмбөгдөгч |53<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Су-27СК]] |{{RUS}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой сөнөөгч онгоц |7<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Су-30|Су-30МКК]] |{{RUS}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой сөнөөгч онгоц |4<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Бе-12]] |{{USSR}} |Шумбагч завины эсрэг онгоц |4<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Ан-2]] |{{USSR}} |Давхар далавчтай тээврийн онгоц |12<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Ан-26]] |{{USSR}} |тээвэрлэгч онгоц |12<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Як-40]] |{{USSR}} |Тусгай тээврийн онгоц |4<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Як-18]] |{{USSR}} |Сургалтын онгоц |10<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Aero L-39 Albatros]] |{{CZE}} |Сургалтын/байлдааны онгоц |18<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[МиГ-21|МиГ-21УМ]] |{{USSR}} |Сургалтын/байлдааны онгоц |10<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Су-27|Су-27УБК]] |{{USSR}} |Сургалтын/байлдааны онгоц |5<ref name=militarybalance2010 /> | |- |} == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Вьетнамын зэвсэгт хүчин| ]] [[Ангилал:Азийн зэвсэгт хүчин]] [[Ангилал:Вьетнамын байгууллага]] fseuz31qkzwi9fk7miwtkoos0px6csq Customer relationship management 0 32866 858411 848871 2026-06-09T00:13:42Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858411 wikitext text/x-wiki '''CRM''' (customer relation management) буюу '''хэрэглэгчтэй харилцах менежмент''' нь аливаа бизнесийн байгууллага хэрэглэгчтэйгээ хэрхэн харилцаж, улмаар борлуулалтын хэтийн төлвөө эерэг байлгах зорилгоор хэрэглэгддэг ухагдахуун бөгөөд мэдээллийн технологийн дэвшлийг (програм, техник хангамж) ашиглан энэхүү харилцаагаа үр ашигтай зохион байгуулж бизнесийн процессоо боловсронгуй болгодог юм. Тодруулбал ихэнх бизнесийн байгууллагад байдаг [[маркетинг]], [[борлуулалт]], үйлчилгээний үйл ажиллагаанд тохирсон [[програм хангамж]] бүтээгдэж эхэлсэн тэр цагаас энэхүү ухагдахуун бизнесийн ертөнцөд ихээр яригдах болсон хэрэг. CRM хэрэглэж эхэлсэн компаниуд дараах давуу талуудыг олж авдаг байна: *Борлуулалтын бүтээмж эрс өндөрсөнө *Маркетингийн үйл ажиллагааг удирдах, дүгнэх боломж сайн болно *Үйлчилгээний ажлын бүтээмж сайжирч ажилчдын бүтээмж өндөрсөнө *Хэрэглэгчийн талаарх бүх мэдээлэл төвлөрч түүнийг боловсруулахад хялбар болно *Байгууллага дотор бичиг цаасны урсгал бага болсоноор олон үр дүн авчирна. Үүнд: мэдээлэл алдагдахгүй болно, цаасны зардал буурна, механик алдаа байхгүй болно, ажлын орчин ая тухтай болно, бичиг цаас зөөх зардал ажил бага болно г.м. *Гол хэрэглэгчдийн хүсэлт шаардлагыг биелүүлэхийн тулд шинжилгээ хийх бололцоо бүрдэх бөгөөд энэ нь хэрэглэгчээ хадгалан үлдэх чухал ач холбогдолтой *Өрсөлдөгчийн үйл ажиллагааг нарийн хянаж түүнд тохирсон шийдвэр гаргаснаар шинэ хэрэглэгч олж авах бололцоо сайжирдаг *Тухайн хэрэглэгчид тохирсон бүтээгдэхүүн үнийг санал болгох боломж бүрдэнэ *Борлуулалтын таамаглал хийх бололцоо бүрдэнэ ==CRM гэж юу вэ ?== Хэрэглэгчийн тухай мэдээллийн сан үүсгэж хэрэглэгчийн хүсэл сонирхол дээр үндэслэн түргэн шуурхай харилцаж, мөн мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийж цаашдын стратегидаа ашиглах зориулалттай интернэтэд суурилсан цогц системийг CRM гэнэ. СRM- Customer Relationship Management гэдгийн товчилсон үг бөгөөд Монголоор Харилцагчийн удирдлагын систем, Хэрэглэгчтэй харилцах удирдлагын систем хэмээн орчуулагддаг. Байгууллагын оршин тогтнох, бизнесийн амжилтанд хүрэх гол нөхцөл бол харилцагч, хэрэглэгч. Загас усгүй бол амьдрахгүйтэй адилаар бизнес хэрэглэгчгүй бол амьдрахгүй. Хэрэглэгчдэд чанартай бүтээгдэхүүн үйлчилгээ нийлүүлэх, бизнесийн хэвийн үйл ажиллагаа явуулахад танай түнш, харилцагч байгууллагууд ч асар чухал үүрэгтэй. Хэрэглэгчид, харилцагчид гэдэг бол санхүүгийн тайлан баланст мөнгөн дүнгээр тусгагддаггүй хэдий боловч байгууллагын хамгийн чухал хөрөнгө, баялаг байдаг. CRM нь байгууллагын бүх хэрэглэгч, харилцагчийн талаарх мэдээлэл бүхий цогц мэдээллийн сан үүсгэх бөгөөд бүтээгдэхүүн үйлчилгээ, борлуулалт, худалдан авалтын талаарх гэрээ хэлцлүүд, төлбөр тооцоо, авлага өглөгийн, харилцагчаас ирсэн санал гомдол, уулзалт зөвлөгөөний талаарх дэлгэрэнгүй бүртгэлийг хөтлөх болно. Энэхүү цогц мэдээллийн сан дээр үндэслэн удирдлагын, маркетингийн, борлуулалтын, үйлчилгээний, хэрэглээний талаар анализ шинжилгээ хийж, ирээдүйн төсөв төлөвлөлтийн төлөвлөгөө гаргана. Гэрээний нөхцөлүүдийг автоматаар хянаж, шаардлагатай үед сануулга өгнө. Борлуулалт, үйлчилгээний албадын үйл ажиллагааг уялдуулна. Харилцагчдыг ашиг сонирхол, үйл ажиллагааны салбар, чиглэлээр нь бүлэглэнэ. Бүлгүүдэд зориулсан бүтээгдэхүүн үйлчилгээг санал болгоно. Харилцагчдын эрэлт хэрэгцээг судална, харилцагчдын хооронд бизнесийн гүүр болж харилцан бизнесийг хөгжүүлнэ гээд дурдаад байвал маш олон боломжийг бий болгоно. ==Үндсэн ойлголт== ;Шинэ хэрэглэгчийг нэмэгдүүлэх :Тухайн компанийн бүтээгдэхүүн болон үйлчилгээг сонирхож болох, мөн тэгэж таамаглаж буй хүмүүсийг төлөвлөгөөндөө ашиглаж болно. Электрон шуудангийн үйл ажиллагаа явуулдаг аж ахуйн нэгж болон вэб сайт, интернет сайтын компаниудаар дамжуулж цоо шинэ хэрэглэгчээр хүрээгээ өргөжүүлж болохоос гадна өөрийн мэйл хаягаа үлдээсэн боловч бараа үйлчилгээ худалдан аваагүй сонирхогч хэрэглэгчийн тоог нэмэгдүүлж болно. ;Худалдааны санал :Шууд аргаар худалдан авахыг санал болгох үед хэрэглэж болно. Каталогио явуулах юм уу, шинэ барааны танилцуулга, урамшуулалт худалдаа, хямдралын танилцуулга зэргийг явуулснаар хэрэглэгчийг худалдаа хийх боломжийг олгож болно. Мөн хэрэглэгчийн судлагаанд тулгуурлан cross-selling, up-selling зэргийг үр дүнтэйгээр дэлгэрүүлэх суурь ч болж болох юм. ;Үндсэн, өөрөөр хэлбэл хуучин хэрэглэгчдэд зориулсан үйлчилгээ, менежмент :Юуны өмнө И-мэйл нь маркетингийн нэгэн хэрэгслийн хувьд хамгийн сайн тал нь товч бөгөөд тодорхой ойлголцол юм. Энэ жилийн эхээр АНУ-ийн бөмбөгтэй спортын тэмцээн дээр интернэт үйл ажиллагаа явуулдаг олон ААН өөрийн байгууллагаа олонд таниулахын тулд хэдэн сая долларын сурталчилгааны төлбөр төлөн шүүмжлэгчдийн анхаарлыг эдийн засгийн тал дээр маш их татаж чадсан. Мэдээж тухайн тэмцээний үзэгчдэд зориулсан сурталчилгаа болон И-мэйл маркетинг нь зорилго, нөлөөлөх үр дүн зэрэг тал дээр маш их ялгаатай боловч иймэрхүү их хэмжээний зардал нь интернет бизнесийн зах зээл дэхь итгэлцэлийг унагаасан шалтгаан болсонтой харьцуулахад И-мэйлд зарцуулж буй хөрөнгийн бараг 0 тэй тэнцэнэ гэж хэлэхэд болно. Нэгэн судлагаанаас харвал И-мэйл ашигладаг компанид 36 цагийн дотор 80% -д нь хариу ирдэг бөгөөд И-мэйл бага хэрэглэдэг хэрэглэгчдийн 80% нь 4 цагийн дотор ирсэн мэйлийнхээ хариуг явуулдаг. ==CRM B2B ( бизнесээс бизнесийн ) зах зээлд== :Орчин үед бидний эргэн тойронд бизнесийн байгууллагуудыг өөр хоорондоо вэбээр харилцахыг шаарддаг болсон билээ. CRM гэдэг нь аж ахуйн нэгжүүдэд хэрэглэгч, хэтийн төлөв болон бизнесийн хамтрагчийн борлуулалтыг удирдах, сайжруулах, эсвэл дэмжих, хөнгөвчлөхтөй холбоотой бүхий л журам, технологи болон багаж хэрэгсэл юм. Энэ нь CRM бүх B2B гүйлгээнд оролцож байгааг илтгэж байна. Хэдийгээр CRM системүүд хэрэглэгч төвтэй бизнест зориулж хийгдсэн ч тэд хэрэглэгчтэй харилцах мэнэжмэнтэд хэрэглэгчидтэйгээ харилцаа холбоогоо сайжруулах зорилгоор B2B орчинд хэрэглэгдэж болно. B2B ба B2C CRM системүүд нь адилхан биш бөгөөд B2B болон B2C ( бизнесээс хэрэглэгч ) нөхцөлүүд нь өөр өөр CRM програм хангамжуудад хамаарна. B2B харилцааны дуусгавар болох хугацаа нь B2С – г бодвол сүүлд байдаг. Програм хангамжийг хувь хүний түвшинд хүргэж өгснөөр B2B орчин CRM үйл ажиллагааны хамгийн сайн түвшинд хүрнэ. ;CRM-ийг байгууллагад нэвтрүүлэх CRM-ийг байгууллагад нэвтрүүлэхэд дараах үе шаттайгаар хэрэгжүүлдэг. 1. CRM системээр дамжуулан ямар асуудлыг шийдвэрлэх мөн бизнесийн үйл ажиллагаанд ямар өөрчлөлт, шинэчлэлт авчрах хэрэгтэй талаар стратеги гаргах 2. Тохиромжтой төслийн менежрийг сонгох. Ихэнхдээ энэ нь төлөвлөгдсөн байдаг боловч энэхүү төсөл нь бизнес тал руугаа хандсан байдаг учраас хэрэглэгчийн үйлчилгээ болон бизнесийн маркетингийн менежрийг оролцуулах хэрэгтэй. 3. Гол хөрөнгө оруулагч болон дээд удирдлагын дэмжлэгийг баталгаажуулах. 4. Зорилгоо биелүүлэхийн тулд багийнхаа гишүүдэд шаардлагатай эрх мэдлийг олгох хэрэгтэй. 5. Хамтрагчаараа зөв хүнийг сонгох. Тэд бизнесийн бүхий л хүрээний мэдлэгтэй байх хэрэгтэй. 6. Төслийн амжилтыг тодорхойлох KPI-г тодорхойлох 7. Арга хэмжээг үе шаттайгаар авч хэрэгжүүлэх. Бага багаар нэвтрүүлсээр урт хугацаанд байгууллагын хэмжээний нэвтрүүлэлтийг бий болгох. ;B2B болон B2C хоорондын ялгаа B2B болон B2C 2-ын маркетингийн үйл ажиллагаанууд нь хоорондоо ялгаатай тул нэг программ хангамж хэрэглэх боломжгүй байдаг. • B2B нь B2C-ийг бодвол бага өгөгдлийн сантай байдаг. • B2B-н борлуулалтын хэмжээ нь харьцангуй бага байдаг. • B2B-д арай бага зурган мэдээлэл байдаг ч зарим тохиолдолд B2C-с илүү үнэтэй байдаг. • B2B орчны харилцаа нь илүү урт хугацаагаар байгуулагддаг. '''B2B үйл ажиллагаа нь тусгай CRM шийдэл шаарддагаараа B2C аж үйлдвэрээс ялгаатай:''' • B2B аж үйлдвэр тусгай CRM шийдэл шаарддагаараа B2C компаний шаардлагаас өөр. Энэ нь “өөрсдийн хэрэглэгчдээ илүү ойлгох ” гэсэн ижил зорилготой B2B болон B2C үйлдвэрүүдийн үр ашиггүй программыг нэвтрүүлэх гол шалтгаан юм. • B2B зах зээлийн хүрээнд ямар нэгэн ялгаатай CRM шийдэл байх ёстой, учир нь тус бүр нь тусгай хэрэгцээтэй байдаг. Мөн тусгай өнгөтэй схемийн тусламжтай асуудлыг шийдэх эрэлт хэрэгцээ байдаг. • B2B CRM нь бусад компаниудын IT-шийдэлтэй амархан нэгдэх ёстой. Ийм нэгдлүүд нь хэрэглэгчдийн худалдан авалтын түүх, төлбөр, бизнесийн амжилт гэх мэт зүйл дээр тулгуурлан тэдний худалдан авах зан төлвийг урьдчилан таамаглах боломжийг олгодог. • B2B компаний анкетанд хэрэглэгчидтэй холбоотой бүх баримт бичгийг нэгтгээд тайлангаа бэлддэг функц байх ёстой. • B2B-н шийдэлд борлуулалтын үйл явцын автоматжуулалт чухал шаардлагын нэг юм. Энэ нь тохиролцоог үр ашигтайгаар зохион байгуулж, түүнийг гарын үсэг зурах үе шат хүртэл дэмжиж өгдөг. • Хамгийн чухал нь хувь хүнд зориулсан үйлчилгээ юм. Энэ нь B2B компанийг хэрэглэгчидтэйгээ урт хугацааны тогтвортой харилцааг үүсгэхэд тусладаг. Тэдэнтэй илүү үр ашигтайгаар харилцахын тулд и-мэйл хаягийг нэгтгэх хэрэгтэй. Иймээс бүх B2B анкетууд хувь хүнд зориулсан байх ёстой ба хэрэглэгчдийг дэмжих харилцаа холбооны сувгийг бий болгох хэрэгтэй. ==SaaS хэрэглэгчтэй харилцах менежментийн программ хангамж== :SaaS-д суурилсан программ хангамж нь интернетээр дамжин ажилладаг ба компьютер дээр суулгах шаардлагагүй юм. Үүний оронд та веб броузерээ ашиглаад л энэхүү програм хангамж руу хандах боломжтой. Бизнесийн байгууллагууд энэхүү программыг худалдаж авахгүйгээр програм ашигласны татвар төлдөг. ;Жижиг бизнес :Жижиг бизнесийн байгууллагуудын хувьд CRM систем нь и-мэйл, бичиг баримт, факс, календарчилсан төлөвлөлт зэргийг нэгтгэсэн харилцаа холбооны удирдлагын системийг дотроо агуулж байдаг. CRM нь үйл явдлын менежмент дээр ихэвчлэн төвлөрдөг тодорхой зах зээлүүдэд (хууль, санхүү) тохирдог. ;Сошиал медиа :CRM нь голдуу хэрэглэгчийн харилцаа холбоог бий болгох зорилгоор сошиал медиаг ашигладаг. Зарим CRM системүүд компаний талаарх болон бүтээгдэхүүн, үйлчилгээтэй холбоотой хэрэглэгчдийнхээ санал сэтгэгдлүүдийг сонсож, туршлага хуваалцахын тулд Твиттер, ЛинкедИн, Фейсбүүк гэх мэт сошиал медиаг системтэйгээ нэгтгэж өгсөн байдаг. Байгууллагын санал хүсэлтийн менежментийн програм хангамж нь Confirmit, Medallia, Satmetrix гэх мэт платформуудаа ашиглан сошиал медианы чиг хандлагыг дотоод судалгааны өгөгдөлтэй холбож өгснөөр байгууллагад аль бүтээгдэхүүнээ зах зээлд нийлүүлэх тал дээр нарийн тодорхой шийдвэр гаргахад тусалдаг. ==CRM системийн бизнес эрхлэгчдэд олгодог давуу талууд== ;Үйлчлүүлэгчийн талаар судалгааны өгөгдөл :Програм хангамж нь олон талаар бизнес эрхлэх арга барилыг өөрчилж байна. Хэрвээ зөв л ашиглах юм бол энэ нь үйлчилгээний байгууллагуудад харилцагчдынхаа талаар илүү ихийг мэдэхэд туслах маш чухал, зардал багатай хэрэгсэл болох юм. Өнөөгийн зах зээл дэх үйлчлүүлэгчид илүү их мэдээлэлтэй, илүү идэвхтэй, илүү ихийг хүсч, шаарддаг болсон үйлчлүүлэгчид үзүүлэх үйлчилгээ, үйл ажиллагаанд эргэлт гарч, компаниуд нойрноосоо сэрж, үйлчлүүлэгчдээ алдахгүй байхын тулд илүү их зүйл хийх ёстойгоо ухаарч байна. Өрсөлдөөн нэмэгдэж байгаатай зэрэгцээд програм хангамж ч урьдынхаасаа илүү олон боломж, хэрэглэгчийн хүсэл шаардлагад нийцэхүйц хэмжээнд хөгжсөөр байна. :Мэдээж зарим үйлчлүүлэгчид танай үйлчилгээ таалагдаагүй бол танд хэлж, цаашид алдаагаа залруулах боломж олгодог. Гэтэл ихэнх сэтгэл дундуур үлдсэн үйлчлүүлэгчид танд хэлэхээсээ илүү бусдад хэлж, та өөрөө ч мэдэлгүй бусад үйлчлүүлэгчдээ алдахад хүрдэг. Хэрэв танай байгууллага үйлчлүүлэгчдээсээ санал гомдлыг нь авдаг стратегигүй, зөвхөн сайн дураараа хэлсэн зарим нэгэн тайлбарт л найддаг бол энэ арга барилаа өөрчлөх цаг болжээ. Иймээс харилцагч, үйлчлүүлэгчдийнхээ юу хүсч буйг мэдэх шаардлага улам бүр нэмэгдэж байна. Ажилтнууд тань үйлчлүүлэгчидтэй өдөр бүр харилцаж байдаг, иймд магадгүй та тэдний талаар бүгдийг мэддэг гэж бодож байгаа биз. Гэтэл та яг үнэн хэрэгтээ үйлчлүүлэгч тань чухам юу гэж боддог, танаас юу хүсч байгааг мэдэх үү? Хэрэв мэдэхгүй бол мэддэг болохын тулд яах ёстой вэ? Хамгийн шилдэг арга зам бол амжилтаа ахиулахын тулд харилцагчдаас ирсэн санал гомдлыг үйл ажиллагаандаа бодитоор тусгах явдал. ;Харилцааны бүхий л сувгийн ашиглалт :Урд нь зөвхөн телефон утас, цахим шуудан болон биечлэн уулзах зэргээр хязгаарлагдмал хүрээнд харилцдаг байсан бол өдгөө цахим технологийн ололт амжилтын ачаар өөрийн компаний цахим хуудсанд хэрэглэгчийг бүртгэх, сурталчилгааны баннер, форум, эсвэл нэгдсэн цахим чат зэрэг харилцааны олон төрлийн идэвхитэй сувгийг харилцаандаа ашиглаж болдог болсон. ;Хэрэглэгчид чиглэсэн стратеги :Үйлчлүүлэгчдийн талаар цугларсан мэдээлэлд тулгуурлан байнгын дүн шинжилгээ хийх боломж. Ингэснээр компаний үйл ажиллагаанд хэрхэн ач холбогдол өгч байгаагаар нь үйлчлүүлэгчдийг хэсэгчлэх, тэдгээрт тохирсон маркетингийн оновчтой стратегийг боловсруулах зэрэг давуу талуудтай. Одоо CRM-гүй бизнесийг цусгүй хүнтэй зүйрлэж байна. Цусгүй, цусаа соруулчихсан хүн хэр удах вэ дээ. Үнэхээр өнөөдөр CRM - технологи бизнесийнхний нэр төрийн баталгаа болоод байна. Хөгжингүй улс орнуудад бол CRM технологи ашиглаагүй худалдаа, бизнесийн чиглэлийн байгууллага бараг л байхгүй гэж хэлж болохоор болжээ. Хэрэв байх юм бол маш их ичдэг бололтой юм. Энэ жишгээр бол манай монголын ихэнх компаниуд хангалтгүй үнэлгээ авна. ;Үйлчилгээний ажилтаныг дүгнэх :Хаанаас ч, ямар ч цаг үед хандсан үйлчлүүлэгчдийн өмнөх болон сүүлчийн хандалтын бүх мэдээллийг хадгалах мэдээллийн нэгдсэн бааз. Тухайлбал үйлчлүүлэгчийн асуусан асуулт, бүтээгдэхүүн үйлчилгээний талаарх санал гомдол, мөн тэдэнд үйлчилгээний ажилтны хэрхэн хариулт өгсөн байдлыг хянах. ;Шинэ хэрэглэгчийг нэмэгдүүлэх :Тухайн компанийн бүтээгдэхүүн болон үйлчилгээг сонирхож цахим хуудаст бүртгүүлсэн буюу мэдээлэл хүлээн авахыг зөвшөөрсөн хэрэглэгчдэд тогтмол мэдээлэл хүргэж, эргэлзээг нь ойлголтоор солих замаар шинэ хэрэглэгчийн тоог нэмэгпүүлнэ. ;Худалдааны санал :Шууд аргаар худалдан авахыг санал болгох үед хэрэглэж болно. Каталогио явуулах юм уу, шинэ барааны танилцуулга, урамшуулалт худалдаа, хямдралын танилцуулга зэргийг явуулснаар хэрэглэгчийг худалдаа хийх боломжийг олгож болно. Мөн хэрэглэгчийн судлагаанд тулгуурлан cross-selling, up-selling зэргийг үр дүнтэйгээр дэлгэрүүлэх суурь ч болж болох юм. ==Бизнесийн үнэ цэнэ== ;Үйлчлүүлэгчийн талаар судалгааны өгөгдөл :Програм хангамж нь олон талаар бизнес эрхлэх арга барилыг өөрчилж байна. Хэрвээ зөв л ашиглах юм бол энэ нь үйлчилгээний байгууллагуудад харилцагчдынхаа талаар илүү ихийг мэдэхэд туслах маш чухал, зардал багатай хэрэгсэл болох юм. Өнөөгийн зах зээл дэх үйлчлүүлэгчид илүү их мэдээлэлтэй, илүү идэвхтэй, илүү ихийг хүсч, шаарддаг болсон үйлчлүүлэгчид үзүүлэх үйлчилгээ, үйл ажиллагаанд эргэлт гарч, компаниуд нойрноосоо сэрж, үйлчлүүлэгчдээ алдахгүй байхын тулд илүү их зүйл хийх ёстойгоо ухаарч байна. Өрсөлдөөн нэмэгдэж байгаатай зэрэгцээд програм хангамж ч урьдынхаасаа илүү олон боломж, хэрэглэгчийн хүсэл шаардлагад нийцэхүйц хэмжээнд хөгжсөөр байна. :Мэдээж зарим үйлчлүүлэгчид танай үйлчилгээ таалагдаагүй бол танд хэлж, цаашид алдаагаа залруулах боломж олгодог. Гэтэл ихэнх сэтгэл дундуур үлдсэн үйлчлүүлэгчид танд хэлэхээсээ илүү бусдад хэлж, та өөрөө ч мэдэлгүй бусад үйлчлүүлэгчдээ алдахад хүрдэг. Хэрэв танай байгууллага үйлчлүүлэгчдээсээ санал гомдлыг нь авдаг стратегигүй, зөвхөн сайн дураараа хэлсэн зарим нэгэн тайлбарт л найддаг бол энэ арга барилаа өөрчлөх цаг болжээ. Иймээс харилцагч, үйлчлүүлэгчдийнхээ юу хүсч буйг мэдэх шаардлага улам бүр нэмэгдэж байна. Ажилтнууд тань үйлчлүүлэгчидтэй өдөр бүр харилцаж байдаг, иймд магадгүй та тэдний талаар бүгдийг мэддэг гэж бодож байгаа биз. Гэтэл та яг үнэн хэрэгтээ үйлчлүүлэгч тань чухам юу гэж боддог, танаас юу хүсч байгааг мэдэх үү? Хэрэв мэдэхгүй бол мэддэг болохын тулд яах ёстой вэ? Хамгийн шилдэг арга зам бол амжилтаа ахиулахын тулд харилцагчдаас ирсэн санал гомдлыг үйл ажиллагаандаа бодитоор тусгах явдал. ;Харилцааны бүхий л сувгийн ашиглалт :Урд нь зөвхөн телефон утас, цахим шуудан болон биечлэн уулзах зэргээр хязгаарлагдмал хүрээнд харилцдаг байсан бол өдгөө цахим технологийн ололт амжилтын ачаар өөрийн компаний цахим хуудсанд хэрэглэгчийг бүртгэх, сурталчилгааны баннер, форум, эсвэл нэгдсэн цахим чат зэрэг харилцааны олон төрлийн идэвхитэй сувгийг харилцаандаа ашиглаж болдог болсон. ;Хэрэглэгчид чиглэсэн стратеги :Үйлчлүүлэгчдийн талаар цугларсан мэдээлэлд тулгуурлан байнгын дүн шинжилгээ хийх боломж. Ингэснээр компаний үйл ажиллагаанд хэрхэн ач холбогдол өгч байгаагаар нь үйлчлүүлэгчдийг хэсэгчлэх, тэдгээрт тохирсон маркетингийн оновчтой стратегийг боловсруулах зэрэг давуу талуудтай. Одоо CRM-гүй бизнесийг цусгүй хүнтэй зүйрлэж байна. Цусгүй, цусаа соруулчихсан хүн хэр удах вэ дээ. Үнэхээр өнөөдөр CRM - технологи бизнесийнхний нэр төрийн баталгаа болоод байна. Хөгжингүй улс орнуудад бол CRM технологи ашиглаагүй худалдаа, бизнесийн чиглэлийн байгууллага бараг л байхгүй гэж хэлж болохоор болжээ. Хэрэв байх юм бол маш их ичдэг бололтой юм. Энэ жишгээр бол манай монголын ихэнх компаниуд хангалтгүй үнэлгээ авна. ;Үйлчилгээний ажилтаныг дүгнэх :Хаанаас ч, ямар ч цаг үед хандсан үйлчлүүлэгчдийн өмнөх болон сүүлчийн хандалтын бүх мэдээллийг хадгалах мэдээллийн нэгдсэн бааз. Тухайлбал үйлчлүүлэгчийн асуусан асуулт, бүтээгдэхүүн үйлчилгээний талаарх санал гомдол, мөн тэдэнд үйлчилгээний ажилтны хэрхэн хариулт өгсөн байдлыг хянах. ;Шинэ хэрэглэгчийг нэмэгдүүлэх :Тухайн компанийн бүтээгдэхүүн болон үйлчилгээг сонирхож цахим хуудаст бүртгүүлсэн буюу мэдээлэл хүлээн авахыг зөвшөөрсөн хэрэглэгчдэд тогтмол мэдээлэл хүргэж, эргэлзээг нь ойлголтоор солих замаар шинэ хэрэглэгчийн тоог нэмэгпүүлнэ. ;Худалдааны санал :Шууд аргаар худалдан авахыг санал болгох үед хэрэглэж болно. Каталогио явуулах юм уу, шинэ барааны танилцуулга, урамшуулалт худалдаа, хямдралын танилцуулга зэргийг явуулснаар хэрэглэгчийг худалдаа хийх боломжийг олгож болно. Мөн хэрэглэгчийн судлагаанд тулгуурлан cross-selling, up-selling зэргийг үр дүнтэйгээр дэлгэрүүлэх суурь ч болж болох юм. ==Зах зээлийн бүтэц== CRM програм хангамж бүтээгч нар дэлхийд ширүүн өрсөлддөг бөгөөд тэдний зах зээл нь бизнес эрхэлдэг бүхий л байгууллагууд багтдаг тул их том зах зээл гэж үзэж болно. Энэ зах зээл нь 2008 онд 12.5 хувийн өсөлт ө.х 2007 оны 8.13 тэрбум долларын ашгаас 2008 оны 9.15 тэрбум долларын ашиг авсан үзүүлэлттэй байна. <ref>DestinationCRM.com (2009) [http://www.destinationcrm.com/Articles/CRM-News/Daily-News/CRM-Market-Grows-for-Fifth-Straight-Year-55275.aspx CRM Market Grows for Fifth Straight Year]</ref> 2012 оны үр дүнгээс харахад Gartner-ийн шинжээчдийн гаргасан CRM системийн зах зээлийг 18 тэрбум доллараар үнэлсэн бөгөөд хамгийн том үйлдвэрлэгчид болох Salesforce.com (14%), SAP (12.9%) болон Oracle (11.1%).<ref>[https://www.avatrade.mn/trading-info/cfd-rollover-dates Хэрэглэгчтэй харилцах менежментийн систем. Зах зээлийн CRM-системүүд.]</ref> Доорх хүснэгтэд 2006-2008 оны [[Гартнэр]]ийн судалгааны хамгийн том гэсэн CRM нийлүүлэгч нарыг үзүүллээ. {| class="wikitable sortable" |- ! Нийлүүлэгч !! 2008 Ашиг !! 2008 Эзлэх хувь (%) !! 2007 Ашиг !! 2007 Эзлэх хувь (%) !! 2006 Ашиг !! 2006 Эзлэх хувь (%) |- | [[SAP AG|SAP]] || 2,055 || 22.5 (-2.8) || 2,050.8 ||25.3 || 1,681.7 || 26.6 |- | [[Oracle Corporation|Oracle]] || 1,475 || 16.1 || 1,319.8 || 16.3 || 1,016.8 || 15.5 |- | [[Salesforce.com]] || 965 || 10.6 || 676.5 ||8.3 || 451.7 || 6.9 |- | [[Microsoft]] || 581 || 6.4 || 332.1 ||4.1 || 176.1 || 2.7 |- | [[Amdocs]] || 451 || 4.9 ||421.0 ||5.2 || 365.9 || 5.6 |- | Others || 3,620 || 39.6 || 3,289.1 ||40.6 || 2,881.6 || 43.7 |- | '''Нийт''' || '''9,147''' || '''100''' || '''8,089.3''' ||'''100''' || '''6,573.8''' || '''100''' |} ==Мөн харах== {{col-begin}} {{col-3}} * [[Automated online assistant]] * [[Business intelligence]] * [[Business relationship management]] * [[Comparison of CRM systems]] * [[Consumer relationship system]] * [[Customer experience]] * [[Customer experience transformation]] * [[Customer intelligence]] * [[Customer service]] – contains [[International Organization for Standardization|ISO]] standards * [[Data management]] {{col-3}} * [[Data mining]] * [[Database marketing]] * [[E-crm]] * [[Estate Resource Management]] * [[Employee experience management]] (EEM) * [[Enterprise feedback management]] (EFM) * [[Event-driven marketing]] (EDM) * [[Farley file]] * [[Help desk]] * [[Individual resource management]] * [[Partner relationship management (PRM)]] * [[Predictive analytics]] * [[Professional services automation software]] (PSA) {{col-3}} * [[Real-time marketing]] * [[Sales force management system]] * [[Sales intelligence]] * [[Sales process engineering]] * [[Support automation]] * [[Supplier relationship management]] * [[The International Customer Service Institute]] – contains [[customer service]] standards * [[Vendor relationship management]] {{col-end}} ==Тэмдэглэл== 1. Shaw, Robert, Computer Aided Marketing & Selling (1991) Butterworth Heinemann ISBN 978-0-7506-1707-9 2.^ https://web.archive.org/web/20150206091643/http://www.opencrm.co.uk/support.html 3.^ http://www.salesforce.com/uk/service-cloud/overview/ 4.^ Jump up to: a b http://www.microsoft.com/en-gb/dynamics/dynamics-online-support.aspx 5. ^ TopTen Reviews CRM Software Review 6. ^ https://web.archive.org/web/20141216091710/https://www.salesforce.com/uk/crm/editions-pricing.jsp 7. ^ https://web.archive.org/web/20150206091525/http://www.opencrm.co.uk/plans-and-pricing.html 8.^ Jump up to: a b Yun E. Zeng, H. Joseph Wen, David C. Yen, "Customer relationship management (CRM) in business-to-business (B2B) e-commerce", Emerald 11, (2003). 9. ^ SAP Insider (15 November 2007) Still Struggling to Reduce Call Center Costs Without Losing Customers? 10. ^ Myron, David. DestinationCRM.com. Information Today, Inc. CRM in Customer Service https://web.archive.org/web/20150923214157/http://www.destinationcrm.com/Articles/ReadArticle.aspx?ArticleID=99909 CRM in Customer Service |url= missing title (help). Retrieved 15 October 2014. 11.^ Davenport, T.H., Harris, J.G., Kohli, A.K. (2001), "How do they know their customers so well?", MIT Sloan Management Review, Vol. 42 No.2, pp.63-73. 12. ^ Rebekah Henderson, B2B Insights (2013) How to build a B2B-friendly CRM 13. ^ Piskar F., Faganel A. (2009). A successful CRM Implementation Project in a Service Company: Case Study. Organizacija, Vol: 42, pp. 199-208 14. ^ Cloud Taxonomy CRM Software as a Service 15.^ Gordon Johnston (2014) CRM for B2B: Busting the myths (Part Two) 16.^ DestinationCRM.com (2009) Who Owns the Social Customer? 17.^ Lester, Aaron (2013-04-23). "Seeking treasure from social media tracking? Follow the customer". SearchBusinessAnalytics. Retrieved 2013-10-01. 18. ^ It’s all about the Customer, Stupid – The Importance of Customer Centric Partners 19. ^ Sales and Customer Services–CRM: Services Overview 20. ^ Customer-centric relationship management system development: A generative knowledge integration perspective 21.^ CRM and customer-centric knowledge management: an empirical research 22.^ Jim Dickie, CSO Insights (2006) Demystifying CRM Adoption Rates 23.^ Joachim, David. "CRM tools improve access, usability." (cover story). B to B 87, no. 3 (11 March 2002): 1 24.^ David Sims, TMC.net (2007) CRM Adoption ‘Biggest Problem’ in 83 Percent of Cases 25.^ Hasan, M. R., Rahman, M., And Khan, M. M. (2013). Rural Consumers’ Adoption of CRM in a Developing Country Context. International Journal of Business and Management Invention (IJBMI), 2(9), 121-131. [1] 26.^ Nguyen, B. & Mutum, D. S. (2012). A review of customer relationship management: successes, advances, pitfalls and futures, Business Process Management Journal, 18 (3). 400-419 [2] 27.^ Forbes.com (2013) 2013 CRM Market Share Update: 40% Of CRM Systems Sold Are SaaS-Based 28. ^ "Gartner Says Worldwide Customer Relationship Management Market Grew 23 Percent in 2007" (Press release). Gartner, Inc. 12 September 2008. Retrieved 2008-08-15. 29.^ "Gartner Says Worldwide CRM Market Grew 12.5 Percent in 2008" (Press release). Gartner, Inc. 15 June 2009. Retrieved 2009-10-27. 30.^ CRM Trends in Insurance IndustryCRM Trends in Insurance Industry: April, 2010 31.^ Put Cloud CRM to Work PC World: April, 2010 32.^ Oracle Buys Cloud-based Customer Service Company RightNow For $1.5 Billion Techcrunch: 24 October 2011 33.^ SAP Challenges Oracle With $3.4 Billion SuccessFactors Purchase Bloomberg Businessweek: 7 December 2011 34.^ Greenberg, Paul (2009). CRM at the Speed of Light (4th ed.). McGraw Hill. p. 7. 35.^ "Top 5 CRM Trends for 2013". Enterprise Apps Today. Retrieved 7 June 2013. 36.^ Destinationcrm.com CRM Magazine: May, 2010 37. ^ [3] The Great Enterprise Balancing Act: Extended Relationship Management (XRM), Doug Laney, META Group publication, 10 December 2001 38.^ DeGregor, Dennison (2011). Customer-Transparent Enterprise: Beyond 20th Century CRM. Motivational Press. ISBN 1-935723-23-5. 39.^ http://www.capterra.com/customer-relationship-management-software/#infographic ==Зүүлт тайлбар== {{Reflist}} [[Ангилал:Цахим бизнес]] [[Ангилал:Customer relationship management| ]] [[Ангилал:Эдийн засгийн информатик]] seizx0ylihduo98ufrxigxkdzaxqakr Гянжа 0 33776 858458 857698 2026-06-09T07:25:38Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858458 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | official_name = Гянжа | native_name = {{lang|az|Gəncə}} | nickname = ''Qırmızı Şəhər'' (Улаан хот) | type = Хот | image_skyline = Montage of Ganja 2019.jpg | imagesize = 280px | image_caption = | image = | image_seal = File:Coat of arms of Ganja.png | seal_size = 80px | image_map = Ganja City in Azerbaijan.svg | mapframe = yes | mapframe-zoom = 10 | mapframe-wikidata = yes | mapsize = | map_caption = [[Азербайжан]] дахь Гянжа | pushpin_map = | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Азербайжан}} | subdivision_type1 = [[Азербайжаны эдийн засгийн бүс нутаг|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Гянжа-Дашкесаны эдийн засгийн бүс нутаг|Гянжа-Дашкесан]] | established_title = | established_date = 660 | leader_title = [[Хотын дарга]] | leader_name = Ниязи Байрамов | area_magnitude = | area_total_km2 = 110 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_as_of = [[Азербайжан дахь хүн амын тооллого|2024]] | population_footnotes = <ref name="statgov">{{cite web |url=https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/en/001_23en.xls |title=Population of Azerbaijan |author=<!--Not stated--> |date= |website=stat.gov.az |publisher=[[Азербайжаны төрийн статистикийн хороо]] |access-date=2026-05-31 |quote=}}</ref> | population_total = 330663 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_demonym = Gəncəli | timezone = [[Азербайжаны цаг|AZT]] | utc_offset = +4 | coordinates = {{coord|40|40|58|N|46|21|38|E|region:AZ|display=inline}} | elevation_m = 408 | postal_code = 2000 | registration_plate = 20 AZ | website = {{URL|ganja-ih.gov.az}} }} '''Гянжа''' ({{Lang-az|Gəncə}}, {{lang-ru|Гянджа}}) — [[Азербайжан]] улсын хоёрдугаар байрын их (313,300 хүнтэй) [[хот]]. == Зураг == <gallery> Зураг:Ganja city hall.jpg </gallery> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Гянжа (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1890–одоо) |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 22.8 |Feb record high C = 25.0 |Mar record high C = 29.7 |Apr record high C = 35.6 |May record high C = 39.5 |Jun record high C = 39.2 |Jul record high C = 42.0 |Aug record high C = 41.7 |Sep record high C = 38.8 |Oct record high C = 33.4 |Nov record high C = 29.0 |Dec record high C = 23.3 |year record high C = 42.0 |Jan high C = 7.8 |Feb high C = 8.6 |Mar high C = 13.8 |Apr high C = 19.2 |May high C = 25.0 |Jun high C = 30.4 |Jul high C = 32.4 |Aug high C = 31.8 |Sep high C = 26.7 |Oct high C = 20.3 |Nov high C = 13.0 |Dec high C = 9.2 |year high C = |Jan mean C = 3.3 |Feb mean C = 4.3 |Mar mean C = 8.2 |Apr mean C = 13.1 |May mean C = 18.7 |Jun mean C = 23.8 |Jul mean C = 26.3 |Aug mean C = 26.1 |Sep mean C = 21.1 |Oct mean C = 15.3 |Nov mean C = 8.8 |Dec mean C = 4.6 |year mean C = |Jan low C = 0.8 |Feb low C = 1.1 |Mar low C = 4.0 |Apr low C = 9.2 |May low C = 14.3 |Jun low C = 18.6 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 20.9 |Sep low C = 16.5 |Oct low C = 11.5 |Nov low C = 5.5 |Dec low C = 2.2 |year low C = |Jan record low C = -17.8 |Feb record low C = -15.2 |Mar record low C = -12.0 |Apr record low C = -4.4 |May record low C = 1.5 |Jun record low C = 5.8 |Jul record low C = 10.1 |Aug record low C = 10.5 |Sep record low C = 2.8 |Oct record low C = -1.3 |Nov record low C = -7.9 |Dec record low C = -13.0 |year record low C = -17.8 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 12.5 |Feb precipitation mm = 13.2 |Mar precipitation mm = 24.1 |Apr precipitation mm = 27.9 |May precipitation mm = 35.6 |Jun precipitation mm = 32.6 |Jul precipitation mm = 17.3 |Aug precipitation mm = 15.1 |Sep precipitation mm = 23.6 |Oct precipitation mm = 25.4 |Nov precipitation mm = 19.4 |Dec precipitation mm = 9.7 |year precipitation mm = <!-- | Jan snow depth cm = 20 | Feb snow depth cm = 20 | Mar snow depth cm = 8 | Apr snow depth cm = 3 | May snow depth cm = 1 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 6 | Nov snow depth cm = 7 | Dec snow depth cm = 12 | year snow depth cm = --> | unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 7 | Feb precipitation days = 7 | Mar precipitation days = 8 | Apr precipitation days = 8.2 | May precipitation days = 9 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 4 | Aug precipitation days = 3 | Sep precipitation days = 4 | Oct precipitation days = 6.3 | Nov precipitation days = 6.5 | Dec precipitation days = 6 | year precipitation days = |Jan snow days = 3 |Feb snow days = 5 |Mar snow days = 2 |Apr snow days = 0.2 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0.4 |Nov snow days = 1 |Dec snow days = 2 |year snow days = 14 |Jan humidity = 71 |Feb humidity = 71 |Mar humidity = 68 |Apr humidity = 70 |May humidity = 68 |Jun humidity = 61 |Jul humidity = 59 |Aug humidity = 61 |Sep humidity = 65 |Oct humidity = 74 |Nov humidity = 76 |Dec humidity = 74 |year humidity = 68 |Jan sun = 120 |Feb sun = 113 |Mar sun = 141 |Apr sun = 182 |May sun = 229 |Jun sun = 267 |Jul sun = 278 |Aug sun = 252 |Sep sun = 212 |Oct sun = 168 |Nov sun = 123 |Dec sun = 115 |year sun = 2200 |source 1 = [[Deutscher Wetterdienst]] (хур тунадастай өдөр 1981–2010, нар 1961–1990)<ref name = DWD> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_377350_kt.pdf | title = Klimatafel von Gjandscha (Kirowabad/Elisawetpol) / Aserbaidschan | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 2026-05-31}}</ref><ref name = DWDsun>{{Cite FTP | url = ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt | title = Station 37735 Gandja | access-date = 2026-05-31 | server = Global station data 1961-1990 — Sunshine Duration | url-status = dead | df = dmy-all }}</ref> Starlings Roost Weather<ref>{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=9120&code=37735 |title=GANDJA Climate: 1991–2020 |publisher=Starlings Roost Weather |access-date=2026-05-31 |archive-date=2025-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120163638/http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=9120&code=37735 |url-status=dead }}</ref> |source 2 = Pogoda.ru.net<ref name= pogoda> {{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/37735.htm | title = Климат Гянджи | website = pogodaiklimat.ru | language = ru | access-date = 2026-05-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161010211948/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/37735.htm | archive-date = 2016-10-10 | url-status = live | df = dmy-all }} </ref> |date=2011 }} == Эшлэл == {{Reflist|30em}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Ganja|Гянжа}} {{Азербайжаны хот}} [[Ангилал:Гянжа| ]] [[Ангилал:Азербайжаны суурин]] [[Ангилал:Азербайжаны тойрог]] [[Ангилал:Азербайжаны урьдын нийслэл]] co7vlx0lcm7pptja2epfjz3ry4qvrf3 Их хямрал 0 34122 858386 800597 2026-06-08T13:58:29Z ~2026-33841-54 105214 858386 wikitext text/x-wiki [[File:US GDP 10-60.jpg|thumb|upright=1.5|1910-1960 оны АНУ-н жилийн бодит ДНБ. Тодруулсан нь их хямралын буюу 1929-1939 он.]] '''Их хямрал''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Great Depression'') нь [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы өмнөх 1920-1940 онуудад үргэлжилсэн дэлхий нийтийг хамарсан [[XX зуун]]д болсон хамгийн удаан бөгөөд өргөн хүрээг хамарсан, маш гүн [[Эдийн засгийн хямрал|Хуц зайл үх писда минь]] байсан юм. "Их хямрал" нь 1929 оны 9-р сарын 4-нд эхэлсэн хувьцааны ханшны уналтаар анх [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ад эхэлсэн. Улс орнуудад харилцан адилгүй цаг хугацаанд үргэлжилсэн ч ихэнх улсуудад 1930 оноос 1930-аад оны сүүлч болон 1940-өөд оны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн. Их хямрал нь [[Социализм|социалист]] бус орнуудын эдийн засгийг ихээр ганхуулсан. [[Олон улсын худалдаа]] 50 гарам хувиар буурсан ба энэ үеэр [[АНУ]]-д ажилгүйдлийн түвшин 25% хүрсэн бол зарим улсад 33% болж өсч байжээ. Хүнд үйлдвэрт түшиглэсэн хотууд ихээр өртсөн ба бүтээн байгуулалт үндсэндээ зогссон. Зарим улсын эдийн засаг 1930-аад оны дундаас сэргэж эхэлсэн ч ихэнх оронд их хямралын сөрөг нөлөө дэлхийн хоёрдугаар дайны сүүл үе хүртэл ажиглагдсан. Өнөөдөр [[XXI зуун]]д их хямрал нь дэлхийн эдийн засаг хир их дордож болохыг харуулсан бодит жишээ болж байна. {{stub}} Америк улсад маш олон хямрал болж байснаас 1929 оны 10 дугаар сарын 29-ний хямралыг хамгийн удаан үргэлжилсэн гэж үздэг. Үүнийг түүхэнд “Их хямрал” хэмээн нэрийдэж үлдээжээ. Америкийн эдийн засаг Дэлхийн I дайнаас хойш 1929 он хүртэл огцом өсч, үүндээ цатгалдсан үнэт цаасны наймаачид хувьцааны ханшийг хөөсрүүлэн өсгөж тоглох болсон нь хямралын өрнөл болсон байна. Тухайн үед хөрөнгийн биржүүд шинээр нээгдмэгцээ л хаалгаа барьж байв. Учир нь индекс нь 381 нэгжээс 200 хүртэл 50 орчим хувиар унаад байсан учир арилжаа хийгдэх боломжгүй болжээ. Мэдээж хэрэг ажилгүйдэл, ядуурал, гэмт хэргийн тоо асар хурдацтай өсчээ. Эдийн засгийн уналт 1932 оны 7 дугаар сар хүртэл гурван жил үргэлжилж 1939 оноос 10 жил зогсонги байдал үргэлжилсэн юм. Их хямрал Дэлхийн II дайныг өдөөх үндсэн шалтгаан болсон гэж үздэг. Хямрал дайныг дамжин 1955 оноос Дэлхий дахины эдийн засаг санхүүгийн байдал сүйрлийн ирмэгт тулжээ. Ингээд үзвэл хямрал нийт 26 жил үргэлжилсэн байна. Америкийн Ерөнхийлөгчөөр Франклин Рузвельт сонгогдмогцоо “Төрийн эдийн засаг дахь оролцоо, зохицуулалт хийх” гэсэн Кейнсийн онолыг хэрэгжүүлэв. Юун түрүүнд ядуу, дунд орлоготой иргэдийг орон сууцжуулах ажлыг өрнүүлсэн ба үүгээрээ Дэлхийн түүхэнд анх удаа орон сууцны асуудлыг бүрэн шийдвэрлэж чадсан орон болжээ. Дайны үе ирмэгч хүнд үйлдвэрлэл, техникийн салбар луу ажиллах хүчнийг чиглүүлснээр ажилгүйдлийг бууруулж, зэвсэг экспортолсноор экспортын орлогыг нэмэгдүүлэхэд том хувь нэмрийг оруулсан. Дайны дараа ч төрийн оролцоог хадгалж нефтийн болон усан онгоцны салбаруудад хөрөнгө оруулалтыг чиглүүлэх болсон нь ажлын байрыг ихээр нэмэгдүүлсэн байна. Хямралын Уршиг: Хямрал нь нэг л өдөр гамшиг болж хувирлаа. Тэр хар мягмар гаригт Хөрөнгийн биржүүд нээгдмэгцээ л хаалгаа барьцгаажээ. Индекс нь 381 нэгжээс 200 хүртлээ бараг 50 хувиар унасан учраас арилжаа хийгдсэнгүй [[Ангилал:Санхүүгийн хямрал]] [[Ангилал:Их хямрал| ]] 2xm4yc8wiv958zwna5wlh4f5wfpb50f 858413 858386 2026-06-09T00:34:34Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-33841-54|~2026-33841-54]] ([[User talk:~2026-33841-54|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Avirmed Batsaikhan|Avirmed Batsaikhan]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 800597 wikitext text/x-wiki [[File:US GDP 10-60.jpg|thumb|upright=1.5|1910-1960 оны АНУ-н жилийн бодит ДНБ. Тодруулсан нь их хямралын буюу 1929-1939 он.]] '''Их хямрал''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Great Depression'') нь [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы өмнөх 1920-1940 онуудад үргэлжилсэн дэлхий нийтийг хамарсан [[XX зуун]]д болсон хамгийн удаан бөгөөд өргөн хүрээг хамарсан, маш гүн [[Эдийн засгийн хямрал|эдийн засгийн хямрал]] байсан юм. "Их хямрал" нь 1929 оны 9-р сарын 4-нд эхэлсэн хувьцааны ханшны уналтаар анх [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ад эхэлсэн. Улс орнуудад харилцан адилгүй цаг хугацаанд үргэлжилсэн ч ихэнх улсуудад 1930 оноос 1930-аад оны сүүлч болон 1940-өөд оны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн. Их хямрал нь [[Социализм|социалист]] бус орнуудын эдийн засгийг ихээр ганхуулсан. [[Олон улсын худалдаа]] 50 гарам хувиар буурсан ба энэ үеэр [[АНУ]]-д ажилгүйдлийн түвшин 25% хүрсэн бол зарим улсад 33% болж өсч байжээ. Хүнд үйлдвэрт түшиглэсэн хотууд ихээр өртсөн ба бүтээн байгуулалт үндсэндээ зогссон. Зарим улсын эдийн засаг 1930-аад оны дундаас сэргэж эхэлсэн ч ихэнх оронд их хямралын сөрөг нөлөө дэлхийн хоёрдугаар дайны сүүл үе хүртэл ажиглагдсан. Өнөөдөр [[XXI зуун]]д их хямрал нь дэлхийн эдийн засаг хир их дордож болохыг харуулсан бодит жишээ болж байна. {{stub}} Америк улсад маш олон хямрал болж байснаас 1929 оны 10 дугаар сарын 29-ний хямралыг хамгийн удаан үргэлжилсэн гэж үздэг. Үүнийг түүхэнд “Их хямрал” хэмээн нэрийдэж үлдээжээ. Америкийн эдийн засаг Дэлхийн I дайнаас хойш 1929 он хүртэл огцом өсч, үүндээ цатгалдсан үнэт цаасны наймаачид хувьцааны ханшийг хөөсрүүлэн өсгөж тоглох болсон нь хямралын өрнөл болсон байна. Тухайн үед хөрөнгийн биржүүд шинээр нээгдмэгцээ л хаалгаа барьж байв. Учир нь индекс нь 381 нэгжээс 200 хүртэл 50 орчим хувиар унаад байсан учир арилжаа хийгдэх боломжгүй болжээ. Мэдээж хэрэг ажилгүйдэл, ядуурал, гэмт хэргийн тоо асар хурдацтай өсчээ. Эдийн засгийн уналт 1932 оны 7 дугаар сар хүртэл гурван жил үргэлжилж 1939 оноос 10 жил зогсонги байдал үргэлжилсэн юм. Их хямрал Дэлхийн II дайныг өдөөх үндсэн шалтгаан болсон гэж үздэг. Хямрал дайныг дамжин 1955 оноос Дэлхий дахины эдийн засаг санхүүгийн байдал сүйрлийн ирмэгт тулжээ. Ингээд үзвэл хямрал нийт 26 жил үргэлжилсэн байна. Америкийн Ерөнхийлөгчөөр Франклин Рузвельт сонгогдмогцоо “Төрийн эдийн засаг дахь оролцоо, зохицуулалт хийх” гэсэн Кейнсийн онолыг хэрэгжүүлэв. Юун түрүүнд ядуу, дунд орлоготой иргэдийг орон сууцжуулах ажлыг өрнүүлсэн ба үүгээрээ Дэлхийн түүхэнд анх удаа орон сууцны асуудлыг бүрэн шийдвэрлэж чадсан орон болжээ. Дайны үе ирмэгч хүнд үйлдвэрлэл, техникийн салбар луу ажиллах хүчнийг чиглүүлснээр ажилгүйдлийг бууруулж, зэвсэг экспортолсноор экспортын орлогыг нэмэгдүүлэхэд том хувь нэмрийг оруулсан. Дайны дараа ч төрийн оролцоог хадгалж нефтийн болон усан онгоцны салбаруудад хөрөнгө оруулалтыг чиглүүлэх болсон нь ажлын байрыг ихээр нэмэгдүүлсэн байна. Хямралын Уршиг: Хямрал нь нэг л өдөр гамшиг болж хувирлаа. Тэр хар мягмар гаригт Хөрөнгийн биржүүд нээгдмэгцээ л хаалгаа барьцгаажээ. Индекс нь 381 нэгжээс 200 хүртлээ бараг 50 хувиар унасан учраас арилжаа хийгдсэнгүй [[Ангилал:Санхүүгийн хямрал]] [[Ангилал:Их хямрал| ]] iiw0oepzg7m1pns3i2lfephr4360hrw Загреб 0 34493 858476 857788 2026-06-09T09:41:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858476 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хорватын нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Загреб | native_name = {{lang|hr|Zagreb}} | official_name = {{lang|hr|Grad Zagreb}}<br /> Загреб хот | settlement_type = [[Нийслэл]] болон [[Хорватын хошууд|хошуу]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/3/2 | total_width = 290 | align = center | caption_align = center | image1 = Zagreb (29255640143).jpg | caption1 = [[Бан Елачичийн талбай]], [[Загребын цогчин дуган]] | image2 = Mimara Museum, Zagreb 02.jpg | caption2 = [[Мимара музей]] | image3 = Croatian National Theatre in Zagreb in 2018.jpg | caption3 = [[Хорватын үндэсний театр, Загреб|Хорватын үндэсний театр]] | image4 = Zagreb Funicular 22.jpg | caption4 = [[Загребын дүүжин тээвэр|Дүүжин тээвэр]] ба [[Лотрщак цамхаг]] | image5 = Crkva sv. Marka (Zagreb).jpg | caption5 = [[Гэгээн Маркийн сүм, Загреб|Гэгээн Маркийн сүм]] | image6 = Kamenita Vrata, srpen 2021.jpg | caption6 = [[Горний Град–Медвещак|Дээд суурин]] дахь [[чулуун хаалга]] | image7 = Umj-paviljon 01.jpg | caption7 = [[Урлагийн павильон, Загреб|Урлагийн павильон]] | image8 = Zagreb 14.jpg | caption8 = [[Долац зах]] }} | image_flag = Flag of Zagreb.svg | flag_size = 130px | image_seal = | seal_size = | image_shield = Coat of arms of Zagreb.svg | shield_size = 90px | image_map = | mapsize = | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-shape-fill-opacity = 0 | mapframe-frame-height = 240 | pushpin_map = Хорват#Европ | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Хорват дахь Загребын байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{Coord|45|48|47|N|15|58|39|E|region:HR|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хорват}} | subdivision_type1 = [[Хорватын хошууд|Хошуу]] | subdivision_name1 = Загреб хошуу | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title2 = [[Загребын Ромын Католик хамбын муж|РК хамбын муж]] | established_date2 = 1094 | established_title3 = [[1242 оны Алтан зарлиг|Чөлөөт хааны хот]] | established_date3 = 1242 | established_title4 = Нэгдсэн | established_date4 = 1850 | parts_type = Дэд хэсэг | parts = 17 [[Загребын дүүргүүд|хотын дүүрэг]]<br />218 нутгийн зөвлөл<br />70 [[Суурин (Хорват)|суурин]] | government_footnotes = | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]] | leader_party = [[Бид чадна! (Хорват)|Бид чадна!]] | leader_title = [[Загреб хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Томислав Томасевич]] | leader_title1 = [[Загребын Ассемблей|Хотын Ассемблей]] | leader_name1 = {{Collapsible list |title = 47 гишүүн |frame_style = border: none; padding: 0; |list_style = text-align:left;display:none; | {{Color box|{{party color|We can! (Croatia)}}|border=darkgray}} [[We Can! (Croatia)|We Can!]] & [[Social Democratic Party of Croatia|SDP]] (25) | {{Color box|{{party color|Croatian Democratic Union}}|border=darkgray}} [[Croatian Democratic Union|HDZ]] & [[Homeland Movement (Croatia)|DP]] (8) | {{Color box|Gray|border=darkgray}} [[Marija Selak Raspudić]] (7) | {{Color box|#5DADEC|border=darkgray}} Servus Zagreb (4) | {{Color box|Black|border=darkgray}} Independent List of [[Tomislav Jonjić]] (3) }} | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref>{{Cite Q|Q119585703|mode=cs1}}</ref> | area_total_km2 = 641.2 | area_land_km2 = | area_urban_km2 = 305.8 | area_metro_footnotes = <ref name=metro>{{cite web |url=https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/gu%20za%20strategijsko%20planiranje/SRUAZ%202020%20_layout_ENG_digital.pdf |title=Zagreb Urban Agglomeration Development Strategy for the period up to 2020 |date=2018 |website=www.zagreb.hr |access-date=2025-07-13 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029113725/https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/gu%20za%20strategijsko%20planiranje/SRUAZ%202020%20_layout_ENG_digital.pdf |url-status=live }}</ref> | area_metro_km2 = <!--291 this value must be wrong--> | elevation_footnotes = <ref name=ljetopis>{{cite journal |url=http://www1.zagreb.hr/zgstat/documents/Ljetopis%202007/STATISTICKI%20LJETOPIS%202007.pdf |title=Statistički ljetopis Grada Zagreba 2007 |journal=Statistički Ljetopis Zagreba |year=2013 |access-date=2025-07-13 |issn=1330-3678 |language=hr, en |archive-date=2008-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081203100438/http://www1.zagreb.hr/zgstat/documents/Ljetopis%202007/STATISTICKI%20LJETOPIS%202007.pdf |url-status=dead}}</ref> | elevation_m = 158 | elevation_ft = 518 | elevation_max_m = 1035 | elevation_min_m = 122 | population_footnotes = <ref name="Census 2021">{{Croatian Census 2021|S}}</ref> | population_as_of = 2021 | population_total = 767,131 | population_urban = 663592 | total_type = Хот | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_metro_footnotes = <ref name=metro/> | population_metro = 1,086,528 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Zagrepčanin ([[Хорват хэл|hr]], эр) <br />Zagrepčanka ([[Хорват хэл|hr]], эм) | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = HR-10 000, HR-10 010, HR-10 020, HR-10040 | area_code_type = [[Хорват дахь утасны дугаар|Бүс нутгийн код]] | area_code = +385 1 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2025-07-13}}</ref> | demographics1_title1 = Хот | demographics1_info1 = €29.117 тэрбум (2022) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €37,474 (2022) | blank6_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank6_info = 0.954<ref>{{Cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/HRV/?levels=1+4&years=2022+2021&interpolation=0&extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab |website=globaldatalab.org}}</ref><br />{{color|#090|маш өндөр}} · 1-т | website = {{URL|zagreb.hr}} }} '''Загреб''' ([[Хорват хэл|хорватаар]] Zagreb, {{IPA|[ˈzaːgrɛb]}}) — Төв Европын [[Хорват]] улсын [[нийслэл]], хамгийн олон (найман буман) хүнтэй [[хот]]. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Загреб Максимир (1971–2000, туйлын үе 1949–2025) | width = auto | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 19.4 | Feb record high C = 22.6 | Mar record high C = 26.0 | Apr record high C = 30.5 | May record high C = 33.7 | Jun record high C = 38.2 | Jul record high C = 40.4 | Aug record high C = 39.8 | Sep record high C = 34.0 | Oct record high C = 29.2 | Nov record high C = 25.4 | Dec record high C = 22.5 | year record high C = 40.4 | Jan high C = 3.7 | Feb high C = 6.8 | Mar high C = 11.9 | Apr high C = 16.3 | May high C = 21.5 | Jun high C = 24.5 | Jul high C = 26.7 | Aug high C = 26.3 | Sep high C = 22.1 | Oct high C = 15.8 | Nov high C = 8.9 | Dec high C = 4.6 | year high C = 15.8 | Jan mean C = 0.3 | Feb mean C = 2.3 | Mar mean C = 6.4 | Apr mean C = 10.7 | May mean C = 15.8 | Jun mean C = 18.8 | Jul mean C = 20.6 | Aug mean C = 20.1 | Sep mean C = 15.9 | Oct mean C = 10.5 | Nov mean C = 5.0 | Dec mean C = 1.4 | year mean C = 10.7 | Jan low C = -3.0 | Feb low C = -1.8 | Mar low C = 1.6 | Apr low C = 5.2 | May low C = 9.8 | Jun low C = 13.0 | Jul low C = 14.7 | Aug low C = 14.4 | Sep low C = 10.8 | Oct low C = 6.2 | Nov low C = 1.4 | Dec low C = -1.7 | year low C = 5.9 | Jan record low C = -24.3 | Feb record low C = -27.3 | Mar record low C = -18.3 | Apr record low C = -4.4 | May record low C = -1.8 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.4 | Aug record low C = 3.7 | Sep record low C = -0.6 | Oct record low C = -5.6 | Nov record low C = -13.5 | Dec record low C = -19.8 | year record low C = -27.3 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 43.2 | Feb precipitation mm = 38.9 | Mar precipitation mm = 52.6 | Apr precipitation mm = 59.3 | May precipitation mm = 72.6 | Jun precipitation mm = 95.3 | Jul precipitation mm = 77.4 | Aug precipitation mm = 92.3 | Sep precipitation mm = 85.8 | Oct precipitation mm = 82.9 | Nov precipitation mm = 80.1 | Dec precipitation mm = 59.6 | year precipitation mm = 840.1 | unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 9.8 | Feb precipitation days = 9.4 | Mar precipitation days = 11.0 | Apr precipitation days = 13.0 | May precipitation days = 13.5 | Jun precipitation days = 13.7 | Jul precipitation days = 11.2 | Aug precipitation days = 10.4 | Sep precipitation days = 10.4 | Oct precipitation days = 10.9 | Nov precipitation days = 11.3 | Dec precipitation days = 11.0 | year precipitation days = 135.6 | unit snow days = 1.0&nbsp;см | Jan snow days = 10.3 | Feb snow days = 7.1 | Mar snow days = 1.8 | Apr snow days = 0.2 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.0 | Nov snow days = 2.9 | Dec snow days = 6.7 | year snow days = 29.0 | Jan humidity = 82.5 | Feb humidity = 76.4 | Mar humidity = 70.3 | Apr humidity = 67.5 | May humidity = 68.3 | Jun humidity = 69.7 | Jul humidity = 69.1 | Aug humidity = 72.1 | Sep humidity = 77.7 | Oct humidity = 81.3 | Nov humidity = 83.6 | Dec humidity = 84.8 | year humidity = 75.3 | Jan sun = 55.8 | Feb sun = 98.9 | Mar sun = 142.6 | Apr sun = 168.0 | May sun = 229.4 | Jun sun = 234.0 | Jul sun = 275.9 | Aug sun = 257.3 | Sep sun = 189.0 | Oct sun = 124.0 | Nov sun = 63.0 | Dec sun = 49.6 | year sun = | Jan light = 9.2 | Feb light = 10.4 | Mar light = 11.9 | Apr light = 13.6 | May light = 15 | Jun light = 15.7 | Jul light = 15.3 | Aug light = 14.1 | Sep light = 12.5 | Oct light = 10.9 | Nov light =9.5 | Dec light = 8.7 | year light = | Jan percentsun = 23 | Feb percentsun = 39 | Mar percentsun = 43 | Apr percentsun = 45 | May percentsun = 54 | Jun percentsun = 55 | Jul percentsun = 63 | Aug percentsun = 63 | Sep percentsun = 54 | Oct percentsun = 41 | Nov percentsun = 26 | Dec percentsun = 23 | year percentsun = 47 | Jan uv = 1 | Feb uv = 2 | Mar uv = 3 | Apr uv = 5 | May uv = 7 | Jun uv = 8 | Jul uv = 8 | Aug uv = 7 | Sep uv = 5 | Oct uv = 3 | Nov uv = 1 | Dec uv = 1 | source = [[Хорватын цаг уур, ус судлалын алба]]<ref name= normals/><ref name=HRMETEO/> | source 2 = Weather Atlas<ref name=WeatherAtlas>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/croatia/zagreb-climate |title=The climate of Zagreb |access-date=2026-06-01 |website=Weather Atlas |no-pp=y |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312034554/http://www.weather-atlas.com/en/croatia/zagreb-climate |url-status=dead }}</ref> | date = 2010 }} ==Зураг== <center><gallery> Зураг:Croatia location map, City of Zagreb county.svg Зураг:Zagrebacka Avenija, Zagreb.JPG Зураг:Zagrepcanka dan.jpg Зураг:Maksimirski stadion 0508.jpg Зураг:Zelena potkova istok.jpg Зураг:Zagreb, Croatia.jpg </gallery></center> == Цахим холбоос == {{уртдуудүрс|Zagreb|Загреб}} * [http://www.zagreb.hr/default.aspx?id=1979 Хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Загреб| ]] [[Ангилал:Хорватын хот]] [[Ангилал:Хорватын хошуу]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] r3c2693fwvsf01es1epfa7s2yfqtq4l Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 0 34774 858454 857414 2026-06-09T06:11:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858454 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |wayback=20190311083054 |text=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |archiv-bot=2026-06-09 06:11:40 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] b8k1lzenbubwdrp6w8lhk79g1pg7ewy Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг 0 35233 858464 819061 2026-06-09T08:14:00Z Markuss86 70434 858464 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг | Name = {{Fb|Англи}} | Flag = Flag of England.svg | Badge = Arms of The Football Association (include star).svg | FIFA Trigramme = ENG | Nickname = Three Lions (Гурван Арслангууд) | Association = [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо]] | Confederation = [[УЕФА]] (Европ) | Coach = [[Пабио Капелло]] | Asst Manager = Итало Галбиати<br />Франко Балдини | Captain = [[Стивен Жерард|Стивен Жеррард]] | Vice-Captain = [[Фрэнк Лампард]] | Most caps = [[Петер Шилтон]] (125) | Top scorer = [[Бобби Чарлтон]] (49) | Home Stadium = [[Уэмблийн цэнгэлдэх хүрээлэн]] | FIFA Rank = 7 | FIFA max = 4 | FIFA max date = 1997 оны арванхоёрдугаар сар, 2006 оны есдүгээр сар | FIFA min = 27 | FIFA min date = 1996 оны хоёрдугаар сар | Elo Rank = 6 | Elo max = 1 | Elo max date = 1872–1876<br />1892–1911<br />1966–1970<br />1987–1988 | Elo min = 13 | Elo min date = 1936 | Overall Record = О – 640 Т – 4750 Тц – 258 Хд – 161 | pattern_la1 = _eng26H | pattern_b1 = _eng26H | pattern_ra1 = _eng26H | pattern_sh1 = _eng26H | pattern_so1 = _eng26Hl | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _eng26A | pattern_b2 = _eng26A | pattern_ra2 = _eng26A | pattern_sh2 = _eng26A | pattern_so2 = _eng26Al | leftarm2 = fe080a | body2 = fe080a | rightarm2 = fe080a | shorts2 = 000040 | socks2 = fe080a | First game = {{fb|Шотланд}} Англи {{flagicon|Англи}}<br />(1872 оны арваннэгдүгээр сарын 30-нд Шотландын Патрик хотноо) | Largest win = {{fb|Ирланд|1783}} 0–13 Англи {{flagicon|Англи}}<br />(1882 оны хоёрдугаар сарын 18-нд [[Ирланд|Ирландын]] Белфаст хотноо) | Largest loss = {{fb|Унгар|1949}} 7–1 Англи {{flagicon|Англи}}<br />(1954 оны тавдугаар сарын 23-нд [[Унгар|Унгарын]] Будабешт хотноо) | First win = {{flagicon|Англи}} Анхны ялалт 4–2 {{fb|Шотланд}}<br />(1873 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Англи|Английн]] [[Лондон]] хотноо) | First loss = {{fb|Шотланд}} 2–1 Англи {{flagicon|Англи}}<br />(1874 оны гуравдугаар сарын 7-нд [[Шотланд|Шотландын]] Хамилтон хотноо) | World cup apps = 13 | World cup first = 1950 | World cup best = Түрүү: [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]] | Regional name = [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн]] | Regional cup apps = 7 | Regional cup first = [[1968 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1968]] | Regional cup best = Гуравдугаар байр: [[1968 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1968]]<br />Хагас шигшээ: [[1996 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1996]] }} '''Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг''' ([[Англи хэл|англи]]. ''England national football team'') нь олон улсын хэмжээний хөлбөмбөгийн тэмцээнд [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|Английн хөлбөмбөгийн холбоог]] төлөөлж оролцдог баг. [[Англи]] болон [[Шотланд]]ыг дэлхийн хамгийн анхны хөлбөмбөгийн шигшээ баг гэдэг ба олон улсын хөлбөмбөгийн тэмцээн анх [[1872]] онд оролцсон гэдгээр нь тодорхойлж болох юм. Хамгийн олон шигшээ багуудыг эгнээндээ багтаасан Хэмжээгүй эрхт Хаант засагт [[Нэгдсэн Вант Улс|Умард Ирландын Нэгдсэн вант улсын]] бүрэлдэхүүн билээ. Английн шигшээгийн цэнгэлдэх хүрээлэн нь «[[Уэмблийн цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]]» ба ерөнхий дасгалжуулагч нь [[Фабио Капелло]] хэмээх эрхэм юм. [[ФИФА]] буюу «Олон Улсын Хөлбөмбөгийн холбооноос» дөрвөн жилд нэг удаа байгуулдаг Хөлбөмбөгийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд өдгөөг хүртэл долоон улсын үндэсний шигшээ баг түрүүлсэн байдгийн нэг нь [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]] онд тэмцээнийг зохион байгуулсан орон болох Англи юм. Тэд аваргын төлөөх тоглолтод тухайн үеийн [[Баруун Герман]]тай үндсэн цагт тэнцэж нэмэлт цагт 4-2 харьцаагаар ялж байсан түүхтэй. Түүнээс хойш ДАШТ-д үзүүлсэн хамгийн сайн амжилт нь [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]] оны дөрөвдүгээр байр юм. [[УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн (Евро)|Европын Аварга шалгаруулах тэмцээнд]] [[1968 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1968]] ба [[1996 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1996]] онуудад хагас шигшээд шалгарч байсан байна. Английн шигшээ баг Нэгдсэн улсын бүрэлдэхүүн улсын хооронд явагддаг '''Бритиш Хоом Чемпионшип''' нэртэй тэмцээнд хамгийн олон буюу 54 ялж байв. ''ФИФА-гийн'' болоод '''Э-Л-Өү буюу Дэлхийн хөлбөмбөгийн эрэмбэ'''-ийн жагсаалтад тогтмол эхний аравт бичигддэг шигшээ баг ажээ. == Түүх == Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг нь [[Шотландын хөлбөмбөгийн холбоо|Шотландын]] нэгэн адил дэлхийн хамгийн анхных нь юм. 1870 оны 3-р сарын 5-нд [[Англи]] болон [[Шотланд]] хоёр улсын дунд зохион байгуулагдсан хөлбөмбөгийн тэмцээний үеэр [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|Английн хөлбөмбөгийн холбоог]] үүсгэн байгуулагдсан гэдэг. 1872 оны арваннэгдүгээр сарын 30-нд болсон дахин тоглолтын үеэр Шотландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг байгуулагдаж байсан байна. Олон Улсын Хөлбөмбөгийн холбооны(ФИФА) эгнээнд 1906 онд элсэн орж 1908 онд [[Төв Европ|Төв Европын]] тэмцээнд оролцож эхэлжээ. Алдарт [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмблийн цэнгэлдэх хүрээлэн]] 1923 онд нээлтээ хийсэн. Англи болон [[ФИФА]]-гийн хооронд 1928 онд маргаантай байдал бий болж тухайн оноос 1946 оныг хүртэл байгууллагын гадуур явж байсан. Эгнээндээ буцаж нэгдэн орсон байна. [[1950 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1950 оны ДАШТ-ийг]] хүртэлх ДАШТ-үүдэд амжилт тун тааруу оролцож байлаа. 1949 оны 9-эр сарын 21-нд [[Ирландын хөлбөмбөгийн холбоо|Ирландыг]] талбай дээрээ хүлээн авч тоглож 0-2 харьцаагаар хожигдсон нь Английн талбай дээрээ хожигдсон анхны тохиолдол байв. [[1954 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1954 оны ДАШТ-ний]] үеэр '''дэлхийн аваргын тэмцээний шигшээ тоглолтод хоёр гоол оруулсан анхны Англи тоглогч''' хэмээгддэг Ивор Броадиш гэгч эрхэм хоёр гоолоо оруулсан түүхтэй. Энэ нь [[Белгийн хөлбөмбөгийн холбоо|Белгитэй]] 4-4 тэнцэж дөрөвний нэг шигшээд шалгарсан хариуцлагатай тоглолт байв. Харин шигшээд [[Уругвайн хөлбөмбөгийн холбоо|Уругвайн]] багт 4-2 харьцаагаар ялагдаж тэмцээнээ дуусгажээ. Уолтер Уинтерботтом хэмээх эрхэм нь Английн шигшээ багийг өөрийн бүхий л кареерийнхаа туршид дасгалжуулсан анхны дасгалжуулагч юм. 1946 оноос 1963 оныг хүртэл ажилласан түүхтэй. 1963 онд түүний халааг дасгалжуулагч [[Альф Рамсей]] авсан бөгөөд тэр хүний удирлаган дор [[1966 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966 оны ДАШТ-ий]] аваргын төлөөх тоглолтонд Баруун Германыг 4-2 харьцаагаар [[Жеффри Херст|Жеффри Херстийн]] оруулсан '''гурван гоолын''' ачаар түүхэн ялалт байгуулж түрүүлсэн билээ. [[Мексик]] улсад зохион байгуулагдсан [[1970 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1970 оны ДАШТ-ий]] дөрөвний нэг шигшээн тоглолтонд [[Германы хөлбөмбөгийн холбоо|Баруун Германыг]] үндсэн цагт 2-0 харьцаагаар хожиж яваад нэмэлт цагт 3-2 харьцаагаар хожигдож тэмцээнийг орхисон түүхтэй. 1974 болон 1978 оны дэлхийн аваргад шалгарч чадаагүй. Рон Гриинвүүдийн удирлаган дор [[Испани|Испанид]] болсон [[1982 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1982 оны ДАШТ-д]] оролцож хоёрдугаар шатанд нэг ч хожигдолгүй атлаа хэсгээсээ гарч чадалгүй тэмцээнийг өндөрлөсөн. Дараагийн дасгалжуулагчаар Бобби Робсон ажилласан бөгөөд түүний үед [[1986 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1986 оны ДАШТ-д]] дөрөвний нэг шигшээ, [[1990 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990 оны ДАШТ-д]] дөрөвдүгээр байранд шалгарсан байдаг байна. 1990 онд Английн шигшээ баг дөрвөн дасгалжуулагчийн нүүр үзэв. Робсоны халааг Граам Тайлор авсан ба түүний үед Англичууд [[1994 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1994 оны ДАШТ-д]] шалгарч чадаагүй. Дасгалжуулагч Терри Венаблесийн удирдлаган дор нутаг дээрээ зохион байгуулагдсан [[1996 оны УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн (Евро)|Евро-96 тэмцээнд]] хамгийн сайн амжилтаа(<small>Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн</small>) үзүүлж хагас шигшээд шалгарсан юм. Глен Ходле дасгалжуулагчийн үед Англичууд [[1998 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998 оны ДАШТ-д]] дөрөвний шигшээд шалгарсан амжилт үзүүлэв. Глен Ходлийн дараа 1972-1982 оны хооронд Английн шигшээг дасгалжуулж байсан туршлагтай мэргэжилтэн Кевин Кийгэн шигшээ багт ирсэн хэдий ч [[2000 оны УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн (Евро)|Евро-2000 тэмцээнд]] амжилт тун тааруу оролцсон байдаг байна. [[Файл:England team.jpg|thumb|right|Английг шигшээ баг [[2006 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006 оны ДАШТ-д]]]] Швед мэргэжилтэн Свен-Горан Эриксон 2001 оноос 2006 оны хооронд Английн шигшээ багийн дасгалжуулагчаар ажиллаж анхны '''Англи угсааны бус''' гэдгээрээ онцлог байв. [[2002 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002]] болон [[2006 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006 оны ДАШТ-д]]багаа удирдан дөрөвний нэг шигшээд шалгаруулсан юм. 2006 онд Стив Макларен ерөнхий дасгалжуулагчаар томилогдож [[2008 оны УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн (Евро)|Евро-2008 тэмцээнд]] Английг шалгаруулж чадсангүй. Макларен 16 сар ажилласан бөгөөд 1946 оноос дасгалжуулагчийг томилдог болсноос хойшхи Английн хамгийн богино хугацаанд алба хашсан гэдгээрээ ялгагддаг. 2007 оны арванхоёрдугаар сарын 14-нд [[Реал Мадрид]] болон [[Милан]] клубийг дасгалжуулж байсан [[Фабио Капелло]] томилогдсон. Английн шигшээг удирдсан гараагаа [[Швейцари хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Швейцарийн]] багтай хийж 4-1 харьцаагаар ялж эхлүүлж, [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ-ий]] сонгон шалгаруулалтын бүхий л тоглолтуудад багаа ялуулсан эрхэм билээ. 2010 оны ДАШТ-д тийм ч сайн амжилтыг үзүүлсэнгүй. Эхний тоглолтонд [[Америкийн Нэгдсэн Улсын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Америкийн]] шигшээтэй тоглосон тоглолтонд [[Стивен Жерард|Стивен Жерардын]] дөрөв дэх минутанд гоол оруулсан бөгөөд түүний дараа өрсөлдөгч багийн Клинт Дэмпсигийн тийм ч хүчтэй биш цохилтыг Английн багийн хаалгач Роберт Грийн хааж чадалгүй гоол болгон хувиргасан. 1-1 харьцаагаар өндөрлөсөн тоглолтын дараа Английн хэвлэлүүдээр Грийнийг нилээд их шүүмжлээд өнгөрөв. Дараагийн тоглолтонд [[Алжир хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Алжиртай]] тоглосон тоглолтонд багийн хурд, тактикт тодорхой өөрчлөлт оруулсан ч гоолгүйгээр тэнцэж, энэ удаа дасгалжуулагч руу хэвлэлүүд байгаа чиглүүлсэн байна. [[Словен хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Словентэй]] хэсгийн сүүлийн нэн тоглолтоо хийж Жермэйн Дефогийн гоолын ачаар 1-0 харьцаагаар хожиж хэсгээсээ Америкийн хойноос хоёроор гарав. Харин шөвгийн 16-гийн тоглолтонд [[Герман хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Германы]] багтай таарч 4-1 харьцаагаар ялагджээ. Английн хэвлэлүүдээр шүүгчийн алдаатай шүүлт энэ тоглолтыг урвуугаар эргүүлсэн талаар бичсэн байна. == Цэнгэлдэх хүрээлэн == [[Файл:Wembley Stadium interior.jpg|thumb|right|[[Лондон|Лондоны]] [[Вэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Вэмблийн цэнгэлдэх хүрээлэн.]]]] Уг цэнгэлдэх хүрээлэн нь Английн Лондон хотын баруун хойд хэсэгт Вэмблийн нутагт байрладаг бөгөөд '''The Venue of Legends - Home of Football''' гуншин бүхий тодорхойлолттой, 90000 хүний суудалтай. 2007 оноос Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг эхлэн хөлслөх болсон. Вэмбли бол УЕФА-гийн '''элит цэнгэлдэх хүрээлэн''' юм. == Үндсэн өнгө == {{Хөлбөмбөг хувцас | align = right | pattern_la = | pattern_b = | pattern_ra = | leftarm = FFCC00 | body = FFCC00 | rightarm = FFCC00 | shorts = 000099 | socks = FFCC00 | title = Бразил-загварын Английн гурав дахь өмсгөл }} Английн өөрийн талбайн өмсгөлийн үндсэн өнгө нь цагаан цамц, хар хөх шорт, цагаан оймс ажээ. 2001 оноос эхлэн цагаан өнгийн шортыг тогтмол өмсөх болсон. 2005 оноос хойш Дэвид Блэнчийн зохион бүтээсэн өмсгөлийг Англичууд өмсөх болжээ. Английн айлын талбайд тоглохдоо өмсдөг өмсгөл нь улаан цамц, цагаан шорт болон улаан оймс. 1945-1952 оны хооронд Англичууд хөх өмсгөл өмсдөг байв. 1996 онд айлын талбайд саарал цамц, шорт, оймс бүхий өмсгөлтэй гарах болсон ч энэ нь [[Болгар хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Болгар]], [[Герман хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Герман]], [[Гүрж хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Гүржийн]] багийн өмсгөлтэй адилавтар байсан тул өмсгөл буцаад улаан өнгөтэй болсон байна. Цайралттай цэнхэр цамц, шорт, оймс бүхий өмсгөлийг [[Чех хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Чехсловакийн]] багтай тоглох үедээ өмссөн нь Английн гурав дахь өмсгөл юм. Мөн л адил энэ нь [[Бразил хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Бразилийн]] өмсгөлтэй төстэй байсан тул 1973 онд цамцны өнгийг шар, шортны өнгийг цэнхэр болгож Чехсловак, [[Польш хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Польш]], [[Итали хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Италийн]] багтай тоглож байв. 1986-1992 оны хооронд гурав дахь өмсгөлийн өнгө цайвар цэнхэр байлаа. == Үр дүн == === 2010 оны ДАШТ === Тус тэмцээнд C хэсэгт тоглосон. Эхний тоглолт зургадугаар сарын 12-нд [[Америкийн Нэгдсэн Улс хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Америкийн]] багтай 1-1 харьцаагаар тэнцэж, зургадугаар сарын 19-нд Алжиртай гоолгүйгээр тэнцсэн. Хэсгийн сүүлийн тоглолтондоо зургадугаар сарын 23-нд Словений багийг 1-0 харьцаагаар хожсон. Хэсгээсээ хоёроор гарч зургадугаар сарын 27-нд Германы багтай оноолт таарч 4-1 харьцаагаар ялагдаж дэлхийн аваргын тэмцээнийг орхисон. {{Хөлбөмбөгбокс |date= 2010 - 06 - 19 |time= 02:30 |team1= {{fb-rt|ENG}} |score= [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ-2010 C хэсэг|0 - 0]] |report= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=249722/match=300061464/report.html Тайлан] |team2= {{fb|ALG}} |goals1= |goals2= |stadium= Кэп Таун |attendance= 64,100 |referee= Равшан Ирматов ([[Узбекстаны хөлбөмбөгийн холбоо|Узбекстан]]) }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date=2010 - 06 - 23 |time=22:00 |team1= {{fb-rt|SVN}} |score= [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ-2010 C хэсэг|0 – 1]] |report= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=249722/match=300061462/report.html Тайлан] |team2= {{fb|ENG}} |goals1= |goals2= Жэрмэйн Дефо{{goal|23}} |stadium= Нелсон Мандела Бэй |attendance= 36,893 |referee= Волфганг Штарк ([[Германы хөлбөмбөгийн холбоо|Герман]])}} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date=2010 - 06 - 27 |time=22:00 |team1={{fb-rt|GER}} |score=[[Хөлбөмбөгийн ДАШТ-2010 Хасагдах шатны тоглолт|4 – 1]] |report=[http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=249717/match=300061501/report.html Тайлан] |team2={{fb|ENG}} |goals1=Клозэ {{goal|20}}<br />Подольски {{goal|32}}<br />Мюллер {{goal|67||70}} |goals2=Апсон {{goal|37}} |stadium=Фри Стэйт |attendance=40,510 |referee= Ёргэ Ларрионда ([[Уругвайн хөлбөмбөгийн холбоо|Уругвай]])}} === 2009–10 оны нөхөрсөг тоглолтууд === Онооны хувд эхлээд Английг бичсэн. {| class="wikitable" |- ! Өрсөлдөгч ! Хаана ! Хэзээ ! Үр дүн |- |{{fb|ESP}} |Эстадио Рамян Санчес Пизуан, [[Севилья]] |2009 - 02 -11 |align="center"|0–2 Хд |- |{{fb|SVK}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2009 - 03 -28 |align="center"|4–0 Хо |- |{{fb|NED}} |Амстердам Арена, [[Амстердам]] |2009 - 08 - 12 |align="center"|2–2 Тц |- |{{fb|SVN}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2009 - 09 - 05 |align="center"|2–1 Хо |- |{{fb|BRA}} |Халифа, [[Доха]] |2009 - 11 - 14 |align="center"|0–1 Хд |- |{{fb|EGY}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2010 - 03 - 03 |align="center"|3–1 Хо |- |{{fb|MEX}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2010 - 05 - 24 |align="center"|3–1 Хо |- |{{fb|JPN}} |UPC-Арена, [[Graz]] |2010 - 05 - 30 |align="center"|2–1 Хо |- |{{fb|HUN}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2010 - 08 - 11 |align="center"|2–1 |} == Болох тоглолтууд == === Нөхөрсөг тоглолтууд === Онооны хувд эхлээд Английг бичсэн. {| class="wikitable" |- ! Өрсөлдөгч ! Хаана ! Хэзээ ! Үр дүн |- |{{fb|FRA}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2010 - 11 - 17 |align="center"|– |- |{{fb|ARG}} |TBA |2011 - 02 - 09 |align="center"|– |- |{{fb|POL}} |[[PGE Arena Gdańsk]], [[Gdańsk]] |2011 - 06 - 08 |align="center"|– |- |{{fb|THA}} |[[Rajamangala Stadium]], [[Bangkok]] |2011 - 06 |align="center"|– |- |{{fb|NED}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2011 - 08 - 10 |align="center"|– |} === [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Евро 2012]] тэмцээний сон. – G хэсэг === {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2010 - 09 - 03 |time = 20:00 UTC+1 |team1 = {{fb-rt|ENG}} |score = 4 &ndash; 0 |report = [http://www.uefa.com/uefaeuro2012/matches/season=2012/round=15171/match=2002278/index.html Тайлан] |team2 = {{fb|BUL}} |goals1 = [[Жермейн Дефо|Дефо]] {{goal|3||61||86}}<br />[[Адам Жонсон|A. Жонсон]] {{goal|83}} |goals2 = |stadium = [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |attendance = 73,246 |referee = Виктор Кассай ([[Унгарын хөлбөмбөгийн холбоо|Унгар]])}} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2010 - 09 - 07 |time = 20:45 UTC+2 |team1 = {{fb-rt|SUI}} |score = 1 &ndash; 3 |report = [http://www.uefa.com/uefaeuro2012/matches/season=2012/round=15171/match=2002281/index.html Тайлан] |team2 = {{fb|ENG}} |goals1 = [[Жердан Шакири|Шакири]] {{goal|71}} |goals2 = [[Уэйн Рүүни|Рүүни]] {{goal|10}}<br />[[Адам Жонсон|A. Жонсон]] {{goal|69}}<br />[[Даррен Бент|Бент]] {{goal|88}} |stadium = Санкт-Якоб Парк, [[Базель]] |attendance = 39,700 |referee = Никола Риццоли ([[Италийн хөлбөмбөгийн холбоо|Итали]]) }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2010 - 10 - 12 |time = 20:00 UTC+1 |team1 = {{fb-rt|ENG}} |score = |report = |team2 = {{fb|MNE}} |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |attendance = |referee = }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2011 - 03 - 26 |time = |team1 = {{fb-rt|WAL}} |score = |report = |team2 = {{fb|ENG}} |goals1 = |goals2 = |stadium = Миленниум Стадион, [[Кардифф]] |attendance = |referee = }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2011 - 06 - 04 |time = |team1 = {{fb-rt|ENG}} |score = |report = |team2 = {{fb|SUI}} |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |attendance = |referee = }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2011 - 09 - 02 |time = |team1 = {{fb-rt|BUL}} |score = |report = |team2 = {{fb|ENG}} |goals1 = |goals2 = |stadium = Василий Лёвскийн цэнгэлдэх хүрээлэн, [[Софи]] |attendance = |referee = }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2011 - 09 - 06 |time = |team1 = {{fb-rt|ENG}} |score = |report = |team2 = {{fb|WAL}} |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |attendance = |referee = }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2011 - 10 - 07 |time = |team1 = {{fb-rt|MNE}} |score = |report = |team2 = {{fb|ENG}} |goals1 = |goals2 = |stadium = Подгорика хотын цэнгэлдэх хүрээлэн, Подгорика |attendance = |referee = }} == Дасгалжуулалтын алба == {| "style=text-align:left" |- |'''Дасгалжуулагч'''|| {{flagicon|Итали}} [[Фабио Капеллло]] |- |'''Ерөнхий менежер'''|| {{flagicon|Итали}} Франко Балдини |- |'''Туслах менежер'''|| {{flagicon|Итали}} Итало Галбиати |- |'''21-ээс доошхи насныханы багийн менежер'''|| {{flagicon|Англи}} Стьюрт Пиерс |- |'''Дасгалжуулагч'''|| {{flagicon|Англи}} Рэй Клеменс |- |'''Хаалгачийн дасгалжуулагч'''|| {{flagicon|Итали}} Франко Танцреди |- |'''18-аас доошхи насныханы багийн менежер'''|| {{flagicon|Англи}} Брайн Истик |- |'''19-аас доошхи насныханы багийн менежер'''|| {{flagicon|Англи}} Ноел Блэке |- |'''17-аас доошхи насныханы багийн менежер'''|| {{flagicon|Англи}} Жон Пикок |- |'''16-аас доошхи насныханы багийн менежер'''|| {{flagicon|Англи}} Кенни Швайн |- |'''Эрүүл мэндийн дасгалжуулагч'''|| {{flagicon|Итали}} Массимо Нери |- |'''Физиотерапист'''|| {{flagicon|Англи}} Гэри Левин |- |'''Багийн эмч'''|| {{flagicon|Англи}} Иан Бислей |- valign=top |rowspan=5|'''Арын өрөөны баг'''|| {{flagicon|Англи}} Дэн Хич |- | {{flagicon|Англи}} Рожер Нарбет |- | {{flagicon|Англи}} Стив Слатери |- | {{flagicon|Англи}} Род Торнлей |- |} == Гарааны бүрэлдэхүүн == [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Евро 2012]] тэмцээний урьдчилсан шатны [[Болгар хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Болгар]] болон [[Швейцарь хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Швейцарийн]] шигшээ багуудтай хийсэн тоглолтонд бүрэлдэхүүнд дуудагдсан тоглогчдын нэрсийг үзүүлэв. 2010 оны есдүгээр сарын 3-ны байдлаар. {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Жо Харт]]|age={{Birth date and age|1987|4|19|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Бен Фостер]]|age={{birth date and age|1983|4|3|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[Бирмингем Сити]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=GK|name=[[Скотт Карсон]]<sup>1</sup>|age={{Birth date and age|1985|9|3|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Вест Бромвич Альбион]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=GK|name=Скотт Лух<sup>2</sup>|age={{Birth date and age|1988|5|27|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Уотфорд (хөлбөмбөгийн баг)|Уотфорд]]|clubnat=ENG}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Глен Жонсон]]|age={{Birth date and age|1984|8|23|df=y}}|caps=29|goals=1|club=[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Эшли Коул]]|age={{Birth date and age|1980|12|20|df=y}}|caps=85|goals=0|club=[[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Майкл Доусон]]<sup>3</sup>|age={{Birth date and age|1983|11|18|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Фил Ягелка]]|age={{Birth date and age|1982|8|17|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертон]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Киран Гиббс]]|age={{Birth date and age|1989|9|26|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Гари Кэхилл]]|age={{birth date and age|1985|12|19|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Болтон Уондерерс]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=DF|name=[[Мэттью Апсон]]|age={{Birth date and age|1979|4|18|df=y}}|caps=21|goals=2|club=[[Вест Хэм Юнайтед]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=DF|name=[[Жолеон Лескотт]]|age={{birth date and age|1982|8|16|df=y}}|caps=10|goals=0|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Стивен Жерард|Стивен Жеррард]] ''(ахлагч)''|age={{Birth date and age|1980|5|30|df=y}}|caps=87|goals=19|club=[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Тео Уолкотт]]|age={{birth date and age|1989|3|16|df=y}}|caps=14|goals=3|club=[[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Гарет Бэрри]]|age={{Birth date and age|1981|2|23|df=y}}|caps=42|goals=2|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Жеймс Милнер]]|age={{Birth date and age|1986|1|4|df=y}}|caps=14|goals=0|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Майкл Каррик]]|age={{Birth date and age|1981|7|28|df=y}}|caps=22|goals=0|club=[[Манчестер Юнайтед]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Адам Жонсон]]|age={{birth date and age|1987|7|14|df=y}}|caps=4|goals=2|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Эшли Янг]]|age={{birth date and age|1985|7|9|df=y}}|caps=9|goals=0|club=[[Астон Вилла]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=MF|name=[[Шон Райт-Филлипс]]|age={{Birth date and age|1981|10|25|df=y}}|caps=35|goals=6|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Жермейн Дефо]]|age={{Birth date and age|1982|10|7|df=y}}|caps=45|goals=15|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Уэйн Рүүни]]|age={{Birth date and age|1985|10|24|df=y}}|caps=67|goals=26|club=[[Манчестер Юнайтед]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Даррен Бент]]|age={{birth date and age|1984|2|6|df=y}}|caps=7|goals=1|club=[[Сандерленд (хөлбөмбөгийн баг)|Сандерленд]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=FW|name=[[Карлтон Коул]]|age={{birth date and age|1983|11|12|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Вест Хэм Юнайтед]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=FW|name=[[Питер Крауч]]<sup>3</sup>|age={{Birth date and age|1981|1|30|df=y}}|caps=40|goals=21|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG}} |} <sup>1</sup>Болгарын шигшээтэй тоглох тоглолтонд гэр бүлийн асуудлаас шалтгаалан оролцоогүй<ref>[http://www.skysports.com/story/0,19528,19692_6353769,00.html Sky Sports: Carson released from squad]</ref><br /> <sup>2</sup>Карсоны орны тоглогчоор сонгогдон оролцсон<br /> <sup>3</sup> Бэртлээс шалтгаалан түр өнжсөн. === Багийн бусад тоглогчид === Сүүлийн хорин сарын хугацаанд шигшээ багт дуудагдсан тоглогчдыг энд үзүүлсэн болно. {{nat fs r start}} {{nat fs r player|pos=GK|name=Фрэнк Филдин|age={{Birth date and age|1988|4|4|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Блэкберн Роверс]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|HUN}}, 2010-08-11}} {{nat fs r player|pos=GK|name=[[Роберт Грин]]|age={{Birth date and age|1980|1|18|df=y}}|caps=11|goals=0|club=[[Вест Хэм Юнайтед]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=GK|name=[[Дэвид Жеймс]]|age={{Birth date and age|1970|8|1|df=y}}|caps=53|goals=0|club=[[Бристол Сити]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Жон Терри]]|age={{Birth date and age|1980|12|7|df=y}}|caps=65|goals=6|club=[[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|HUN}}, 2010-08-11}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Жейми Каррагер]]|age={{Birth date and age|1978|1|28|df=y}}|caps=38|goals=0|club=[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Рио Фердинанд]]|age={{birth date and age|1978|11|07|df=y}}|caps=78|goals=3|club=[[Манчестер Юнайтед]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Ледли Кинг]]|age={{Birth date and age|1980|10|12|df=y}}|caps=21|goals=2|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Стивен Уорнок]]|age={{Birth date and age|1981|12|12|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Астон Вилла]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Лейтон Бейнс]]|age={{birth date and age|1984|12|11|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертон]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]] урьдчилсан гараа}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Райан Шоукросс]]|age={{birth date and age|1987|10|4|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Сток Сити]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|EGY}}, 2010-03-03}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Фрэнк Лампард]] ''(дэд ахлагч)'' |age={{Birth date and age|1978|6|20|df=y}}|caps=83|goals=20|club=[[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|HUN}}, 2010-08-11}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Жейк Уилшир]]|age={{Birth date and age|1992|1|1|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|HUN}}, 2010-08-11}} {{nat fs r player||pos=MF|name=[[Жо Коул]]|age={{Birth date and age|1981|11|8|df=y}}|caps=56|goals=10|club=[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Аарон Леннон]]|age={{Birth date and age|1987|4|16|df=y}}|caps=19|goals=0|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Том Хаддлстоун]]|age={{birth date and age|1986|12|28|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]] урьдчилсан гараа}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Скотт Паркер]]|age={{birth date and age|1980|10|13|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Вест Хэм Юнайтед]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]] урьдчилсан гараа}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Дэвид Бекхэм]]|age={{birth date and age|1975|5|2|df=y}}|caps=115|goals=17|club=[[Лос Анжелес Галакси]]|clubnat=USA|latest= v {{fb|EGY}}, 2010-03-03}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Стюарт Даунинг]]|age={{birth date and age|1984|7|22|df=y}}|caps=23|goals=0|club=[[Астон Вилла]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|EGY}}, 2010-03-03}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Жермейн Женас]]|age={{birth date and age|1983|2|18|df=y}}|caps=21|goals=1|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|BRA}}, 2009-11-14}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs r player|pos=FW|name=[[Бобби Замора]]|age={{birth date and age|1981|1|16|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэм]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|HUN}}, 2010-08-11}} {{nat fs r player|pos=FW|name=[[Габрэиль Агбонлахор]]|age={{birth date and age|1986|10|13|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Астон Вилла]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|UKR}}, 2009-10-10}} |} == Тэмцээний амжилт == {{col-begin}} {{col-2}} === ФИФА-гийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Жил !Үе !Байрлал !Т !Х !Тц{{ref|1|1}} !Хд !ОГ !АГ |- |{{flagicon|Уругвай}} [[1930 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1930]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Итали|1861}} [[1934 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1934]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Франц}} [[1938 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1938]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Бразил|1889}} [[1950 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1950]]||Хэсэг||8||3||1||0||2||2||2 |- |{{flagicon|Швейцар}} [[1954 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1954]]||Дөрөвний нэг шигшээ||6||3||1||1||1||8||8 |- |{{flagicon|Швед}} [[1958 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1958]]||Хэсэг||11||4||0||3||1||4||5 |- |{{flagicon|Чили}} [[1962 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1962]]||Дөрөвний нэг шигшээ||8||4||1||1||2||5||6 |-bgcolor=Gold |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Англи}} [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]]||'''Аварга'''||1||6||5||1||0||11||3 |- |{{flagicon|Мексик}} [[1970 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1970]]||Дөрөвний нэг шигшээ||8||4||2||0||2||4||4 |- |{{flagicon|Баруун Герман}} [[1974 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1974]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Аргентин}} [[1978 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1978]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Испани}} [[1982 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1982]]||Хоёрдугаар үе||6||5||3||2||0||6||1 |- |{{flagicon|Мексик}} [[1986 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1986]]||Дөрөвний нэг шигшээ||8||5||2||1||2||7||3 |- |{{flagicon|Итали}} [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]]||Дөрөвдүгээр байр||4||7||3||3||1||8||6 |- |{{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[1994 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1994]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Франц}} [[1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998]]||Шөвгийн 16||9||4||2||1||1||7||4 |- |{{flagicon|Өмнөд Солонгос}} {{flagicon|Япон}} [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002]]||Дөрөвний нэг шигшээ||6||5||2||2||1||6||3 |- |{{flagicon|Герман}} [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]]||Дөрөвний нэг шигшээ||7||5||3||2||0||6||2 |- |{{flagicon|Өмнөд Африк}} [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]]||Шөвгийн 16||13||4||1||2||1||3||5 |- |'''Нийт'''||13/19||1 удаа||59||26||19||14||77||51 |} === УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Он !Үе !Т !Х !Тц !Хд !ОГ !АГ |- |{{flagicon|Франц}} 1960||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Испани|1945}} 1964||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- bgcolor="#cc9966" |{{flagicon|Итали}} 1968||Гуравдугаар байр||2||1||0||1||2||1 |- |{{flagicon|Бельги}} 1972||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |1976||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Итали}} 1980||Хэсэг||3||1||1||1||3||3 |- |{{flagicon|Франц}} 1984||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Баруун Герман}} 1988||Хэсэг||3||0||0||3||2||7 |- |{{flagicon|Швед}} 1992||Хэсэг||3||0||2||1||1||2 |- |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Англи}} 1996||Хагас шигшээ||5||2||3||0||8||3 |- |{{flagicon|Бельги}} {{flagicon|Нидерланд}} 2000||Хэсэг||3||1||0||2||5||6 |- |{{flagicon|Португал}} 2004||Хагас шигшээ||4||2||1||1||10||6 |- |{{flagicon|Австри}} {{flagicon|Швейцар}} 2008||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- ||'''Нийт'''||7/13||23||7||7||9||31||28 |} {{col-end}} === Бүх цагийн үзүүлэлт === {| class="sortable wikitable" |- ! Өрсөлдсөн баг ! Тоглосон тоо ! Хожил ! Тц ! Хд ! ОГ ! АГ ! ГЗ |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | align="left" | {{fb|ALB}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 12 || 1 || +11 |- | align="left" | {{fb|ALG}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0 || 0 |- | align="left" | {{fb|AND}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 16 || 0 || +16 |- | align="left" | {{fb|ARG}} || 14 || 6 || 6 || 2 || 21 || 15 || +6 |- | align="left" | {{fb|AUS}} || 6 || 3 || 2 || 1 || 6 || 5|| +1 |- | align="left" | {{fb|AUT}} || 18 || 10 || 4 || 4 || 58 || 27 || +31 |- | align="left" | {{fb|AZE}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 3 || 0 || +3 |- | align="left" | {{fb|BLR}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 6 || 1 || +5 |- | align="left" | {{fb|BEL}} || 20 || 14 || 5 || 1 || 69 || 25 || +44 |- | align="left" | {{fb|BOH}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 4 || 0 || +4 |- | align="left" | {{fb|BRA}} || 23 || 3 || 9 || 11 || 19 || 31 || −12 |- | align="left" | {{fb|BUL}} || 8 || 4 || 4 || 0 || 9 || 2|| +7 |- | align="left" | {{fb|EUN}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 2 || 2|| +0 |- | align="left" | {{fb|CMR}} || 4 || 3 || 1 || 0 || 9 || 4|| +5 |- | align="left" | {{fb|CAN}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || +1 |- | align="left" | {{fb|CHI}} || 5 || 2 || 2 || 1 || 4 || 3 || +1 |- | align="left" | {{fb|CHN}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 3 || 0 || +3 |- | align="left" | {{fb|COL}} || 5 || 3 || 2 || 0 || 10 || 3 || +7 |- | align="left" | {{fb|CRO}} || 7 || 4 || 1 || 2 || 18 || 10 || +8 |- | align="left" | {{fb|CYP}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 6 || 0 || +6 |- | align="left" | {{fb|CZE}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 4 || 2 || +2 |- | align="left" | {{fb|TCH}} || 12 || 7 || 3 || 2 || 25 || 15 || +10 |- | align="left" | {{fb|DEN}} || 17 || 10 || 4 || 3 || 33 || 18 || +15 |- | align="left" | {{fb|ECU}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 3 || 0 || +3 |- | align="left" | {{fb|EGY}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 8 || 1 || +7 |- | align="left" | {{fb|EST}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 6 || 0|| +6 |- | align="left" | {{fb|FIN}} || 11 || 9 || 2 || 0 || 36 || 7|| +29 |- | align="left" | {{fb|FRA}} || 27 || 16 || 4 || 7 || 65 || 33 || +32 |- | align="left" | {{fb|GEO}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 4 || 0 || +4 |- | align="left" | {{fb|GER}} || 12 || 5 || 2 || 5 || 24 || 19 || +5 |- | align="left" | {{fb|FRG}} || 16 || 7 || 3 || 6 || 24 || 19 || +5 |- | align="left" | {{fb|DDR}} || 4 || 3 || 1 || 0 || 7 || 3 || +4 |- | align="left" | {{fb|GRE}} || 9 || 7 || 2 || 0 || 23 || 3 || +20 |- | align="left" | {{fb|HKG}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || +1 |- | align="left" | {{fb|HUN}} || 21 || 14 || 2 || 5 || 54 || 29 || +25 |- | align="left" | {{fb|ISL}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 7 || 2 || +5 |- | align="left" | {{fb|NIR}} || 98 || 75 || 16 || 7 || 323 || 81 || +242 |- | align="left" | {{fb|IRL}} || 14 || 5 || 7 || 2 || 19 || 12 || +7 |- | align="left" | {{fb|ISR}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 5 || 1 || +4 |- | align="left" | {{fb|ITA}} || 22 || 7 || 6 || 9 || 28 || 26 || +2 |- | align="left" | {{fb|JAM}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 6 || 0 || +6 |- | align="left" | {{fb|JPN}} || 4 || 3 || 1 || 0 || 5 || 3 || +2 |- | align="left" | {{fb|KAZ}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 9 || 1|| +8 |- | align="left" | {{fb|KOR}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 1 || 1|| +0 |- | align="left" | {{fb|KUW}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || +1 |- | align="left" | {{fb|LIE}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 4 || 0 || +4 |- | align="left" | {{fb|LUX}} || 9 || 9 || 0 || 0 || 47 || 3 || +44 |- | align="left | {{fb|MKD}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 5 || 3 || +2 |- | align="left" | {{fb|MAS}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 4 || 2 || +2 |- | align="left" | {{fb|MLT}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 8 || 1 || +7 |- | align="left" | {{fb|MEX}} || 9 || 6 || 1 || 2 || 23 || 4|| +19 |- | align="left" | {{fb|MDA}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 7 || 0 || +7 |- | align="left" | {{fb|MAR}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 1 || 0 || +1 |- | align="left" | {{fb|NED}} || 18 || 5 || 9 || 4 || 26 || 21 || +5 |- | align="left" | {{fb|NZL}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 3 || 0 || +3 |- | align="left" | {{fb|NGA}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 1 || 0 || +1 |- | align="left" | {{fb|NOR}} || 10 || 5 || 3 || 2 || 26 || 7 || +19 |- | align="left" | {{fb|PAR}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 8 || 0 || +8 |- | align="left" | {{fb|PER}} || 2 || 1 || 0 || 1 || 5 || 4 || +1 |- | align="left" | {{fb|POL}} || 17 || 10 || 6 || 1 || 27 || 10 || +17 |- | align="left" | {{fb|POR}} || 22 || 9 || 10 || 3 || 45 || 25 || +20 |- | align="left | [[Europe XI]] || 2 || 1 || 1 || 0 || 7 || 4 || +3 |- | align="left | World XI || 1 || 1 || 0 || 0 || 2 || 1 || +1 |- | align="left" | {{fb|ROU}} || 11 || 2 || 6 || 3 || 10 || 10 || +0 |- | align="left" | {{fb|RUS}} || 2 || 1 || 0 || 1 || 4 || 2 || +2 |- | align="left" | {{fb|SMR}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 13 || 1 || +12 |- | align="left" | {{fb|KSA}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 1 || 1 || +0 |- | align="left" | {{fb|SCO}} || 110 || 45 || 24 || 41 || 192 || 169 || +23 |- | align="left" | {{fb|SCG}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 2 || 1|| +1 |- | align="left" | {{fb|SVK}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 8 || 2|| +6 |- | align="left" | {{fb|SVN}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 3 || 1 || +2 |- | align="left" | {{fb|RSA}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 4 || 2 || +2 |- | align="left" | {{fb|ESP}} || 22 || 11 || 3 || 8 || 38 || 24 || +14 |- | align="left" | {{fb|SWE}} || 21 || 6 || 9 || 6 || 32 || 26 || +6 |- | align="left" | {{fb|SWI}} || 20 || 13 || 4 || 3 || 47 || 16 || +31 |- | align="left" | {{fb|TRI}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 5 || 0 || +5 |- | align="left" | {{fb|TUN}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 3 || 1 || +2 |- | align="left" | {{fb|TUR}} || 10 || 8 || 2 || 0 || 31 || 0 || +31 |- | align="left" | {{fb|USA}} || 10 || 7 || 1 || 2 || 36 || 9 || +27 |- | align="left" | {{fb|URS}} || 11 || 5 || 3 || 3 || 19 || 13 || +6 |- | align="left" | {{fb|UKR}} || 4 || 3 || 0 || 1 || 7 || 2 || +5 |- | align="left" | {{fb|URU}} || 10 || 3 || 3 || 4 || 10 || 13 || −3 |- | align="left" | {{fb|WAL}} || 99 || 64 || 21 || 14 || 242 || 90 || +152 |- | align="left" | {{fb|YUG}} || 14 || 5 || 5 || 4 || 23 || 20 || +3 |-class="sortbottom" ! Нийт || 888 || 503 || 213 || 172 || 1975 || 894 || +1081 |} == Шагнал == * '''[[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]]''' :'''Аварга''' (1): [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]] :Дөрөвдүгээр байр (1): [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]] * '''[[УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн]]''' :Гуравдугаар байр (1): 1968 :Хагас шигшээ (1): 1996 == Тоглочдын түүх == === Хамгийн олон удаа гараанд гарсан тоглогчид === {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !# !Нэр !Кареер !Гараа !Гоол |- |1 |align="left"|Петер Шилтон |1970–1990 |125 |0 |- |2 |align="left"|'''[[Дэвид Бекхэм]]''' |1996– {{0}}{{0}}{{0}}{{0}} |115 |17 |- |3 |align="left"|Бобби Мур |1962–1973 |108 |2 |- |4 |align="left"|[[Бобби Чарлтон]] |1958–1970 |106 |49 |- |5 |align="left"|Биллие Врайт |1946–1959 |105 |3 |- |6 |align="left"|Брайн Робсон |1980–1991 |90 |26 |- |7 |align="left"|'''Майкл Овен''' |1998– {{0}}{{0}}{{0}}{{0}} |89 |40 |- |8 |align="left"|Кенни Сансом |1979–1988 |86 |1 |- |9 |align="left"|'''Гэри Невилл''' |1995– {{0}}{{0}}{{0}}{{0}} |85 |0 |- |10 |align="left"|Рей Вилкинс |1976–1986 |84 |3 |- |= |align="left"|'''[[Стивен Жерард]]''' |2000– {{0}}{{0}}{{0}}{{0}} |84 |17 |} === Хамгийн олон гоол оруулсан тоглогчид === {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !# !Нэр !Кареер !Гоол (гараа) !Тоглолт бүрт |- |1 |style="text-align:left;"|[[Бобби Чарлтон]] |1958–1970 |49 (106) |0.4623 |- |2 |style="text-align:left;"|Гэри Лайнекер |1984–1992 |48 (80) |0.6000 |- |3 |style="text-align:left;"|Жимми Гривес |1959–1967 |44 (57) |0.7719 |- |4 |style="text-align:left;"|'''Майкл Овен''' |1998–{{0}}{{0}}{{0}}{{0}} |40 (89) |0.4494 |- |5 |style="text-align:left;"|Том Финней |1946–1958 |30 (76) |0.3947 |- |= |style="text-align:left;"|Нэт Лофтхаус |1950–1958 |30 (33) |0.9091 |- |= |style="text-align:left;"|[[Алан Ширер]] |1992–2000 |30 (63) |0.4762 |- |8 |style="text-align:left;"|Вивиан Вүдвард |1903–1911 |29 (23) |1.2609 |- |9 |style="text-align:left;"|Стив Блүмер |1895–1907 |28 (23) |1.2174 |- |10 |style="text-align:left;"|Дэвид Плат |1986–1996 |27 (62) |0.4355 |- |} == Цахим хуудас == {{Commonscat|England national association football team|Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}} * [http://www.thefa.com/England/ Official website at the FA's website] * [http://www.englandstats.com/index.php englandstats.com – England statistics since 1872] * IFFHS Archive: [http://www.iffhs.de/?390a857fcf027cda17685ac03e0f827dcdc0005fdcdc3bfcdc0aec70aeeda0a3e8e003e0f518 1872–1900], [http://www.iffhs.de/?390a857fcf027cda17299a003e0f827dcdc0005fdcdc3bfcdc0aec70aeeda0a3e8e003e0f50c 1901–1910], [http://www.iffhs.de/?390a857fcf027cda1729da003e0f827dcdc0005fdcdc3bfcdc0aec70aeeda0a3e8e003e0f50f 1911–1920] {{reflist}} {{УЕФА-гийн багууд}} {{DEFAULTSORT:Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг| ]] [[Ангилал:Английн үндэсний шигшээ баг|хөлбөмбөг]] [[Ангилал:Европын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] 7ymv7nttw57ck9vyh71oz1ag6ruksg7 858477 858464 2026-06-09T09:44:57Z Markuss86 70434 858477 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг | Name = {{Fb|Англи}} | Flag = Flag of England.svg | Badge = Arms of The Football Association (include star).svg | Badge_size = 170px | FIFA Trigramme = ENG | Nickname = Three Lions (Гурван Арслангууд) | Association = [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо]] | Confederation = [[УЕФА]] (Европ) | Coach = [[Пабио Капелло]] | Asst Manager = Итало Галбиати<br />Франко Балдини | Captain = [[Стивен Жерард|Стивен Жеррард]] | Vice-Captain = [[Фрэнк Лампард]] | Most caps = [[Петер Шилтон]] (125) | Top scorer = [[Бобби Чарлтон]] (49) | Home Stadium = [[Уэмблийн цэнгэлдэх хүрээлэн]] | FIFA Rank = 7 | FIFA max = 4 | FIFA max date = 1997 оны арванхоёрдугаар сар, 2006 оны есдүгээр сар | FIFA min = 27 | FIFA min date = 1996 оны хоёрдугаар сар | Elo Rank = 6 | Elo max = 1 | Elo max date = 1872–1876<br />1892–1911<br />1966–1970<br />1987–1988 | Elo min = 13 | Elo min date = 1936 | Overall Record = О – 640 Т – 4750 Тц – 258 Хд – 161 | pattern_la1 = _eng26H | pattern_b1 = _eng26H | pattern_ra1 = _eng26H | pattern_sh1 = _eng26H | pattern_so1 = _eng26Hl | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _eng26A | pattern_b2 = _eng26A | pattern_ra2 = _eng26A | pattern_sh2 = _eng26A | pattern_so2 = _eng26Al | leftarm2 = fe080a | body2 = fe080a | rightarm2 = fe080a | shorts2 = 000040 | socks2 = fe080a | First game = {{fb|Шотланд}} Англи {{flagicon|Англи}}<br />(1872 оны арваннэгдүгээр сарын 30-нд Шотландын Патрик хотноо) | Largest win = {{fb|Ирланд|1783}} 0–13 Англи {{flagicon|Англи}}<br />(1882 оны хоёрдугаар сарын 18-нд [[Ирланд|Ирландын]] Белфаст хотноо) | Largest loss = {{fb|Унгар|1949}} 7–1 Англи {{flagicon|Англи}}<br />(1954 оны тавдугаар сарын 23-нд [[Унгар|Унгарын]] Будабешт хотноо) | First win = {{flagicon|Англи}} Анхны ялалт 4–2 {{fb|Шотланд}}<br />(1873 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Англи|Английн]] [[Лондон]] хотноо) | First loss = {{fb|Шотланд}} 2–1 Англи {{flagicon|Англи}}<br />(1874 оны гуравдугаар сарын 7-нд [[Шотланд|Шотландын]] Хамилтон хотноо) | World cup apps = 13 | World cup first = 1950 | World cup best = Түрүү: [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]] | Regional name = [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн]] | Regional cup apps = 7 | Regional cup first = [[1968 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1968]] | Regional cup best = Гуравдугаар байр: [[1968 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1968]]<br />Хагас шигшээ: [[1996 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1996]] }} '''Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг''' ([[Англи хэл|англи]]. ''England national football team'') нь олон улсын хэмжээний хөлбөмбөгийн тэмцээнд [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|Английн хөлбөмбөгийн холбоог]] төлөөлж оролцдог баг. [[Англи]] болон [[Шотланд]]ыг дэлхийн хамгийн анхны хөлбөмбөгийн шигшээ баг гэдэг ба олон улсын хөлбөмбөгийн тэмцээн анх [[1872]] онд оролцсон гэдгээр нь тодорхойлж болох юм. Хамгийн олон шигшээ багуудыг эгнээндээ багтаасан Хэмжээгүй эрхт Хаант засагт [[Нэгдсэн Вант Улс|Умард Ирландын Нэгдсэн вант улсын]] бүрэлдэхүүн билээ. Английн шигшээгийн цэнгэлдэх хүрээлэн нь «[[Уэмблийн цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]]» ба ерөнхий дасгалжуулагч нь [[Фабио Капелло]] хэмээх эрхэм юм. [[ФИФА]] буюу «Олон Улсын Хөлбөмбөгийн холбооноос» дөрвөн жилд нэг удаа байгуулдаг Хөлбөмбөгийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд өдгөөг хүртэл долоон улсын үндэсний шигшээ баг түрүүлсэн байдгийн нэг нь [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]] онд тэмцээнийг зохион байгуулсан орон болох Англи юм. Тэд аваргын төлөөх тоглолтод тухайн үеийн [[Баруун Герман]]тай үндсэн цагт тэнцэж нэмэлт цагт 4-2 харьцаагаар ялж байсан түүхтэй. Түүнээс хойш ДАШТ-д үзүүлсэн хамгийн сайн амжилт нь [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]] оны дөрөвдүгээр байр юм. [[УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн (Евро)|Европын Аварга шалгаруулах тэмцээнд]] [[1968 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1968]] ба [[1996 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1996]] онуудад хагас шигшээд шалгарч байсан байна. Английн шигшээ баг Нэгдсэн улсын бүрэлдэхүүн улсын хооронд явагддаг '''Бритиш Хоом Чемпионшип''' нэртэй тэмцээнд хамгийн олон буюу 54 ялж байв. ''ФИФА-гийн'' болоод '''Э-Л-Өү буюу Дэлхийн хөлбөмбөгийн эрэмбэ'''-ийн жагсаалтад тогтмол эхний аравт бичигддэг шигшээ баг ажээ. == Түүх == Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг нь [[Шотландын хөлбөмбөгийн холбоо|Шотландын]] нэгэн адил дэлхийн хамгийн анхных нь юм. 1870 оны 3-р сарын 5-нд [[Англи]] болон [[Шотланд]] хоёр улсын дунд зохион байгуулагдсан хөлбөмбөгийн тэмцээний үеэр [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|Английн хөлбөмбөгийн холбоог]] үүсгэн байгуулагдсан гэдэг. 1872 оны арваннэгдүгээр сарын 30-нд болсон дахин тоглолтын үеэр Шотландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг байгуулагдаж байсан байна. Олон Улсын Хөлбөмбөгийн холбооны(ФИФА) эгнээнд 1906 онд элсэн орж 1908 онд [[Төв Европ|Төв Европын]] тэмцээнд оролцож эхэлжээ. Алдарт [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмблийн цэнгэлдэх хүрээлэн]] 1923 онд нээлтээ хийсэн. Англи болон [[ФИФА]]-гийн хооронд 1928 онд маргаантай байдал бий болж тухайн оноос 1946 оныг хүртэл байгууллагын гадуур явж байсан. Эгнээндээ буцаж нэгдэн орсон байна. [[1950 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1950 оны ДАШТ-ийг]] хүртэлх ДАШТ-үүдэд амжилт тун тааруу оролцож байлаа. 1949 оны 9-эр сарын 21-нд [[Ирландын хөлбөмбөгийн холбоо|Ирландыг]] талбай дээрээ хүлээн авч тоглож 0-2 харьцаагаар хожигдсон нь Английн талбай дээрээ хожигдсон анхны тохиолдол байв. [[1954 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1954 оны ДАШТ-ний]] үеэр '''дэлхийн аваргын тэмцээний шигшээ тоглолтод хоёр гоол оруулсан анхны Англи тоглогч''' хэмээгддэг Ивор Броадиш гэгч эрхэм хоёр гоолоо оруулсан түүхтэй. Энэ нь [[Белгийн хөлбөмбөгийн холбоо|Белгитэй]] 4-4 тэнцэж дөрөвний нэг шигшээд шалгарсан хариуцлагатай тоглолт байв. Харин шигшээд [[Уругвайн хөлбөмбөгийн холбоо|Уругвайн]] багт 4-2 харьцаагаар ялагдаж тэмцээнээ дуусгажээ. Уолтер Уинтерботтом хэмээх эрхэм нь Английн шигшээ багийг өөрийн бүхий л кареерийнхаа туршид дасгалжуулсан анхны дасгалжуулагч юм. 1946 оноос 1963 оныг хүртэл ажилласан түүхтэй. 1963 онд түүний халааг дасгалжуулагч [[Альф Рамсей]] авсан бөгөөд тэр хүний удирлаган дор [[1966 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966 оны ДАШТ-ий]] аваргын төлөөх тоглолтонд Баруун Германыг 4-2 харьцаагаар [[Жеффри Херст|Жеффри Херстийн]] оруулсан '''гурван гоолын''' ачаар түүхэн ялалт байгуулж түрүүлсэн билээ. [[Мексик]] улсад зохион байгуулагдсан [[1970 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1970 оны ДАШТ-ий]] дөрөвний нэг шигшээн тоглолтонд [[Германы хөлбөмбөгийн холбоо|Баруун Германыг]] үндсэн цагт 2-0 харьцаагаар хожиж яваад нэмэлт цагт 3-2 харьцаагаар хожигдож тэмцээнийг орхисон түүхтэй. 1974 болон 1978 оны дэлхийн аваргад шалгарч чадаагүй. Рон Гриинвүүдийн удирлаган дор [[Испани|Испанид]] болсон [[1982 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1982 оны ДАШТ-д]] оролцож хоёрдугаар шатанд нэг ч хожигдолгүй атлаа хэсгээсээ гарч чадалгүй тэмцээнийг өндөрлөсөн. Дараагийн дасгалжуулагчаар Бобби Робсон ажилласан бөгөөд түүний үед [[1986 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1986 оны ДАШТ-д]] дөрөвний нэг шигшээ, [[1990 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990 оны ДАШТ-д]] дөрөвдүгээр байранд шалгарсан байдаг байна. 1990 онд Английн шигшээ баг дөрвөн дасгалжуулагчийн нүүр үзэв. Робсоны халааг Граам Тайлор авсан ба түүний үед Англичууд [[1994 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1994 оны ДАШТ-д]] шалгарч чадаагүй. Дасгалжуулагч Терри Венаблесийн удирдлаган дор нутаг дээрээ зохион байгуулагдсан [[1996 оны УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн (Евро)|Евро-96 тэмцээнд]] хамгийн сайн амжилтаа(<small>Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн</small>) үзүүлж хагас шигшээд шалгарсан юм. Глен Ходле дасгалжуулагчийн үед Англичууд [[1998 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998 оны ДАШТ-д]] дөрөвний шигшээд шалгарсан амжилт үзүүлэв. Глен Ходлийн дараа 1972-1982 оны хооронд Английн шигшээг дасгалжуулж байсан туршлагтай мэргэжилтэн Кевин Кийгэн шигшээ багт ирсэн хэдий ч [[2000 оны УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн (Евро)|Евро-2000 тэмцээнд]] амжилт тун тааруу оролцсон байдаг байна. [[Файл:England team.jpg|thumb|right|Английг шигшээ баг [[2006 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006 оны ДАШТ-д]]]] Швед мэргэжилтэн Свен-Горан Эриксон 2001 оноос 2006 оны хооронд Английн шигшээ багийн дасгалжуулагчаар ажиллаж анхны '''Англи угсааны бус''' гэдгээрээ онцлог байв. [[2002 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002]] болон [[2006 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006 оны ДАШТ-д]]багаа удирдан дөрөвний нэг шигшээд шалгаруулсан юм. 2006 онд Стив Макларен ерөнхий дасгалжуулагчаар томилогдож [[2008 оны УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн (Евро)|Евро-2008 тэмцээнд]] Английг шалгаруулж чадсангүй. Макларен 16 сар ажилласан бөгөөд 1946 оноос дасгалжуулагчийг томилдог болсноос хойшхи Английн хамгийн богино хугацаанд алба хашсан гэдгээрээ ялгагддаг. 2007 оны арванхоёрдугаар сарын 14-нд [[Реал Мадрид]] болон [[Милан]] клубийг дасгалжуулж байсан [[Фабио Капелло]] томилогдсон. Английн шигшээг удирдсан гараагаа [[Швейцари хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Швейцарийн]] багтай хийж 4-1 харьцаагаар ялж эхлүүлж, [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ-ий]] сонгон шалгаруулалтын бүхий л тоглолтуудад багаа ялуулсан эрхэм билээ. 2010 оны ДАШТ-д тийм ч сайн амжилтыг үзүүлсэнгүй. Эхний тоглолтонд [[Америкийн Нэгдсэн Улсын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Америкийн]] шигшээтэй тоглосон тоглолтонд [[Стивен Жерард|Стивен Жерардын]] дөрөв дэх минутанд гоол оруулсан бөгөөд түүний дараа өрсөлдөгч багийн Клинт Дэмпсигийн тийм ч хүчтэй биш цохилтыг Английн багийн хаалгач Роберт Грийн хааж чадалгүй гоол болгон хувиргасан. 1-1 харьцаагаар өндөрлөсөн тоглолтын дараа Английн хэвлэлүүдээр Грийнийг нилээд их шүүмжлээд өнгөрөв. Дараагийн тоглолтонд [[Алжир хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Алжиртай]] тоглосон тоглолтонд багийн хурд, тактикт тодорхой өөрчлөлт оруулсан ч гоолгүйгээр тэнцэж, энэ удаа дасгалжуулагч руу хэвлэлүүд байгаа чиглүүлсэн байна. [[Словен хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Словентэй]] хэсгийн сүүлийн нэн тоглолтоо хийж Жермэйн Дефогийн гоолын ачаар 1-0 харьцаагаар хожиж хэсгээсээ Америкийн хойноос хоёроор гарав. Харин шөвгийн 16-гийн тоглолтонд [[Герман хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Германы]] багтай таарч 4-1 харьцаагаар ялагджээ. Английн хэвлэлүүдээр шүүгчийн алдаатай шүүлт энэ тоглолтыг урвуугаар эргүүлсэн талаар бичсэн байна. == Цэнгэлдэх хүрээлэн == [[Файл:Wembley Stadium interior.jpg|thumb|right|[[Лондон|Лондоны]] [[Вэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Вэмблийн цэнгэлдэх хүрээлэн.]]]] Уг цэнгэлдэх хүрээлэн нь Английн Лондон хотын баруун хойд хэсэгт Вэмблийн нутагт байрладаг бөгөөд '''The Venue of Legends - Home of Football''' гуншин бүхий тодорхойлолттой, 90000 хүний суудалтай. 2007 оноос Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг эхлэн хөлслөх болсон. Вэмбли бол УЕФА-гийн '''элит цэнгэлдэх хүрээлэн''' юм. == Үндсэн өнгө == {{Хөлбөмбөг хувцас | align = right | pattern_la = | pattern_b = | pattern_ra = | leftarm = FFCC00 | body = FFCC00 | rightarm = FFCC00 | shorts = 000099 | socks = FFCC00 | title = Бразил-загварын Английн гурав дахь өмсгөл }} Английн өөрийн талбайн өмсгөлийн үндсэн өнгө нь цагаан цамц, хар хөх шорт, цагаан оймс ажээ. 2001 оноос эхлэн цагаан өнгийн шортыг тогтмол өмсөх болсон. 2005 оноос хойш Дэвид Блэнчийн зохион бүтээсэн өмсгөлийг Англичууд өмсөх болжээ. Английн айлын талбайд тоглохдоо өмсдөг өмсгөл нь улаан цамц, цагаан шорт болон улаан оймс. 1945-1952 оны хооронд Англичууд хөх өмсгөл өмсдөг байв. 1996 онд айлын талбайд саарал цамц, шорт, оймс бүхий өмсгөлтэй гарах болсон ч энэ нь [[Болгар хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Болгар]], [[Герман хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Герман]], [[Гүрж хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Гүржийн]] багийн өмсгөлтэй адилавтар байсан тул өмсгөл буцаад улаан өнгөтэй болсон байна. Цайралттай цэнхэр цамц, шорт, оймс бүхий өмсгөлийг [[Чех хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Чехсловакийн]] багтай тоглох үедээ өмссөн нь Английн гурав дахь өмсгөл юм. Мөн л адил энэ нь [[Бразил хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Бразилийн]] өмсгөлтэй төстэй байсан тул 1973 онд цамцны өнгийг шар, шортны өнгийг цэнхэр болгож Чехсловак, [[Польш хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Польш]], [[Итали хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Италийн]] багтай тоглож байв. 1986-1992 оны хооронд гурав дахь өмсгөлийн өнгө цайвар цэнхэр байлаа. == Үр дүн == === 2010 оны ДАШТ === Тус тэмцээнд C хэсэгт тоглосон. Эхний тоглолт зургадугаар сарын 12-нд [[Америкийн Нэгдсэн Улс хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Америкийн]] багтай 1-1 харьцаагаар тэнцэж, зургадугаар сарын 19-нд Алжиртай гоолгүйгээр тэнцсэн. Хэсгийн сүүлийн тоглолтондоо зургадугаар сарын 23-нд Словений багийг 1-0 харьцаагаар хожсон. Хэсгээсээ хоёроор гарч зургадугаар сарын 27-нд Германы багтай оноолт таарч 4-1 харьцаагаар ялагдаж дэлхийн аваргын тэмцээнийг орхисон. {{Хөлбөмбөгбокс |date= 2010 - 06 - 19 |time= 02:30 |team1= {{fb-rt|ENG}} |score= [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ-2010 C хэсэг|0 - 0]] |report= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=249722/match=300061464/report.html Тайлан] |team2= {{fb|ALG}} |goals1= |goals2= |stadium= Кэп Таун |attendance= 64,100 |referee= Равшан Ирматов ([[Узбекстаны хөлбөмбөгийн холбоо|Узбекстан]]) }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date=2010 - 06 - 23 |time=22:00 |team1= {{fb-rt|SVN}} |score= [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ-2010 C хэсэг|0 – 1]] |report= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=249722/match=300061462/report.html Тайлан] |team2= {{fb|ENG}} |goals1= |goals2= Жэрмэйн Дефо{{goal|23}} |stadium= Нелсон Мандела Бэй |attendance= 36,893 |referee= Волфганг Штарк ([[Германы хөлбөмбөгийн холбоо|Герман]])}} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date=2010 - 06 - 27 |time=22:00 |team1={{fb-rt|GER}} |score=[[Хөлбөмбөгийн ДАШТ-2010 Хасагдах шатны тоглолт|4 – 1]] |report=[http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=249717/match=300061501/report.html Тайлан] |team2={{fb|ENG}} |goals1=Клозэ {{goal|20}}<br />Подольски {{goal|32}}<br />Мюллер {{goal|67||70}} |goals2=Апсон {{goal|37}} |stadium=Фри Стэйт |attendance=40,510 |referee= Ёргэ Ларрионда ([[Уругвайн хөлбөмбөгийн холбоо|Уругвай]])}} === 2009–10 оны нөхөрсөг тоглолтууд === Онооны хувд эхлээд Английг бичсэн. {| class="wikitable" |- ! Өрсөлдөгч ! Хаана ! Хэзээ ! Үр дүн |- |{{fb|ESP}} |Эстадио Рамян Санчес Пизуан, [[Севилья]] |2009 - 02 -11 |align="center"|0–2 Хд |- |{{fb|SVK}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2009 - 03 -28 |align="center"|4–0 Хо |- |{{fb|NED}} |Амстердам Арена, [[Амстердам]] |2009 - 08 - 12 |align="center"|2–2 Тц |- |{{fb|SVN}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2009 - 09 - 05 |align="center"|2–1 Хо |- |{{fb|BRA}} |Халифа, [[Доха]] |2009 - 11 - 14 |align="center"|0–1 Хд |- |{{fb|EGY}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2010 - 03 - 03 |align="center"|3–1 Хо |- |{{fb|MEX}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2010 - 05 - 24 |align="center"|3–1 Хо |- |{{fb|JPN}} |UPC-Арена, [[Graz]] |2010 - 05 - 30 |align="center"|2–1 Хо |- |{{fb|HUN}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2010 - 08 - 11 |align="center"|2–1 |} == Болох тоглолтууд == === Нөхөрсөг тоглолтууд === Онооны хувд эхлээд Английг бичсэн. {| class="wikitable" |- ! Өрсөлдөгч ! Хаана ! Хэзээ ! Үр дүн |- |{{fb|FRA}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2010 - 11 - 17 |align="center"|– |- |{{fb|ARG}} |TBA |2011 - 02 - 09 |align="center"|– |- |{{fb|POL}} |[[PGE Arena Gdańsk]], [[Gdańsk]] |2011 - 06 - 08 |align="center"|– |- |{{fb|THA}} |[[Rajamangala Stadium]], [[Bangkok]] |2011 - 06 |align="center"|– |- |{{fb|NED}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2011 - 08 - 10 |align="center"|– |} === [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Евро 2012]] тэмцээний сон. – G хэсэг === {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2010 - 09 - 03 |time = 20:00 UTC+1 |team1 = {{fb-rt|ENG}} |score = 4 &ndash; 0 |report = [http://www.uefa.com/uefaeuro2012/matches/season=2012/round=15171/match=2002278/index.html Тайлан] |team2 = {{fb|BUL}} |goals1 = [[Жермейн Дефо|Дефо]] {{goal|3||61||86}}<br />[[Адам Жонсон|A. Жонсон]] {{goal|83}} |goals2 = |stadium = [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |attendance = 73,246 |referee = Виктор Кассай ([[Унгарын хөлбөмбөгийн холбоо|Унгар]])}} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2010 - 09 - 07 |time = 20:45 UTC+2 |team1 = {{fb-rt|SUI}} |score = 1 &ndash; 3 |report = [http://www.uefa.com/uefaeuro2012/matches/season=2012/round=15171/match=2002281/index.html Тайлан] |team2 = {{fb|ENG}} |goals1 = [[Жердан Шакири|Шакири]] {{goal|71}} |goals2 = [[Уэйн Рүүни|Рүүни]] {{goal|10}}<br />[[Адам Жонсон|A. Жонсон]] {{goal|69}}<br />[[Даррен Бент|Бент]] {{goal|88}} |stadium = Санкт-Якоб Парк, [[Базель]] |attendance = 39,700 |referee = Никола Риццоли ([[Италийн хөлбөмбөгийн холбоо|Итали]]) }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2010 - 10 - 12 |time = 20:00 UTC+1 |team1 = {{fb-rt|ENG}} |score = |report = |team2 = {{fb|MNE}} |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |attendance = |referee = }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2011 - 03 - 26 |time = |team1 = {{fb-rt|WAL}} |score = |report = |team2 = {{fb|ENG}} |goals1 = |goals2 = |stadium = Миленниум Стадион, [[Кардифф]] |attendance = |referee = }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2011 - 06 - 04 |time = |team1 = {{fb-rt|ENG}} |score = |report = |team2 = {{fb|SUI}} |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |attendance = |referee = }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2011 - 09 - 02 |time = |team1 = {{fb-rt|BUL}} |score = |report = |team2 = {{fb|ENG}} |goals1 = |goals2 = |stadium = Василий Лёвскийн цэнгэлдэх хүрээлэн, [[Софи]] |attendance = |referee = }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2011 - 09 - 06 |time = |team1 = {{fb-rt|ENG}} |score = |report = |team2 = {{fb|WAL}} |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |attendance = |referee = }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2011 - 10 - 07 |time = |team1 = {{fb-rt|MNE}} |score = |report = |team2 = {{fb|ENG}} |goals1 = |goals2 = |stadium = Подгорика хотын цэнгэлдэх хүрээлэн, Подгорика |attendance = |referee = }} == Дасгалжуулалтын алба == {| "style=text-align:left" |- |'''Дасгалжуулагч'''|| {{flagicon|Итали}} [[Фабио Капеллло]] |- |'''Ерөнхий менежер'''|| {{flagicon|Итали}} Франко Балдини |- |'''Туслах менежер'''|| {{flagicon|Итали}} Итало Галбиати |- |'''21-ээс доошхи насныханы багийн менежер'''|| {{flagicon|Англи}} Стьюрт Пиерс |- |'''Дасгалжуулагч'''|| {{flagicon|Англи}} Рэй Клеменс |- |'''Хаалгачийн дасгалжуулагч'''|| {{flagicon|Итали}} Франко Танцреди |- |'''18-аас доошхи насныханы багийн менежер'''|| {{flagicon|Англи}} Брайн Истик |- |'''19-аас доошхи насныханы багийн менежер'''|| {{flagicon|Англи}} Ноел Блэке |- |'''17-аас доошхи насныханы багийн менежер'''|| {{flagicon|Англи}} Жон Пикок |- |'''16-аас доошхи насныханы багийн менежер'''|| {{flagicon|Англи}} Кенни Швайн |- |'''Эрүүл мэндийн дасгалжуулагч'''|| {{flagicon|Итали}} Массимо Нери |- |'''Физиотерапист'''|| {{flagicon|Англи}} Гэри Левин |- |'''Багийн эмч'''|| {{flagicon|Англи}} Иан Бислей |- valign=top |rowspan=5|'''Арын өрөөны баг'''|| {{flagicon|Англи}} Дэн Хич |- | {{flagicon|Англи}} Рожер Нарбет |- | {{flagicon|Англи}} Стив Слатери |- | {{flagicon|Англи}} Род Торнлей |- |} == Гарааны бүрэлдэхүүн == [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Евро 2012]] тэмцээний урьдчилсан шатны [[Болгар хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Болгар]] болон [[Швейцарь хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Швейцарийн]] шигшээ багуудтай хийсэн тоглолтонд бүрэлдэхүүнд дуудагдсан тоглогчдын нэрсийг үзүүлэв. 2010 оны есдүгээр сарын 3-ны байдлаар. {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Жо Харт]]|age={{Birth date and age|1987|4|19|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Бен Фостер]]|age={{birth date and age|1983|4|3|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[Бирмингем Сити]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=GK|name=[[Скотт Карсон]]<sup>1</sup>|age={{Birth date and age|1985|9|3|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Вест Бромвич Альбион]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=GK|name=Скотт Лух<sup>2</sup>|age={{Birth date and age|1988|5|27|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Уотфорд (хөлбөмбөгийн баг)|Уотфорд]]|clubnat=ENG}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Глен Жонсон]]|age={{Birth date and age|1984|8|23|df=y}}|caps=29|goals=1|club=[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Эшли Коул]]|age={{Birth date and age|1980|12|20|df=y}}|caps=85|goals=0|club=[[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Майкл Доусон]]<sup>3</sup>|age={{Birth date and age|1983|11|18|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Фил Ягелка]]|age={{Birth date and age|1982|8|17|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертон]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Киран Гиббс]]|age={{Birth date and age|1989|9|26|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Гари Кэхилл]]|age={{birth date and age|1985|12|19|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Болтон Уондерерс]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=DF|name=[[Мэттью Апсон]]|age={{Birth date and age|1979|4|18|df=y}}|caps=21|goals=2|club=[[Вест Хэм Юнайтед]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=DF|name=[[Жолеон Лескотт]]|age={{birth date and age|1982|8|16|df=y}}|caps=10|goals=0|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Стивен Жерард|Стивен Жеррард]] ''(ахлагч)''|age={{Birth date and age|1980|5|30|df=y}}|caps=87|goals=19|club=[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Тео Уолкотт]]|age={{birth date and age|1989|3|16|df=y}}|caps=14|goals=3|club=[[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Гарет Бэрри]]|age={{Birth date and age|1981|2|23|df=y}}|caps=42|goals=2|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Жеймс Милнер]]|age={{Birth date and age|1986|1|4|df=y}}|caps=14|goals=0|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Майкл Каррик]]|age={{Birth date and age|1981|7|28|df=y}}|caps=22|goals=0|club=[[Манчестер Юнайтед]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Адам Жонсон]]|age={{birth date and age|1987|7|14|df=y}}|caps=4|goals=2|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Эшли Янг]]|age={{birth date and age|1985|7|9|df=y}}|caps=9|goals=0|club=[[Астон Вилла]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=MF|name=[[Шон Райт-Филлипс]]|age={{Birth date and age|1981|10|25|df=y}}|caps=35|goals=6|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Жермейн Дефо]]|age={{Birth date and age|1982|10|7|df=y}}|caps=45|goals=15|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Уэйн Рүүни]]|age={{Birth date and age|1985|10|24|df=y}}|caps=67|goals=26|club=[[Манчестер Юнайтед]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Даррен Бент]]|age={{birth date and age|1984|2|6|df=y}}|caps=7|goals=1|club=[[Сандерленд (хөлбөмбөгийн баг)|Сандерленд]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=FW|name=[[Карлтон Коул]]|age={{birth date and age|1983|11|12|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Вест Хэм Юнайтед]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=FW|name=[[Питер Крауч]]<sup>3</sup>|age={{Birth date and age|1981|1|30|df=y}}|caps=40|goals=21|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG}} |} <sup>1</sup>Болгарын шигшээтэй тоглох тоглолтонд гэр бүлийн асуудлаас шалтгаалан оролцоогүй<ref>[http://www.skysports.com/story/0,19528,19692_6353769,00.html Sky Sports: Carson released from squad]</ref><br /> <sup>2</sup>Карсоны орны тоглогчоор сонгогдон оролцсон<br /> <sup>3</sup> Бэртлээс шалтгаалан түр өнжсөн. === Багийн бусад тоглогчид === Сүүлийн хорин сарын хугацаанд шигшээ багт дуудагдсан тоглогчдыг энд үзүүлсэн болно. {{nat fs r start}} {{nat fs r player|pos=GK|name=Фрэнк Филдин|age={{Birth date and age|1988|4|4|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Блэкберн Роверс]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|HUN}}, 2010-08-11}} {{nat fs r player|pos=GK|name=[[Роберт Грин]]|age={{Birth date and age|1980|1|18|df=y}}|caps=11|goals=0|club=[[Вест Хэм Юнайтед]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=GK|name=[[Дэвид Жеймс]]|age={{Birth date and age|1970|8|1|df=y}}|caps=53|goals=0|club=[[Бристол Сити]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Жон Терри]]|age={{Birth date and age|1980|12|7|df=y}}|caps=65|goals=6|club=[[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|HUN}}, 2010-08-11}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Жейми Каррагер]]|age={{Birth date and age|1978|1|28|df=y}}|caps=38|goals=0|club=[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Рио Фердинанд]]|age={{birth date and age|1978|11|07|df=y}}|caps=78|goals=3|club=[[Манчестер Юнайтед]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Ледли Кинг]]|age={{Birth date and age|1980|10|12|df=y}}|caps=21|goals=2|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Стивен Уорнок]]|age={{Birth date and age|1981|12|12|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Астон Вилла]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Лейтон Бейнс]]|age={{birth date and age|1984|12|11|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертон]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]] урьдчилсан гараа}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Райан Шоукросс]]|age={{birth date and age|1987|10|4|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Сток Сити]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|EGY}}, 2010-03-03}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Фрэнк Лампард]] ''(дэд ахлагч)'' |age={{Birth date and age|1978|6|20|df=y}}|caps=83|goals=20|club=[[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|HUN}}, 2010-08-11}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Жейк Уилшир]]|age={{Birth date and age|1992|1|1|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|HUN}}, 2010-08-11}} {{nat fs r player||pos=MF|name=[[Жо Коул]]|age={{Birth date and age|1981|11|8|df=y}}|caps=56|goals=10|club=[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Аарон Леннон]]|age={{Birth date and age|1987|4|16|df=y}}|caps=19|goals=0|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Том Хаддлстоун]]|age={{birth date and age|1986|12|28|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]] урьдчилсан гараа}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Скотт Паркер]]|age={{birth date and age|1980|10|13|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Вест Хэм Юнайтед]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]] урьдчилсан гараа}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Дэвид Бекхэм]]|age={{birth date and age|1975|5|2|df=y}}|caps=115|goals=17|club=[[Лос Анжелес Галакси]]|clubnat=USA|latest= v {{fb|EGY}}, 2010-03-03}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Стюарт Даунинг]]|age={{birth date and age|1984|7|22|df=y}}|caps=23|goals=0|club=[[Астон Вилла]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|EGY}}, 2010-03-03}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Жермейн Женас]]|age={{birth date and age|1983|2|18|df=y}}|caps=21|goals=1|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|BRA}}, 2009-11-14}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs r player|pos=FW|name=[[Бобби Замора]]|age={{birth date and age|1981|1|16|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэм]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|HUN}}, 2010-08-11}} {{nat fs r player|pos=FW|name=[[Габрэиль Агбонлахор]]|age={{birth date and age|1986|10|13|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Астон Вилла]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|UKR}}, 2009-10-10}} |} == Тэмцээний амжилт == {{col-begin}} {{col-2}} === ФИФА-гийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Жил !Үе !Байрлал !Т !Х !Тц{{ref|1|1}} !Хд !ОГ !АГ |- |{{flagicon|Уругвай}} [[1930 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1930]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Итали|1861}} [[1934 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1934]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Франц}} [[1938 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1938]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Бразил|1889}} [[1950 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1950]]||Хэсэг||8||3||1||0||2||2||2 |- |{{flagicon|Швейцар}} [[1954 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1954]]||Дөрөвний нэг шигшээ||6||3||1||1||1||8||8 |- |{{flagicon|Швед}} [[1958 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1958]]||Хэсэг||11||4||0||3||1||4||5 |- |{{flagicon|Чили}} [[1962 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1962]]||Дөрөвний нэг шигшээ||8||4||1||1||2||5||6 |-bgcolor=Gold |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Англи}} [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]]||'''Аварга'''||1||6||5||1||0||11||3 |- |{{flagicon|Мексик}} [[1970 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1970]]||Дөрөвний нэг шигшээ||8||4||2||0||2||4||4 |- |{{flagicon|Баруун Герман}} [[1974 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1974]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Аргентин}} [[1978 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1978]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Испани}} [[1982 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1982]]||Хоёрдугаар үе||6||5||3||2||0||6||1 |- |{{flagicon|Мексик}} [[1986 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1986]]||Дөрөвний нэг шигшээ||8||5||2||1||2||7||3 |- |{{flagicon|Итали}} [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]]||Дөрөвдүгээр байр||4||7||3||3||1||8||6 |- |{{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[1994 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1994]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Франц}} [[1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998]]||Шөвгийн 16||9||4||2||1||1||7||4 |- |{{flagicon|Өмнөд Солонгос}} {{flagicon|Япон}} [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002]]||Дөрөвний нэг шигшээ||6||5||2||2||1||6||3 |- |{{flagicon|Герман}} [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]]||Дөрөвний нэг шигшээ||7||5||3||2||0||6||2 |- |{{flagicon|Өмнөд Африк}} [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]]||Шөвгийн 16||13||4||1||2||1||3||5 |- |'''Нийт'''||13/19||1 удаа||59||26||19||14||77||51 |} === УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Он !Үе !Т !Х !Тц !Хд !ОГ !АГ |- |{{flagicon|Франц}} 1960||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Испани|1945}} 1964||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- bgcolor="#cc9966" |{{flagicon|Итали}} 1968||Гуравдугаар байр||2||1||0||1||2||1 |- |{{flagicon|Бельги}} 1972||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |1976||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Итали}} 1980||Хэсэг||3||1||1||1||3||3 |- |{{flagicon|Франц}} 1984||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Баруун Герман}} 1988||Хэсэг||3||0||0||3||2||7 |- |{{flagicon|Швед}} 1992||Хэсэг||3||0||2||1||1||2 |- |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Англи}} 1996||Хагас шигшээ||5||2||3||0||8||3 |- |{{flagicon|Бельги}} {{flagicon|Нидерланд}} 2000||Хэсэг||3||1||0||2||5||6 |- |{{flagicon|Португал}} 2004||Хагас шигшээ||4||2||1||1||10||6 |- |{{flagicon|Австри}} {{flagicon|Швейцар}} 2008||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- ||'''Нийт'''||7/13||23||7||7||9||31||28 |} {{col-end}} === Бүх цагийн үзүүлэлт === {| class="sortable wikitable" |- ! Өрсөлдсөн баг ! Тоглосон тоо ! Хожил ! Тц ! Хд ! ОГ ! АГ ! ГЗ |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | align="left" | {{fb|ALB}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 12 || 1 || +11 |- | align="left" | {{fb|ALG}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0 || 0 |- | align="left" | {{fb|AND}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 16 || 0 || +16 |- | align="left" | {{fb|ARG}} || 14 || 6 || 6 || 2 || 21 || 15 || +6 |- | align="left" | {{fb|AUS}} || 6 || 3 || 2 || 1 || 6 || 5|| +1 |- | align="left" | {{fb|AUT}} || 18 || 10 || 4 || 4 || 58 || 27 || +31 |- | align="left" | {{fb|AZE}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 3 || 0 || +3 |- | align="left" | {{fb|BLR}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 6 || 1 || +5 |- | align="left" | {{fb|BEL}} || 20 || 14 || 5 || 1 || 69 || 25 || +44 |- | align="left" | {{fb|BOH}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 4 || 0 || +4 |- | align="left" | {{fb|BRA}} || 23 || 3 || 9 || 11 || 19 || 31 || −12 |- | align="left" | {{fb|BUL}} || 8 || 4 || 4 || 0 || 9 || 2|| +7 |- | align="left" | {{fb|EUN}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 2 || 2|| +0 |- | align="left" | {{fb|CMR}} || 4 || 3 || 1 || 0 || 9 || 4|| +5 |- | align="left" | {{fb|CAN}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || +1 |- | align="left" | {{fb|CHI}} || 5 || 2 || 2 || 1 || 4 || 3 || +1 |- | align="left" | {{fb|CHN}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 3 || 0 || +3 |- | align="left" | {{fb|COL}} || 5 || 3 || 2 || 0 || 10 || 3 || +7 |- | align="left" | {{fb|CRO}} || 7 || 4 || 1 || 2 || 18 || 10 || +8 |- | align="left" | {{fb|CYP}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 6 || 0 || +6 |- | align="left" | {{fb|CZE}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 4 || 2 || +2 |- | align="left" | {{fb|TCH}} || 12 || 7 || 3 || 2 || 25 || 15 || +10 |- | align="left" | {{fb|DEN}} || 17 || 10 || 4 || 3 || 33 || 18 || +15 |- | align="left" | {{fb|ECU}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 3 || 0 || +3 |- | align="left" | {{fb|EGY}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 8 || 1 || +7 |- | align="left" | {{fb|EST}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 6 || 0|| +6 |- | align="left" | {{fb|FIN}} || 11 || 9 || 2 || 0 || 36 || 7|| +29 |- | align="left" | {{fb|FRA}} || 27 || 16 || 4 || 7 || 65 || 33 || +32 |- | align="left" | {{fb|GEO}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 4 || 0 || +4 |- | align="left" | {{fb|GER}} || 12 || 5 || 2 || 5 || 24 || 19 || +5 |- | align="left" | {{fb|FRG}} || 16 || 7 || 3 || 6 || 24 || 19 || +5 |- | align="left" | {{fb|DDR}} || 4 || 3 || 1 || 0 || 7 || 3 || +4 |- | align="left" | {{fb|GRE}} || 9 || 7 || 2 || 0 || 23 || 3 || +20 |- | align="left" | {{fb|HKG}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || +1 |- | align="left" | {{fb|HUN}} || 21 || 14 || 2 || 5 || 54 || 29 || +25 |- | align="left" | {{fb|ISL}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 7 || 2 || +5 |- | align="left" | {{fb|NIR}} || 98 || 75 || 16 || 7 || 323 || 81 || +242 |- | align="left" | {{fb|IRL}} || 14 || 5 || 7 || 2 || 19 || 12 || +7 |- | align="left" | {{fb|ISR}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 5 || 1 || +4 |- | align="left" | {{fb|ITA}} || 22 || 7 || 6 || 9 || 28 || 26 || +2 |- | align="left" | {{fb|JAM}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 6 || 0 || +6 |- | align="left" | {{fb|JPN}} || 4 || 3 || 1 || 0 || 5 || 3 || +2 |- | align="left" | {{fb|KAZ}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 9 || 1|| +8 |- | align="left" | {{fb|KOR}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 1 || 1|| +0 |- | align="left" | {{fb|KUW}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || +1 |- | align="left" | {{fb|LIE}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 4 || 0 || +4 |- | align="left" | {{fb|LUX}} || 9 || 9 || 0 || 0 || 47 || 3 || +44 |- | align="left | {{fb|MKD}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 5 || 3 || +2 |- | align="left" | {{fb|MAS}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 4 || 2 || +2 |- | align="left" | {{fb|MLT}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 8 || 1 || +7 |- | align="left" | {{fb|MEX}} || 9 || 6 || 1 || 2 || 23 || 4|| +19 |- | align="left" | {{fb|MDA}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 7 || 0 || +7 |- | align="left" | {{fb|MAR}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 1 || 0 || +1 |- | align="left" | {{fb|NED}} || 18 || 5 || 9 || 4 || 26 || 21 || +5 |- | align="left" | {{fb|NZL}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 3 || 0 || +3 |- | align="left" | {{fb|NGA}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 1 || 0 || +1 |- | align="left" | {{fb|NOR}} || 10 || 5 || 3 || 2 || 26 || 7 || +19 |- | align="left" | {{fb|PAR}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 8 || 0 || +8 |- | align="left" | {{fb|PER}} || 2 || 1 || 0 || 1 || 5 || 4 || +1 |- | align="left" | {{fb|POL}} || 17 || 10 || 6 || 1 || 27 || 10 || +17 |- | align="left" | {{fb|POR}} || 22 || 9 || 10 || 3 || 45 || 25 || +20 |- | align="left | [[Europe XI]] || 2 || 1 || 1 || 0 || 7 || 4 || +3 |- | align="left | World XI || 1 || 1 || 0 || 0 || 2 || 1 || +1 |- | align="left" | {{fb|ROU}} || 11 || 2 || 6 || 3 || 10 || 10 || +0 |- | align="left" | {{fb|RUS}} || 2 || 1 || 0 || 1 || 4 || 2 || +2 |- | align="left" | {{fb|SMR}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 13 || 1 || +12 |- | align="left" | {{fb|KSA}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 1 || 1 || +0 |- | align="left" | {{fb|SCO}} || 110 || 45 || 24 || 41 || 192 || 169 || +23 |- | align="left" | {{fb|SCG}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 2 || 1|| +1 |- | align="left" | {{fb|SVK}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 8 || 2|| +6 |- | align="left" | {{fb|SVN}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 3 || 1 || +2 |- | align="left" | {{fb|RSA}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 4 || 2 || +2 |- | align="left" | {{fb|ESP}} || 22 || 11 || 3 || 8 || 38 || 24 || +14 |- | align="left" | {{fb|SWE}} || 21 || 6 || 9 || 6 || 32 || 26 || +6 |- | align="left" | {{fb|SWI}} || 20 || 13 || 4 || 3 || 47 || 16 || +31 |- | align="left" | {{fb|TRI}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 5 || 0 || +5 |- | align="left" | {{fb|TUN}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 3 || 1 || +2 |- | align="left" | {{fb|TUR}} || 10 || 8 || 2 || 0 || 31 || 0 || +31 |- | align="left" | {{fb|USA}} || 10 || 7 || 1 || 2 || 36 || 9 || +27 |- | align="left" | {{fb|URS}} || 11 || 5 || 3 || 3 || 19 || 13 || +6 |- | align="left" | {{fb|UKR}} || 4 || 3 || 0 || 1 || 7 || 2 || +5 |- | align="left" | {{fb|URU}} || 10 || 3 || 3 || 4 || 10 || 13 || −3 |- | align="left" | {{fb|WAL}} || 99 || 64 || 21 || 14 || 242 || 90 || +152 |- | align="left" | {{fb|YUG}} || 14 || 5 || 5 || 4 || 23 || 20 || +3 |-class="sortbottom" ! Нийт || 888 || 503 || 213 || 172 || 1975 || 894 || +1081 |} == Шагнал == * '''[[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]]''' :'''Аварга''' (1): [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]] :Дөрөвдүгээр байр (1): [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]] * '''[[УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн]]''' :Гуравдугаар байр (1): 1968 :Хагас шигшээ (1): 1996 == Тоглочдын түүх == === Хамгийн олон удаа гараанд гарсан тоглогчид === {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !# !Нэр !Кареер !Гараа !Гоол |- |1 |align="left"|Петер Шилтон |1970–1990 |125 |0 |- |2 |align="left"|'''[[Дэвид Бекхэм]]''' |1996– {{0}}{{0}}{{0}}{{0}} |115 |17 |- |3 |align="left"|Бобби Мур |1962–1973 |108 |2 |- |4 |align="left"|[[Бобби Чарлтон]] |1958–1970 |106 |49 |- |5 |align="left"|Биллие Врайт |1946–1959 |105 |3 |- |6 |align="left"|Брайн Робсон |1980–1991 |90 |26 |- |7 |align="left"|'''Майкл Овен''' |1998– {{0}}{{0}}{{0}}{{0}} |89 |40 |- |8 |align="left"|Кенни Сансом |1979–1988 |86 |1 |- |9 |align="left"|'''Гэри Невилл''' |1995– {{0}}{{0}}{{0}}{{0}} |85 |0 |- |10 |align="left"|Рей Вилкинс |1976–1986 |84 |3 |- |= |align="left"|'''[[Стивен Жерард]]''' |2000– {{0}}{{0}}{{0}}{{0}} |84 |17 |} === Хамгийн олон гоол оруулсан тоглогчид === {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !# !Нэр !Кареер !Гоол (гараа) !Тоглолт бүрт |- |1 |style="text-align:left;"|[[Бобби Чарлтон]] |1958–1970 |49 (106) |0.4623 |- |2 |style="text-align:left;"|Гэри Лайнекер |1984–1992 |48 (80) |0.6000 |- |3 |style="text-align:left;"|Жимми Гривес |1959–1967 |44 (57) |0.7719 |- |4 |style="text-align:left;"|'''Майкл Овен''' |1998–{{0}}{{0}}{{0}}{{0}} |40 (89) |0.4494 |- |5 |style="text-align:left;"|Том Финней |1946–1958 |30 (76) |0.3947 |- |= |style="text-align:left;"|Нэт Лофтхаус |1950–1958 |30 (33) |0.9091 |- |= |style="text-align:left;"|[[Алан Ширер]] |1992–2000 |30 (63) |0.4762 |- |8 |style="text-align:left;"|Вивиан Вүдвард |1903–1911 |29 (23) |1.2609 |- |9 |style="text-align:left;"|Стив Блүмер |1895–1907 |28 (23) |1.2174 |- |10 |style="text-align:left;"|Дэвид Плат |1986–1996 |27 (62) |0.4355 |- |} == Цахим хуудас == {{Commonscat|England national association football team|Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}} * [http://www.thefa.com/England/ Official website at the FA's website] * [http://www.englandstats.com/index.php englandstats.com – England statistics since 1872] * IFFHS Archive: [http://www.iffhs.de/?390a857fcf027cda17685ac03e0f827dcdc0005fdcdc3bfcdc0aec70aeeda0a3e8e003e0f518 1872–1900], [http://www.iffhs.de/?390a857fcf027cda17299a003e0f827dcdc0005fdcdc3bfcdc0aec70aeeda0a3e8e003e0f50c 1901–1910], [http://www.iffhs.de/?390a857fcf027cda1729da003e0f827dcdc0005fdcdc3bfcdc0aec70aeeda0a3e8e003e0f50f 1911–1920] {{reflist}} {{УЕФА-гийн багууд}} {{DEFAULTSORT:Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг| ]] [[Ангилал:Английн үндэсний шигшээ баг|хөлбөмбөг]] [[Ангилал:Европын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] la71uez46wpnju5jch3mdct47stm50g 858478 858477 2026-06-09T09:45:28Z Markuss86 70434 858478 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг | Name = {{Fb|Англи}} | Flag = Flag of England.svg | Badge = Arms of The Football Association (include star).svg | Badge_size = 180px | FIFA Trigramme = ENG | Nickname = Three Lions (Гурван Арслангууд) | Association = [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо]] | Confederation = [[УЕФА]] (Европ) | Coach = [[Пабио Капелло]] | Asst Manager = Итало Галбиати<br />Франко Балдини | Captain = [[Стивен Жерард|Стивен Жеррард]] | Vice-Captain = [[Фрэнк Лампард]] | Most caps = [[Петер Шилтон]] (125) | Top scorer = [[Бобби Чарлтон]] (49) | Home Stadium = [[Уэмблийн цэнгэлдэх хүрээлэн]] | FIFA Rank = 7 | FIFA max = 4 | FIFA max date = 1997 оны арванхоёрдугаар сар, 2006 оны есдүгээр сар | FIFA min = 27 | FIFA min date = 1996 оны хоёрдугаар сар | Elo Rank = 6 | Elo max = 1 | Elo max date = 1872–1876<br />1892–1911<br />1966–1970<br />1987–1988 | Elo min = 13 | Elo min date = 1936 | Overall Record = О – 640 Т – 4750 Тц – 258 Хд – 161 | pattern_la1 = _eng26H | pattern_b1 = _eng26H | pattern_ra1 = _eng26H | pattern_sh1 = _eng26H | pattern_so1 = _eng26Hl | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _eng26A | pattern_b2 = _eng26A | pattern_ra2 = _eng26A | pattern_sh2 = _eng26A | pattern_so2 = _eng26Al | leftarm2 = fe080a | body2 = fe080a | rightarm2 = fe080a | shorts2 = 000040 | socks2 = fe080a | First game = {{fb|Шотланд}} Англи {{flagicon|Англи}}<br />(1872 оны арваннэгдүгээр сарын 30-нд Шотландын Патрик хотноо) | Largest win = {{fb|Ирланд|1783}} 0–13 Англи {{flagicon|Англи}}<br />(1882 оны хоёрдугаар сарын 18-нд [[Ирланд|Ирландын]] Белфаст хотноо) | Largest loss = {{fb|Унгар|1949}} 7–1 Англи {{flagicon|Англи}}<br />(1954 оны тавдугаар сарын 23-нд [[Унгар|Унгарын]] Будабешт хотноо) | First win = {{flagicon|Англи}} Анхны ялалт 4–2 {{fb|Шотланд}}<br />(1873 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Англи|Английн]] [[Лондон]] хотноо) | First loss = {{fb|Шотланд}} 2–1 Англи {{flagicon|Англи}}<br />(1874 оны гуравдугаар сарын 7-нд [[Шотланд|Шотландын]] Хамилтон хотноо) | World cup apps = 13 | World cup first = 1950 | World cup best = Түрүү: [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]] | Regional name = [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн]] | Regional cup apps = 7 | Regional cup first = [[1968 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1968]] | Regional cup best = Гуравдугаар байр: [[1968 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1968]]<br />Хагас шигшээ: [[1996 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1996]] }} '''Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг''' ([[Англи хэл|англи]]. ''England national football team'') нь олон улсын хэмжээний хөлбөмбөгийн тэмцээнд [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|Английн хөлбөмбөгийн холбоог]] төлөөлж оролцдог баг. [[Англи]] болон [[Шотланд]]ыг дэлхийн хамгийн анхны хөлбөмбөгийн шигшээ баг гэдэг ба олон улсын хөлбөмбөгийн тэмцээн анх [[1872]] онд оролцсон гэдгээр нь тодорхойлж болох юм. Хамгийн олон шигшээ багуудыг эгнээндээ багтаасан Хэмжээгүй эрхт Хаант засагт [[Нэгдсэн Вант Улс|Умард Ирландын Нэгдсэн вант улсын]] бүрэлдэхүүн билээ. Английн шигшээгийн цэнгэлдэх хүрээлэн нь «[[Уэмблийн цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]]» ба ерөнхий дасгалжуулагч нь [[Фабио Капелло]] хэмээх эрхэм юм. [[ФИФА]] буюу «Олон Улсын Хөлбөмбөгийн холбооноос» дөрвөн жилд нэг удаа байгуулдаг Хөлбөмбөгийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд өдгөөг хүртэл долоон улсын үндэсний шигшээ баг түрүүлсэн байдгийн нэг нь [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]] онд тэмцээнийг зохион байгуулсан орон болох Англи юм. Тэд аваргын төлөөх тоглолтод тухайн үеийн [[Баруун Герман]]тай үндсэн цагт тэнцэж нэмэлт цагт 4-2 харьцаагаар ялж байсан түүхтэй. Түүнээс хойш ДАШТ-д үзүүлсэн хамгийн сайн амжилт нь [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]] оны дөрөвдүгээр байр юм. [[УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн (Евро)|Европын Аварга шалгаруулах тэмцээнд]] [[1968 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1968]] ба [[1996 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1996]] онуудад хагас шигшээд шалгарч байсан байна. Английн шигшээ баг Нэгдсэн улсын бүрэлдэхүүн улсын хооронд явагддаг '''Бритиш Хоом Чемпионшип''' нэртэй тэмцээнд хамгийн олон буюу 54 ялж байв. ''ФИФА-гийн'' болоод '''Э-Л-Өү буюу Дэлхийн хөлбөмбөгийн эрэмбэ'''-ийн жагсаалтад тогтмол эхний аравт бичигддэг шигшээ баг ажээ. == Түүх == Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг нь [[Шотландын хөлбөмбөгийн холбоо|Шотландын]] нэгэн адил дэлхийн хамгийн анхных нь юм. 1870 оны 3-р сарын 5-нд [[Англи]] болон [[Шотланд]] хоёр улсын дунд зохион байгуулагдсан хөлбөмбөгийн тэмцээний үеэр [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|Английн хөлбөмбөгийн холбоог]] үүсгэн байгуулагдсан гэдэг. 1872 оны арваннэгдүгээр сарын 30-нд болсон дахин тоглолтын үеэр Шотландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг байгуулагдаж байсан байна. Олон Улсын Хөлбөмбөгийн холбооны(ФИФА) эгнээнд 1906 онд элсэн орж 1908 онд [[Төв Европ|Төв Европын]] тэмцээнд оролцож эхэлжээ. Алдарт [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмблийн цэнгэлдэх хүрээлэн]] 1923 онд нээлтээ хийсэн. Англи болон [[ФИФА]]-гийн хооронд 1928 онд маргаантай байдал бий болж тухайн оноос 1946 оныг хүртэл байгууллагын гадуур явж байсан. Эгнээндээ буцаж нэгдэн орсон байна. [[1950 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1950 оны ДАШТ-ийг]] хүртэлх ДАШТ-үүдэд амжилт тун тааруу оролцож байлаа. 1949 оны 9-эр сарын 21-нд [[Ирландын хөлбөмбөгийн холбоо|Ирландыг]] талбай дээрээ хүлээн авч тоглож 0-2 харьцаагаар хожигдсон нь Английн талбай дээрээ хожигдсон анхны тохиолдол байв. [[1954 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1954 оны ДАШТ-ний]] үеэр '''дэлхийн аваргын тэмцээний шигшээ тоглолтод хоёр гоол оруулсан анхны Англи тоглогч''' хэмээгддэг Ивор Броадиш гэгч эрхэм хоёр гоолоо оруулсан түүхтэй. Энэ нь [[Белгийн хөлбөмбөгийн холбоо|Белгитэй]] 4-4 тэнцэж дөрөвний нэг шигшээд шалгарсан хариуцлагатай тоглолт байв. Харин шигшээд [[Уругвайн хөлбөмбөгийн холбоо|Уругвайн]] багт 4-2 харьцаагаар ялагдаж тэмцээнээ дуусгажээ. Уолтер Уинтерботтом хэмээх эрхэм нь Английн шигшээ багийг өөрийн бүхий л кареерийнхаа туршид дасгалжуулсан анхны дасгалжуулагч юм. 1946 оноос 1963 оныг хүртэл ажилласан түүхтэй. 1963 онд түүний халааг дасгалжуулагч [[Альф Рамсей]] авсан бөгөөд тэр хүний удирлаган дор [[1966 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966 оны ДАШТ-ий]] аваргын төлөөх тоглолтонд Баруун Германыг 4-2 харьцаагаар [[Жеффри Херст|Жеффри Херстийн]] оруулсан '''гурван гоолын''' ачаар түүхэн ялалт байгуулж түрүүлсэн билээ. [[Мексик]] улсад зохион байгуулагдсан [[1970 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1970 оны ДАШТ-ий]] дөрөвний нэг шигшээн тоглолтонд [[Германы хөлбөмбөгийн холбоо|Баруун Германыг]] үндсэн цагт 2-0 харьцаагаар хожиж яваад нэмэлт цагт 3-2 харьцаагаар хожигдож тэмцээнийг орхисон түүхтэй. 1974 болон 1978 оны дэлхийн аваргад шалгарч чадаагүй. Рон Гриинвүүдийн удирлаган дор [[Испани|Испанид]] болсон [[1982 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1982 оны ДАШТ-д]] оролцож хоёрдугаар шатанд нэг ч хожигдолгүй атлаа хэсгээсээ гарч чадалгүй тэмцээнийг өндөрлөсөн. Дараагийн дасгалжуулагчаар Бобби Робсон ажилласан бөгөөд түүний үед [[1986 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1986 оны ДАШТ-д]] дөрөвний нэг шигшээ, [[1990 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990 оны ДАШТ-д]] дөрөвдүгээр байранд шалгарсан байдаг байна. 1990 онд Английн шигшээ баг дөрвөн дасгалжуулагчийн нүүр үзэв. Робсоны халааг Граам Тайлор авсан ба түүний үед Англичууд [[1994 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1994 оны ДАШТ-д]] шалгарч чадаагүй. Дасгалжуулагч Терри Венаблесийн удирдлаган дор нутаг дээрээ зохион байгуулагдсан [[1996 оны УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн (Евро)|Евро-96 тэмцээнд]] хамгийн сайн амжилтаа(<small>Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн</small>) үзүүлж хагас шигшээд шалгарсан юм. Глен Ходле дасгалжуулагчийн үед Англичууд [[1998 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998 оны ДАШТ-д]] дөрөвний шигшээд шалгарсан амжилт үзүүлэв. Глен Ходлийн дараа 1972-1982 оны хооронд Английн шигшээг дасгалжуулж байсан туршлагтай мэргэжилтэн Кевин Кийгэн шигшээ багт ирсэн хэдий ч [[2000 оны УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн (Евро)|Евро-2000 тэмцээнд]] амжилт тун тааруу оролцсон байдаг байна. [[Файл:England team.jpg|thumb|right|Английг шигшээ баг [[2006 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006 оны ДАШТ-д]]]] Швед мэргэжилтэн Свен-Горан Эриксон 2001 оноос 2006 оны хооронд Английн шигшээ багийн дасгалжуулагчаар ажиллаж анхны '''Англи угсааны бус''' гэдгээрээ онцлог байв. [[2002 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002]] болон [[2006 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006 оны ДАШТ-д]]багаа удирдан дөрөвний нэг шигшээд шалгаруулсан юм. 2006 онд Стив Макларен ерөнхий дасгалжуулагчаар томилогдож [[2008 оны УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн (Евро)|Евро-2008 тэмцээнд]] Английг шалгаруулж чадсангүй. Макларен 16 сар ажилласан бөгөөд 1946 оноос дасгалжуулагчийг томилдог болсноос хойшхи Английн хамгийн богино хугацаанд алба хашсан гэдгээрээ ялгагддаг. 2007 оны арванхоёрдугаар сарын 14-нд [[Реал Мадрид]] болон [[Милан]] клубийг дасгалжуулж байсан [[Фабио Капелло]] томилогдсон. Английн шигшээг удирдсан гараагаа [[Швейцари хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Швейцарийн]] багтай хийж 4-1 харьцаагаар ялж эхлүүлж, [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ-ий]] сонгон шалгаруулалтын бүхий л тоглолтуудад багаа ялуулсан эрхэм билээ. 2010 оны ДАШТ-д тийм ч сайн амжилтыг үзүүлсэнгүй. Эхний тоглолтонд [[Америкийн Нэгдсэн Улсын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Америкийн]] шигшээтэй тоглосон тоглолтонд [[Стивен Жерард|Стивен Жерардын]] дөрөв дэх минутанд гоол оруулсан бөгөөд түүний дараа өрсөлдөгч багийн Клинт Дэмпсигийн тийм ч хүчтэй биш цохилтыг Английн багийн хаалгач Роберт Грийн хааж чадалгүй гоол болгон хувиргасан. 1-1 харьцаагаар өндөрлөсөн тоглолтын дараа Английн хэвлэлүүдээр Грийнийг нилээд их шүүмжлээд өнгөрөв. Дараагийн тоглолтонд [[Алжир хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Алжиртай]] тоглосон тоглолтонд багийн хурд, тактикт тодорхой өөрчлөлт оруулсан ч гоолгүйгээр тэнцэж, энэ удаа дасгалжуулагч руу хэвлэлүүд байгаа чиглүүлсэн байна. [[Словен хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Словентэй]] хэсгийн сүүлийн нэн тоглолтоо хийж Жермэйн Дефогийн гоолын ачаар 1-0 харьцаагаар хожиж хэсгээсээ Америкийн хойноос хоёроор гарав. Харин шөвгийн 16-гийн тоглолтонд [[Герман хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Германы]] багтай таарч 4-1 харьцаагаар ялагджээ. Английн хэвлэлүүдээр шүүгчийн алдаатай шүүлт энэ тоглолтыг урвуугаар эргүүлсэн талаар бичсэн байна. == Цэнгэлдэх хүрээлэн == [[Файл:Wembley Stadium interior.jpg|thumb|right|[[Лондон|Лондоны]] [[Вэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Вэмблийн цэнгэлдэх хүрээлэн.]]]] Уг цэнгэлдэх хүрээлэн нь Английн Лондон хотын баруун хойд хэсэгт Вэмблийн нутагт байрладаг бөгөөд '''The Venue of Legends - Home of Football''' гуншин бүхий тодорхойлолттой, 90000 хүний суудалтай. 2007 оноос Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг эхлэн хөлслөх болсон. Вэмбли бол УЕФА-гийн '''элит цэнгэлдэх хүрээлэн''' юм. == Үндсэн өнгө == {{Хөлбөмбөг хувцас | align = right | pattern_la = | pattern_b = | pattern_ra = | leftarm = FFCC00 | body = FFCC00 | rightarm = FFCC00 | shorts = 000099 | socks = FFCC00 | title = Бразил-загварын Английн гурав дахь өмсгөл }} Английн өөрийн талбайн өмсгөлийн үндсэн өнгө нь цагаан цамц, хар хөх шорт, цагаан оймс ажээ. 2001 оноос эхлэн цагаан өнгийн шортыг тогтмол өмсөх болсон. 2005 оноос хойш Дэвид Блэнчийн зохион бүтээсэн өмсгөлийг Англичууд өмсөх болжээ. Английн айлын талбайд тоглохдоо өмсдөг өмсгөл нь улаан цамц, цагаан шорт болон улаан оймс. 1945-1952 оны хооронд Англичууд хөх өмсгөл өмсдөг байв. 1996 онд айлын талбайд саарал цамц, шорт, оймс бүхий өмсгөлтэй гарах болсон ч энэ нь [[Болгар хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Болгар]], [[Герман хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Герман]], [[Гүрж хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Гүржийн]] багийн өмсгөлтэй адилавтар байсан тул өмсгөл буцаад улаан өнгөтэй болсон байна. Цайралттай цэнхэр цамц, шорт, оймс бүхий өмсгөлийг [[Чех хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Чехсловакийн]] багтай тоглох үедээ өмссөн нь Английн гурав дахь өмсгөл юм. Мөн л адил энэ нь [[Бразил хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Бразилийн]] өмсгөлтэй төстэй байсан тул 1973 онд цамцны өнгийг шар, шортны өнгийг цэнхэр болгож Чехсловак, [[Польш хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Польш]], [[Итали хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Италийн]] багтай тоглож байв. 1986-1992 оны хооронд гурав дахь өмсгөлийн өнгө цайвар цэнхэр байлаа. == Үр дүн == === 2010 оны ДАШТ === Тус тэмцээнд C хэсэгт тоглосон. Эхний тоглолт зургадугаар сарын 12-нд [[Америкийн Нэгдсэн Улс хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Америкийн]] багтай 1-1 харьцаагаар тэнцэж, зургадугаар сарын 19-нд Алжиртай гоолгүйгээр тэнцсэн. Хэсгийн сүүлийн тоглолтондоо зургадугаар сарын 23-нд Словений багийг 1-0 харьцаагаар хожсон. Хэсгээсээ хоёроор гарч зургадугаар сарын 27-нд Германы багтай оноолт таарч 4-1 харьцаагаар ялагдаж дэлхийн аваргын тэмцээнийг орхисон. {{Хөлбөмбөгбокс |date= 2010 - 06 - 19 |time= 02:30 |team1= {{fb-rt|ENG}} |score= [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ-2010 C хэсэг|0 - 0]] |report= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=249722/match=300061464/report.html Тайлан] |team2= {{fb|ALG}} |goals1= |goals2= |stadium= Кэп Таун |attendance= 64,100 |referee= Равшан Ирматов ([[Узбекстаны хөлбөмбөгийн холбоо|Узбекстан]]) }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date=2010 - 06 - 23 |time=22:00 |team1= {{fb-rt|SVN}} |score= [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ-2010 C хэсэг|0 – 1]] |report= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=249722/match=300061462/report.html Тайлан] |team2= {{fb|ENG}} |goals1= |goals2= Жэрмэйн Дефо{{goal|23}} |stadium= Нелсон Мандела Бэй |attendance= 36,893 |referee= Волфганг Штарк ([[Германы хөлбөмбөгийн холбоо|Герман]])}} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date=2010 - 06 - 27 |time=22:00 |team1={{fb-rt|GER}} |score=[[Хөлбөмбөгийн ДАШТ-2010 Хасагдах шатны тоглолт|4 – 1]] |report=[http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=249717/match=300061501/report.html Тайлан] |team2={{fb|ENG}} |goals1=Клозэ {{goal|20}}<br />Подольски {{goal|32}}<br />Мюллер {{goal|67||70}} |goals2=Апсон {{goal|37}} |stadium=Фри Стэйт |attendance=40,510 |referee= Ёргэ Ларрионда ([[Уругвайн хөлбөмбөгийн холбоо|Уругвай]])}} === 2009–10 оны нөхөрсөг тоглолтууд === Онооны хувд эхлээд Английг бичсэн. {| class="wikitable" |- ! Өрсөлдөгч ! Хаана ! Хэзээ ! Үр дүн |- |{{fb|ESP}} |Эстадио Рамян Санчес Пизуан, [[Севилья]] |2009 - 02 -11 |align="center"|0–2 Хд |- |{{fb|SVK}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2009 - 03 -28 |align="center"|4–0 Хо |- |{{fb|NED}} |Амстердам Арена, [[Амстердам]] |2009 - 08 - 12 |align="center"|2–2 Тц |- |{{fb|SVN}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2009 - 09 - 05 |align="center"|2–1 Хо |- |{{fb|BRA}} |Халифа, [[Доха]] |2009 - 11 - 14 |align="center"|0–1 Хд |- |{{fb|EGY}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2010 - 03 - 03 |align="center"|3–1 Хо |- |{{fb|MEX}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2010 - 05 - 24 |align="center"|3–1 Хо |- |{{fb|JPN}} |UPC-Арена, [[Graz]] |2010 - 05 - 30 |align="center"|2–1 Хо |- |{{fb|HUN}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2010 - 08 - 11 |align="center"|2–1 |} == Болох тоглолтууд == === Нөхөрсөг тоглолтууд === Онооны хувд эхлээд Английг бичсэн. {| class="wikitable" |- ! Өрсөлдөгч ! Хаана ! Хэзээ ! Үр дүн |- |{{fb|FRA}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2010 - 11 - 17 |align="center"|– |- |{{fb|ARG}} |TBA |2011 - 02 - 09 |align="center"|– |- |{{fb|POL}} |[[PGE Arena Gdańsk]], [[Gdańsk]] |2011 - 06 - 08 |align="center"|– |- |{{fb|THA}} |[[Rajamangala Stadium]], [[Bangkok]] |2011 - 06 |align="center"|– |- |{{fb|NED}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2011 - 08 - 10 |align="center"|– |} === [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Евро 2012]] тэмцээний сон. – G хэсэг === {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2010 - 09 - 03 |time = 20:00 UTC+1 |team1 = {{fb-rt|ENG}} |score = 4 &ndash; 0 |report = [http://www.uefa.com/uefaeuro2012/matches/season=2012/round=15171/match=2002278/index.html Тайлан] |team2 = {{fb|BUL}} |goals1 = [[Жермейн Дефо|Дефо]] {{goal|3||61||86}}<br />[[Адам Жонсон|A. Жонсон]] {{goal|83}} |goals2 = |stadium = [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |attendance = 73,246 |referee = Виктор Кассай ([[Унгарын хөлбөмбөгийн холбоо|Унгар]])}} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2010 - 09 - 07 |time = 20:45 UTC+2 |team1 = {{fb-rt|SUI}} |score = 1 &ndash; 3 |report = [http://www.uefa.com/uefaeuro2012/matches/season=2012/round=15171/match=2002281/index.html Тайлан] |team2 = {{fb|ENG}} |goals1 = [[Жердан Шакири|Шакири]] {{goal|71}} |goals2 = [[Уэйн Рүүни|Рүүни]] {{goal|10}}<br />[[Адам Жонсон|A. Жонсон]] {{goal|69}}<br />[[Даррен Бент|Бент]] {{goal|88}} |stadium = Санкт-Якоб Парк, [[Базель]] |attendance = 39,700 |referee = Никола Риццоли ([[Италийн хөлбөмбөгийн холбоо|Итали]]) }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2010 - 10 - 12 |time = 20:00 UTC+1 |team1 = {{fb-rt|ENG}} |score = |report = |team2 = {{fb|MNE}} |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |attendance = |referee = }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2011 - 03 - 26 |time = |team1 = {{fb-rt|WAL}} |score = |report = |team2 = {{fb|ENG}} |goals1 = |goals2 = |stadium = Миленниум Стадион, [[Кардифф]] |attendance = |referee = }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2011 - 06 - 04 |time = |team1 = {{fb-rt|ENG}} |score = |report = |team2 = {{fb|SUI}} |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |attendance = |referee = }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2011 - 09 - 02 |time = |team1 = {{fb-rt|BUL}} |score = |report = |team2 = {{fb|ENG}} |goals1 = |goals2 = |stadium = Василий Лёвскийн цэнгэлдэх хүрээлэн, [[Софи]] |attendance = |referee = }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2011 - 09 - 06 |time = |team1 = {{fb-rt|ENG}} |score = |report = |team2 = {{fb|WAL}} |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |attendance = |referee = }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2011 - 10 - 07 |time = |team1 = {{fb-rt|MNE}} |score = |report = |team2 = {{fb|ENG}} |goals1 = |goals2 = |stadium = Подгорика хотын цэнгэлдэх хүрээлэн, Подгорика |attendance = |referee = }} == Дасгалжуулалтын алба == {| "style=text-align:left" |- |'''Дасгалжуулагч'''|| {{flagicon|Итали}} [[Фабио Капеллло]] |- |'''Ерөнхий менежер'''|| {{flagicon|Итали}} Франко Балдини |- |'''Туслах менежер'''|| {{flagicon|Итали}} Итало Галбиати |- |'''21-ээс доошхи насныханы багийн менежер'''|| {{flagicon|Англи}} Стьюрт Пиерс |- |'''Дасгалжуулагч'''|| {{flagicon|Англи}} Рэй Клеменс |- |'''Хаалгачийн дасгалжуулагч'''|| {{flagicon|Итали}} Франко Танцреди |- |'''18-аас доошхи насныханы багийн менежер'''|| {{flagicon|Англи}} Брайн Истик |- |'''19-аас доошхи насныханы багийн менежер'''|| {{flagicon|Англи}} Ноел Блэке |- |'''17-аас доошхи насныханы багийн менежер'''|| {{flagicon|Англи}} Жон Пикок |- |'''16-аас доошхи насныханы багийн менежер'''|| {{flagicon|Англи}} Кенни Швайн |- |'''Эрүүл мэндийн дасгалжуулагч'''|| {{flagicon|Итали}} Массимо Нери |- |'''Физиотерапист'''|| {{flagicon|Англи}} Гэри Левин |- |'''Багийн эмч'''|| {{flagicon|Англи}} Иан Бислей |- valign=top |rowspan=5|'''Арын өрөөны баг'''|| {{flagicon|Англи}} Дэн Хич |- | {{flagicon|Англи}} Рожер Нарбет |- | {{flagicon|Англи}} Стив Слатери |- | {{flagicon|Англи}} Род Торнлей |- |} == Гарааны бүрэлдэхүүн == [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Евро 2012]] тэмцээний урьдчилсан шатны [[Болгар хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Болгар]] болон [[Швейцарь хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Швейцарийн]] шигшээ багуудтай хийсэн тоглолтонд бүрэлдэхүүнд дуудагдсан тоглогчдын нэрсийг үзүүлэв. 2010 оны есдүгээр сарын 3-ны байдлаар. {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Жо Харт]]|age={{Birth date and age|1987|4|19|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Бен Фостер]]|age={{birth date and age|1983|4|3|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[Бирмингем Сити]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=GK|name=[[Скотт Карсон]]<sup>1</sup>|age={{Birth date and age|1985|9|3|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Вест Бромвич Альбион]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=GK|name=Скотт Лух<sup>2</sup>|age={{Birth date and age|1988|5|27|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Уотфорд (хөлбөмбөгийн баг)|Уотфорд]]|clubnat=ENG}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Глен Жонсон]]|age={{Birth date and age|1984|8|23|df=y}}|caps=29|goals=1|club=[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Эшли Коул]]|age={{Birth date and age|1980|12|20|df=y}}|caps=85|goals=0|club=[[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Майкл Доусон]]<sup>3</sup>|age={{Birth date and age|1983|11|18|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Фил Ягелка]]|age={{Birth date and age|1982|8|17|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертон]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Киран Гиббс]]|age={{Birth date and age|1989|9|26|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Гари Кэхилл]]|age={{birth date and age|1985|12|19|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Болтон Уондерерс]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=DF|name=[[Мэттью Апсон]]|age={{Birth date and age|1979|4|18|df=y}}|caps=21|goals=2|club=[[Вест Хэм Юнайтед]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=DF|name=[[Жолеон Лескотт]]|age={{birth date and age|1982|8|16|df=y}}|caps=10|goals=0|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Стивен Жерард|Стивен Жеррард]] ''(ахлагч)''|age={{Birth date and age|1980|5|30|df=y}}|caps=87|goals=19|club=[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Тео Уолкотт]]|age={{birth date and age|1989|3|16|df=y}}|caps=14|goals=3|club=[[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Гарет Бэрри]]|age={{Birth date and age|1981|2|23|df=y}}|caps=42|goals=2|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Жеймс Милнер]]|age={{Birth date and age|1986|1|4|df=y}}|caps=14|goals=0|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Майкл Каррик]]|age={{Birth date and age|1981|7|28|df=y}}|caps=22|goals=0|club=[[Манчестер Юнайтед]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Адам Жонсон]]|age={{birth date and age|1987|7|14|df=y}}|caps=4|goals=2|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Эшли Янг]]|age={{birth date and age|1985|7|9|df=y}}|caps=9|goals=0|club=[[Астон Вилла]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=MF|name=[[Шон Райт-Филлипс]]|age={{Birth date and age|1981|10|25|df=y}}|caps=35|goals=6|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Жермейн Дефо]]|age={{Birth date and age|1982|10|7|df=y}}|caps=45|goals=15|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Уэйн Рүүни]]|age={{Birth date and age|1985|10|24|df=y}}|caps=67|goals=26|club=[[Манчестер Юнайтед]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Даррен Бент]]|age={{birth date and age|1984|2|6|df=y}}|caps=7|goals=1|club=[[Сандерленд (хөлбөмбөгийн баг)|Сандерленд]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=FW|name=[[Карлтон Коул]]|age={{birth date and age|1983|11|12|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Вест Хэм Юнайтед]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=FW|name=[[Питер Крауч]]<sup>3</sup>|age={{Birth date and age|1981|1|30|df=y}}|caps=40|goals=21|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG}} |} <sup>1</sup>Болгарын шигшээтэй тоглох тоглолтонд гэр бүлийн асуудлаас шалтгаалан оролцоогүй<ref>[http://www.skysports.com/story/0,19528,19692_6353769,00.html Sky Sports: Carson released from squad]</ref><br /> <sup>2</sup>Карсоны орны тоглогчоор сонгогдон оролцсон<br /> <sup>3</sup> Бэртлээс шалтгаалан түр өнжсөн. === Багийн бусад тоглогчид === Сүүлийн хорин сарын хугацаанд шигшээ багт дуудагдсан тоглогчдыг энд үзүүлсэн болно. {{nat fs r start}} {{nat fs r player|pos=GK|name=Фрэнк Филдин|age={{Birth date and age|1988|4|4|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Блэкберн Роверс]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|HUN}}, 2010-08-11}} {{nat fs r player|pos=GK|name=[[Роберт Грин]]|age={{Birth date and age|1980|1|18|df=y}}|caps=11|goals=0|club=[[Вест Хэм Юнайтед]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=GK|name=[[Дэвид Жеймс]]|age={{Birth date and age|1970|8|1|df=y}}|caps=53|goals=0|club=[[Бристол Сити]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Жон Терри]]|age={{Birth date and age|1980|12|7|df=y}}|caps=65|goals=6|club=[[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|HUN}}, 2010-08-11}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Жейми Каррагер]]|age={{Birth date and age|1978|1|28|df=y}}|caps=38|goals=0|club=[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Рио Фердинанд]]|age={{birth date and age|1978|11|07|df=y}}|caps=78|goals=3|club=[[Манчестер Юнайтед]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Ледли Кинг]]|age={{Birth date and age|1980|10|12|df=y}}|caps=21|goals=2|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Стивен Уорнок]]|age={{Birth date and age|1981|12|12|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Астон Вилла]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Лейтон Бейнс]]|age={{birth date and age|1984|12|11|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертон]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]] урьдчилсан гараа}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Райан Шоукросс]]|age={{birth date and age|1987|10|4|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Сток Сити]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|EGY}}, 2010-03-03}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Фрэнк Лампард]] ''(дэд ахлагч)'' |age={{Birth date and age|1978|6|20|df=y}}|caps=83|goals=20|club=[[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|HUN}}, 2010-08-11}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Жейк Уилшир]]|age={{Birth date and age|1992|1|1|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|HUN}}, 2010-08-11}} {{nat fs r player||pos=MF|name=[[Жо Коул]]|age={{Birth date and age|1981|11|8|df=y}}|caps=56|goals=10|club=[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Аарон Леннон]]|age={{Birth date and age|1987|4|16|df=y}}|caps=19|goals=0|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Том Хаддлстоун]]|age={{birth date and age|1986|12|28|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]] урьдчилсан гараа}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Скотт Паркер]]|age={{birth date and age|1980|10|13|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Вест Хэм Юнайтед]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]] урьдчилсан гараа}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Дэвид Бекхэм]]|age={{birth date and age|1975|5|2|df=y}}|caps=115|goals=17|club=[[Лос Анжелес Галакси]]|clubnat=USA|latest= v {{fb|EGY}}, 2010-03-03}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Стюарт Даунинг]]|age={{birth date and age|1984|7|22|df=y}}|caps=23|goals=0|club=[[Астон Вилла]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|EGY}}, 2010-03-03}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Жермейн Женас]]|age={{birth date and age|1983|2|18|df=y}}|caps=21|goals=1|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|BRA}}, 2009-11-14}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs r player|pos=FW|name=[[Бобби Замора]]|age={{birth date and age|1981|1|16|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэм]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|HUN}}, 2010-08-11}} {{nat fs r player|pos=FW|name=[[Габрэиль Агбонлахор]]|age={{birth date and age|1986|10|13|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Астон Вилла]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|UKR}}, 2009-10-10}} |} == Тэмцээний амжилт == {{col-begin}} {{col-2}} === ФИФА-гийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Жил !Үе !Байрлал !Т !Х !Тц{{ref|1|1}} !Хд !ОГ !АГ |- |{{flagicon|Уругвай}} [[1930 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1930]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Итали|1861}} [[1934 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1934]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Франц}} [[1938 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1938]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Бразил|1889}} [[1950 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1950]]||Хэсэг||8||3||1||0||2||2||2 |- |{{flagicon|Швейцар}} [[1954 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1954]]||Дөрөвний нэг шигшээ||6||3||1||1||1||8||8 |- |{{flagicon|Швед}} [[1958 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1958]]||Хэсэг||11||4||0||3||1||4||5 |- |{{flagicon|Чили}} [[1962 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1962]]||Дөрөвний нэг шигшээ||8||4||1||1||2||5||6 |-bgcolor=Gold |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Англи}} [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]]||'''Аварга'''||1||6||5||1||0||11||3 |- |{{flagicon|Мексик}} [[1970 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1970]]||Дөрөвний нэг шигшээ||8||4||2||0||2||4||4 |- |{{flagicon|Баруун Герман}} [[1974 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1974]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Аргентин}} [[1978 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1978]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Испани}} [[1982 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1982]]||Хоёрдугаар үе||6||5||3||2||0||6||1 |- |{{flagicon|Мексик}} [[1986 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1986]]||Дөрөвний нэг шигшээ||8||5||2||1||2||7||3 |- |{{flagicon|Итали}} [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]]||Дөрөвдүгээр байр||4||7||3||3||1||8||6 |- |{{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[1994 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1994]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Франц}} [[1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998]]||Шөвгийн 16||9||4||2||1||1||7||4 |- |{{flagicon|Өмнөд Солонгос}} {{flagicon|Япон}} [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002]]||Дөрөвний нэг шигшээ||6||5||2||2||1||6||3 |- |{{flagicon|Герман}} [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]]||Дөрөвний нэг шигшээ||7||5||3||2||0||6||2 |- |{{flagicon|Өмнөд Африк}} [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]]||Шөвгийн 16||13||4||1||2||1||3||5 |- |'''Нийт'''||13/19||1 удаа||59||26||19||14||77||51 |} === УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Он !Үе !Т !Х !Тц !Хд !ОГ !АГ |- |{{flagicon|Франц}} 1960||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Испани|1945}} 1964||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- bgcolor="#cc9966" |{{flagicon|Итали}} 1968||Гуравдугаар байр||2||1||0||1||2||1 |- |{{flagicon|Бельги}} 1972||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |1976||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Итали}} 1980||Хэсэг||3||1||1||1||3||3 |- |{{flagicon|Франц}} 1984||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Баруун Герман}} 1988||Хэсэг||3||0||0||3||2||7 |- |{{flagicon|Швед}} 1992||Хэсэг||3||0||2||1||1||2 |- |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Англи}} 1996||Хагас шигшээ||5||2||3||0||8||3 |- |{{flagicon|Бельги}} {{flagicon|Нидерланд}} 2000||Хэсэг||3||1||0||2||5||6 |- |{{flagicon|Португал}} 2004||Хагас шигшээ||4||2||1||1||10||6 |- |{{flagicon|Австри}} {{flagicon|Швейцар}} 2008||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- ||'''Нийт'''||7/13||23||7||7||9||31||28 |} {{col-end}} === Бүх цагийн үзүүлэлт === {| class="sortable wikitable" |- ! Өрсөлдсөн баг ! Тоглосон тоо ! Хожил ! Тц ! Хд ! ОГ ! АГ ! ГЗ |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | align="left" | {{fb|ALB}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 12 || 1 || +11 |- | align="left" | {{fb|ALG}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0 || 0 |- | align="left" | {{fb|AND}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 16 || 0 || +16 |- | align="left" | {{fb|ARG}} || 14 || 6 || 6 || 2 || 21 || 15 || +6 |- | align="left" | {{fb|AUS}} || 6 || 3 || 2 || 1 || 6 || 5|| +1 |- | align="left" | {{fb|AUT}} || 18 || 10 || 4 || 4 || 58 || 27 || +31 |- | align="left" | {{fb|AZE}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 3 || 0 || +3 |- | align="left" | {{fb|BLR}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 6 || 1 || +5 |- | align="left" | {{fb|BEL}} || 20 || 14 || 5 || 1 || 69 || 25 || +44 |- | align="left" | {{fb|BOH}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 4 || 0 || +4 |- | align="left" | {{fb|BRA}} || 23 || 3 || 9 || 11 || 19 || 31 || −12 |- | align="left" | {{fb|BUL}} || 8 || 4 || 4 || 0 || 9 || 2|| +7 |- | align="left" | {{fb|EUN}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 2 || 2|| +0 |- | align="left" | {{fb|CMR}} || 4 || 3 || 1 || 0 || 9 || 4|| +5 |- | align="left" | {{fb|CAN}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || +1 |- | align="left" | {{fb|CHI}} || 5 || 2 || 2 || 1 || 4 || 3 || +1 |- | align="left" | {{fb|CHN}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 3 || 0 || +3 |- | align="left" | {{fb|COL}} || 5 || 3 || 2 || 0 || 10 || 3 || +7 |- | align="left" | {{fb|CRO}} || 7 || 4 || 1 || 2 || 18 || 10 || +8 |- | align="left" | {{fb|CYP}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 6 || 0 || +6 |- | align="left" | {{fb|CZE}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 4 || 2 || +2 |- | align="left" | {{fb|TCH}} || 12 || 7 || 3 || 2 || 25 || 15 || +10 |- | align="left" | {{fb|DEN}} || 17 || 10 || 4 || 3 || 33 || 18 || +15 |- | align="left" | {{fb|ECU}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 3 || 0 || +3 |- | align="left" | {{fb|EGY}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 8 || 1 || +7 |- | align="left" | {{fb|EST}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 6 || 0|| +6 |- | align="left" | {{fb|FIN}} || 11 || 9 || 2 || 0 || 36 || 7|| +29 |- | align="left" | {{fb|FRA}} || 27 || 16 || 4 || 7 || 65 || 33 || +32 |- | align="left" | {{fb|GEO}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 4 || 0 || +4 |- | align="left" | {{fb|GER}} || 12 || 5 || 2 || 5 || 24 || 19 || +5 |- | align="left" | {{fb|FRG}} || 16 || 7 || 3 || 6 || 24 || 19 || +5 |- | align="left" | {{fb|DDR}} || 4 || 3 || 1 || 0 || 7 || 3 || +4 |- | align="left" | {{fb|GRE}} || 9 || 7 || 2 || 0 || 23 || 3 || +20 |- | align="left" | {{fb|HKG}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || +1 |- | align="left" | {{fb|HUN}} || 21 || 14 || 2 || 5 || 54 || 29 || +25 |- | align="left" | {{fb|ISL}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 7 || 2 || +5 |- | align="left" | {{fb|NIR}} || 98 || 75 || 16 || 7 || 323 || 81 || +242 |- | align="left" | {{fb|IRL}} || 14 || 5 || 7 || 2 || 19 || 12 || +7 |- | align="left" | {{fb|ISR}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 5 || 1 || +4 |- | align="left" | {{fb|ITA}} || 22 || 7 || 6 || 9 || 28 || 26 || +2 |- | align="left" | {{fb|JAM}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 6 || 0 || +6 |- | align="left" | {{fb|JPN}} || 4 || 3 || 1 || 0 || 5 || 3 || +2 |- | align="left" | {{fb|KAZ}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 9 || 1|| +8 |- | align="left" | {{fb|KOR}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 1 || 1|| +0 |- | align="left" | {{fb|KUW}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || +1 |- | align="left" | {{fb|LIE}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 4 || 0 || +4 |- | align="left" | {{fb|LUX}} || 9 || 9 || 0 || 0 || 47 || 3 || +44 |- | align="left | {{fb|MKD}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 5 || 3 || +2 |- | align="left" | {{fb|MAS}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 4 || 2 || +2 |- | align="left" | {{fb|MLT}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 8 || 1 || +7 |- | align="left" | {{fb|MEX}} || 9 || 6 || 1 || 2 || 23 || 4|| +19 |- | align="left" | {{fb|MDA}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 7 || 0 || +7 |- | align="left" | {{fb|MAR}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 1 || 0 || +1 |- | align="left" | {{fb|NED}} || 18 || 5 || 9 || 4 || 26 || 21 || +5 |- | align="left" | {{fb|NZL}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 3 || 0 || +3 |- | align="left" | {{fb|NGA}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 1 || 0 || +1 |- | align="left" | {{fb|NOR}} || 10 || 5 || 3 || 2 || 26 || 7 || +19 |- | align="left" | {{fb|PAR}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 8 || 0 || +8 |- | align="left" | {{fb|PER}} || 2 || 1 || 0 || 1 || 5 || 4 || +1 |- | align="left" | {{fb|POL}} || 17 || 10 || 6 || 1 || 27 || 10 || +17 |- | align="left" | {{fb|POR}} || 22 || 9 || 10 || 3 || 45 || 25 || +20 |- | align="left | [[Europe XI]] || 2 || 1 || 1 || 0 || 7 || 4 || +3 |- | align="left | World XI || 1 || 1 || 0 || 0 || 2 || 1 || +1 |- | align="left" | {{fb|ROU}} || 11 || 2 || 6 || 3 || 10 || 10 || +0 |- | align="left" | {{fb|RUS}} || 2 || 1 || 0 || 1 || 4 || 2 || +2 |- | align="left" | {{fb|SMR}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 13 || 1 || +12 |- | align="left" | {{fb|KSA}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 1 || 1 || +0 |- | align="left" | {{fb|SCO}} || 110 || 45 || 24 || 41 || 192 || 169 || +23 |- | align="left" | {{fb|SCG}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 2 || 1|| +1 |- | align="left" | {{fb|SVK}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 8 || 2|| +6 |- | align="left" | {{fb|SVN}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 3 || 1 || +2 |- | align="left" | {{fb|RSA}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 4 || 2 || +2 |- | align="left" | {{fb|ESP}} || 22 || 11 || 3 || 8 || 38 || 24 || +14 |- | align="left" | {{fb|SWE}} || 21 || 6 || 9 || 6 || 32 || 26 || +6 |- | align="left" | {{fb|SWI}} || 20 || 13 || 4 || 3 || 47 || 16 || +31 |- | align="left" | {{fb|TRI}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 5 || 0 || +5 |- | align="left" | {{fb|TUN}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 3 || 1 || +2 |- | align="left" | {{fb|TUR}} || 10 || 8 || 2 || 0 || 31 || 0 || +31 |- | align="left" | {{fb|USA}} || 10 || 7 || 1 || 2 || 36 || 9 || +27 |- | align="left" | {{fb|URS}} || 11 || 5 || 3 || 3 || 19 || 13 || +6 |- | align="left" | {{fb|UKR}} || 4 || 3 || 0 || 1 || 7 || 2 || +5 |- | align="left" | {{fb|URU}} || 10 || 3 || 3 || 4 || 10 || 13 || −3 |- | align="left" | {{fb|WAL}} || 99 || 64 || 21 || 14 || 242 || 90 || +152 |- | align="left" | {{fb|YUG}} || 14 || 5 || 5 || 4 || 23 || 20 || +3 |-class="sortbottom" ! Нийт || 888 || 503 || 213 || 172 || 1975 || 894 || +1081 |} == Шагнал == * '''[[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]]''' :'''Аварга''' (1): [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]] :Дөрөвдүгээр байр (1): [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]] * '''[[УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн]]''' :Гуравдугаар байр (1): 1968 :Хагас шигшээ (1): 1996 == Тоглочдын түүх == === Хамгийн олон удаа гараанд гарсан тоглогчид === {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !# !Нэр !Кареер !Гараа !Гоол |- |1 |align="left"|Петер Шилтон |1970–1990 |125 |0 |- |2 |align="left"|'''[[Дэвид Бекхэм]]''' |1996– {{0}}{{0}}{{0}}{{0}} |115 |17 |- |3 |align="left"|Бобби Мур |1962–1973 |108 |2 |- |4 |align="left"|[[Бобби Чарлтон]] |1958–1970 |106 |49 |- |5 |align="left"|Биллие Врайт |1946–1959 |105 |3 |- |6 |align="left"|Брайн Робсон |1980–1991 |90 |26 |- |7 |align="left"|'''Майкл Овен''' |1998– {{0}}{{0}}{{0}}{{0}} |89 |40 |- |8 |align="left"|Кенни Сансом |1979–1988 |86 |1 |- |9 |align="left"|'''Гэри Невилл''' |1995– {{0}}{{0}}{{0}}{{0}} |85 |0 |- |10 |align="left"|Рей Вилкинс |1976–1986 |84 |3 |- |= |align="left"|'''[[Стивен Жерард]]''' |2000– {{0}}{{0}}{{0}}{{0}} |84 |17 |} === Хамгийн олон гоол оруулсан тоглогчид === {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !# !Нэр !Кареер !Гоол (гараа) !Тоглолт бүрт |- |1 |style="text-align:left;"|[[Бобби Чарлтон]] |1958–1970 |49 (106) |0.4623 |- |2 |style="text-align:left;"|Гэри Лайнекер |1984–1992 |48 (80) |0.6000 |- |3 |style="text-align:left;"|Жимми Гривес |1959–1967 |44 (57) |0.7719 |- |4 |style="text-align:left;"|'''Майкл Овен''' |1998–{{0}}{{0}}{{0}}{{0}} |40 (89) |0.4494 |- |5 |style="text-align:left;"|Том Финней |1946–1958 |30 (76) |0.3947 |- |= |style="text-align:left;"|Нэт Лофтхаус |1950–1958 |30 (33) |0.9091 |- |= |style="text-align:left;"|[[Алан Ширер]] |1992–2000 |30 (63) |0.4762 |- |8 |style="text-align:left;"|Вивиан Вүдвард |1903–1911 |29 (23) |1.2609 |- |9 |style="text-align:left;"|Стив Блүмер |1895–1907 |28 (23) |1.2174 |- |10 |style="text-align:left;"|Дэвид Плат |1986–1996 |27 (62) |0.4355 |- |} == Цахим хуудас == {{Commonscat|England national association football team|Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}} * [http://www.thefa.com/England/ Official website at the FA's website] * [http://www.englandstats.com/index.php englandstats.com – England statistics since 1872] * IFFHS Archive: [http://www.iffhs.de/?390a857fcf027cda17685ac03e0f827dcdc0005fdcdc3bfcdc0aec70aeeda0a3e8e003e0f518 1872–1900], [http://www.iffhs.de/?390a857fcf027cda17299a003e0f827dcdc0005fdcdc3bfcdc0aec70aeeda0a3e8e003e0f50c 1901–1910], [http://www.iffhs.de/?390a857fcf027cda1729da003e0f827dcdc0005fdcdc3bfcdc0aec70aeeda0a3e8e003e0f50f 1911–1920] {{reflist}} {{УЕФА-гийн багууд}} {{DEFAULTSORT:Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг| ]] [[Ангилал:Английн үндэсний шигшээ баг|хөлбөмбөг]] [[Ангилал:Европын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] mk1bie5dwoj86f8v8oj22tt7cndulxh 858479 858478 2026-06-09T09:46:13Z Markuss86 70434 858479 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг | Name = {{Fb|Англи}} | Flag = Flag of England.svg | Badge = Arms of The Football Association (include star).svg | FIFA Trigramme = ENG | Nickname = Three Lions (Гурван Арслангууд) | Association = [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо]] | Confederation = [[УЕФА]] (Европ) | Coach = [[Пабио Капелло]] | Asst Manager = Итало Галбиати<br />Франко Балдини | Captain = [[Стивен Жерард|Стивен Жеррард]] | Vice-Captain = [[Фрэнк Лампард]] | Most caps = [[Петер Шилтон]] (125) | Top scorer = [[Бобби Чарлтон]] (49) | Home Stadium = [[Уэмблийн цэнгэлдэх хүрээлэн]] | FIFA Rank = 7 | FIFA max = 4 | FIFA max date = 1997 оны арванхоёрдугаар сар, 2006 оны есдүгээр сар | FIFA min = 27 | FIFA min date = 1996 оны хоёрдугаар сар | Elo Rank = 6 | Elo max = 1 | Elo max date = 1872–1876<br />1892–1911<br />1966–1970<br />1987–1988 | Elo min = 13 | Elo min date = 1936 | Overall Record = О – 640 Т – 4750 Тц – 258 Хд – 161 | pattern_la1 = _eng26H | pattern_b1 = _eng26H | pattern_ra1 = _eng26H | pattern_sh1 = _eng26H | pattern_so1 = _eng26Hl | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _eng26A | pattern_b2 = _eng26A | pattern_ra2 = _eng26A | pattern_sh2 = _eng26A | pattern_so2 = _eng26Al | leftarm2 = fe080a | body2 = fe080a | rightarm2 = fe080a | shorts2 = 000040 | socks2 = fe080a | First game = {{fb|Шотланд}} Англи {{flagicon|Англи}}<br />(1872 оны арваннэгдүгээр сарын 30-нд Шотландын Патрик хотноо) | Largest win = {{fb|Ирланд|1783}} 0–13 Англи {{flagicon|Англи}}<br />(1882 оны хоёрдугаар сарын 18-нд [[Ирланд|Ирландын]] Белфаст хотноо) | Largest loss = {{fb|Унгар|1949}} 7–1 Англи {{flagicon|Англи}}<br />(1954 оны тавдугаар сарын 23-нд [[Унгар|Унгарын]] Будабешт хотноо) | First win = {{flagicon|Англи}} Анхны ялалт 4–2 {{fb|Шотланд}}<br />(1873 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Англи|Английн]] [[Лондон]] хотноо) | First loss = {{fb|Шотланд}} 2–1 Англи {{flagicon|Англи}}<br />(1874 оны гуравдугаар сарын 7-нд [[Шотланд|Шотландын]] Хамилтон хотноо) | World cup apps = 13 | World cup first = 1950 | World cup best = Түрүү: [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]] | Regional name = [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн]] | Regional cup apps = 7 | Regional cup first = [[1968 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1968]] | Regional cup best = Гуравдугаар байр: [[1968 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1968]]<br />Хагас шигшээ: [[1996 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1996]] }} '''Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг''' ([[Англи хэл|англи]]. ''England national football team'') нь олон улсын хэмжээний хөлбөмбөгийн тэмцээнд [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|Английн хөлбөмбөгийн холбоог]] төлөөлж оролцдог баг. [[Англи]] болон [[Шотланд]]ыг дэлхийн хамгийн анхны хөлбөмбөгийн шигшээ баг гэдэг ба олон улсын хөлбөмбөгийн тэмцээн анх [[1872]] онд оролцсон гэдгээр нь тодорхойлж болох юм. Хамгийн олон шигшээ багуудыг эгнээндээ багтаасан Хэмжээгүй эрхт Хаант засагт [[Нэгдсэн Вант Улс|Умард Ирландын Нэгдсэн вант улсын]] бүрэлдэхүүн билээ. Английн шигшээгийн цэнгэлдэх хүрээлэн нь «[[Уэмблийн цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]]» ба ерөнхий дасгалжуулагч нь [[Фабио Капелло]] хэмээх эрхэм юм. [[ФИФА]] буюу «Олон Улсын Хөлбөмбөгийн холбооноос» дөрвөн жилд нэг удаа байгуулдаг Хөлбөмбөгийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд өдгөөг хүртэл долоон улсын үндэсний шигшээ баг түрүүлсэн байдгийн нэг нь [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]] онд тэмцээнийг зохион байгуулсан орон болох Англи юм. Тэд аваргын төлөөх тоглолтод тухайн үеийн [[Баруун Герман]]тай үндсэн цагт тэнцэж нэмэлт цагт 4-2 харьцаагаар ялж байсан түүхтэй. Түүнээс хойш ДАШТ-д үзүүлсэн хамгийн сайн амжилт нь [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]] оны дөрөвдүгээр байр юм. [[УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн (Евро)|Европын Аварга шалгаруулах тэмцээнд]] [[1968 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1968]] ба [[1996 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1996]] онуудад хагас шигшээд шалгарч байсан байна. Английн шигшээ баг Нэгдсэн улсын бүрэлдэхүүн улсын хооронд явагддаг '''Бритиш Хоом Чемпионшип''' нэртэй тэмцээнд хамгийн олон буюу 54 ялж байв. ''ФИФА-гийн'' болоод '''Э-Л-Өү буюу Дэлхийн хөлбөмбөгийн эрэмбэ'''-ийн жагсаалтад тогтмол эхний аравт бичигддэг шигшээ баг ажээ. == Түүх == Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг нь [[Шотландын хөлбөмбөгийн холбоо|Шотландын]] нэгэн адил дэлхийн хамгийн анхных нь юм. 1870 оны 3-р сарын 5-нд [[Англи]] болон [[Шотланд]] хоёр улсын дунд зохион байгуулагдсан хөлбөмбөгийн тэмцээний үеэр [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|Английн хөлбөмбөгийн холбоог]] үүсгэн байгуулагдсан гэдэг. 1872 оны арваннэгдүгээр сарын 30-нд болсон дахин тоглолтын үеэр Шотландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг байгуулагдаж байсан байна. Олон Улсын Хөлбөмбөгийн холбооны(ФИФА) эгнээнд 1906 онд элсэн орж 1908 онд [[Төв Европ|Төв Европын]] тэмцээнд оролцож эхэлжээ. Алдарт [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмблийн цэнгэлдэх хүрээлэн]] 1923 онд нээлтээ хийсэн. Англи болон [[ФИФА]]-гийн хооронд 1928 онд маргаантай байдал бий болж тухайн оноос 1946 оныг хүртэл байгууллагын гадуур явж байсан. Эгнээндээ буцаж нэгдэн орсон байна. [[1950 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1950 оны ДАШТ-ийг]] хүртэлх ДАШТ-үүдэд амжилт тун тааруу оролцож байлаа. 1949 оны 9-эр сарын 21-нд [[Ирландын хөлбөмбөгийн холбоо|Ирландыг]] талбай дээрээ хүлээн авч тоглож 0-2 харьцаагаар хожигдсон нь Английн талбай дээрээ хожигдсон анхны тохиолдол байв. [[1954 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1954 оны ДАШТ-ний]] үеэр '''дэлхийн аваргын тэмцээний шигшээ тоглолтод хоёр гоол оруулсан анхны Англи тоглогч''' хэмээгддэг Ивор Броадиш гэгч эрхэм хоёр гоолоо оруулсан түүхтэй. Энэ нь [[Белгийн хөлбөмбөгийн холбоо|Белгитэй]] 4-4 тэнцэж дөрөвний нэг шигшээд шалгарсан хариуцлагатай тоглолт байв. Харин шигшээд [[Уругвайн хөлбөмбөгийн холбоо|Уругвайн]] багт 4-2 харьцаагаар ялагдаж тэмцээнээ дуусгажээ. Уолтер Уинтерботтом хэмээх эрхэм нь Английн шигшээ багийг өөрийн бүхий л кареерийнхаа туршид дасгалжуулсан анхны дасгалжуулагч юм. 1946 оноос 1963 оныг хүртэл ажилласан түүхтэй. 1963 онд түүний халааг дасгалжуулагч [[Альф Рамсей]] авсан бөгөөд тэр хүний удирлаган дор [[1966 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966 оны ДАШТ-ий]] аваргын төлөөх тоглолтонд Баруун Германыг 4-2 харьцаагаар [[Жеффри Херст|Жеффри Херстийн]] оруулсан '''гурван гоолын''' ачаар түүхэн ялалт байгуулж түрүүлсэн билээ. [[Мексик]] улсад зохион байгуулагдсан [[1970 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1970 оны ДАШТ-ий]] дөрөвний нэг шигшээн тоглолтонд [[Германы хөлбөмбөгийн холбоо|Баруун Германыг]] үндсэн цагт 2-0 харьцаагаар хожиж яваад нэмэлт цагт 3-2 харьцаагаар хожигдож тэмцээнийг орхисон түүхтэй. 1974 болон 1978 оны дэлхийн аваргад шалгарч чадаагүй. Рон Гриинвүүдийн удирлаган дор [[Испани|Испанид]] болсон [[1982 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1982 оны ДАШТ-д]] оролцож хоёрдугаар шатанд нэг ч хожигдолгүй атлаа хэсгээсээ гарч чадалгүй тэмцээнийг өндөрлөсөн. Дараагийн дасгалжуулагчаар Бобби Робсон ажилласан бөгөөд түүний үед [[1986 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1986 оны ДАШТ-д]] дөрөвний нэг шигшээ, [[1990 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990 оны ДАШТ-д]] дөрөвдүгээр байранд шалгарсан байдаг байна. 1990 онд Английн шигшээ баг дөрвөн дасгалжуулагчийн нүүр үзэв. Робсоны халааг Граам Тайлор авсан ба түүний үед Англичууд [[1994 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1994 оны ДАШТ-д]] шалгарч чадаагүй. Дасгалжуулагч Терри Венаблесийн удирдлаган дор нутаг дээрээ зохион байгуулагдсан [[1996 оны УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн (Евро)|Евро-96 тэмцээнд]] хамгийн сайн амжилтаа(<small>Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн</small>) үзүүлж хагас шигшээд шалгарсан юм. Глен Ходле дасгалжуулагчийн үед Англичууд [[1998 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998 оны ДАШТ-д]] дөрөвний шигшээд шалгарсан амжилт үзүүлэв. Глен Ходлийн дараа 1972-1982 оны хооронд Английн шигшээг дасгалжуулж байсан туршлагтай мэргэжилтэн Кевин Кийгэн шигшээ багт ирсэн хэдий ч [[2000 оны УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн (Евро)|Евро-2000 тэмцээнд]] амжилт тун тааруу оролцсон байдаг байна. [[Файл:England team.jpg|thumb|right|Английг шигшээ баг [[2006 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006 оны ДАШТ-д]]]] Швед мэргэжилтэн Свен-Горан Эриксон 2001 оноос 2006 оны хооронд Английн шигшээ багийн дасгалжуулагчаар ажиллаж анхны '''Англи угсааны бус''' гэдгээрээ онцлог байв. [[2002 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002]] болон [[2006 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006 оны ДАШТ-д]]багаа удирдан дөрөвний нэг шигшээд шалгаруулсан юм. 2006 онд Стив Макларен ерөнхий дасгалжуулагчаар томилогдож [[2008 оны УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн (Евро)|Евро-2008 тэмцээнд]] Английг шалгаруулж чадсангүй. Макларен 16 сар ажилласан бөгөөд 1946 оноос дасгалжуулагчийг томилдог болсноос хойшхи Английн хамгийн богино хугацаанд алба хашсан гэдгээрээ ялгагддаг. 2007 оны арванхоёрдугаар сарын 14-нд [[Реал Мадрид]] болон [[Милан]] клубийг дасгалжуулж байсан [[Фабио Капелло]] томилогдсон. Английн шигшээг удирдсан гараагаа [[Швейцари хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Швейцарийн]] багтай хийж 4-1 харьцаагаар ялж эхлүүлж, [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ-ий]] сонгон шалгаруулалтын бүхий л тоглолтуудад багаа ялуулсан эрхэм билээ. 2010 оны ДАШТ-д тийм ч сайн амжилтыг үзүүлсэнгүй. Эхний тоглолтонд [[Америкийн Нэгдсэн Улсын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Америкийн]] шигшээтэй тоглосон тоглолтонд [[Стивен Жерард|Стивен Жерардын]] дөрөв дэх минутанд гоол оруулсан бөгөөд түүний дараа өрсөлдөгч багийн Клинт Дэмпсигийн тийм ч хүчтэй биш цохилтыг Английн багийн хаалгач Роберт Грийн хааж чадалгүй гоол болгон хувиргасан. 1-1 харьцаагаар өндөрлөсөн тоглолтын дараа Английн хэвлэлүүдээр Грийнийг нилээд их шүүмжлээд өнгөрөв. Дараагийн тоглолтонд [[Алжир хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Алжиртай]] тоглосон тоглолтонд багийн хурд, тактикт тодорхой өөрчлөлт оруулсан ч гоолгүйгээр тэнцэж, энэ удаа дасгалжуулагч руу хэвлэлүүд байгаа чиглүүлсэн байна. [[Словен хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Словентэй]] хэсгийн сүүлийн нэн тоглолтоо хийж Жермэйн Дефогийн гоолын ачаар 1-0 харьцаагаар хожиж хэсгээсээ Америкийн хойноос хоёроор гарав. Харин шөвгийн 16-гийн тоглолтонд [[Герман хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Германы]] багтай таарч 4-1 харьцаагаар ялагджээ. Английн хэвлэлүүдээр шүүгчийн алдаатай шүүлт энэ тоглолтыг урвуугаар эргүүлсэн талаар бичсэн байна. == Цэнгэлдэх хүрээлэн == [[Файл:Wembley Stadium interior.jpg|thumb|right|[[Лондон|Лондоны]] [[Вэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Вэмблийн цэнгэлдэх хүрээлэн.]]]] Уг цэнгэлдэх хүрээлэн нь Английн Лондон хотын баруун хойд хэсэгт Вэмблийн нутагт байрладаг бөгөөд '''The Venue of Legends - Home of Football''' гуншин бүхий тодорхойлолттой, 90000 хүний суудалтай. 2007 оноос Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг эхлэн хөлслөх болсон. Вэмбли бол УЕФА-гийн '''элит цэнгэлдэх хүрээлэн''' юм. == Үндсэн өнгө == {{Хөлбөмбөг хувцас | align = right | pattern_la = | pattern_b = | pattern_ra = | leftarm = FFCC00 | body = FFCC00 | rightarm = FFCC00 | shorts = 000099 | socks = FFCC00 | title = Бразил-загварын Английн гурав дахь өмсгөл }} Английн өөрийн талбайн өмсгөлийн үндсэн өнгө нь цагаан цамц, хар хөх шорт, цагаан оймс ажээ. 2001 оноос эхлэн цагаан өнгийн шортыг тогтмол өмсөх болсон. 2005 оноос хойш Дэвид Блэнчийн зохион бүтээсэн өмсгөлийг Англичууд өмсөх болжээ. Английн айлын талбайд тоглохдоо өмсдөг өмсгөл нь улаан цамц, цагаан шорт болон улаан оймс. 1945-1952 оны хооронд Англичууд хөх өмсгөл өмсдөг байв. 1996 онд айлын талбайд саарал цамц, шорт, оймс бүхий өмсгөлтэй гарах болсон ч энэ нь [[Болгар хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Болгар]], [[Герман хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Герман]], [[Гүрж хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Гүржийн]] багийн өмсгөлтэй адилавтар байсан тул өмсгөл буцаад улаан өнгөтэй болсон байна. Цайралттай цэнхэр цамц, шорт, оймс бүхий өмсгөлийг [[Чех хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Чехсловакийн]] багтай тоглох үедээ өмссөн нь Английн гурав дахь өмсгөл юм. Мөн л адил энэ нь [[Бразил хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Бразилийн]] өмсгөлтэй төстэй байсан тул 1973 онд цамцны өнгийг шар, шортны өнгийг цэнхэр болгож Чехсловак, [[Польш хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Польш]], [[Итали хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Италийн]] багтай тоглож байв. 1986-1992 оны хооронд гурав дахь өмсгөлийн өнгө цайвар цэнхэр байлаа. == Үр дүн == === 2010 оны ДАШТ === Тус тэмцээнд C хэсэгт тоглосон. Эхний тоглолт зургадугаар сарын 12-нд [[Америкийн Нэгдсэн Улс хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Америкийн]] багтай 1-1 харьцаагаар тэнцэж, зургадугаар сарын 19-нд Алжиртай гоолгүйгээр тэнцсэн. Хэсгийн сүүлийн тоглолтондоо зургадугаар сарын 23-нд Словений багийг 1-0 харьцаагаар хожсон. Хэсгээсээ хоёроор гарч зургадугаар сарын 27-нд Германы багтай оноолт таарч 4-1 харьцаагаар ялагдаж дэлхийн аваргын тэмцээнийг орхисон. {{Хөлбөмбөгбокс |date= 2010 - 06 - 19 |time= 02:30 |team1= {{fb-rt|ENG}} |score= [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ-2010 C хэсэг|0 - 0]] |report= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=249722/match=300061464/report.html Тайлан] |team2= {{fb|ALG}} |goals1= |goals2= |stadium= Кэп Таун |attendance= 64,100 |referee= Равшан Ирматов ([[Узбекстаны хөлбөмбөгийн холбоо|Узбекстан]]) }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date=2010 - 06 - 23 |time=22:00 |team1= {{fb-rt|SVN}} |score= [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ-2010 C хэсэг|0 – 1]] |report= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=249722/match=300061462/report.html Тайлан] |team2= {{fb|ENG}} |goals1= |goals2= Жэрмэйн Дефо{{goal|23}} |stadium= Нелсон Мандела Бэй |attendance= 36,893 |referee= Волфганг Штарк ([[Германы хөлбөмбөгийн холбоо|Герман]])}} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date=2010 - 06 - 27 |time=22:00 |team1={{fb-rt|GER}} |score=[[Хөлбөмбөгийн ДАШТ-2010 Хасагдах шатны тоглолт|4 – 1]] |report=[http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=249717/match=300061501/report.html Тайлан] |team2={{fb|ENG}} |goals1=Клозэ {{goal|20}}<br />Подольски {{goal|32}}<br />Мюллер {{goal|67||70}} |goals2=Апсон {{goal|37}} |stadium=Фри Стэйт |attendance=40,510 |referee= Ёргэ Ларрионда ([[Уругвайн хөлбөмбөгийн холбоо|Уругвай]])}} === 2009–10 оны нөхөрсөг тоглолтууд === Онооны хувд эхлээд Английг бичсэн. {| class="wikitable" |- ! Өрсөлдөгч ! Хаана ! Хэзээ ! Үр дүн |- |{{fb|ESP}} |Эстадио Рамян Санчес Пизуан, [[Севилья]] |2009 - 02 -11 |align="center"|0–2 Хд |- |{{fb|SVK}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2009 - 03 -28 |align="center"|4–0 Хо |- |{{fb|NED}} |Амстердам Арена, [[Амстердам]] |2009 - 08 - 12 |align="center"|2–2 Тц |- |{{fb|SVN}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2009 - 09 - 05 |align="center"|2–1 Хо |- |{{fb|BRA}} |Халифа, [[Доха]] |2009 - 11 - 14 |align="center"|0–1 Хд |- |{{fb|EGY}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2010 - 03 - 03 |align="center"|3–1 Хо |- |{{fb|MEX}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2010 - 05 - 24 |align="center"|3–1 Хо |- |{{fb|JPN}} |UPC-Арена, [[Graz]] |2010 - 05 - 30 |align="center"|2–1 Хо |- |{{fb|HUN}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2010 - 08 - 11 |align="center"|2–1 |} == Болох тоглолтууд == === Нөхөрсөг тоглолтууд === Онооны хувд эхлээд Английг бичсэн. {| class="wikitable" |- ! Өрсөлдөгч ! Хаана ! Хэзээ ! Үр дүн |- |{{fb|FRA}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2010 - 11 - 17 |align="center"|– |- |{{fb|ARG}} |TBA |2011 - 02 - 09 |align="center"|– |- |{{fb|POL}} |[[PGE Arena Gdańsk]], [[Gdańsk]] |2011 - 06 - 08 |align="center"|– |- |{{fb|THA}} |[[Rajamangala Stadium]], [[Bangkok]] |2011 - 06 |align="center"|– |- |{{fb|NED}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2011 - 08 - 10 |align="center"|– |} === [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Евро 2012]] тэмцээний сон. – G хэсэг === {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2010 - 09 - 03 |time = 20:00 UTC+1 |team1 = {{fb-rt|ENG}} |score = 4 &ndash; 0 |report = [http://www.uefa.com/uefaeuro2012/matches/season=2012/round=15171/match=2002278/index.html Тайлан] |team2 = {{fb|BUL}} |goals1 = [[Жермейн Дефо|Дефо]] {{goal|3||61||86}}<br />[[Адам Жонсон|A. Жонсон]] {{goal|83}} |goals2 = |stadium = [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |attendance = 73,246 |referee = Виктор Кассай ([[Унгарын хөлбөмбөгийн холбоо|Унгар]])}} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2010 - 09 - 07 |time = 20:45 UTC+2 |team1 = {{fb-rt|SUI}} |score = 1 &ndash; 3 |report = [http://www.uefa.com/uefaeuro2012/matches/season=2012/round=15171/match=2002281/index.html Тайлан] |team2 = {{fb|ENG}} |goals1 = [[Жердан Шакири|Шакири]] {{goal|71}} |goals2 = [[Уэйн Рүүни|Рүүни]] {{goal|10}}<br />[[Адам Жонсон|A. Жонсон]] {{goal|69}}<br />[[Даррен Бент|Бент]] {{goal|88}} |stadium = Санкт-Якоб Парк, [[Базель]] |attendance = 39,700 |referee = Никола Риццоли ([[Италийн хөлбөмбөгийн холбоо|Итали]]) }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2010 - 10 - 12 |time = 20:00 UTC+1 |team1 = {{fb-rt|ENG}} |score = |report = |team2 = {{fb|MNE}} |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |attendance = |referee = }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2011 - 03 - 26 |time = |team1 = {{fb-rt|WAL}} |score = |report = |team2 = {{fb|ENG}} |goals1 = |goals2 = |stadium = Миленниум Стадион, [[Кардифф]] |attendance = |referee = }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2011 - 06 - 04 |time = |team1 = {{fb-rt|ENG}} |score = |report = |team2 = {{fb|SUI}} |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |attendance = |referee = }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2011 - 09 - 02 |time = |team1 = {{fb-rt|BUL}} |score = |report = |team2 = {{fb|ENG}} |goals1 = |goals2 = |stadium = Василий Лёвскийн цэнгэлдэх хүрээлэн, [[Софи]] |attendance = |referee = }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2011 - 09 - 06 |time = |team1 = {{fb-rt|ENG}} |score = |report = |team2 = {{fb|WAL}} |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |attendance = |referee = }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2011 - 10 - 07 |time = |team1 = {{fb-rt|MNE}} |score = |report = |team2 = {{fb|ENG}} |goals1 = |goals2 = |stadium = Подгорика хотын цэнгэлдэх хүрээлэн, Подгорика |attendance = |referee = }} == Дасгалжуулалтын алба == {| "style=text-align:left" |- |'''Дасгалжуулагч'''|| {{flagicon|Итали}} [[Фабио Капеллло]] |- |'''Ерөнхий менежер'''|| {{flagicon|Итали}} Франко Балдини |- |'''Туслах менежер'''|| {{flagicon|Итали}} Итало Галбиати |- |'''21-ээс доошхи насныханы багийн менежер'''|| {{flagicon|Англи}} Стьюрт Пиерс |- |'''Дасгалжуулагч'''|| {{flagicon|Англи}} Рэй Клеменс |- |'''Хаалгачийн дасгалжуулагч'''|| {{flagicon|Итали}} Франко Танцреди |- |'''18-аас доошхи насныханы багийн менежер'''|| {{flagicon|Англи}} Брайн Истик |- |'''19-аас доошхи насныханы багийн менежер'''|| {{flagicon|Англи}} Ноел Блэке |- |'''17-аас доошхи насныханы багийн менежер'''|| {{flagicon|Англи}} Жон Пикок |- |'''16-аас доошхи насныханы багийн менежер'''|| {{flagicon|Англи}} Кенни Швайн |- |'''Эрүүл мэндийн дасгалжуулагч'''|| {{flagicon|Итали}} Массимо Нери |- |'''Физиотерапист'''|| {{flagicon|Англи}} Гэри Левин |- |'''Багийн эмч'''|| {{flagicon|Англи}} Иан Бислей |- valign=top |rowspan=5|'''Арын өрөөны баг'''|| {{flagicon|Англи}} Дэн Хич |- | {{flagicon|Англи}} Рожер Нарбет |- | {{flagicon|Англи}} Стив Слатери |- | {{flagicon|Англи}} Род Торнлей |- |} == Гарааны бүрэлдэхүүн == [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Евро 2012]] тэмцээний урьдчилсан шатны [[Болгар хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Болгар]] болон [[Швейцарь хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Швейцарийн]] шигшээ багуудтай хийсэн тоглолтонд бүрэлдэхүүнд дуудагдсан тоглогчдын нэрсийг үзүүлэв. 2010 оны есдүгээр сарын 3-ны байдлаар. {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Жо Харт]]|age={{Birth date and age|1987|4|19|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Бен Фостер]]|age={{birth date and age|1983|4|3|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[Бирмингем Сити]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=GK|name=[[Скотт Карсон]]<sup>1</sup>|age={{Birth date and age|1985|9|3|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Вест Бромвич Альбион]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=GK|name=Скотт Лух<sup>2</sup>|age={{Birth date and age|1988|5|27|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Уотфорд (хөлбөмбөгийн баг)|Уотфорд]]|clubnat=ENG}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Глен Жонсон]]|age={{Birth date and age|1984|8|23|df=y}}|caps=29|goals=1|club=[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Эшли Коул]]|age={{Birth date and age|1980|12|20|df=y}}|caps=85|goals=0|club=[[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Майкл Доусон]]<sup>3</sup>|age={{Birth date and age|1983|11|18|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Фил Ягелка]]|age={{Birth date and age|1982|8|17|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертон]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Киран Гиббс]]|age={{Birth date and age|1989|9|26|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Гари Кэхилл]]|age={{birth date and age|1985|12|19|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Болтон Уондерерс]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=DF|name=[[Мэттью Апсон]]|age={{Birth date and age|1979|4|18|df=y}}|caps=21|goals=2|club=[[Вест Хэм Юнайтед]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=DF|name=[[Жолеон Лескотт]]|age={{birth date and age|1982|8|16|df=y}}|caps=10|goals=0|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Стивен Жерард|Стивен Жеррард]] ''(ахлагч)''|age={{Birth date and age|1980|5|30|df=y}}|caps=87|goals=19|club=[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Тео Уолкотт]]|age={{birth date and age|1989|3|16|df=y}}|caps=14|goals=3|club=[[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Гарет Бэрри]]|age={{Birth date and age|1981|2|23|df=y}}|caps=42|goals=2|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Жеймс Милнер]]|age={{Birth date and age|1986|1|4|df=y}}|caps=14|goals=0|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Майкл Каррик]]|age={{Birth date and age|1981|7|28|df=y}}|caps=22|goals=0|club=[[Манчестер Юнайтед]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Адам Жонсон]]|age={{birth date and age|1987|7|14|df=y}}|caps=4|goals=2|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Эшли Янг]]|age={{birth date and age|1985|7|9|df=y}}|caps=9|goals=0|club=[[Астон Вилла]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=MF|name=[[Шон Райт-Филлипс]]|age={{Birth date and age|1981|10|25|df=y}}|caps=35|goals=6|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Жермейн Дефо]]|age={{Birth date and age|1982|10|7|df=y}}|caps=45|goals=15|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Уэйн Рүүни]]|age={{Birth date and age|1985|10|24|df=y}}|caps=67|goals=26|club=[[Манчестер Юнайтед]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Даррен Бент]]|age={{birth date and age|1984|2|6|df=y}}|caps=7|goals=1|club=[[Сандерленд (хөлбөмбөгийн баг)|Сандерленд]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=FW|name=[[Карлтон Коул]]|age={{birth date and age|1983|11|12|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Вест Хэм Юнайтед]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=FW|name=[[Питер Крауч]]<sup>3</sup>|age={{Birth date and age|1981|1|30|df=y}}|caps=40|goals=21|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG}} |} <sup>1</sup>Болгарын шигшээтэй тоглох тоглолтонд гэр бүлийн асуудлаас шалтгаалан оролцоогүй<ref>[http://www.skysports.com/story/0,19528,19692_6353769,00.html Sky Sports: Carson released from squad]</ref><br /> <sup>2</sup>Карсоны орны тоглогчоор сонгогдон оролцсон<br /> <sup>3</sup> Бэртлээс шалтгаалан түр өнжсөн. === Багийн бусад тоглогчид === Сүүлийн хорин сарын хугацаанд шигшээ багт дуудагдсан тоглогчдыг энд үзүүлсэн болно. {{nat fs r start}} {{nat fs r player|pos=GK|name=Фрэнк Филдин|age={{Birth date and age|1988|4|4|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Блэкберн Роверс]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|HUN}}, 2010-08-11}} {{nat fs r player|pos=GK|name=[[Роберт Грин]]|age={{Birth date and age|1980|1|18|df=y}}|caps=11|goals=0|club=[[Вест Хэм Юнайтед]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=GK|name=[[Дэвид Жеймс]]|age={{Birth date and age|1970|8|1|df=y}}|caps=53|goals=0|club=[[Бристол Сити]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Жон Терри]]|age={{Birth date and age|1980|12|7|df=y}}|caps=65|goals=6|club=[[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|HUN}}, 2010-08-11}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Жейми Каррагер]]|age={{Birth date and age|1978|1|28|df=y}}|caps=38|goals=0|club=[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Рио Фердинанд]]|age={{birth date and age|1978|11|07|df=y}}|caps=78|goals=3|club=[[Манчестер Юнайтед]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Ледли Кинг]]|age={{Birth date and age|1980|10|12|df=y}}|caps=21|goals=2|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Стивен Уорнок]]|age={{Birth date and age|1981|12|12|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Астон Вилла]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Лейтон Бейнс]]|age={{birth date and age|1984|12|11|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертон]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]] урьдчилсан гараа}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Райан Шоукросс]]|age={{birth date and age|1987|10|4|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Сток Сити]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|EGY}}, 2010-03-03}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Фрэнк Лампард]] ''(дэд ахлагч)'' |age={{Birth date and age|1978|6|20|df=y}}|caps=83|goals=20|club=[[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|HUN}}, 2010-08-11}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Жейк Уилшир]]|age={{Birth date and age|1992|1|1|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|HUN}}, 2010-08-11}} {{nat fs r player||pos=MF|name=[[Жо Коул]]|age={{Birth date and age|1981|11|8|df=y}}|caps=56|goals=10|club=[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Аарон Леннон]]|age={{Birth date and age|1987|4|16|df=y}}|caps=19|goals=0|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Том Хаддлстоун]]|age={{birth date and age|1986|12|28|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]] урьдчилсан гараа}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Скотт Паркер]]|age={{birth date and age|1980|10|13|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Вест Хэм Юнайтед]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]] урьдчилсан гараа}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Дэвид Бекхэм]]|age={{birth date and age|1975|5|2|df=y}}|caps=115|goals=17|club=[[Лос Анжелес Галакси]]|clubnat=USA|latest= v {{fb|EGY}}, 2010-03-03}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Стюарт Даунинг]]|age={{birth date and age|1984|7|22|df=y}}|caps=23|goals=0|club=[[Астон Вилла]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|EGY}}, 2010-03-03}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Жермейн Женас]]|age={{birth date and age|1983|2|18|df=y}}|caps=21|goals=1|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|BRA}}, 2009-11-14}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs r player|pos=FW|name=[[Бобби Замора]]|age={{birth date and age|1981|1|16|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэм]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|HUN}}, 2010-08-11}} {{nat fs r player|pos=FW|name=[[Габрэиль Агбонлахор]]|age={{birth date and age|1986|10|13|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Астон Вилла]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|UKR}}, 2009-10-10}} |} == Тэмцээний амжилт == {{col-begin}} {{col-2}} === ФИФА-гийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Жил !Үе !Байрлал !Т !Х !Тц{{ref|1|1}} !Хд !ОГ !АГ |- |{{flagicon|Уругвай}} [[1930 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1930]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Итали|1861}} [[1934 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1934]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Франц}} [[1938 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1938]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Бразил|1889}} [[1950 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1950]]||Хэсэг||8||3||1||0||2||2||2 |- |{{flagicon|Швейцар}} [[1954 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1954]]||Дөрөвний нэг шигшээ||6||3||1||1||1||8||8 |- |{{flagicon|Швед}} [[1958 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1958]]||Хэсэг||11||4||0||3||1||4||5 |- |{{flagicon|Чили}} [[1962 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1962]]||Дөрөвний нэг шигшээ||8||4||1||1||2||5||6 |-bgcolor=Gold |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Англи}} [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]]||'''Аварга'''||1||6||5||1||0||11||3 |- |{{flagicon|Мексик}} [[1970 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1970]]||Дөрөвний нэг шигшээ||8||4||2||0||2||4||4 |- |{{flagicon|Баруун Герман}} [[1974 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1974]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Аргентин}} [[1978 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1978]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Испани}} [[1982 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1982]]||Хоёрдугаар үе||6||5||3||2||0||6||1 |- |{{flagicon|Мексик}} [[1986 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1986]]||Дөрөвний нэг шигшээ||8||5||2||1||2||7||3 |- |{{flagicon|Итали}} [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]]||Дөрөвдүгээр байр||4||7||3||3||1||8||6 |- |{{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[1994 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1994]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Франц}} [[1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998]]||Шөвгийн 16||9||4||2||1||1||7||4 |- |{{flagicon|Өмнөд Солонгос}} {{flagicon|Япон}} [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002]]||Дөрөвний нэг шигшээ||6||5||2||2||1||6||3 |- |{{flagicon|Герман}} [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]]||Дөрөвний нэг шигшээ||7||5||3||2||0||6||2 |- |{{flagicon|Өмнөд Африк}} [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]]||Шөвгийн 16||13||4||1||2||1||3||5 |- |'''Нийт'''||13/19||1 удаа||59||26||19||14||77||51 |} === УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Он !Үе !Т !Х !Тц !Хд !ОГ !АГ |- |{{flagicon|Франц}} 1960||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Испани|1945}} 1964||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- bgcolor="#cc9966" |{{flagicon|Итали}} 1968||Гуравдугаар байр||2||1||0||1||2||1 |- |{{flagicon|Бельги}} 1972||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |1976||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Итали}} 1980||Хэсэг||3||1||1||1||3||3 |- |{{flagicon|Франц}} 1984||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Баруун Герман}} 1988||Хэсэг||3||0||0||3||2||7 |- |{{flagicon|Швед}} 1992||Хэсэг||3||0||2||1||1||2 |- |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Англи}} 1996||Хагас шигшээ||5||2||3||0||8||3 |- |{{flagicon|Бельги}} {{flagicon|Нидерланд}} 2000||Хэсэг||3||1||0||2||5||6 |- |{{flagicon|Португал}} 2004||Хагас шигшээ||4||2||1||1||10||6 |- |{{flagicon|Австри}} {{flagicon|Швейцар}} 2008||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- ||'''Нийт'''||7/13||23||7||7||9||31||28 |} {{col-end}} === Бүх цагийн үзүүлэлт === {| class="sortable wikitable" |- ! Өрсөлдсөн баг ! Тоглосон тоо ! Хожил ! Тц ! Хд ! ОГ ! АГ ! ГЗ |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | align="left" | {{fb|ALB}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 12 || 1 || +11 |- | align="left" | {{fb|ALG}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0 || 0 |- | align="left" | {{fb|AND}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 16 || 0 || +16 |- | align="left" | {{fb|ARG}} || 14 || 6 || 6 || 2 || 21 || 15 || +6 |- | align="left" | {{fb|AUS}} || 6 || 3 || 2 || 1 || 6 || 5|| +1 |- | align="left" | {{fb|AUT}} || 18 || 10 || 4 || 4 || 58 || 27 || +31 |- | align="left" | {{fb|AZE}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 3 || 0 || +3 |- | align="left" | {{fb|BLR}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 6 || 1 || +5 |- | align="left" | {{fb|BEL}} || 20 || 14 || 5 || 1 || 69 || 25 || +44 |- | align="left" | {{fb|BOH}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 4 || 0 || +4 |- | align="left" | {{fb|BRA}} || 23 || 3 || 9 || 11 || 19 || 31 || −12 |- | align="left" | {{fb|BUL}} || 8 || 4 || 4 || 0 || 9 || 2|| +7 |- | align="left" | {{fb|EUN}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 2 || 2|| +0 |- | align="left" | {{fb|CMR}} || 4 || 3 || 1 || 0 || 9 || 4|| +5 |- | align="left" | {{fb|CAN}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || +1 |- | align="left" | {{fb|CHI}} || 5 || 2 || 2 || 1 || 4 || 3 || +1 |- | align="left" | {{fb|CHN}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 3 || 0 || +3 |- | align="left" | {{fb|COL}} || 5 || 3 || 2 || 0 || 10 || 3 || +7 |- | align="left" | {{fb|CRO}} || 7 || 4 || 1 || 2 || 18 || 10 || +8 |- | align="left" | {{fb|CYP}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 6 || 0 || +6 |- | align="left" | {{fb|CZE}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 4 || 2 || +2 |- | align="left" | {{fb|TCH}} || 12 || 7 || 3 || 2 || 25 || 15 || +10 |- | align="left" | {{fb|DEN}} || 17 || 10 || 4 || 3 || 33 || 18 || +15 |- | align="left" | {{fb|ECU}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 3 || 0 || +3 |- | align="left" | {{fb|EGY}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 8 || 1 || +7 |- | align="left" | {{fb|EST}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 6 || 0|| +6 |- | align="left" | {{fb|FIN}} || 11 || 9 || 2 || 0 || 36 || 7|| +29 |- | align="left" | {{fb|FRA}} || 27 || 16 || 4 || 7 || 65 || 33 || +32 |- | align="left" | {{fb|GEO}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 4 || 0 || +4 |- | align="left" | {{fb|GER}} || 12 || 5 || 2 || 5 || 24 || 19 || +5 |- | align="left" | {{fb|FRG}} || 16 || 7 || 3 || 6 || 24 || 19 || +5 |- | align="left" | {{fb|DDR}} || 4 || 3 || 1 || 0 || 7 || 3 || +4 |- | align="left" | {{fb|GRE}} || 9 || 7 || 2 || 0 || 23 || 3 || +20 |- | align="left" | {{fb|HKG}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || +1 |- | align="left" | {{fb|HUN}} || 21 || 14 || 2 || 5 || 54 || 29 || +25 |- | align="left" | {{fb|ISL}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 7 || 2 || +5 |- | align="left" | {{fb|NIR}} || 98 || 75 || 16 || 7 || 323 || 81 || +242 |- | align="left" | {{fb|IRL}} || 14 || 5 || 7 || 2 || 19 || 12 || +7 |- | align="left" | {{fb|ISR}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 5 || 1 || +4 |- | align="left" | {{fb|ITA}} || 22 || 7 || 6 || 9 || 28 || 26 || +2 |- | align="left" | {{fb|JAM}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 6 || 0 || +6 |- | align="left" | {{fb|JPN}} || 4 || 3 || 1 || 0 || 5 || 3 || +2 |- | align="left" | {{fb|KAZ}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 9 || 1|| +8 |- | align="left" | {{fb|KOR}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 1 || 1|| +0 |- | align="left" | {{fb|KUW}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || +1 |- | align="left" | {{fb|LIE}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 4 || 0 || +4 |- | align="left" | {{fb|LUX}} || 9 || 9 || 0 || 0 || 47 || 3 || +44 |- | align="left | {{fb|MKD}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 5 || 3 || +2 |- | align="left" | {{fb|MAS}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 4 || 2 || +2 |- | align="left" | {{fb|MLT}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 8 || 1 || +7 |- | align="left" | {{fb|MEX}} || 9 || 6 || 1 || 2 || 23 || 4|| +19 |- | align="left" | {{fb|MDA}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 7 || 0 || +7 |- | align="left" | {{fb|MAR}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 1 || 0 || +1 |- | align="left" | {{fb|NED}} || 18 || 5 || 9 || 4 || 26 || 21 || +5 |- | align="left" | {{fb|NZL}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 3 || 0 || +3 |- | align="left" | {{fb|NGA}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 1 || 0 || +1 |- | align="left" | {{fb|NOR}} || 10 || 5 || 3 || 2 || 26 || 7 || +19 |- | align="left" | {{fb|PAR}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 8 || 0 || +8 |- | align="left" | {{fb|PER}} || 2 || 1 || 0 || 1 || 5 || 4 || +1 |- | align="left" | {{fb|POL}} || 17 || 10 || 6 || 1 || 27 || 10 || +17 |- | align="left" | {{fb|POR}} || 22 || 9 || 10 || 3 || 45 || 25 || +20 |- | align="left | [[Europe XI]] || 2 || 1 || 1 || 0 || 7 || 4 || +3 |- | align="left | World XI || 1 || 1 || 0 || 0 || 2 || 1 || +1 |- | align="left" | {{fb|ROU}} || 11 || 2 || 6 || 3 || 10 || 10 || +0 |- | align="left" | {{fb|RUS}} || 2 || 1 || 0 || 1 || 4 || 2 || +2 |- | align="left" | {{fb|SMR}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 13 || 1 || +12 |- | align="left" | {{fb|KSA}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 1 || 1 || +0 |- | align="left" | {{fb|SCO}} || 110 || 45 || 24 || 41 || 192 || 169 || +23 |- | align="left" | {{fb|SCG}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 2 || 1|| +1 |- | align="left" | {{fb|SVK}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 8 || 2|| +6 |- | align="left" | {{fb|SVN}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 3 || 1 || +2 |- | align="left" | {{fb|RSA}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 4 || 2 || +2 |- | align="left" | {{fb|ESP}} || 22 || 11 || 3 || 8 || 38 || 24 || +14 |- | align="left" | {{fb|SWE}} || 21 || 6 || 9 || 6 || 32 || 26 || +6 |- | align="left" | {{fb|SWI}} || 20 || 13 || 4 || 3 || 47 || 16 || +31 |- | align="left" | {{fb|TRI}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 5 || 0 || +5 |- | align="left" | {{fb|TUN}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 3 || 1 || +2 |- | align="left" | {{fb|TUR}} || 10 || 8 || 2 || 0 || 31 || 0 || +31 |- | align="left" | {{fb|USA}} || 10 || 7 || 1 || 2 || 36 || 9 || +27 |- | align="left" | {{fb|URS}} || 11 || 5 || 3 || 3 || 19 || 13 || +6 |- | align="left" | {{fb|UKR}} || 4 || 3 || 0 || 1 || 7 || 2 || +5 |- | align="left" | {{fb|URU}} || 10 || 3 || 3 || 4 || 10 || 13 || −3 |- | align="left" | {{fb|WAL}} || 99 || 64 || 21 || 14 || 242 || 90 || +152 |- | align="left" | {{fb|YUG}} || 14 || 5 || 5 || 4 || 23 || 20 || +3 |-class="sortbottom" ! Нийт || 888 || 503 || 213 || 172 || 1975 || 894 || +1081 |} == Шагнал == * '''[[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]]''' :'''Аварга''' (1): [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]] :Дөрөвдүгээр байр (1): [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]] * '''[[УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн]]''' :Гуравдугаар байр (1): 1968 :Хагас шигшээ (1): 1996 == Тоглочдын түүх == === Хамгийн олон удаа гараанд гарсан тоглогчид === {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !# !Нэр !Кареер !Гараа !Гоол |- |1 |align="left"|Петер Шилтон |1970–1990 |125 |0 |- |2 |align="left"|'''[[Дэвид Бекхэм]]''' |1996– {{0}}{{0}}{{0}}{{0}} |115 |17 |- |3 |align="left"|Бобби Мур |1962–1973 |108 |2 |- |4 |align="left"|[[Бобби Чарлтон]] |1958–1970 |106 |49 |- |5 |align="left"|Биллие Врайт |1946–1959 |105 |3 |- |6 |align="left"|Брайн Робсон |1980–1991 |90 |26 |- |7 |align="left"|'''Майкл Овен''' |1998– {{0}}{{0}}{{0}}{{0}} |89 |40 |- |8 |align="left"|Кенни Сансом |1979–1988 |86 |1 |- |9 |align="left"|'''Гэри Невилл''' |1995– {{0}}{{0}}{{0}}{{0}} |85 |0 |- |10 |align="left"|Рей Вилкинс |1976–1986 |84 |3 |- |= |align="left"|'''[[Стивен Жерард]]''' |2000– {{0}}{{0}}{{0}}{{0}} |84 |17 |} === Хамгийн олон гоол оруулсан тоглогчид === {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !# !Нэр !Кареер !Гоол (гараа) !Тоглолт бүрт |- |1 |style="text-align:left;"|[[Бобби Чарлтон]] |1958–1970 |49 (106) |0.4623 |- |2 |style="text-align:left;"|Гэри Лайнекер |1984–1992 |48 (80) |0.6000 |- |3 |style="text-align:left;"|Жимми Гривес |1959–1967 |44 (57) |0.7719 |- |4 |style="text-align:left;"|'''Майкл Овен''' |1998–{{0}}{{0}}{{0}}{{0}} |40 (89) |0.4494 |- |5 |style="text-align:left;"|Том Финней |1946–1958 |30 (76) |0.3947 |- |= |style="text-align:left;"|Нэт Лофтхаус |1950–1958 |30 (33) |0.9091 |- |= |style="text-align:left;"|[[Алан Ширер]] |1992–2000 |30 (63) |0.4762 |- |8 |style="text-align:left;"|Вивиан Вүдвард |1903–1911 |29 (23) |1.2609 |- |9 |style="text-align:left;"|Стив Блүмер |1895–1907 |28 (23) |1.2174 |- |10 |style="text-align:left;"|Дэвид Плат |1986–1996 |27 (62) |0.4355 |- |} == Цахим хуудас == {{Commonscat|England national association football team|Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}} * [http://www.thefa.com/England/ Official website at the FA's website] * [http://www.englandstats.com/index.php englandstats.com – England statistics since 1872] * IFFHS Archive: [http://www.iffhs.de/?390a857fcf027cda17685ac03e0f827dcdc0005fdcdc3bfcdc0aec70aeeda0a3e8e003e0f518 1872–1900], [http://www.iffhs.de/?390a857fcf027cda17299a003e0f827dcdc0005fdcdc3bfcdc0aec70aeeda0a3e8e003e0f50c 1901–1910], [http://www.iffhs.de/?390a857fcf027cda1729da003e0f827dcdc0005fdcdc3bfcdc0aec70aeeda0a3e8e003e0f50f 1911–1920] {{reflist}} {{УЕФА-гийн багууд}} {{DEFAULTSORT:Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг| ]] [[Ангилал:Английн үндэсний шигшээ баг|хөлбөмбөг]] [[Ангилал:Европын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] 7ymv7nttw57ck9vyh71oz1ag6ruksg7 Күмамото 0 37542 858492 858270 2026-06-09T11:30:27Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858492 wikitext text/x-wiki {{Short description|Японы Кюшюгийн хот}} {{About|Японы хотын|Хот байрладаг ижил нэрт мужийн тухай|Күмамото муж|Бусад хэрэглээг}} {{Dist|Куманово}} {{Инфобокс суурин | name = Күмамото | official_name = Күмамото хот | native_name = {{nobold|熊本市}} | native_name_lang = ja | settlement_type = [[Журамт хот]] | other_name = <!-- images, nickname, motto --> | nickname = The Heart of Kyushu | image_skyline = {{Multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | image1 = Mount Tatsuda-yama (Kumamoto) 1.jpg | caption1 = [[Күмамото цайз]]аас харагдах хотын үзэмж | image2 = Small tenshu & Uto turret & Large tenshu in Kumamoto-Csl.jpg | caption2 = [[Күмамото цайз]] | image3 = Kumamoto Shintoshin Plaza 20170103.jpg | caption3 = [[Kumamoto Shintoshin Plaza]] | image4 = View of Haiden of Fujisaki Hachiman Shrine.jpg | caption4 = [[Фүжисаки Хачимангу]] | image5 = 090502 Shimo-tori Kumamoto Japan01s3.jpg | caption5 = Шимотори-Шинтэнгай | image6 = Suizen-ji Jōju-en (42562295395).jpg | caption6 = [[Сүйзен-жи Жожү-эн|Сүйзенжи цэцэрлэгт хүрээлэн]] | image7 = SAKURA MACHI Kumamoto2.jpg | caption7 = [[Күмамото Сакүрамачи автобусны буудал]] }} | image_flag = Flag of Kumamoto, Kumamoto.svg | image_seal = Emblem of Kumamoto, Kumamoto.svg | seal_type = Сүлд <!-- maps and coordinates --> | image_map = Kumamoto in Kumamoto Prefecture Ja.svg | map_alt = | map_caption = [[Күмамото муж]] дахь Күмамотогийн байршил | pushpin_map = Япон | pushpin_relief = | pushpin_map_caption = Япон дахь байршил | coordinates = {{coord|32|48|11|N|130|42|28|E|region:JP-43|display=it}} | coordinates_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> <!-- location -->| subdivision_type = Улс | subdivision_name = Япон | subdivision_type1 = [[Японы бүс нутгийн жагсаалт|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Кюшю]] | subdivision_type2 = [[Японы мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Күмамото муж]] | subdivision_type3 = [[Японы тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name3 = <!-- established --> | established_title = Анх бүртгэгдсэн | established_date = МЭ 558{{citation needed|date=May 2022}} | established_title2 = Хот суурьшсан | established_date2 = 4 сарын 1, 1889 | extinct_title = Одоо нэг хэсэг | extinct_date = | founder = | named_for = <!-- seat, smaller parts --> | seat_type = <!-- defaults to: Seat --> | seat = <!-- government type, leaders --> | government_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | leader_party = | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Оониши Казүмүфи<ref>{{cite web | url = http://showcase.japantimes.co.jp/kumamoto-city/ | title = Kumamoto City | work = JAPAN SHOWCASE | publisher = The Japan Times | access-date = 2026-06-06}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.mayors.or.jp/city_mayorssearch_result.php | script-title = ja:市長名の検索結果 | publisher = Japan Association of City Mayors | language = ja | access-date = 2026-06-06 | archive-date = 2016-03-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160323041446/http://www.mayors.or.jp/city_mayorssearch_result.php | url-status = dead }}</ref> | leader_title1 = Дэд дарга | leader_name1 = <!-- display settings --> | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | unit_pref = Metric <!-- area -->| area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_total_km2 = 390.32 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = <!-- elevation --> | elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = <!-- population --> | population_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | population_total = 737543 | population_as_of = 1 сарын 1, 2025 | population_density_km2 = auto | population_est = | pop_est_as_of = <!-- time zone(s) --> | timezone1 = [[Японы Стандарт Цаг|ЯСЦ]] | utc_offset1 = +09:00 <!-- postal codes, area code --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = <!-- defaults to: Area code(s) --> | area_code = <!-- blank fields (section 1) --> | blank_name_sec1 = Хотын захиргааны хаяг | blank_info_sec1 = <!-- blank fields (section 2) --> | blank_name_sec2 = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info_sec2 = [[Чийглэг субтропикийн уур амьсгал|Cfa]] <!-- website, footnotes --> | website = {{URL|http://www.city.kumamoto.jp/}} | footnotes = | module = {{Инфобокс бэлгэ тэмдэг| embedded=yes | tree = [[Гинкго хоёр наст|Гинкго]] | flower = [[Камели]] | bird = [[Их хөхбух]] | flowering_tree = | butterfly = | fish = | other_symbols = }} }} '''Күмамото''' (熊本市 - Kumamoto-shi), <small> Кумамото</small> — [[Япон улс|Япон]] улсын [[Кюшю]] арлын [[Күмамото муж|Күмамото]] мужийн төв, 74 түмэн хүнтэй [[хот]].<ref>2013 оны 10-р сард 739,541 хүн оршин сууж байсан.</ref> == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |single line = Y |metric first = Y |location = Күмамото (1991−2020 оны хэвийн, туйлын үе 1890−одоо) |Jan record high C = 22.5 |Feb record high C = 26.4 |Mar record high C = 27.4 |Apr record high C = 30.7 |May record high C = 34.4 |Jun record high C = 36.1 |Jul record high C = 38.8 |Aug record high C = 38.8 |Sep record high C = 37.0 |Oct record high C = 33.7 |Nov record high C = 28.9 |Dec record high C = 24.6 |Jan record low C = -9.2 |Feb record low C = -9.2 |Mar record low C = -6.9 |Apr record low C = -2.5 |May record low C = 1.3 |Jun record low C = 7.1 |Jul record low C = 14.3 |Aug record low C = 15.3 |Sep record low C = 6.7 |Oct record low C = 0.5 |Nov record low C = -3.8 |Dec record low C = -7.9 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 57.2 |Feb precipitation mm = 83.2 |Mar precipitation mm = 124.8 |Apr precipitation mm = 144.9 |May precipitation mm = 160.9 |Jun precipitation mm = 448.5 |Jul precipitation mm = 386.8 |Aug precipitation mm = 195.4 |Sep precipitation mm = 172.6 |Oct precipitation mm = 87.1 |Nov precipitation mm = 84.4 |Dec precipitation mm = 61.2 |year precipitation mm = 2007.0 |Jan mean C = 6.0 |Feb mean C = 7.4 |Mar mean C = 10.9 |Apr mean C = 15.8 |May mean C = 20.5 |Jun mean C = 23.7 |Jul mean C = 27.5 |Aug mean C = 28.4 |Sep mean C = 25.2 |Oct mean C = 19.6 |Nov mean C = 13.5 |Dec mean C = 8.0 |year mean C = 17.2 |Jan high C = 10.7 |Feb high C = 12.4 |Mar high C = 16.1 |Apr high C = 21.4 |May high C = 26.0 |Jun high C = 28.1 |Jul high C = 31.8 |Aug high C = 33.3 |Sep high C = 30.1 |Oct high C = 25.0 |Nov high C = 18.8 |Dec high C = 12.9 |year high C = 22.2 |Jan low C = 1.6 |Feb low C = 2.6 |Mar low C = 5.9 |Apr low C = 10.6 |May low C = 15.6 |Jun low C = 20.2 |Jul low C = 24.2 |Aug low C = 24.8 |Sep low C = 21.2 |Oct low C = 14.9 |Nov low C = 8.8 |Dec low C = 3.4 |year low C = 12.8 |Jan humidity = 70 |Feb humidity = 67 |Mar humidity = 66 |Apr humidity = 65 |May humidity = 67 |Jun humidity = 76 |Jul humidity = 76 |Aug humidity = 72 |Sep humidity = 71 |Oct humidity = 69 |Nov humidity = 72 |Dec humidity = 71 |year humidity = 70 |Jan sun = 133.0 |Feb sun = 141.1 |Mar sun = 169.6 |Apr sun = 184.0 |May sun = 194.3 |Jun sun = 130.8 |Jul sun = 176.7 |Aug sun = 206.0 |Sep sun = 176.4 |Oct sun = 187.1 |Nov sun = 153.7 |Dec sun = 143.4 |year sun = 1996.1 |Jan snow cm = 1 |Feb snow cm = 0 |Mar snow cm = 0 |Apr snow cm = 0 |May snow cm = 0 |Jun snow cm = 0 |Jul snow cm = 0 |Aug snow cm = 0 |Sep snow cm = 0 |Oct snow cm = 0 |Nov snow cm = 0 |Dec snow cm = 0 |year snow cm = 1 |unit precipitation days = 0.5 мм |Jan precipitation days = 8.1 |Feb precipitation days = 9.0 |Mar precipitation days = 11.4 |Apr precipitation days = 10.7 |May precipitation days = 10.4 |Jun precipitation days = 15.2 |Jul precipitation days = 13.3 |Aug precipitation days = 11.3 |Sep precipitation days = 10.4 |Oct precipitation days = 7.2 |Nov precipitation days = 8.3 |Dec precipitation days = 8.3 |year precipitation days = 123.5 |source 1 = Японы Цаг Уурын Агентлаг<ref>{{cite web | url = https://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/index.php?prec_no=86&block_no=47819&year=&month=&day=&view= |script-title=ja:気象庁 / 平年値（年・月ごとの値） | publisher = [[Японы Цаг Уурын Агентлаг]] | access-date = 2026-06-06}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kumamoto, Kumamoto|Күмамото}} ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} {{Японы хот}} [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Күмамото аймгийн коммун]] [[Ангилал:Күмамото| ]] [[Ангилал:Күмамото мужийн суурин]] [[Ангилал:Японы мужийн төв]] [[Ангилал:Японы хот]] 1k61ktcrh0vh4qawosgahjpc4bpwlqf Хавана 0 37999 858377 827042 2026-06-08T13:12:54Z Enkhsaihan2005 64429 858377 wikitext text/x-wiki {{Short description|Кубын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хавана | settlement_type = [[Нийслэл]] | native_name = La Habana | native_name_lang = es | nickname = Баганын хот<ref>{{cite web|title=How Obama's US-Cuba deal could shape Havana's future|url=http://www.lonelyplanet.com/cuba/travel-tips-and-articles/how-obamas-us-cuba-deal-could-shape-havanas-future|publisher=Lonely Planet|access-date=2025-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110042047/http://www.lonelyplanet.com/cuba/travel-tips-and-articles/how-obamas-us-cuba-deal-could-shape-havanas-future|archive-date=2015-01-10}}</ref> | image_map = | mapsize = 200px | map_caption = | pushpin_map = Куба#Хойд Америк | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{Coord|23|08|12|N|82|21|32|W|region:CU-03_type:city(2,100,000)|display=inline,title}} | motto = | image_flag = Official flag of Havana, Cuba.svg | flag_border = no | flag_size = 110px | image_shield = Coat_of_arms_of_La_Habana.svg | shield_size = 70px | shield_link = Хаванагийн сүлд | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | perrow = 1/2/2/2 | image1 = DJI 0197 crp wiki.jpg | caption1 = [[Малекон, Хавана|Малеконы]] үзэмж | image2 = El Capitolio Havana Cuba.jpg | caption2 = [[Кубын Үндэсний Капитол]] | image3 = Castillo de la Real Fuerza (Jan 2014).jpg | caption3 = [[Ла-Реаль-Фуэрса]] | image4 = Línea, La Habana, Cuba.jpg | caption4 = Линеа гудамж | image5 = Havana (Cuba, February 2023) - 98.jpg | caption5 = [[Төв Хавана|Хятад хороолол]] | image6 = Comité Central del Partido Comunista - Palacio de la Revolucion (18086011665).jpg | caption6 = [[Хувьсгалын ордон]] | image7 = Havana (Cuba, February 2023) - 80.jpg | caption7 = [[Морро цайз (Хавана)|Морро цайз]] }} | image_caption = | imagesize = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Куба}} | subdivision_type1 = [[Кубын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Хавана муж|Хавана]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> | seat_type = | seat = | parts_type = [[Кубын хотын захиргаа#Хавана|Хотын захиргаа]] | parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> | parts = 15 | government_type = | governing_body = Хавана мужийн захиргаа | leader_title = [[Кубын мужууд#Ардын засгийн мужийн зөвлөлийн дарга нар|Захирагч]] | leader_name = [[Янет Эрнандес Перес]] | leader_party = [[Кубын Коммунист Нам|PCC]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 11 сарын 16, 1519 (одоогийн газар) | established_title1 = | established_date1 = | area_total_km2 = 728.26 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = <ref name="h244">{{cite web | title=Ciudad de la Habana (City, Cuba) | website=Population Statistics, Charts, Map and Location | date=2022-12-31 | url=https://www.citypopulation.de/en/cuba/admin/23__la_habana/ | access-date=2025-08-11}}</ref> | population_note = | population_total = 2137847 | population_density_km2 = 2,942.5 | population_urban = 2,146,237 | population_urban_footnotes = <ref name="j046">{{cite web | title=Havana, Cuba Population (2025) | website=Population Stat | date=2019-09-05 | url=https://populationstat.com/cuba/havana | access-date=2025-08-11}}</ref> | population_demonym = | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|7-д]]<br />Кубад [[Кубын хотын жагсаалт|1-т]] | blank3_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2019) | blank3_info = 0.834<ref>{{cite web|url = https://globaldatalab.org/shdi/shdi/CUB/|title = Subnational Human Development Index|publisher = Global Data Lab|access-date = 2025-08-11}}</ref> – <span style="color:#090;">маш өндөр</span> <!-- GDP --------------->| demographics_type1 = ДНБ {{nobold|(нэрлэсэн, 2023)}} | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = [[Нийслэл]] | demographics1_info1 = $21.4&nbsp;тэрбум<ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_cub.pdf|publisher=Tellusant|title=TelluBase—Cuba Fact Sheet|access-date = 2026-06-08}}</ref> | demographics1_title3 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info3 = $9,900 | timezone = [[UTC−05:00]] | utc_offset = −5 | timezone_DST = [[UTC−04:00]] | utc_offset_DST = −4 | elevation_m = 59 | elevation_ft = 195 | website = {{URL|www.lahabana.gob.cu}} | footnotes = {{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Хуучин Хавана]] ба түүний бэхлэлтийн систем | designation1_date = 1982 <small>(6-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]])</small> | designation1_type = Соёлын | designation1_criteria = iv, v | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/204 204] | designation1_free1name = Бүс нутаг | designation1_free1value = [[Хойд Америк дахь Дэлхийн өвийн жагсаалт|Кариб]] }} | official_name = | other_name = | population_metro = 2,156,350 | population_metro_footnotes = <ref name="j226">{{cite web | title=Havana Population 2025 | website=World Population Review | url=https://worldpopulationreview.com/cities/cuba/havana#:~:text=Havana's%202025%20population%20is%20now,represents%20a%200.18%25%20annual%20change. | access-date=2025-08-11}}</ref> }} '''Хавана''' ({{lang-es|La Habana}}) нь [[Куба|Куб]]ын нийслэл хот бөгөөд эдийн засгийн, худалдааны төв, томоохон боомт хот юм. Уг хот нь 2,1 сая оршин суугчтай бөгөөд [[Карибын тэнгис]]ийн бүсдээ гуравдагч том хот юм. Хавана хотыг XVI зуунд [[Испани]]чууд үүсгэн байгуулсан юм. == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Хавана (1961–1990, туйлын үе 1859–одоо) |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 33.0 |Feb record high C = 34.5 |Mar record high C = 35.3 |Apr record high C = 37.0 |May record high C = 37.3 |Jun record high C = 35.4 |Jul record high C = 36.6 |Aug record high C = 37.7 |Sep record high C = 38.2 |Oct record high C = 39.6 |Nov record high C = 34.0 |Dec record high C = 33.2 |year record high C = 39.6 |Jan high C = 25.8 |Feb high C = 26.1 |Mar high C = 27.6 |Apr high C = 28.6 |May high C = 29.8 |Jun high C = 30.5 |Jul high C = 31.3 |Aug high C = 31.6 |Sep high C = 31.0 |Oct high C = 29.2 |Nov high C = 27.7 |Dec high C = 26.5 |year high C = 28.8 |Jan mean C = 22.2 |Feb mean C = 22.4 |Mar mean C = 23.7 |Apr mean C = 24.8 |May mean C = 26.1 |Jun mean C = 27.0 |Jul mean C = 27.6 |Aug mean C = 27.9 |Sep mean C = 27.4 |Oct mean C = 26.1 |Nov mean C = 24.5 |Dec mean C = 23.0 |year mean C = 25.2 |Jan low C = 18.6 |Feb low C = 18.6 |Mar low C = 19.7 |Apr low C = 20.9 |May low C = 22.4 |Jun low C = 23.4 |Jul low C = 23.8 |Aug low C = 24.1 |Sep low C = 23.8 |Oct low C = 23.0 |Nov low C = 21.3 |Dec low C = 19.5 |year low C = 21.6 |Jan record low C = 6.0 |Feb record low C = 11.9 |Mar record low C = 10.0 |Apr record low C = 15.1 |May record low C = 15.4 |Jun record low C = 20.0 |Jul record low C = 19.0 |Aug record low C = 20.0 |Sep record low C = 20.0 |Oct record low C = 18.0 |Nov record low C = 14.0 |Dec record low C = 10.0 |year record low C = 6.0 |Jan rain mm = 64.4 |Feb rain mm = 68.6 |Mar rain mm = 46.2 |Apr rain mm = 53.7 |May rain mm = 98.0 |Jun rain mm = 182.3 |Jul rain mm = 105.6 |Aug rain mm = 99.6 |Sep rain mm = 144.4 |Oct rain mm = 180.5 |Nov rain mm = 88.3 |Dec rain mm = 57.6 |rain colour = green |Jan humidity = 75 |Feb humidity = 74 |Mar humidity = 73 |Apr humidity = 72 |May humidity = 75 |Jun humidity = 77 |Jul humidity = 78 |Aug humidity = 78 |Sep humidity = 79 |Oct humidity = 80 |Nov humidity = 77 |Dec humidity = 75 |Jan rain days = 5 |Feb rain days = 5 |Mar rain days = 3 |Apr rain days = 3 |May rain days = 6 |Jun rain days = 10 |Jul rain days = 7 |Aug rain days = 9 |Sep rain days = 10 |Oct rain days = 11 |Nov rain days = 6 |Dec rain days = 5 |unit rain days = 1.0 мм |Jan sun = 217.0 |Feb sun = 203.4 |Mar sun = 272.8 |Apr sun = 273.0 |May sun = 260.4 |Jun sun = 237.0 |Jul sun = 272.8 |Aug sun = 260.4 |Sep sun = 225.0 |Oct sun = 195.3 |Nov sun = 219.0 |Dec sun = 195.3 |year sun = |Jand sun = 7.0 |Febd sun = 7.2 |Mard sun = 8.8 |Aprd sun = 9.1 |Mayd sun = 8.4 |Jund sun = 7.9 |Juld sun = 8.8 |Augd sun = 8.4 |Sepd sun = 7.5 |Octd sun = 6.3 |Novd sun = 7.3 |Decd sun = 6.3 |yeard sun = 7.8 |Jan uv = 6 |Feb uv = 7 |Mar uv = 9 |Apr uv = 11 |May uv = 12 |Jun uv = 12 |Jul uv = 12 |Aug uv = 12 |Sep uv = 11 |Oct uv = 9 |Nov uv = 7 |Dec uv = 6 |source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]],<ref name= WMO >{{cite web |url=http://worldweather.wmo.int/131/c00280.htm |title=World Weather Information Service – Havana |access-date=2026-06-08 |publisher=Кубын Цаг Уурын Хүрээлэн |date=2011 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107070304/http://worldweather.wmo.int/131/c00280.htm |url-status=dead }}</ref> Climate-Charts.com<ref name = "Relative Humidity" >{{cite web |url = http://www.climate-charts.com/Locations/c/CU78325.php |title = Casa Blanca, Habana, Cuba: Climate, Global Warming, and Daylight Charts and Data |access-date = 2026-06-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110623233609/http://www.climate-charts.com/Locations/c/CU78325.php |archive-date = 2011-06-23 }}</ref> |source 2 = Meteo Climat (хамгийн их, бага),<ref name = meteoclimat> {{cite web | url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=2061 | title = Station La Havane | publisher = Meteo Climat |language = fr | access-date = 2026-06-08}}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (нар)<ref name = DWD> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_783250_kt.pdf | title = Klimatafel von Havanna (La Habana, Obs. Casa Blanca) / Kuba | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 2026-06-08}}</ref> |date=2010 }} == Эшлэл == {{reflist|colwidth=30em}} [[Ангилал:Төв Америкийн нийслэл]] [[Ангилал:Кубын аймаг]] [[Ангилал:Кубын аймгийн төв]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Хавана| ]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:1519 онд байгуулагдсан]] ci9lxrbn96ebcn3zqwe9n5ekhbj6njz Пномпень 0 38009 858379 841011 2026-06-08T13:17:55Z Enkhsaihan2005 64429 858379 wikitext text/x-wiki {{short description|Камбожийн нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Пномпень | native_name = ភ្នំពេញ | official_name = {{Ubl | {{raise|0.2em|Пномпень нийслэл}} | {{lang|km|រាជធានីភ្នំពេញ}} }} | nickname = | settlement_type = [[Нийслэл]] болон <wbr>[[Камбожийн мужууд|автономит хотын захиргаа]]<ref>{{cite web |title=ISO 3166 — Codes for the representation of names of countries and their subdivisions: Cambodia KH |url=https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:KH |website=ISO |access-date=2025-08-11}}</ref> | motto = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/1 | image1 = Phnom Penh skyline from TK district Dec 2024.jpg | caption1 = Пномпенийн үзэмж болон [[Алмазан арал]] | image2 = 02-Independence Monument Phnom Penh-nX-3.jpg | caption2 = [[Тусгаар тогтнолын хөшөө (Камбож)|Тусгаар тогтнолын хөшөө]] | image3 = Le_Palais_Royal_(Phnom_Penh)_(6997773481).jpg | caption3 = [[Камбожийн хааны ордон]] | image4 = 2016 Phnom Penh, Muzeum Narodowe Kambodży (15).jpg | caption4 = [[Камбожийн үндэсний музей]] | image5 = Wat Phnom.jpg | caption5 = [[Ват Пном]] | image6 = | caption6 = View of Phnom Penh from the [[Mekong river]] }} | image_caption = | image_flag = | image_seal = Seal of Phnom-Penh.jpg | seal_size = 150px | seal_alt = Пномпенийн тамга | pushpin_map = Камбож#Ази | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Камбож дахь байршил##Ази дахь байршил | pushpin_mapsize = | pushpin_relief = yes | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Камбож}} | parts_type = Дэд хуваалт | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 14 ''[[Камбожийн тойргийн жагсаалт|хан]]''<ref>{{Cite news|url=https://phnompenhpost.com/national/government-establishes-new-districts-town-better-management|title=Government establishes new districts, town for better management|first=Кумсоун|last=Сот|work=[[The Phnom Penh Post]]|date=2019-01-31|access-date=2025-08-11|quote=Дэд захирамжийн дагуу Пномпеньд Боун Кенг Канг, Камбул гэсэн хоёр шинэ дүүрэг нэмэгджээ.|archive-date=2022-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221230062417/https://phnompenhpost.com/national/government-establishes-new-districts-town-better-management|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[Хотын зөвлөл]] | leader_title = [[Пномпенийн захирагч|Захирагч]] | leader_name = Хуонг Сренг | leader_party = [[Камбожийн Ардын Нам|КАН]] | established_title1 = Суурьшсан | established_date1 = 5-р зуун<ref name="Archaeological site">{{cite web|url=https://www.phnompenhpost.com/ancient-kiln-site-poised-disappear-forever|title=Ancient kiln site poised to 'disappear forever'|author=Беннетт Мюррей|date=2015-02-14|access-date=2025-08-11}}</ref> | established_title2 = Байгуулагдсан | established_date2 = 1372 | established_title3 = [[Нийслэл|Нийслэл болсон]] | established_date3 = [[Камбожийн харанхуй үе|1434–1497]] | established_title4 = Дахин байгуулагдсан | established_date4 = 1865 | named_for = [[Ват Пном]] болон [[Хатагтай Пень]] | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 679 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_rank = [[Камбожийн засаг захиргааны хуваарь|24-р байр]] | area_metro_km2 = 3858 | population_as_of = 2024 оны тооллого | population_footnotes = <ref name=census2019>{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title=Камбожийн Вант Улсын хүн амын ерөнхий тооллого 2019 – Эцсийн үр дүн|publisher=[[Төлөвлөлтийн яам (Камбож)|Төлөвлөлтийн яам]]|work=Үндэсний статистикийн хүрээлэн|date=2021-01-26|access-date=2025-08-11|archive-date=2022-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = {{increase}} 2,352,851 | population_metro = 3,483,532 | population_rank = 1-р байр | population_density_km2 = 3,361 | population_density_rank = 1-р байр | population_demonym = | timezone = [[Камбож дахь цаг|ICT]] | utc_offset = +07:00 | coordinates = {{coord|11|34|10|N|104|55|16|E|region:KH_type:city|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> | elevation_m = 11.89 | postal_code_type = | postal_code = | area_code = [[Камбож дахь утасны дугаар|+855]] (023) | blank_name = | blank_info = a | blank1_name = | blank1_info = | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank_info_sec1 = {{Ubl | 0.696<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2025-08-11}}</ref> | {{color|#fc0|дундаж}} }} | website = {{URL|phnompenh.gov.kh}} | footnotes = | flag_size = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }}<!-- Infobox ends --> '''Пномпень ''' ([[кхмер хэл|<big><big><big>ភ្នំពេញ</big></big></big>]] [п<sup>ь</sup>нум-пен<sup>ь</sup>]) — [[Камбож|Камбожийн Вант Улс]]ын [[нийслэл]], 1,501,725 сая хүнтэй [[хот]].<ref>{{Cite web |url=http://www.phnompenh.gov.kh/phnom-penh-city-facts-99.html |title="Facts Phnom Penh City". |access-date=2013-12-06 |archive-date=2012-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121027235716/http://www.phnompenh.gov.kh/phnom-penh-city-facts-99.html |url-status=dead }}</ref> == Зургийн цомог == <gallery widths="170px" heights="120px"> Silverpagoda.jpg|Мөнгөн суварга Soryashoppingmarket.JPG|Соря их дэлгүүр Phnom Penh aerial.jpg|Дээрээс харахад </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Пномпень (хэм: 1988–2013, туйлын үе: 1906–2013) |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 36.1 |Feb record high C = 38.1 |Mar record high C = 40.0 |Apr record high C = 40.5 |May record high C = 40.0 |Jun record high C = 39.2 |Jul record high C = 37.2 |Aug record high C = 37.8 |Sep record high C = 35.5 |Oct record high C = 36.1 |Nov record high C = 34.4 |Dec record high C = 37.2 |Jan high C = 31.6 |Feb high C = 33.2 |Mar high C = 34.6 |Apr high C = 35.3 |May high C = 34.8 |Jun high C = 33.8 |Jul high C = 32.9 |Aug high C = 32.7 |Sep high C = 32.2 |Oct high C = 31.4 |Nov high C = 31.1 |Dec high C = 30.8 |year high C = 32.9 |Jan mean C = 26.6 |Feb mean C = 28.0 |Mar mean C = 29.4 |Apr mean C = 30.2 |May mean C = 30.0 |Jun mean C = 29.2 |Jul mean C = 28.7 |Aug mean C = 28.5 |Sep mean C = 28.2 |Oct mean C = 27.2 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 26.3 |year mean C = 28.3 |Jan low C = 21.8 |Feb low C = 22.8 |Mar low C = 24.3 |Apr low C = 25.5 |May low C = 25.6 |Jun low C = 24.9 |Jul low C = 24.8 |Aug low C = 24.6 |Sep low C = 24.4 |Oct low C = 24.2 |Nov low C = 23.2 |Dec low C = 21.9 |year low C = 24.0 |Jan record low C = 12.8 |Feb record low C = 15.2 |Mar record low C = 19.0 |Apr record low C = 17.8 |May record low C = 20.6 |Jun record low C = 21.2 |Jul record low C = 20.1 |Aug record low C = 20.0 |Sep record low C = 21.1 |Oct record low C = 17.2 |Nov record low C = 16.7 |Dec record low C = 14.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 12.1 |Feb precipitation mm = 6.6 |Mar precipitation mm = 34.8 |Apr precipitation mm = 78.8 |May precipitation mm = 118.2 |Jun precipitation mm = 145.0 |Jul precipitation mm = 162.1 |Aug precipitation mm = 182.7 |Sep precipitation mm = 270.9 |Oct precipitation mm = 248.1 |Nov precipitation mm = 120.5 |Dec precipitation mm = 32.1 |Jan humidity = 73 |Feb humidity = 71 |Mar humidity = 71 |Apr humidity = 73 |May humidity = 77 |Jun humidity = 78 |Jul humidity = 80 |Aug humidity = 81 |Sep humidity = 84 |Oct humidity = 84 |Nov humidity = 78 |Dec humidity = 73 |year humidity = 77 |unit rain days = 0.1 мм |Jan rain days = 1.2 |Feb rain days = 1.1 |Mar rain days = 3.4 |Apr rain days = 6.8 |May rain days = 15.9 |Jun rain days = 17.0 |Jul rain days = 18.1 |Aug rain days = 18.3 |Sep rain days = 21.5 |Oct rain days = 19.3 |Nov rain days = 10.2 |Dec rain days = 4.5 |Jan sun = 260 |Feb sun = 226 |Mar sun = 267 |Apr sun = 240 |May sun = 202 |Jun sun = 192 |Jul sun = 143 |Aug sun = 174 |Sep sun = 129 |Oct sun = 202 |Nov sun = 213 |Dec sun = 242 |year sun=2490 |source 1 = [[Deutscher Wetterdienst]]<ref name = DWD> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_489910_kt.pdf | title = Klimatafel von Phnom Penh / Kambodscha | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 2026-06-08}}</ref> |source 2 = [[Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн]] (нар, 1931–1960)<ref name=DMI>{{cite web | last1 = Каппелен | first1 = Жон | last2 = Йенсен | first2 = Йенс | archive-url = https://web.archive.org/web/20130427173827/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf | archive-date = April 27, 2013 | url = http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf | work = Climate Data for Selected Stations (1931–1960) | title = Cambodia – Phnom Penh | page = 44 | publisher = Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн | language = da | access-date = 2026-06-08}}</ref> |date=2011}} ==Зүүлт, тайлбар== {{лавлах холбоос|2}} == Цахим холбоос == {{Commons|Phnom Penh|Пномпенийн зураг}} [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Камбожийн муж]] [[Ангилал:Камбожийн суурин]] [[Ангилал:Пномпень| ]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] dn42pr15s3elp8m2f991if9y78r6gsj 858380 858379 2026-06-08T13:18:31Z Enkhsaihan2005 64429 858380 wikitext text/x-wiki {{short description|Камбожийн нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Пномпень | native_name = ភ្នំពេញ | official_name = {{Ubl | {{raise|0.2em|Пномпень нийслэл}} | {{lang|km|រាជធានីភ្នំពេញ}} }} | nickname = | settlement_type = [[Нийслэл]] болон <wbr>[[Камбожийн мужууд|автономит хотын захиргаа]]<ref>{{cite web |title=ISO 3166 — Codes for the representation of names of countries and their subdivisions: Cambodia KH |url=https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:KH |website=ISO |access-date=2025-08-11}}</ref> | motto = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/1 | image1 = Phnom Penh skyline from TK district Dec 2024.jpg | caption1 = Пномпенийн үзэмж болон [[Алмазан арал]] | image2 = 02-Independence Monument Phnom Penh-nX-3.jpg | caption2 = [[Тусгаар тогтнолын хөшөө (Камбож)|Тусгаар тогтнолын хөшөө]] | image3 = Le_Palais_Royal_(Phnom_Penh)_(6997773481).jpg | caption3 = [[Камбожийн хааны ордон]] | image4 = 2016 Phnom Penh, Muzeum Narodowe Kambodży (15).jpg | caption4 = [[Камбожийн үндэсний музей]] | image5 = Wat Phnom.jpg | caption5 = [[Ват Пном]] | image6 = | caption6 = View of Phnom Penh from the [[Mekong river]] }} | image_caption = | image_flag = | image_seal = Seal of Phnom-Penh.jpg | seal_size = 150px | seal_alt = Пномпенийн тамга | pushpin_map = Камбож#Ази | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Камбож дахь байршил##Ази дахь байршил | pushpin_mapsize = | pushpin_relief = yes | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Камбож}} | parts_type = Дэд хуваалт | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 14 ''[[Камбожийн тойргийн жагсаалт|хан]]''<ref>{{Cite news|url=https://phnompenhpost.com/national/government-establishes-new-districts-town-better-management|title=Government establishes new districts, town for better management|first=Кумсоун|last=Сот|work=[[The Phnom Penh Post]]|date=2019-01-31|access-date=2025-08-11|quote=Дэд захирамжийн дагуу Пномпеньд Боун Кенг Канг, Камбул гэсэн хоёр шинэ дүүрэг нэмэгджээ.|archive-date=2022-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221230062417/https://phnompenhpost.com/national/government-establishes-new-districts-town-better-management|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[Хотын зөвлөл]] | leader_title = [[Пномпенийн захирагч|Захирагч]] | leader_name = Хуонг Сренг | leader_party = [[Камбожийн Ардын Нам|КАН]] | established_title1 = Суурьшсан | established_date1 = 5-р зуун<ref name="Archaeological site">{{cite web|url=https://www.phnompenhpost.com/ancient-kiln-site-poised-disappear-forever|title=Ancient kiln site poised to 'disappear forever'|author=Беннетт Мюррей|date=2015-02-14|access-date=2025-08-11}}</ref> | established_title2 = Байгуулагдсан | established_date2 = 1372 | established_title3 = [[Нийслэл|Нийслэл болсон]] | established_date3 = [[Камбожийн харанхуй үе|1434–1497]] | established_title4 = Дахин байгуулагдсан | established_date4 = 1865 | named_for = [[Ват Пном]] болон [[Хатагтай Пень]] | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 679 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_rank = [[Камбожийн засаг захиргааны хуваарь|24-р байр]] | area_metro_km2 = 3858 | population_as_of = 2024 оны тооллого | population_footnotes = <ref name=census2019>{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title=Камбожийн Вант Улсын хүн амын ерөнхий тооллого 2019 – Эцсийн үр дүн|publisher=[[Төлөвлөлтийн яам (Камбож)|Төлөвлөлтийн яам]]|work=Үндэсний статистикийн хүрээлэн|date=2021-01-26|access-date=2025-08-11|archive-date=2022-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_note = | population_total = {{increase}} 2,352,851 | population_metro = 3,483,532 | population_rank = 1-р байр | population_density_km2 = 3,361 | population_density_rank = 1-р байр | population_demonym = | timezone = [[Камбож дахь цаг|ICT]] | utc_offset = +07:00 | coordinates = {{coord|11|34|10|N|104|55|16|E|region:KH_type:city|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> | elevation_m = 11.89 | postal_code_type = | postal_code = | area_code = [[Камбож дахь утасны дугаар|+855]] (023) | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank_info_sec1 = {{Ubl | 0.696<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2025-08-11}}</ref> | {{color|#fc0|дундаж}} }} | website = {{URL|phnompenh.gov.kh}} | footnotes = | flag_size = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }}<!-- Infobox ends --> '''Пномпень ''' ([[кхмер хэл|<big><big><big>ភ្នំពេញ</big></big></big>]] [п<sup>ь</sup>нум-пен<sup>ь</sup>]) — [[Камбож|Камбожийн Вант Улс]]ын [[нийслэл]], 1,501,725 сая хүнтэй [[хот]].<ref>{{Cite web |url=http://www.phnompenh.gov.kh/phnom-penh-city-facts-99.html |title="Facts Phnom Penh City". |access-date=2013-12-06 |archive-date=2012-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121027235716/http://www.phnompenh.gov.kh/phnom-penh-city-facts-99.html |url-status=dead }}</ref> == Зургийн цомог == <gallery widths="170px" heights="120px"> Silverpagoda.jpg|Мөнгөн суварга Soryashoppingmarket.JPG|Соря их дэлгүүр Phnom Penh aerial.jpg|Дээрээс харахад </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Пномпень (хэм: 1988–2013, туйлын үе: 1906–2013) |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 36.1 |Feb record high C = 38.1 |Mar record high C = 40.0 |Apr record high C = 40.5 |May record high C = 40.0 |Jun record high C = 39.2 |Jul record high C = 37.2 |Aug record high C = 37.8 |Sep record high C = 35.5 |Oct record high C = 36.1 |Nov record high C = 34.4 |Dec record high C = 37.2 |Jan high C = 31.6 |Feb high C = 33.2 |Mar high C = 34.6 |Apr high C = 35.3 |May high C = 34.8 |Jun high C = 33.8 |Jul high C = 32.9 |Aug high C = 32.7 |Sep high C = 32.2 |Oct high C = 31.4 |Nov high C = 31.1 |Dec high C = 30.8 |year high C = 32.9 |Jan mean C = 26.6 |Feb mean C = 28.0 |Mar mean C = 29.4 |Apr mean C = 30.2 |May mean C = 30.0 |Jun mean C = 29.2 |Jul mean C = 28.7 |Aug mean C = 28.5 |Sep mean C = 28.2 |Oct mean C = 27.2 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 26.3 |year mean C = 28.3 |Jan low C = 21.8 |Feb low C = 22.8 |Mar low C = 24.3 |Apr low C = 25.5 |May low C = 25.6 |Jun low C = 24.9 |Jul low C = 24.8 |Aug low C = 24.6 |Sep low C = 24.4 |Oct low C = 24.2 |Nov low C = 23.2 |Dec low C = 21.9 |year low C = 24.0 |Jan record low C = 12.8 |Feb record low C = 15.2 |Mar record low C = 19.0 |Apr record low C = 17.8 |May record low C = 20.6 |Jun record low C = 21.2 |Jul record low C = 20.1 |Aug record low C = 20.0 |Sep record low C = 21.1 |Oct record low C = 17.2 |Nov record low C = 16.7 |Dec record low C = 14.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 12.1 |Feb precipitation mm = 6.6 |Mar precipitation mm = 34.8 |Apr precipitation mm = 78.8 |May precipitation mm = 118.2 |Jun precipitation mm = 145.0 |Jul precipitation mm = 162.1 |Aug precipitation mm = 182.7 |Sep precipitation mm = 270.9 |Oct precipitation mm = 248.1 |Nov precipitation mm = 120.5 |Dec precipitation mm = 32.1 |Jan humidity = 73 |Feb humidity = 71 |Mar humidity = 71 |Apr humidity = 73 |May humidity = 77 |Jun humidity = 78 |Jul humidity = 80 |Aug humidity = 81 |Sep humidity = 84 |Oct humidity = 84 |Nov humidity = 78 |Dec humidity = 73 |year humidity = 77 |unit rain days = 0.1 мм |Jan rain days = 1.2 |Feb rain days = 1.1 |Mar rain days = 3.4 |Apr rain days = 6.8 |May rain days = 15.9 |Jun rain days = 17.0 |Jul rain days = 18.1 |Aug rain days = 18.3 |Sep rain days = 21.5 |Oct rain days = 19.3 |Nov rain days = 10.2 |Dec rain days = 4.5 |Jan sun = 260 |Feb sun = 226 |Mar sun = 267 |Apr sun = 240 |May sun = 202 |Jun sun = 192 |Jul sun = 143 |Aug sun = 174 |Sep sun = 129 |Oct sun = 202 |Nov sun = 213 |Dec sun = 242 |year sun=2490 |source 1 = [[Deutscher Wetterdienst]]<ref name = DWD> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_489910_kt.pdf | title = Klimatafel von Phnom Penh / Kambodscha | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 2026-06-08}}</ref> |source 2 = [[Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн]] (нар, 1931–1960)<ref name=DMI>{{cite web | last1 = Каппелен | first1 = Жон | last2 = Йенсен | first2 = Йенс | archive-url = https://web.archive.org/web/20130427173827/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf | archive-date = April 27, 2013 | url = http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf | work = Climate Data for Selected Stations (1931–1960) | title = Cambodia – Phnom Penh | page = 44 | publisher = Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн | language = da | access-date = 2026-06-08}}</ref> |date=2011}} ==Зүүлт, тайлбар== {{лавлах холбоос|2}} == Цахим холбоос == {{Commons|Phnom Penh|Пномпенийн зураг}} [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Камбожийн муж]] [[Ангилал:Камбожийн суурин]] [[Ангилал:Пномпень| ]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] 9502n5hova15zj2z79b80j6lsnctspk Дижикстрагийн алгоритм 0 38026 858463 857425 2026-06-09T08:00:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858463 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-06-09 08:00:45 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] kwf52hmt50ubxkg046zh9wadors9npe Антананариву 0 38040 858381 834716 2026-06-08T13:20:49Z Enkhsaihan2005 64429 858381 wikitext text/x-wiki {{Short description|Capital and largest city of Madagascar}} {{Инфобокс суурин | official_name = Антананариву | other_name = Тананариве | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | caption_align = center | image_style = border:1; | perrow = 1/2 |image1 = Lake Anosy, Central Antananarivo, Capital of Madagascar, Photo by Sascha Grabow.jpg |caption1 = Төв Антананариву дахь Аноси нуур |image2 = Beautiful jacaranda Antananarivo Madagascar.jpg |caption2 = Жакаранда |image3 = Royal chapel exterior Rova of Antananarivo Madagascar 2013.JPG |caption3 = Хааны сүм |image4 = Denkmal Philibert Tsiranana Antananarivo 2019-10-02 .jpg |caption4 = [[Филибер Циранана]]гийн хөшөө |image5 = Mausolee02.JPG |caption5 = Андрианариво үндэсний бунхан |image6 = Bahnhof Antananarivo 2019-10-02 4.jpg |caption6 = Галт тэрэгний буудал |image7 = Presidential office in Antananarivo Madagascar.JPG |caption7 = Ерөнхийлөгчийн ордон }} | image_flag = Flag of Antananarivo, Madagascar.svg | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = Coat of arms of Antananarivo.svg | shield_size = 100px | nickname = Тана | motto = | map_caption = Мадагаскар дахь Антананаривугийн байршил | pushpin_map = Мадагаскар#Африк | pushpin_map_caption = Африк болон Мадагаскар дахь байршил | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|18|54|36|S|47|31|30|E|type:city(1,300,000)_region:MG-T|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{Flag|Мадагаскар}} | subdivision_type2 = [[Мадагаскарын мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Аналаманга]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1610 эсвэл 1625 | government_type = | leader_title = [[Антананариву хотын дарга]] | leader_name = Наина Андрианцитохайна | area_footnotes = | area_magnitude = | area_total_km2 = 85 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | elevation_footnotes = | elevation_m = 1276 | elevation_ft = | elevation_min_ft = | population_total = 1,274,225 | population_as_of = 2018 оны тооллого | population_density_km2 = auto | population_urban = 2,300,000 | population_note = <ref>Institut National de la Statistique Madagascar (web)</ref> | area_code = (+261) 023 | timezone = [[Зүүн Африкийн цаг|EAT]] | utc_offset = +03:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | elevation_max_m = | elevation_max_ft = | website = [https://web.archive.org/web/20111119094734/http://www.mairie-antananarivo.mg/ www.mairie-antananarivo.mg] {{in lang|fr}} }} '''Антананариву'''<ref>"Орос-монгол толь" (1982)-ийн 826-р талд бичсэн. </ref> [антананари́ву], <small>Антананариво</small> (<small>[[малагасаар]]</small> [antaˈnanaˈrivʷ]) — [[Мадагаскар улс]]ын [[нийслэл]], 2021 оны байдлаар 2 610 018 хүн амтай байсан [[хот]].<ref>[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf "Demographia World Urban Areas PDF (March 2013)".]</ref> Энэ хот нь 17-р зуунд байгуулагдсан. Малагаси хэлний нэр болох Антананариво нь "мянган тосгон" гэсэн утгатай (an- нь угтвар, -tanana- нь "тосгон", -arivo нь "мянган" гэсэн утгатай). Нэрийн хуучирсан хэлбэр нь Тананариве ([[франц хэл]]: Tananarive) юм. Антананариву бол тус улсын эдийн засаг, санхүү, захиргаа, худалдааны төв юм. Энэ нь хүнс, арьс шир, хувцас, мужааны болон хэвлэх үйлдвэрүүд, мөн автомашин угсрах үйлдвэр, барилгын материалын үйлдвэрлэл эрхэлдэг. <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:Madagascar senate.JPG Зураг:Antananarivo houses architecture.JPG </gallery> == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Антананариву (1991–2020) |metric first = y |single line = y |Jan record high C = 32.0 |Feb record high C = 31.5 |Mar record high C = 31.1 |Apr record high C = 30.9 |May record high C = 29.9 |Jun record high C = 27.4 |Jul record high C = 27.4 |Aug record high C = 29.4 |Sep record high C = 31.5 |Oct record high C = 32.9 |Nov record high C = 34.9 |Dec record high C = 32.2 |Jan high C = 26.4 |Feb high C = 26.3 |Mar high C = 26.2 |Apr high C = 25.5 |May high C = 23.5 |Jun high C = 21.3 |Jul high C = 20.4 |Aug high C = 21.6 |Sep high C = 23.9 |Oct high C = 26.0 |Nov high C = 27.1 |Dec high C = 27.1 |year high C = 24.6 |Jan mean C = 21.9 |Feb mean C = 21.9 |Mar mean C = 21.7 |Apr mean C = 20.7 |May mean C = 18.8 |Jun mean C = 16.5 |Jul mean C = 15.6 |Aug mean C = 16.3 |Sep mean C = 18.0 |Oct mean C = 20.2 |Nov mean C = 21.5 |Dec mean C = 22.1 |year mean C = 19.6 |Jan low C = 17.4 |Feb low C = 17.5 |Mar low C = 17.2 |Apr low C = 15.9 |May low C = 14.0 |Jun low C = 11.6 |Jul low C = 10.7 |Aug low C = 10.9 |Sep low C = 12.2 |Oct low C = 14.3 |Nov low C = 15.9 |Dec low C = 17.1 |year low C = 14.6 |Jan record low C = 12.8 |Feb record low C = 13.4 |Mar record low C = 12.1 |Apr record low C = 10.3 |May record low C = 6.8 |Jun record low C = 5.4 |Jul record low C = 5.0 |Aug record low C = 6.2 |Sep record low C = 6.0 |Oct record low C = 8.2 |Nov record low C = 9.6 |Dec record low C = 12.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 312.3 |Feb precipitation mm = 236.6 |Mar precipitation mm = 156.2 |Apr precipitation mm = 44.6 |May precipitation mm = 14.7 |Jun precipitation mm = 5.5 |Jul precipitation mm = 6.2 |Aug precipitation mm = 5.4 |Sep precipitation mm = 7.5 |Oct precipitation mm = 39.3 |Nov precipitation mm = 117.1 |Dec precipitation mm = 226.0 |year precipitation mm = 1171.4 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 16.8 |Feb precipitation days = 14.3 |Mar precipitation days = 11.0 |Apr precipitation days = 4.4 |May precipitation days = 2.0 |Jun precipitation days = 1.4 |Jul precipitation days = 0.9 |Aug precipitation days = 1.1 |Sep precipitation days = 1.0 |Oct precipitation days = 4.3 |Nov precipitation days = 9.0 |Dec precipitation days = 13.6 |year precipitation days = 79.8 |Jan humidity = 79 |Feb humidity = 80 |Mar humidity = 79 |Apr humidity = 77 |May humidity = 77 |Jun humidity = 77 |Jul humidity = 76 |Aug humidity = 74 |Sep humidity = 70 |Oct humidity = 69 |Nov humidity = 71 |Dec humidity = 77 |Jan sun = 210.5 |Feb sun = 178.0 |Mar sun = 199.1 |Apr sun = 220.5 |May sun = 228.8 |Jun sun = 206.1 |Jul sun = 213.9 |Aug sun = 235.0 |Sep sun = 249.5 |Oct sun = 251.0 |Nov sun = 232.7 |Dec sun = 201.1 |year sun = 2626.2 | source 1 = NOAA (нар, 1961-1990)<ref name=WMOCLINO>{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20230917215726/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-1-WMO-Normals-9120/Madagascar/CSV/ANTANANARIVO_67085.csv |archive-date=2023-09-17 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-1-WMO-Normals-9120/Madagascar/CSV/ANTANANARIVO_67085.csv |title=Antananarivo Climate Normals 1991–2020 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=2026-06-08}}</ref><ref name="NOAA">{{Cite FTP |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG__I/MG/67083.TXT |server=National Oceanic and Atmospheric Administration |title=Antananarivo Climate Normals 1961–1990 (Sunhours) |access-date=2026-06-08}}</ref> | source 2 = ''Pogoda'' (чийгшил, 1981-2010)<ref>{{Cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate2/67083.htm |title=Antananarivo Climate Normals 1981–2010 (Humidity) |publisher=.pogodaiklimat |access-date=2026-06-08 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104084649/http://www.pogodaiklimat.ru/climate2/67083.htm |url-status=live }}</ref> |date=2016}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Antananarivo|Антананариву хот}} * [https://web.archive.org/web/20070330230740/http://www.antananarivo.mg/ Суурингийн цахим хуудас] ==Зүүлт, тайлбар== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Африкийн нийслэл]] [[Ангилал:Аналамангагийн суурин]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:1620-д онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Антананариву| ]] gwb24oc3ck2zc787jcysknk1eeg46l2 Туамасина 0 38042 858383 827507 2026-06-08T13:23:03Z Enkhsaihan2005 64429 858383 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | official_name = Туамасина | other_name = Таматаве | native_name = | nickname = | settlement_type = | motto = ''Lakana tsara voha manafak'onja''<br>("Давалгаанд нээлттэй сайн завь") | image_skyline = Tamatave - panoramio.jpg | imagesize = 300px | image_caption = Туамасина | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = Toamasina.png | shield_size = 150px | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Мадагаскар | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = Мадагаскар дахь байршил | pushpin_mapsize = 240 | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{Flag|Мадагаскар}} | subdivision_type1 = [[Мадагаскарын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Атсинанана]] | subdivision_type2 = [[Мадагаскарын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | government_footnotes = <ref>{{Cite web |last=Ракотоаривело |first=Жулиан |date=2021-09-04 |title=Toamasina : Menace de destitution du maire de la ville |url=https://midi-madagasikara.mg/2021/09/04/toamasina-menace-de-destitution-du-maire-de-la-ville/ |access-date=2025-08-11 |website=Midi Madagasikara |language=fr-FR }}{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | government_type = | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Натенайна Ракотонирина | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = | established_date = | established_title2 = | established_date2 = | area_magnitude = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = 30.9 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | population_as_of = 2018 оны тооллого | population_footnotes = | population_total = 325857 | population_note = | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | timezone = [[Зүүн Африкийн цаг|EAT]] | utc_offset = 3 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{Coord|18|09|18|S|49|24|36|E|region:MG|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <ref>Estimated based on [[digital elevation model|DEM]] data from [[Shuttle Radar Topography Mission]]</ref> | elevation_m = 11 | elevation_ft = | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 501 | area_code = [[+261]] | website = }} '''Туамасина'''<ref>Хэрэв үгийн эцсийн эгшиг өргөлтгүй бол хасч "Туамасин" болгоод хувилна.</ref>, <small>Тоамасина</small> («давст» хэмээх утгатай уг нутгийн үг) — [[Мадагаскар улс]]ын 206 мянган хүнтэй (хоёрдугаар том) [[хот]]. <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:Tamatave.jpg Зураг:Port Toamasina Madagascar.jpg Зураг: </gallery> == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Туамасина (1991–2020, туйлын үе 1889–одоо) |collapsed = |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 37.4 |Feb record high C = 38.6 |Mar record high C = 39.0 |Apr record high C = 35.0 |May record high C = 34.0 |Jun record high C = 29.6 |Jul record high C = 31.2 |Aug record high C = 30.2 |Sep record high C = 30.6 |Oct record high C = 33.2 |Nov record high C = 33.0 |Dec record high C = 33.6 |year record high C = 39.0 |Jan high C = 30.7 |Feb high C = 30.9 |Mar high C = 30.4 |Apr high C = 29.5 |May high C = 28.0 |Jun high C = 26.4 |Jul high C = 25.2 |Aug high C = 25.5 |Sep high C = 26.3 |Oct high C = 27.5 |Nov high C = 28.9 |Dec high C = 30.2 |year high C = |Jan mean C = 26.9 |Feb mean C = 27.0 |Mar mean C = 26.7 |Apr mean C = 25.7 |May mean C = 24.2 |Jun mean C = 22.6 |Jul mean C = 21.3 |Aug mean C = 21.5 |Sep mean C = 22.1 |Oct mean C = 23.4 |Nov mean C = 24.8 |Dec mean C = 26.3 |year mean C = |Jan low C = 23.2 |Feb low C = 23.1 |Mar low C = 23.0 |Apr low C = 21.9 |May low C = 20.2 |Jun low C = 18.7 |Jul low C = 17.4 |Aug low C = 17.3 |Sep low C = 17.8 |Oct low C = 19.3 |Nov low C = 20.8 |Dec low C = 22.3 |year low C = |Jan record low C = 18.0 |Feb record low C = 17.5 |Mar record low C = 17.0 |Apr record low C = 15.0 |May record low C = 13.2 |Jun record low C = 11.0 |Jul record low C = 11.8 |Aug record low C = 10.0 |Sep record low C = 11.0 |Oct record low C = 11.0 |Nov record low C = 13.5 |Dec record low C = 16.0 |year record low C = 10.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 412.2 |Feb precipitation mm = 438.0 |Mar precipitation mm = 454.6 |Apr precipitation mm = 299.6 |May precipitation mm = 269.7 |Jun precipitation mm = 276.8 |Jul precipitation mm = 279.7 |Aug precipitation mm = 178.5 |Sep precipitation mm = 117.9 |Oct precipitation mm = 98.9 |Nov precipitation mm = 121.4 |Dec precipitation mm = 250.6 |year precipitation mm = |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 18.5 |Feb precipitation days = 17.4 |Mar precipitation days = 19.5 |Apr precipitation days = 15.7 |May precipitation days = 17.2 |Jun precipitation days = 19.7 |Jul precipitation days = 21.3 |Aug precipitation days = 17.3 |Sep precipitation days = 13.8 |Oct precipitation days = 12.1 |Nov precipitation days = 10.9 |Dec precipitation days = 15.4 |year precipitation days = |Jan humidity = 83 |Feb humidity = 83 |Mar humidity = 85 |Apr humidity = 84 |May humidity = 85 |Jun humidity = 85 |Jul humidity = 84 |Aug humidity = 85 |Sep humidity = 83 |Oct humidity = 82 |Nov humidity = 83 |Dec humidity = 84 |year humidity = 84 |Jan sun = 224.7 |Feb sun = 198.2 |Mar sun = 191.0 |Apr sun = 196.9 |May sun = 192.1 |Jun sun = 162.5 |Jul sun = 162.8 |Aug sun = 184.6 |Sep sun = 209.7 |Oct sun = 232.7 |Nov sun = 236.0 |Dec sun = 219.2 |year sun = 2410.4 |source 1 = [[NOAA]]<ref>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-1-WMO-Normals-9120/Madagascar/CSV/TOAMASINA_67095.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 | publisher = Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага | access-date = 2026-06-08}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил, 1951–1967),<ref name = DWD>{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_670950_kt.pdf |title=Klimatafel von Toamasina (Tamatave) / Madagaskar |work=Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=2026-06-08 |archive-date=2019-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602085117/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_670950_kt.pdf |url-status=live }}</ref> Meteo Climat (хамгийн их, бага)<ref name = meteoclimat>{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=769 |title=Station Toamasina |publisher=Meteo Climat |language=fr |access-date=2026-06-08 |archive-date=2018-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822140559/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=769 |url-status=live }}</ref><ref>https://www.mherrera.org/temp.htm</ref> |date=2010 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Toamasina}} *[http://tamatave-501.com/ Туамасинын аялал жуулчлалын цахим хуудас] (францаар) ==Зүүлт, тайлбар== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Туамасина| ]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Ацинананагийн суурин]] 3bbpfcr8tc9jeu6f3zoivb2guyzrrih Гётеборг 0 38068 858389 649762 2026-06-08T17:47:49Z Enkhsaihan2005 64429 858389 wikitext text/x-wiki {{Short description|Шведийн Вестра Гөталандын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Гётеборг | native_name = {{lang|sv|Göteborg}} | settlement_type = [[Шведийн хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/3/2/2 | caption_align = center | image1 = Göteborg 2503 stitch (28573994096).jpg | caption1 = [[Нордстаден]] дахь [[Гётеборгийн музей]], [[Герман сүм, Гётеборг|Герман сүм]] | image2 = Palmhuset5.jpg | caption2 = [[Гётеборгийн цэцэрлэгжүүлэлтийн нийгэмлэг|Трэдгардсфёрнинг]] | image3 = GIIA-Torg-göteborg.JPG | caption3 = [[Густаф Адольфийн талбай]] | image4 = Göteborgs domkyrka september 2011.jpg | caption4 = [[Гётеборгийн цогчин дуган]] | image5 = Sweden skansenlejonet by fred pettersonic.jpg | caption5 = [[Арслангийн нуувч]] | image6 = Feskekorka2.jpg | caption6 = [[Фескекорка|Фескекорка барилга]] | image7 = Karlatornet May 2025 04.jpg | caption7 = [[Карлын цамхаг]] | image8 = Gunnebo slott September 2012 17.jpg | caption8 = [[Гуннебо Хаус]] }} | image_flag = Flag of Gothenburg.svg | image_shield = Göteborg kommunvapen - Riksarkivet Sverige.svg | coordinates = {{Coord|57|42|27|N|11|58|03|E|region:SE|display=inline,title}} | pushpin_map = Швед Вестра Гөталанд#Швед Өмнөд#Швед | pushpin_relief = 1 | pushpin_map_caption = Вестра Гөталанд дахь байршил##Өмнөд Швед дэх байршил##Швед дэх байршил | nicknames = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Швед}} | subdivision_type3 = [[Шведийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name3 = [[Гётеборг хотын захиргаа]] | subdivision_type2 = [[Шведийн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Вестра Гөталанд муж]] | subdivision_type1 = [[Шведийн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Вестергётланд]], [[Бохуслен]] ба [[Халланд]] | leader_title = | leader_name = | established_title3 = [[Швед дэх хотын статус|Харти]] | established_date3 = 1621 | area_footnotes = <ref name="scb">{{cite web |url=https://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/environment/land-use/localities-areas-population/pong/tables-and-graphs/localities-2016-population-area-overlap-holiday-home-areas-coordinates/ |title=Localities 2015; population 2010–2016, area, overlap holiday home areas, coordinates |date=2017-05-28 |publisher=[[Шведийн Статистикийн Төв Товчоо]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116121921/http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls |archive-date=2013-01-16 |access-date=2026-06-08}}</ref> | area_total_km2 = 447.76 | area_land_km2 = | area_water_km2 = 14.5 | area_water_percent = 3.2 | area_urban_km2 = 203.67 | area_metro_km2 = 3694.86 | population_as_of = 2025; 2023 for urban area | population_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://goteborg.se/wps/portal/enhetssida/statistik-och-analys/statistik/kommunen-i-siffror/manadsstatistik-befolkningen- |title=Månadsstatistik - Befolkning |publisher= [[Гётеборг хотын захиргаа]] |access-date=2026-06-08}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.scb.se/hitta-statistik/sverige-i-siffror/miljo/tatorter-i-sverige/ |title=Tätorter i Sverige |publisher=[[Шведийн Статистикийн Төв Товчоо]] |access-date=2026-06-08}}</ref> | population_total = 612,231 | population_density_km2 = auto | population_metro = 1080980 | population_urban = 674529 | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = ''Göteborgare'' / Гётеборгчууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions|publisher=Европын Зөвлөл}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = €79.086&nbsp;тэрбум (2021) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €73,400 (2021) | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | elevation_m = 12 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 40xxx – 41xxx – 421xx – 427xx | area_code = (+46) 31 | website = *{{URL|https://goteborg.se}} *{{URL|https://goteborg.se/wps/portal/english|goteborg.se – Short ENG description}} *{{URL|https://international.goteborg.se}} }} '''Гётеборг''' (<small>[[шведээр]]</small> {{Audio|sv-Göteborg.ogg|Göteborg}} {{IPA|[jœtəˈbɔrj]}} [гётэбо́ре]) — [[Швед]] улсын [[Вестра Гөталанд муж|Вестра Гөталанд]] мужийн төв, 532,247 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____228191.aspx Statistics Sweden: Folkmängd i riket, län och kommuner 30 juni 2013 och befolkningsförändringar 1 januari - 30 juni 2013]</ref> <gallery widths="170px" heights="120px"> Göteborg in moon light.jpg|Тэргэл сартай үдэш Gothenburg botanical garden Dick Gillberg.jpg|Ургамлын хүрээлэн Haganygata.jpg|Гудамж </gallery> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Гётеборг (1991–2020) |collapsed = |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 10.8 |Feb record high C = 12.6 |Mar record high C = 18.9 |Apr record high C = 28.5 |May record high C = 31.1 |Jun record high C = 31.9 |Jul record high C = 34.1 |Aug record high C = 32.0 |Sep record high C = 29.8 |Oct record high C = 21.3 |Nov record high C = 15.7 |Dec record high C = 12.7 |year record high C = |Jan avg record high C = 7.8 |Feb avg record high C = 8.1 |Mar avg record high C = 12.9 |Apr avg record high C = 20.8 |May avg record high C = 25.4 |Jun avg record high C = 27.6 |Jul avg record high C = 29.2 |Aug avg record high C = 28.4 |Sep avg record high C = 23.3 |Oct avg record high C = 17.2 |Nov avg record high C = 12.1 |Dec avg record high C = 9.8 |year avg record high C = 30.3 |Jan high C = 3.0 |Feb high C = 3.2 |Mar high C = 6.4 |Apr high C = 12.1 |May high C = 17.0 |Jun high C = 20.1 |Jul high C = 22.5 |Aug high C = 21.9 |Sep high C = 17.7 |Oct high C = 12.0 |Nov high C = 7.4 |Dec high C = 4.2 |year high C = |Jan mean C = 0.8 |Feb mean C = 0.7 |Mar mean C = 3.0 |Apr mean C = 7.7 |May mean C = 12.4 |Jun mean C = 15.7 |Jul mean C = 18.3 |Aug mean C = 17.7 |Sep mean C = 14.0 |Oct mean C = 9.0 |Nov mean C = 5.1 |Dec mean C = 2.1 |year mean C = 8.9 |Jan low C = -1.5 |Feb low C = -1.6 |Mar low C = -0.1 |Apr low C = 3.6 |May low C = 8.1 |Jun low C = 12.0 |Jul low C = 14.5 |Aug low C = 14.1 |Sep low C = 10.6 |Oct low C = 6.3 |Nov low C = 3.0 |Dec low C = -0.2 |year low C = |Jan avg record low C = -11.0 |Feb avg record low C = -9.9 |Mar avg record low C = -7.3 |Apr avg record low C = -2.7 |May avg record low C = 2.1 |Jun avg record low C = 7.2 |Jul avg record low C = 10.1 |Aug avg record low C = 8.7 |Sep avg record low C = 3.7 |Oct avg record low C = -1.6 |Nov avg record low C = -5.0 |Dec avg record low C = -9.5 |year avg record low C = -13.2 |Jan record low C = -18.5 |Feb record low C = -16.0 |Mar record low C = -16.2 |Apr record low C = -6.2 |May record low C = -1.0 |Jun record low C = 4.3 |Jul record low C = 8.4 |Aug record low C = 5.0 |Sep record low C = 0.1 |Oct record low C = -8.5 |Nov record low C = -10.4 |Dec record low C = -18.7 |year record low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 83.0 |Feb precipitation mm = 61.0 |Mar precipitation mm = 54.0 |Apr precipitation mm = 51.3 |May precipitation mm = 54.3 |Jun precipitation mm = 73.7 |Jul precipitation mm = 81.4 |Aug precipitation mm = 92.8 |Sep precipitation mm = 80.0 |Oct precipitation mm = 102.9 |Nov precipitation mm = 84.7 |Dec precipitation mm = 93.1 |year precipitation mm = 912.2 |snow colour = green |Jan snow cm = |Feb snow cm = |Mar snow cm = |Apr snow cm = |May snow cm = |Jun snow cm = |Jul snow cm = |Aug snow cm = |Sep snow cm = |Oct snow cm = |Nov snow cm = |Dec snow cm = |year snow cm = |Jan sun = |Feb sun = |Mar sun = |Apr sun = |May sun = |Jun sun = |Jul sun = |Aug sun = |Sep sun = |Oct sun = |Nov sun = |Dec sun = |year sun = | Jan light = 7.4 | Feb light = 9.5 | Mar light = 11.9 | Apr light = 14.4 | May light = 16.7 | Jun light = 18 | Jul light = 17.3 | Aug light = 15.2 | Sep light = 12.8 | Oct light = 10.3 | Nov light = 8 | Dec light = 6.7 | year light= | Jan uv =0 | Feb uv =1 | Mar uv =2 | Apr uv =3 | May uv =4 | Jun uv =5 | Jul uv =5 | Aug uv =4 | Sep uv =3 | Oct uv =1 | Nov uv =0 | Dec uv =0 | year uv = |source 1 = SMHI Open Data<ref>{{cite web |url=https://www.smhi.se/data/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer#param=airTemperatureMinAndMaxOnceEveryDay,stations=all,stationid=71420 |title=Gothenburg A |website=SMHI |language=Швед |access-date=2026-06-08 |url-status=live |archive-date=2021-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309014709/https://www.smhi.se/data/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer/#param=airTemperatureMinAndMaxOnceEveryDay,stations=all,stationid=71420}}</ref> | source 2 = Weather Atlas(өдрийн гэрэл-UV)<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/sweden/gothenburg-climate |title=The climate of Gothenburg |access-date=2026-06-08 |website=Weather Atlas }}</ref> }} {{Уур амьсгалын хүснэгт|location = Гётеборг, 2002–2020; нар 1961–1990; туйлын үе 1901 оноос |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 10.8 |Feb record high C = 11.2 |Mar record high C = 18.9 |Apr record high C = 28.5 |May record high C = 31.3 |Jun record high C = 32.0 |Jul record high C = 34.1 |Aug record high C = 33.5 |Sep record high C = 28.5 |Oct record high C = 20.7 |Nov record high C = 14.5 |Dec record high C = 12.7 |year record high C = 34.1 |Jan high C = 2.9 |Feb high C = 3.2 |Mar high C = 6.7 |Apr high C = 12.5 |May high C = 17.2 |Jun high C = 20.6 |Jul high C = 22.7 |Aug high C = 21.9 |Sep high C = 18.2 |Oct high C = 12.1 |Nov high C = 7.7 |Dec high C = 4.7 |year high C = |Jan mean C = 0.7 |Feb mean C = 0.9 |Mar mean C = 3.3 |Apr mean C = 8.2 |May mean C = 12.9 |Jun mean C = 16.5 |Jul mean C = 18.8 |Aug mean C = 18.1 |Sep mean C = 14.7 |Oct mean C = 9.2 |Nov mean C = 5.5 |Dec mean C = 2.6 |year mean C = |Jan low C = -1.6 |Feb low C = -1.5 |Mar low C = -0.2 |Apr low C = 3.8 |May low C = 8.5 |Jun low C = 12.3 |Jul low C = 14.8 |Aug low C = 14.3 |Sep low C = 11.1 |Oct low C = 6.2 |Nov low C = 3.3 |Dec low C = 0.4 |year low C = |Jan record low C = -26.0 |Feb record low C = -22.8 |Mar record low C = -19.2 |Apr record low C = -11.0 |May record low C = -4.3 |Jun record low C = 1.8 |Jul record low C = 5.3 |Aug record low C = 3.5 |Sep record low C = -2.5 |Oct record low C = -8.5 |Nov record low C = -13.5 |Dec record low C = -21.9 |year record low C = -26.0 |Jan precipitation mm = 84.2 |Feb precipitation mm = 57.1 |Mar precipitation mm = 58.5 |Apr precipitation mm = 48.6 |May precipitation mm = 54.0 |Jun precipitation mm = 73.1 |Jul precipitation mm = 75.2 |Aug precipitation mm = 83.7 |Sep precipitation mm = 73.2 |Oct precipitation mm = 95.9 |Nov precipitation mm = 84.8 |Dec precipitation mm = 86.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation days = 12 |Feb precipitation days = 9 |Mar precipitation days = 9 |Apr precipitation days = 8 |May precipitation days = 8 |Jun precipitation days = 10 |Jul precipitation days = 9 |Aug precipitation days = 11 |Sep precipitation days = 10 |Oct precipitation days = 12 |Nov precipitation days = 12 |Dec precipitation days = 12 |year precipitation days = | Jan humidity = 89.2 | Feb humidity = 87.0 | Mar humidity = 79.9 | Apr humidity = 72.5 | May humidity = 72.1 | Jun humidity = 74.9 | Jul humidity = 78.7 | Aug humidity = 81.6 | Sep humidity = 83.3 | Oct humidity = 86.6 | Nov humidity = 89.6 | Dec humidity = 90.8 | year humidity = |Jan sun = 44 |Feb sun = 69 |Mar sun = 167 |Apr sun = 211 |May sun = 239 |Jun sun = 256 |Jul sun = 234 |Aug sun = 196 |Sep sun = 168 |Oct sun = 99 |Nov sun = 47 |Dec sun = 32 |year sun = 1762 |source 1 =<ref name=NOAA.gov>{{Cite FTP |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/SN/02001.TXT |title=Climate Gothenburg |access-date=2026-06-08 |server=ftp.atdd.noaa.gov |url-status=live}}</ref><ref name="Météo Climat">{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1981-2010-1-p207.php |title=Météo Climat stats for Gothenburg 1981–2010 |publisher=Météo Climat |access-date=2026-06-08 |archive-date=2017-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107151809/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1981-2010-1-p207.php |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gp.se/nyheter/g%C3%B6teborg/nytt-rekord-varmaste-dagen-i-g%C3%B6teborgs-historia-1.7430074 |title=Nytt rekord: Varmaste dagen i Göteborgs historia |work=Göteborgs Posten |access-date=2026-06-08 |date=2018-07-31 |archive-date=2018-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731214356/http://www.gp.se/nyheter/g%C3%B6teborg/nytt-rekord-varmaste-dagen-i-g%C3%B6teborgs-historia-1.7430074 |url-status=live}}</ref> | source 2 = Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/se/gothenburg |title= Gothenburg Weather & Climate Guide |access-date= 2026-06-08 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Зүүлт== {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос== {{Commons|Göteborg|Гётеборгийн зургийн цомог}} [[Ангилал:Вестра Гөталанд лений суурин]] [[Ангилал:Гётеборг| ]] [[Ангилал:Халланд лений суурин]] [[Ангилал:Кунгсбака коммун]] [[Ангилал:Мөлндал коммун]] [[Ангилал:Партилле коммун]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Шведийн аймгийн төв]] [[Ангилал:Шведийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Шведийн хот]] rpom3x46ubpw1jipdsr63dt2zp9wpuf 858459 858389 2026-06-09T07:25:43Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858459 wikitext text/x-wiki {{Short description|Шведийн Вестра Гөталандын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Гётеборг | native_name = {{lang|sv|Göteborg}} | settlement_type = [[Шведийн хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/3/2/2 | caption_align = center | image1 = Göteborg 2503 stitch (28573994096).jpg | caption1 = [[Нордстаден]] дахь [[Гётеборгийн музей]], [[Герман сүм, Гётеборг|Герман сүм]] | image2 = Palmhuset5.jpg | caption2 = [[Гётеборгийн цэцэрлэгжүүлэлтийн нийгэмлэг|Трэдгардсфёрнинг]] | image3 = GIIA-Torg-göteborg.JPG | caption3 = [[Густаф Адольфийн талбай]] | image4 = Göteborgs domkyrka september 2011.jpg | caption4 = [[Гётеборгийн цогчин дуган]] | image5 = Sweden skansenlejonet by fred pettersonic.jpg | caption5 = [[Арслангийн нуувч]] | image6 = Feskekorka2.jpg | caption6 = [[Фескекорка|Фескекорка барилга]] | image7 = Karlatornet May 2025 04.jpg | caption7 = [[Карлын цамхаг]] | image8 = Gunnebo slott September 2012 17.jpg | caption8 = [[Гуннебо Хаус]] }} | image_flag = Flag of Gothenburg.svg | image_shield = Göteborg kommunvapen - Riksarkivet Sverige.svg | coordinates = {{Coord|57|42|27|N|11|58|03|E|region:SE|display=inline,title}} | pushpin_map = Швед Вестра Гөталанд#Швед Өмнөд#Швед | pushpin_relief = 1 | pushpin_map_caption = Вестра Гөталанд дахь байршил##Өмнөд Швед дэх байршил##Швед дэх байршил | nicknames = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Швед}} | subdivision_type3 = [[Шведийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name3 = [[Гётеборг хотын захиргаа]] | subdivision_type2 = [[Шведийн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Вестра Гөталанд муж]] | subdivision_type1 = [[Шведийн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Вестергётланд]], [[Бохуслен]] ба [[Халланд]] | leader_title = | leader_name = | established_title3 = [[Швед дэх хотын статус|Харти]] | established_date3 = 1621 | area_footnotes = <ref name="scb">{{cite web |url=https://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/environment/land-use/localities-areas-population/pong/tables-and-graphs/localities-2016-population-area-overlap-holiday-home-areas-coordinates/ |title=Localities 2015; population 2010–2016, area, overlap holiday home areas, coordinates |date=2017-05-28 |publisher=[[Шведийн Статистикийн Төв Товчоо]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116121921/http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls |archive-date=2013-01-16 |access-date=2026-06-08}}</ref> | area_total_km2 = 447.76 | area_land_km2 = | area_water_km2 = 14.5 | area_water_percent = 3.2 | area_urban_km2 = 203.67 | area_metro_km2 = 3694.86 | population_as_of = 2025; 2023 for urban area | population_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://goteborg.se/wps/portal/enhetssida/statistik-och-analys/statistik/kommunen-i-siffror/manadsstatistik-befolkningen- |title=Månadsstatistik - Befolkning |publisher= [[Гётеборг хотын захиргаа]] |access-date=2026-06-08}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.scb.se/hitta-statistik/sverige-i-siffror/miljo/tatorter-i-sverige/ |title=Tätorter i Sverige |publisher=[[Шведийн Статистикийн Төв Товчоо]] |access-date=2026-06-08}}</ref> | population_total = 612,231 | population_density_km2 = auto | population_metro = 1080980 | population_urban = 674529 | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = ''Göteborgare'' / Гётеборгчууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions|publisher=Европын Зөвлөл}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = €79.086&nbsp;тэрбум (2021) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €73,400 (2021) | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | elevation_m = 12 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 40xxx – 41xxx – 421xx – 427xx | area_code = (+46) 31 | website = *{{URL|https://goteborg.se}} *{{URL|https://goteborg.se/wps/portal/english|goteborg.se – Short ENG description}} *{{URL|https://international.goteborg.se}} }} '''Гётеборг''' (<small>[[шведээр]]</small> {{Audio|sv-Göteborg.ogg|Göteborg}} {{IPA|[jœtəˈbɔrj]}} [гётэбо́ре]) — [[Швед]] улсын [[Вестра Гөталанд муж|Вестра Гөталанд]] мужийн төв, 532,247 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____228191.aspx Statistics Sweden: Folkmängd i riket, län och kommuner 30 juni 2013 och befolkningsförändringar 1 januari - 30 juni 2013]</ref> <gallery widths="170px" heights="120px"> Göteborg in moon light.jpg|Тэргэл сартай үдэш Gothenburg botanical garden Dick Gillberg.jpg|Ургамлын хүрээлэн Haganygata.jpg|Гудамж </gallery> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Гётеборг (1991–2020) |collapsed = |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 10.8 |Feb record high C = 12.6 |Mar record high C = 18.9 |Apr record high C = 28.5 |May record high C = 31.1 |Jun record high C = 31.9 |Jul record high C = 34.1 |Aug record high C = 32.0 |Sep record high C = 29.8 |Oct record high C = 21.3 |Nov record high C = 15.7 |Dec record high C = 12.7 |year record high C = |Jan avg record high C = 7.8 |Feb avg record high C = 8.1 |Mar avg record high C = 12.9 |Apr avg record high C = 20.8 |May avg record high C = 25.4 |Jun avg record high C = 27.6 |Jul avg record high C = 29.2 |Aug avg record high C = 28.4 |Sep avg record high C = 23.3 |Oct avg record high C = 17.2 |Nov avg record high C = 12.1 |Dec avg record high C = 9.8 |year avg record high C = 30.3 |Jan high C = 3.0 |Feb high C = 3.2 |Mar high C = 6.4 |Apr high C = 12.1 |May high C = 17.0 |Jun high C = 20.1 |Jul high C = 22.5 |Aug high C = 21.9 |Sep high C = 17.7 |Oct high C = 12.0 |Nov high C = 7.4 |Dec high C = 4.2 |year high C = |Jan mean C = 0.8 |Feb mean C = 0.7 |Mar mean C = 3.0 |Apr mean C = 7.7 |May mean C = 12.4 |Jun mean C = 15.7 |Jul mean C = 18.3 |Aug mean C = 17.7 |Sep mean C = 14.0 |Oct mean C = 9.0 |Nov mean C = 5.1 |Dec mean C = 2.1 |year mean C = 8.9 |Jan low C = -1.5 |Feb low C = -1.6 |Mar low C = -0.1 |Apr low C = 3.6 |May low C = 8.1 |Jun low C = 12.0 |Jul low C = 14.5 |Aug low C = 14.1 |Sep low C = 10.6 |Oct low C = 6.3 |Nov low C = 3.0 |Dec low C = -0.2 |year low C = |Jan avg record low C = -11.0 |Feb avg record low C = -9.9 |Mar avg record low C = -7.3 |Apr avg record low C = -2.7 |May avg record low C = 2.1 |Jun avg record low C = 7.2 |Jul avg record low C = 10.1 |Aug avg record low C = 8.7 |Sep avg record low C = 3.7 |Oct avg record low C = -1.6 |Nov avg record low C = -5.0 |Dec avg record low C = -9.5 |year avg record low C = -13.2 |Jan record low C = -18.5 |Feb record low C = -16.0 |Mar record low C = -16.2 |Apr record low C = -6.2 |May record low C = -1.0 |Jun record low C = 4.3 |Jul record low C = 8.4 |Aug record low C = 5.0 |Sep record low C = 0.1 |Oct record low C = -8.5 |Nov record low C = -10.4 |Dec record low C = -18.7 |year record low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 83.0 |Feb precipitation mm = 61.0 |Mar precipitation mm = 54.0 |Apr precipitation mm = 51.3 |May precipitation mm = 54.3 |Jun precipitation mm = 73.7 |Jul precipitation mm = 81.4 |Aug precipitation mm = 92.8 |Sep precipitation mm = 80.0 |Oct precipitation mm = 102.9 |Nov precipitation mm = 84.7 |Dec precipitation mm = 93.1 |year precipitation mm = 912.2 |snow colour = green |Jan snow cm = |Feb snow cm = |Mar snow cm = |Apr snow cm = |May snow cm = |Jun snow cm = |Jul snow cm = |Aug snow cm = |Sep snow cm = |Oct snow cm = |Nov snow cm = |Dec snow cm = |year snow cm = |Jan sun = |Feb sun = |Mar sun = |Apr sun = |May sun = |Jun sun = |Jul sun = |Aug sun = |Sep sun = |Oct sun = |Nov sun = |Dec sun = |year sun = | Jan light = 7.4 | Feb light = 9.5 | Mar light = 11.9 | Apr light = 14.4 | May light = 16.7 | Jun light = 18 | Jul light = 17.3 | Aug light = 15.2 | Sep light = 12.8 | Oct light = 10.3 | Nov light = 8 | Dec light = 6.7 | year light= | Jan uv =0 | Feb uv =1 | Mar uv =2 | Apr uv =3 | May uv =4 | Jun uv =5 | Jul uv =5 | Aug uv =4 | Sep uv =3 | Oct uv =1 | Nov uv =0 | Dec uv =0 | year uv = |source 1 = SMHI Open Data<ref>{{cite web |url=https://www.smhi.se/data/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer#param=airTemperatureMinAndMaxOnceEveryDay,stations=all,stationid=71420 |title=Gothenburg A |website=SMHI |language=Швед |access-date=2026-06-08 |url-status=live |archive-date=2021-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309014709/https://www.smhi.se/data/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer/#param=airTemperatureMinAndMaxOnceEveryDay,stations=all,stationid=71420}}</ref> | source 2 = Weather Atlas(өдрийн гэрэл-UV)<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/sweden/gothenburg-climate |title=The climate of Gothenburg |access-date=2026-06-08 |website=Weather Atlas }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} {{Уур амьсгалын хүснэгт|location = Гётеборг, 2002–2020; нар 1961–1990; туйлын үе 1901 оноос |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 10.8 |Feb record high C = 11.2 |Mar record high C = 18.9 |Apr record high C = 28.5 |May record high C = 31.3 |Jun record high C = 32.0 |Jul record high C = 34.1 |Aug record high C = 33.5 |Sep record high C = 28.5 |Oct record high C = 20.7 |Nov record high C = 14.5 |Dec record high C = 12.7 |year record high C = 34.1 |Jan high C = 2.9 |Feb high C = 3.2 |Mar high C = 6.7 |Apr high C = 12.5 |May high C = 17.2 |Jun high C = 20.6 |Jul high C = 22.7 |Aug high C = 21.9 |Sep high C = 18.2 |Oct high C = 12.1 |Nov high C = 7.7 |Dec high C = 4.7 |year high C = |Jan mean C = 0.7 |Feb mean C = 0.9 |Mar mean C = 3.3 |Apr mean C = 8.2 |May mean C = 12.9 |Jun mean C = 16.5 |Jul mean C = 18.8 |Aug mean C = 18.1 |Sep mean C = 14.7 |Oct mean C = 9.2 |Nov mean C = 5.5 |Dec mean C = 2.6 |year mean C = |Jan low C = -1.6 |Feb low C = -1.5 |Mar low C = -0.2 |Apr low C = 3.8 |May low C = 8.5 |Jun low C = 12.3 |Jul low C = 14.8 |Aug low C = 14.3 |Sep low C = 11.1 |Oct low C = 6.2 |Nov low C = 3.3 |Dec low C = 0.4 |year low C = |Jan record low C = -26.0 |Feb record low C = -22.8 |Mar record low C = -19.2 |Apr record low C = -11.0 |May record low C = -4.3 |Jun record low C = 1.8 |Jul record low C = 5.3 |Aug record low C = 3.5 |Sep record low C = -2.5 |Oct record low C = -8.5 |Nov record low C = -13.5 |Dec record low C = -21.9 |year record low C = -26.0 |Jan precipitation mm = 84.2 |Feb precipitation mm = 57.1 |Mar precipitation mm = 58.5 |Apr precipitation mm = 48.6 |May precipitation mm = 54.0 |Jun precipitation mm = 73.1 |Jul precipitation mm = 75.2 |Aug precipitation mm = 83.7 |Sep precipitation mm = 73.2 |Oct precipitation mm = 95.9 |Nov precipitation mm = 84.8 |Dec precipitation mm = 86.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation days = 12 |Feb precipitation days = 9 |Mar precipitation days = 9 |Apr precipitation days = 8 |May precipitation days = 8 |Jun precipitation days = 10 |Jul precipitation days = 9 |Aug precipitation days = 11 |Sep precipitation days = 10 |Oct precipitation days = 12 |Nov precipitation days = 12 |Dec precipitation days = 12 |year precipitation days = | Jan humidity = 89.2 | Feb humidity = 87.0 | Mar humidity = 79.9 | Apr humidity = 72.5 | May humidity = 72.1 | Jun humidity = 74.9 | Jul humidity = 78.7 | Aug humidity = 81.6 | Sep humidity = 83.3 | Oct humidity = 86.6 | Nov humidity = 89.6 | Dec humidity = 90.8 | year humidity = |Jan sun = 44 |Feb sun = 69 |Mar sun = 167 |Apr sun = 211 |May sun = 239 |Jun sun = 256 |Jul sun = 234 |Aug sun = 196 |Sep sun = 168 |Oct sun = 99 |Nov sun = 47 |Dec sun = 32 |year sun = 1762 |source 1 =<ref name=NOAA.gov>{{Cite FTP |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/SN/02001.TXT |title=Climate Gothenburg |access-date=2026-06-08 |server=ftp.atdd.noaa.gov |url-status=live}}</ref><ref name="Météo Climat">{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1981-2010-1-p207.php |title=Météo Climat stats for Gothenburg 1981–2010 |publisher=Météo Climat |access-date=2026-06-08 |archive-date=2017-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107151809/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1981-2010-1-p207.php |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gp.se/nyheter/g%C3%B6teborg/nytt-rekord-varmaste-dagen-i-g%C3%B6teborgs-historia-1.7430074 |title=Nytt rekord: Varmaste dagen i Göteborgs historia |work=Göteborgs Posten |access-date=2026-06-08 |date=2018-07-31 |archive-date=2018-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731214356/http://www.gp.se/nyheter/g%C3%B6teborg/nytt-rekord-varmaste-dagen-i-g%C3%B6teborgs-historia-1.7430074 |url-status=live}}</ref> | source 2 = Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/se/gothenburg |title= Gothenburg Weather & Climate Guide |access-date= 2026-06-08 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Зүүлт== {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос== {{Commons|Göteborg|Гётеборгийн зургийн цомог}} [[Ангилал:Вестра Гөталанд лений суурин]] [[Ангилал:Гётеборг| ]] [[Ангилал:Халланд лений суурин]] [[Ангилал:Кунгсбака коммун]] [[Ангилал:Мөлндал коммун]] [[Ангилал:Партилле коммун]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Шведийн аймгийн төв]] [[Ангилал:Шведийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Шведийн хот]] s4leqp7zxhjbohemoe9gzxq3gmuarpv Мальмё 0 38072 858391 770643 2026-06-08T17:58:40Z Enkhsaihan2005 64429 858391 wikitext text/x-wiki {{short description|Шведийн Сконе мужийн хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Мальмё | native_name = {{lang|sv|Malmö}} | other_name = | settlement_type = [[Шведийн хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | | perrow = 1/2/2/ | total_width = 290 | align = center | image1 = Malmö–flygbild 06 september 2014.jpg | caption1 = Мальмёгийн агаарын харагдац | image2 = Turning_Torso_3.jpg | caption2 = [[Turning Torso]] | image3 = Sankt_Petri_kyrka,_Malmö,_mars_2015.jpg | caption3 = [[Гэгээн Петрийн сүм, Мальмё|Гэгээн Петрийн сүм]] | image4 = Malmöhus_slott_2022.jpg | caption4 = [[Мальмё цайз]] | image5 = 20171031_Malmo_Arena_0232_%2825463574977%29.jpg | caption5 = [[Мальмё Арена]] }} | image_caption = | image_flag = Flag of Malmö.svg | image_shield = Malmö fulla vapen.svg | motto = {{lang|sv|Mångfald, Möten, Möjligheter}}<br/>("Олон янз байдал, Уулзалт, Боломж") | map_caption = Location within Skåne County##Location within Sweden | pushpin_map = Швед Сконе#Швед | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|55|36|21|N|13|02|09|E|region:SE|display=inline, title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Швед}} | subdivision_type1 = [[Шведийн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_type2 = [[Шведийн мужууд|Муж]] | subdivision_type3 = [[Шведийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name1 = [[Сканиа]] | subdivision_name2 = [[Сконе муж]] | subdivision_name3 = [[Мальмё хотын захиргаа]] and<br/>[[Бурлөв хотын захиргаа]] | established_title3 = [[Швед дэх хотын статус|Харти]] | established_date3 = 13-р зуун | leader_party = [[Shvyediin Sotsial Dyemokrat Nam|S]] | leader_title = Хотын захиргааны дарга<!-- Kommunstyrelseordförande is not mayor. --> | leader_name = [[Катрин Стьернфельдт Жамме]] | area_footnotes = <ref name="SCBMunArea">{{cite web |date=2012-05-30 |title=Kommunarealer den 1 January 2012 |trans-title=Municipalities in Sweden and their areas, as of 1 January 2012 |url=http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0802/2012A01/mi0802tab3.xls |access-date=2026-06-08 |website=Шведийн Статистикийн Төв Товчоо |language=sv |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226044145/https://www.scb.se/Statistik/MI/MI0802/2012A01/mi0802tab3.xls%20 |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 332.6 | area_land_km2 = 156.9 | area_water_km2 = 175.8 | area_metro_km2 = 2,522 | elevation_m = 12 | population_total = 368135 | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref name="m830">{{cite web | title=Population and population changes - Quarter 3, 2025 | website=Шведийн Статистикийн Төв Товчоо | date=2025-11-12 | url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning-och-levnadsforhallanden/befolkningens-sammansattning-och-utveckling/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/folkmangd-och-befolkningsforandringar---manad-kvartal-och-halvar/folkmangd-och-befolkningsforandringar---kvartal-3-2025/ | access-date=2026-06-08}}</ref> | population_density_km2 = 4,049 | population_urban = | population_urban_footnotes = | population_metro = 780035 | population_metro_footnotes = <ref name="b217">{{cite web | title=Malmö Metropolitan Area (Sweden): Demographic Statistical Areas | website=Population Statistics, Charts and Map | date=2024-12-31 | url=https://www.citypopulation.de/en/sweden/metromalmo/ | access-date=2026-06-08}}</ref> | population_rank = 3-р байр | population_blank1_title = Хотын захиргаа | population_blank1 = 368135<ref name="m830"></ref> | population_demonym = Malmöite{{dubious|date=January 2025}} | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 2xx xx<!-- some addresses in the outskirts have 20x rather than 21x, although 21x is more common --> | area_code = (+46) 40 | website = {{URL|www.malmo.se/}} | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = Лого }} '''Мальмё''' (<small>[[шведээр]]</small> {{Audio|Sv-Malmö.ogg|Malmö}} {{IPA|[ˈmalːˈmøː]}} [маал-меө]) — [[Швед]] улсын [[Сконе]] аймгийн төв, 303873 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____236124.aspx "Kvartal 1 2012 - Statistiska centralbyrån".]</ref> == Зургийн цомог == <gallery widths="170px" heights="120px"> 1594 map of Elbogen.jpg|1594 он Malmo view2.jpg|Хотыг дээрээс Malmö stadion.jpg|Цэнгэлдэх хүрээлэн </gallery> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Мальмё, 1991–2018; туйлын үе 1901 оноос | collapsed = | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 10.8 | Feb record high C = 14.1 | Mar record high C = 19.5 | Apr record high C = 26.2 | May record high C = 29.6 | Jun record high C = 34.0 | Jul record high C = 33.2 | Aug record high C = 33.6 | Sep record high C = 29.4 | Oct record high C = 22.8 | Nov record high C = 17.4 | Dec record high C = 11.9 | year record high C = 34.0 | Jan high C = 2.9 | Feb high C = 3.0 | Mar high C = 6.7 | Apr high C = 12.6 | May high C = 17.6 | Jun high C = 20.5 | Jul high C = 23.2 | Aug high C = 22.3 | Sep high C = 18.6 | Oct high C = 12.6 | Nov high C = 8.0 | Dec high C = 4.8 | year high C = | Jan avg record high C = 8.0 | Feb avg record high C = 7.7 | Mar avg record high C = 13.8 | Apr avg record high C = 19.2 | May avg record high C = 24.6 | Jun avg record high C = 26.9 | Jul avg record high C = 29.2 | Aug avg record high C = 28.2 | Sep avg record high C = 23.7 | Oct avg record high C = 17.8 | Nov avg record high C = 12.5 | Dec avg record high C = 9.2 | year avg record high C = 29.9 | Jan mean C = 0.8 | Feb mean C = 0.8 | Mar mean C = 3.4 | Apr mean C = 8.0 | May mean C = 12.7 | Jun mean C = 15.9 | Jul mean C = 18.5 | Aug mean C = 18.0 | Sep mean C = 14.7 | Oct mean C = 9.5 | Nov mean C = 5.8 | Dec mean C = 2.8 | year mean C = | Jan low C = -1.4 | Feb low C = -1.5 | Mar low C = 0.0 | Apr low C = 3.4 | May low C = 7.7 | Jun low C = 11.2 | Jul low C = 13.8 | Aug low C = 13.7 | Sep low C = 10.7 | Oct low C = 6.4 | Nov low C = 3.6 | Dec low C = 0.7 | year low C = | Jan avg record low C = -11.1 | Feb avg record low C = -8.6 | Mar avg record low C = -7.1 | Apr avg record low C = -2.9 | May avg record low C = 1.0 | Jun avg record low C = 5.8 | Jul avg record low C = 9.4 | Aug avg record low C = 8.0 | Sep avg record low C = 3.3 | Oct avg record low C = -2.1 | Nov avg record low C = -4.4 | Dec avg record low C = -7.7 | year avg record low C = -13.4 | Jan record low C = -28.0 | Feb record low C = -23.1 | Mar record low C = -23.3 | Apr record low C = -12.1 | May record low C = -4.5 | Jun record low C = -0.1 | Jul record low C = 2.5 | Aug record low C = 3.0 | Sep record low C = -4.0 | Oct record low C = -8.5 | Nov record low C = -15.0 | Dec record low C = -22.2 | year record low C = -28.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 58.0 | Feb precipitation mm = 39.7 | Mar precipitation mm = 38.5 | Apr precipitation mm = 30.0 | May precipitation mm = 39.9 | Jun precipitation mm = 67.3 | Jul precipitation mm = 71.1 | Aug precipitation mm = 86.3 | Sep precipitation mm = 42.3 | Oct precipitation mm = 66.7 | Nov precipitation mm = 64.2 | Dec precipitation mm = 69.4 | year precipitation mm = 673.2 | Jan humidity = 87.3 | Feb humidity = 85.6 | Mar humidity = 81.3 | Apr humidity = 74.7 | May humidity = 72.9 | Jun humidity = 73.0 | Jul humidity = 74.6 | Aug humidity = 77.2 | Sep humidity = 80.5 | Oct humidity = 84.9 | Nov humidity = 87.5 | Dec humidity = 88.6 | year humidity = | Jan sun = 43.6 | Feb sun = 64.4 | Mar sun = 138.9 | Apr sun = 222.9 | May sun = 274.4 | Jun sun = 271.5 | Jul sun = 272.1 | Aug sun = 236.0 | Sep sun = 188.1 | Oct sun = 115.9 | Nov sun = 56.8 | Dec sun = 33.1 | year sun = | source 1 = SMHI Open Data<ref>{{cite web |url=https://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer/#param=precipitationMonthlySum,stations=all,stationid=52350 |title=SMHI Open Data |language=sv |publisher=SMHI |access-date=2026-06-08 |archive-date=2019-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190411092753/https://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer#param=precipitationMonthlySum,stations=all,stationid=52350 |url-status=dead }}</ref> | date = 2015 | source 2 = SMHI Average Data 2002–2018,<ref name=eather2>{{cite web |url=http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/temperatur/2.1240 |title=Statistics from Weather Stations |language=sv |access-date=2026-06-08 |publisher=SMHI |date=2019-04-21 |archive-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502092934/http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/temperatur/2.1240 |url-status=dead }}</ref> Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/se/malmo |title= Malmo Weather & Climate Guide |access-date= 2026-06-08 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Malmö|Мальмё хотын зургийн цомог}} == Зүүлт== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Мальмё| ]] [[Ангилал:Мальмё коммун]] [[Ангилал:Сконе лений суурин]] [[Ангилал:Ханзе хот]] [[Ангилал:Шведийн коммун]] [[Ангилал:Шведийн хот]] [[Ангилал:Шведийн их сургуулийн хот]] 2erdzrg5u236gyxa8sd5e58cocclrcd 858392 858391 2026-06-08T17:59:12Z Enkhsaihan2005 64429 858392 wikitext text/x-wiki {{short description|Шведийн Сконе мужийн хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Мальмё | native_name = {{lang|sv|Malmö}} | other_name = | settlement_type = [[Шведийн хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | | perrow = 1/2/2/ | total_width = 290 | caption_align = center | image1 = Malmö–flygbild 06 september 2014.jpg | caption1 = Мальмёгийн агаарын харагдац | image2 = Turning_Torso_3.jpg | caption2 = [[Turning Torso]] | image3 = Sankt_Petri_kyrka,_Malmö,_mars_2015.jpg | caption3 = [[Гэгээн Петрийн сүм, Мальмё|Гэгээн Петрийн сүм]] | image4 = Malmöhus_slott_2022.jpg | caption4 = [[Мальмё цайз]] | image5 = 20171031_Malmo_Arena_0232_%2825463574977%29.jpg | caption5 = [[Мальмё Арена]] }} | image_caption = | image_flag = Flag of Malmö.svg | image_shield = Malmö fulla vapen.svg | motto = {{lang|sv|Mångfald, Möten, Möjligheter}}<br/>("Олон янз байдал, Уулзалт, Боломж") | map_caption = Сконе муж дахь байршил##Швед дэх байршил | pushpin_map = Швед Сконе#Швед | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|55|36|21|N|13|02|09|E|region:SE|display=inline, title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Швед}} | subdivision_type1 = [[Шведийн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_type2 = [[Шведийн мужууд|Муж]] | subdivision_type3 = [[Шведийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name1 = [[Сканиа]] | subdivision_name2 = [[Сконе муж]] | subdivision_name3 = [[Мальмё хотын захиргаа]] and<br/>[[Бурлөв хотын захиргаа]] | established_title3 = [[Швед дэх хотын статус|Харти]] | established_date3 = 13-р зуун | leader_party = [[Shvyediin Sotsial Dyemokrat Nam|S]] | leader_title = Хотын захиргааны дарга<!-- Kommunstyrelseordförande is not mayor. --> | leader_name = [[Катрин Стьернфельдт Жамме]] | area_footnotes = <ref name="SCBMunArea">{{cite web |date=2012-05-30 |title=Kommunarealer den 1 January 2012 |trans-title=Municipalities in Sweden and their areas, as of 1 January 2012 |url=http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0802/2012A01/mi0802tab3.xls |access-date=2026-06-08 |website=Шведийн Статистикийн Төв Товчоо |language=sv |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226044145/https://www.scb.se/Statistik/MI/MI0802/2012A01/mi0802tab3.xls%20 |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 332.6 | area_land_km2 = 156.9 | area_water_km2 = 175.8 | area_metro_km2 = 2,522 | elevation_m = 12 | population_total = 368135 | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref name="m830">{{cite web | title=Population and population changes - Quarter 3, 2025 | website=Шведийн Статистикийн Төв Товчоо | date=2025-11-12 | url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning-och-levnadsforhallanden/befolkningens-sammansattning-och-utveckling/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/folkmangd-och-befolkningsforandringar---manad-kvartal-och-halvar/folkmangd-och-befolkningsforandringar---kvartal-3-2025/ | access-date=2026-06-08}}</ref> | population_density_km2 = 4,049 | population_urban = | population_urban_footnotes = | population_metro = 780035 | population_metro_footnotes = <ref name="b217">{{cite web | title=Malmö Metropolitan Area (Sweden): Demographic Statistical Areas | website=Population Statistics, Charts and Map | date=2024-12-31 | url=https://www.citypopulation.de/en/sweden/metromalmo/ | access-date=2026-06-08}}</ref> | population_rank = 3-р байр | population_blank1_title = Хотын захиргаа | population_blank1 = 368135<ref name="m830"></ref> | population_demonym = Malmöite{{dubious|date=January 2025}} | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 2xx xx<!-- some addresses in the outskirts have 20x rather than 21x, although 21x is more common --> | area_code = (+46) 40 | website = {{URL|www.malmo.se/}} | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = Лого }} '''Мальмё''' (<small>[[шведээр]]</small> {{Audio|Sv-Malmö.ogg|Malmö}} {{IPA|[ˈmalːˈmøː]}} [маал-меө]) — [[Швед]] улсын [[Сконе]] мужийн төв, 303873 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____236124.aspx "Kvartal 1 2012 - Statistiska centralbyrån".]</ref> == Зургийн цомог == <gallery widths="170px" heights="120px"> 1594 map of Elbogen.jpg|1594 он Malmo view2.jpg|Хотыг дээрээс Malmö stadion.jpg|Цэнгэлдэх хүрээлэн </gallery> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Мальмё, 1991–2018; туйлын үе 1901 оноос | collapsed = | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 10.8 | Feb record high C = 14.1 | Mar record high C = 19.5 | Apr record high C = 26.2 | May record high C = 29.6 | Jun record high C = 34.0 | Jul record high C = 33.2 | Aug record high C = 33.6 | Sep record high C = 29.4 | Oct record high C = 22.8 | Nov record high C = 17.4 | Dec record high C = 11.9 | year record high C = 34.0 | Jan high C = 2.9 | Feb high C = 3.0 | Mar high C = 6.7 | Apr high C = 12.6 | May high C = 17.6 | Jun high C = 20.5 | Jul high C = 23.2 | Aug high C = 22.3 | Sep high C = 18.6 | Oct high C = 12.6 | Nov high C = 8.0 | Dec high C = 4.8 | year high C = | Jan avg record high C = 8.0 | Feb avg record high C = 7.7 | Mar avg record high C = 13.8 | Apr avg record high C = 19.2 | May avg record high C = 24.6 | Jun avg record high C = 26.9 | Jul avg record high C = 29.2 | Aug avg record high C = 28.2 | Sep avg record high C = 23.7 | Oct avg record high C = 17.8 | Nov avg record high C = 12.5 | Dec avg record high C = 9.2 | year avg record high C = 29.9 | Jan mean C = 0.8 | Feb mean C = 0.8 | Mar mean C = 3.4 | Apr mean C = 8.0 | May mean C = 12.7 | Jun mean C = 15.9 | Jul mean C = 18.5 | Aug mean C = 18.0 | Sep mean C = 14.7 | Oct mean C = 9.5 | Nov mean C = 5.8 | Dec mean C = 2.8 | year mean C = | Jan low C = -1.4 | Feb low C = -1.5 | Mar low C = 0.0 | Apr low C = 3.4 | May low C = 7.7 | Jun low C = 11.2 | Jul low C = 13.8 | Aug low C = 13.7 | Sep low C = 10.7 | Oct low C = 6.4 | Nov low C = 3.6 | Dec low C = 0.7 | year low C = | Jan avg record low C = -11.1 | Feb avg record low C = -8.6 | Mar avg record low C = -7.1 | Apr avg record low C = -2.9 | May avg record low C = 1.0 | Jun avg record low C = 5.8 | Jul avg record low C = 9.4 | Aug avg record low C = 8.0 | Sep avg record low C = 3.3 | Oct avg record low C = -2.1 | Nov avg record low C = -4.4 | Dec avg record low C = -7.7 | year avg record low C = -13.4 | Jan record low C = -28.0 | Feb record low C = -23.1 | Mar record low C = -23.3 | Apr record low C = -12.1 | May record low C = -4.5 | Jun record low C = -0.1 | Jul record low C = 2.5 | Aug record low C = 3.0 | Sep record low C = -4.0 | Oct record low C = -8.5 | Nov record low C = -15.0 | Dec record low C = -22.2 | year record low C = -28.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 58.0 | Feb precipitation mm = 39.7 | Mar precipitation mm = 38.5 | Apr precipitation mm = 30.0 | May precipitation mm = 39.9 | Jun precipitation mm = 67.3 | Jul precipitation mm = 71.1 | Aug precipitation mm = 86.3 | Sep precipitation mm = 42.3 | Oct precipitation mm = 66.7 | Nov precipitation mm = 64.2 | Dec precipitation mm = 69.4 | year precipitation mm = 673.2 | Jan humidity = 87.3 | Feb humidity = 85.6 | Mar humidity = 81.3 | Apr humidity = 74.7 | May humidity = 72.9 | Jun humidity = 73.0 | Jul humidity = 74.6 | Aug humidity = 77.2 | Sep humidity = 80.5 | Oct humidity = 84.9 | Nov humidity = 87.5 | Dec humidity = 88.6 | year humidity = | Jan sun = 43.6 | Feb sun = 64.4 | Mar sun = 138.9 | Apr sun = 222.9 | May sun = 274.4 | Jun sun = 271.5 | Jul sun = 272.1 | Aug sun = 236.0 | Sep sun = 188.1 | Oct sun = 115.9 | Nov sun = 56.8 | Dec sun = 33.1 | year sun = | source 1 = SMHI Open Data<ref>{{cite web |url=https://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer/#param=precipitationMonthlySum,stations=all,stationid=52350 |title=SMHI Open Data |language=sv |publisher=SMHI |access-date=2026-06-08 |archive-date=2019-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190411092753/https://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer#param=precipitationMonthlySum,stations=all,stationid=52350 |url-status=dead }}</ref> | date = 2015 | source 2 = SMHI Average Data 2002–2018,<ref name=eather2>{{cite web |url=http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/temperatur/2.1240 |title=Statistics from Weather Stations |language=sv |access-date=2026-06-08 |publisher=SMHI |date=2019-04-21 |archive-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502092934/http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/temperatur/2.1240 |url-status=dead }}</ref> Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/se/malmo |title= Malmo Weather & Climate Guide |access-date= 2026-06-08 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Malmö|Мальмё хотын зургийн цомог}} == Зүүлт== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Мальмё| ]] [[Ангилал:Мальмё коммун]] [[Ангилал:Сконе лений суурин]] [[Ангилал:Ханзе хот]] [[Ангилал:Шведийн коммун]] [[Ангилал:Шведийн хот]] [[Ангилал:Шведийн их сургуулийн хот]] 57a0t50mivipe6ctn0qqyslihdf4n3r 858410 858392 2026-06-09T00:07:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 858410 wikitext text/x-wiki {{short description|Шведийн Сконе мужийн хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Мальмё | native_name = {{lang|sv|Malmö}} | other_name = | settlement_type = [[Шведийн хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | | perrow = 1/2/2/ | total_width = 290 | caption_align = center | image1 = Malmö–flygbild 06 september 2014.jpg | caption1 = Мальмёгийн агаарын харагдац | image2 = Turning_Torso_3.jpg | caption2 = [[Turning Torso]] | image3 = Sankt_Petri_kyrka,_Malmö,_mars_2015.jpg | caption3 = [[Гэгээн Петрийн сүм, Мальмё|Гэгээн Петрийн сүм]] | image4 = Malmöhus_slott_2022.jpg | caption4 = [[Мальмё цайз]] | image5 = 20171031_Malmo_Arena_0232_%2825463574977%29.jpg | caption5 = [[Мальмё Арена]] }} | image_caption = | image_flag = Flag of Malmö.svg | image_shield = Malmö fulla vapen.svg | motto = {{lang|sv|Mångfald, Möten, Möjligheter}}<br/>("Олон янз байдал, Уулзалт, Боломж") | map_caption = Сконе муж дахь байршил##Швед дэх байршил | pushpin_map = Швед Сконе#Швед | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|55|36|21|N|13|02|09|E|region:SE|display=inline, title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Швед}} | subdivision_type1 = [[Шведийн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_type2 = [[Шведийн мужууд|Муж]] | subdivision_type3 = [[Шведийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name1 = [[Сканиа]] | subdivision_name2 = [[Сконе муж]] | subdivision_name3 = [[Мальмё хотын захиргаа]] and<br/>[[Бурлөв хотын захиргаа]] | established_title3 = [[Швед дэх хотын статус|Харти]] | established_date3 = 13-р зуун | leader_party = [[Shvyediin Sotsial Dyemokrat Nam|S]] | leader_title = Хотын захиргааны дарга<!-- Kommunstyrelseordförande is not mayor. --> | leader_name = [[Катрин Стьернфельдт Жамме]] | area_footnotes = <ref name="SCBMunArea">{{cite web |date=2012-05-30 |title=Kommunarealer den 1 January 2012 |trans-title=Municipalities in Sweden and their areas, as of 1 January 2012 |url=http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0802/2012A01/mi0802tab3.xls |access-date=2026-06-08 |website=Шведийн Статистикийн Төв Товчоо |language=sv |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226044145/https://www.scb.se/Statistik/MI/MI0802/2012A01/mi0802tab3.xls%20 |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 332.6 | area_land_km2 = 156.9 | area_water_km2 = 175.8 | area_metro_km2 = 2,522 | elevation_m = 12 | population_total = 368135 | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref name="m830">{{cite web | title=Population and population changes - Quarter 3, 2025 | website=Шведийн Статистикийн Төв Товчоо | date=2025-11-12 | url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning-och-levnadsforhallanden/befolkningens-sammansattning-och-utveckling/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/folkmangd-och-befolkningsforandringar---manad-kvartal-och-halvar/folkmangd-och-befolkningsforandringar---kvartal-3-2025/ | access-date=2026-06-08}}</ref> | population_density_km2 = 4,049 | population_urban = | population_urban_footnotes = | population_metro = 780035 | population_metro_footnotes = <ref name="b217">{{cite web | title=Malmö Metropolitan Area (Sweden): Demographic Statistical Areas | website=Population Statistics, Charts and Map | date=2024-12-31 | url=https://www.citypopulation.de/en/sweden/metromalmo/ | access-date=2026-06-08}}</ref> | population_rank = 3-р байр | population_blank1_title = Хотын захиргаа | population_blank1 = 368135<ref name="m830"></ref> | population_demonym = Malmöite{{dubious|date=January 2025}} | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 2xx xx<!-- some addresses in the outskirts have 20x rather than 21x, although 21x is more common --> | area_code = (+46) 40 | website = {{URL|www.malmo.se/}} | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = Лого }} '''Мальмё''' (<small>[[шведээр]]</small> {{Audio|Sv-Malmö.ogg|Malmö}} {{IPA|[ˈmalːˈmøː]}} [маал-меө]) — [[Швед]] улсын [[Сконе]] мужийн төв, 2023 оны байдлаар 359.712 хүнтэй боомт [[хот]].<ref>[http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____236124.aspx "Kvartal 1 2012 - Statistiska centralbyrån".]</ref> Мальмё хот Европын хамгийн урт гүүр болох [[Эресунд гүүр|Эресунд гүүрээр]] Дани улсын нийслэл Копенгагентай холбогддог. Мальмё нь одоогоор Шведийн хамгийн том тээврийн зангилаа болон аж үйлдвэрийн төвүүдийн нэг бөгөөд 2020 оноос хойш [[Скандинав|Скандинавын]] тэргүүлэх тээврийн төв болсон. 1775 онд Шведийн засгийн газар Мальмё хотын газарзүйн давуу талыг олж хараад боомтыг шинэчлэх ажлыг эхлүүлсэн байна. Стокгольм руу төмөр зам барьснаар Мальмё хотын аж үйлдвэрийн хувьсгал эхэлсэн гэж үздэг. Усан онгоцны үйлдвэрлэл нь хотын орлогын гол эх үүсвэрүүдийн нэг болсон бөгөөд 20-р зуунд хотын эргэн тойронд хиймэл наран шарлагын газрууд баригдаж, агуулах, үйлдвэрүүдтэй аж үйлдвэрийн бүс бий болсон байна. Мальмё хотод [[ABS]] групп зэрэг хэд хэдэн томоохон компанийн төв байр байрладаг. 1998 онд Мальмёгийн их сургууль байгуулагдсан. == Зургийн цомог == <gallery widths="170px" heights="120px"> 1594 map of Elbogen.jpg|1594 он Malmo view2.jpg|Хотыг дээрээс Malmö stadion.jpg|Цэнгэлдэх хүрээлэн </gallery> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Мальмё, 1991–2018; туйлын үе 1901 оноос | collapsed = | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 10.8 | Feb record high C = 14.1 | Mar record high C = 19.5 | Apr record high C = 26.2 | May record high C = 29.6 | Jun record high C = 34.0 | Jul record high C = 33.2 | Aug record high C = 33.6 | Sep record high C = 29.4 | Oct record high C = 22.8 | Nov record high C = 17.4 | Dec record high C = 11.9 | year record high C = 34.0 | Jan high C = 2.9 | Feb high C = 3.0 | Mar high C = 6.7 | Apr high C = 12.6 | May high C = 17.6 | Jun high C = 20.5 | Jul high C = 23.2 | Aug high C = 22.3 | Sep high C = 18.6 | Oct high C = 12.6 | Nov high C = 8.0 | Dec high C = 4.8 | year high C = | Jan avg record high C = 8.0 | Feb avg record high C = 7.7 | Mar avg record high C = 13.8 | Apr avg record high C = 19.2 | May avg record high C = 24.6 | Jun avg record high C = 26.9 | Jul avg record high C = 29.2 | Aug avg record high C = 28.2 | Sep avg record high C = 23.7 | Oct avg record high C = 17.8 | Nov avg record high C = 12.5 | Dec avg record high C = 9.2 | year avg record high C = 29.9 | Jan mean C = 0.8 | Feb mean C = 0.8 | Mar mean C = 3.4 | Apr mean C = 8.0 | May mean C = 12.7 | Jun mean C = 15.9 | Jul mean C = 18.5 | Aug mean C = 18.0 | Sep mean C = 14.7 | Oct mean C = 9.5 | Nov mean C = 5.8 | Dec mean C = 2.8 | year mean C = | Jan low C = -1.4 | Feb low C = -1.5 | Mar low C = 0.0 | Apr low C = 3.4 | May low C = 7.7 | Jun low C = 11.2 | Jul low C = 13.8 | Aug low C = 13.7 | Sep low C = 10.7 | Oct low C = 6.4 | Nov low C = 3.6 | Dec low C = 0.7 | year low C = | Jan avg record low C = -11.1 | Feb avg record low C = -8.6 | Mar avg record low C = -7.1 | Apr avg record low C = -2.9 | May avg record low C = 1.0 | Jun avg record low C = 5.8 | Jul avg record low C = 9.4 | Aug avg record low C = 8.0 | Sep avg record low C = 3.3 | Oct avg record low C = -2.1 | Nov avg record low C = -4.4 | Dec avg record low C = -7.7 | year avg record low C = -13.4 | Jan record low C = -28.0 | Feb record low C = -23.1 | Mar record low C = -23.3 | Apr record low C = -12.1 | May record low C = -4.5 | Jun record low C = -0.1 | Jul record low C = 2.5 | Aug record low C = 3.0 | Sep record low C = -4.0 | Oct record low C = -8.5 | Nov record low C = -15.0 | Dec record low C = -22.2 | year record low C = -28.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 58.0 | Feb precipitation mm = 39.7 | Mar precipitation mm = 38.5 | Apr precipitation mm = 30.0 | May precipitation mm = 39.9 | Jun precipitation mm = 67.3 | Jul precipitation mm = 71.1 | Aug precipitation mm = 86.3 | Sep precipitation mm = 42.3 | Oct precipitation mm = 66.7 | Nov precipitation mm = 64.2 | Dec precipitation mm = 69.4 | year precipitation mm = 673.2 | Jan humidity = 87.3 | Feb humidity = 85.6 | Mar humidity = 81.3 | Apr humidity = 74.7 | May humidity = 72.9 | Jun humidity = 73.0 | Jul humidity = 74.6 | Aug humidity = 77.2 | Sep humidity = 80.5 | Oct humidity = 84.9 | Nov humidity = 87.5 | Dec humidity = 88.6 | year humidity = | Jan sun = 43.6 | Feb sun = 64.4 | Mar sun = 138.9 | Apr sun = 222.9 | May sun = 274.4 | Jun sun = 271.5 | Jul sun = 272.1 | Aug sun = 236.0 | Sep sun = 188.1 | Oct sun = 115.9 | Nov sun = 56.8 | Dec sun = 33.1 | year sun = | source 1 = SMHI Open Data<ref>{{cite web |url=https://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer/#param=precipitationMonthlySum,stations=all,stationid=52350 |title=SMHI Open Data |language=sv |publisher=SMHI |access-date=2026-06-08 |archive-date=2019-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190411092753/https://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer#param=precipitationMonthlySum,stations=all,stationid=52350 |url-status=dead }}</ref> | date = 2015 | source 2 = SMHI Average Data 2002–2018,<ref name=eather2>{{cite web |url=http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/temperatur/2.1240 |title=Statistics from Weather Stations |language=sv |access-date=2026-06-08 |publisher=SMHI |date=2019-04-21 |archive-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502092934/http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/temperatur/2.1240 |url-status=dead }}</ref> Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/se/malmo |title= Malmo Weather & Climate Guide |access-date= 2026-06-08 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Malmö|Мальмё хотын зургийн цомог}} == Зүүлт== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Мальмё| ]] [[Ангилал:Мальмё коммун]] [[Ангилал:Сконе лений суурин]] [[Ангилал:Ханзе хот]] [[Ангилал:Шведийн коммун]] [[Ангилал:Шведийн хот]] [[Ангилал:Шведийн их сургуулийн хот]] qlx8bvsi2x7qbwj6wn9fotq8o4cio21 858412 858410 2026-06-09T00:28:59Z Zorigt 49 858412 wikitext text/x-wiki {{short description|Шведийн Сконе мужийн хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Мальмё | native_name = {{lang|sv|Malmö}} | other_name = | settlement_type = [[Шведийн хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | | perrow = 1/2/2/ | total_width = 290 | caption_align = center | image1 = Malmö–flygbild 06 september 2014.jpg | caption1 = Мальмёгийн агаарын харагдац | image2 = Turning_Torso_3.jpg | caption2 = [[Turning Torso]] | image3 = Sankt_Petri_kyrka,_Malmö,_mars_2015.jpg | caption3 = [[Гэгээн Петрийн сүм, Мальмё|Гэгээн Петрийн сүм]] | image4 = Malmöhus_slott_2022.jpg | caption4 = [[Мальмё цайз]] | image5 = 20171031_Malmo_Arena_0232_%2825463574977%29.jpg | caption5 = [[Мальмё Арена]] }} | image_caption = | image_flag = Flag of Malmö.svg | image_shield = Malmö fulla vapen.svg | motto = {{lang|sv|Mångfald, Möten, Möjligheter}}<br/>("Олон янз байдал, Уулзалт, Боломж") | map_caption = Сконе муж дахь байршил##Швед дэх байршил | pushpin_map = Швед Сконе#Швед | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|55|36|21|N|13|02|09|E|region:SE|display=inline, title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Швед}} | subdivision_type1 = [[Шведийн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_type2 = [[Шведийн мужууд|Муж]] | subdivision_type3 = [[Шведийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name1 = [[Сканиа]] | subdivision_name2 = [[Сконе муж]] | subdivision_name3 = [[Мальмё хотын захиргаа]] and<br/>[[Бурлөв хотын захиргаа]] | established_title3 = [[Швед дэх хотын статус|Харти]] | established_date3 = 13-р зуун | leader_party = [[Shvyediin Sotsial Dyemokrat Nam|S]] | leader_title = Хотын захиргааны дарга<!-- Kommunstyrelseordförande is not mayor. --> | leader_name = [[Катрин Стьернфельдт Жамме]] | area_footnotes = <ref name="SCBMunArea">{{cite web |date=2012-05-30 |title=Kommunarealer den 1 January 2012 |trans-title=Municipalities in Sweden and their areas, as of 1 January 2012 |url=http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0802/2012A01/mi0802tab3.xls |access-date=2026-06-08 |website=Шведийн Статистикийн Төв Товчоо |language=sv |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226044145/https://www.scb.se/Statistik/MI/MI0802/2012A01/mi0802tab3.xls%20 |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 332.6 | area_land_km2 = 156.9 | area_water_km2 = 175.8 | area_metro_km2 = 2,522 | elevation_m = 12 | population_total = 368135 | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref name="m830">{{cite web | title=Population and population changes - Quarter 3, 2025 | website=Шведийн Статистикийн Төв Товчоо | date=2025-11-12 | url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning-och-levnadsforhallanden/befolkningens-sammansattning-och-utveckling/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/folkmangd-och-befolkningsforandringar---manad-kvartal-och-halvar/folkmangd-och-befolkningsforandringar---kvartal-3-2025/ | access-date=2026-06-08}}</ref> | population_density_km2 = 4,049 | population_urban = | population_urban_footnotes = | population_metro = 780035 | population_metro_footnotes = <ref name="b217">{{cite web | title=Malmö Metropolitan Area (Sweden): Demographic Statistical Areas | website=Population Statistics, Charts and Map | date=2024-12-31 | url=https://www.citypopulation.de/en/sweden/metromalmo/ | access-date=2026-06-08}}</ref> | population_rank = 3-р байр | population_blank1_title = Хотын захиргаа | population_blank1 = 368135<ref name="m830"></ref> | population_demonym = Malmöite{{dubious|date=January 2025}} | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 2xx xx<!-- some addresses in the outskirts have 20x rather than 21x, although 21x is more common --> | area_code = (+46) 40 | website = {{URL|www.malmo.se/}} | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = Лого }} '''Мальмё''' (<small>[[шведээр]]</small> {{Audio|Sv-Malmö.ogg|Malmö}} {{IPA|[ˈmalːˈmøː]}} [маал-меө]) — [[Швед]] улсын [[Сконе]] мужийн төв, 2023 оны байдлаар 359.712 хүнтэй боомт [[хот]].<ref>[http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____236124.aspx "Kvartal 1 2012 - Statistiska centralbyrån".]</ref> Мальмё хот Европын хамгийн урт гүүр болох [[Эресунд гүүр|Эресунд гүүрээр]] Дани улсын нийслэл Копенхагентай холбогддог. Мальмё нь одоогоор Шведийн хамгийн том тээврийн зангилаа болон аж үйлдвэрийн төвүүдийн нэг бөгөөд 2020 оноос хойш [[Скандинав|Скандинавын]] тэргүүлэх тээврийн төв болсон. 1775 онд Шведийн засгийн газар Мальмё хотын газар зүйн давуу талыг олж хараад боомтыг шинэчлэх ажлыг эхлүүлсэн байна. Стокхольм руу төмөр зам барьснаар Мальмё хотын аж үйлдвэрийн хувьсгал эхэлсэн гэж үздэг. Усан онгоцны үйлдвэрлэл нь хотын орлогын гол эх үүсвэрүүдийн нэг болсон бөгөөд 20-р зуунд хотын эргэн тойронд хиймэл наран шарлагын газрууд баригдаж, агуулах, үйлдвэрүүдтэй аж үйлдвэрийн бүс бий болсон байна. Мальмё хотод [[ABS]] групп зэрэг хэд хэдэн томоохон компанийн төв байр байрладаг. 1998 онд Мальмёгийн их сургууль байгуулагдсан. == Зургийн цомог == <gallery widths="170px" heights="120px"> 1594 map of Elbogen.jpg|1594 он Malmo view2.jpg|Хотыг дээрээс Malmö stadion.jpg|Цэнгэлдэх хүрээлэн </gallery> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Мальмё, 1991–2018; туйлын үе 1901 оноос | collapsed = | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 10.8 | Feb record high C = 14.1 | Mar record high C = 19.5 | Apr record high C = 26.2 | May record high C = 29.6 | Jun record high C = 34.0 | Jul record high C = 33.2 | Aug record high C = 33.6 | Sep record high C = 29.4 | Oct record high C = 22.8 | Nov record high C = 17.4 | Dec record high C = 11.9 | year record high C = 34.0 | Jan high C = 2.9 | Feb high C = 3.0 | Mar high C = 6.7 | Apr high C = 12.6 | May high C = 17.6 | Jun high C = 20.5 | Jul high C = 23.2 | Aug high C = 22.3 | Sep high C = 18.6 | Oct high C = 12.6 | Nov high C = 8.0 | Dec high C = 4.8 | year high C = | Jan avg record high C = 8.0 | Feb avg record high C = 7.7 | Mar avg record high C = 13.8 | Apr avg record high C = 19.2 | May avg record high C = 24.6 | Jun avg record high C = 26.9 | Jul avg record high C = 29.2 | Aug avg record high C = 28.2 | Sep avg record high C = 23.7 | Oct avg record high C = 17.8 | Nov avg record high C = 12.5 | Dec avg record high C = 9.2 | year avg record high C = 29.9 | Jan mean C = 0.8 | Feb mean C = 0.8 | Mar mean C = 3.4 | Apr mean C = 8.0 | May mean C = 12.7 | Jun mean C = 15.9 | Jul mean C = 18.5 | Aug mean C = 18.0 | Sep mean C = 14.7 | Oct mean C = 9.5 | Nov mean C = 5.8 | Dec mean C = 2.8 | year mean C = | Jan low C = -1.4 | Feb low C = -1.5 | Mar low C = 0.0 | Apr low C = 3.4 | May low C = 7.7 | Jun low C = 11.2 | Jul low C = 13.8 | Aug low C = 13.7 | Sep low C = 10.7 | Oct low C = 6.4 | Nov low C = 3.6 | Dec low C = 0.7 | year low C = | Jan avg record low C = -11.1 | Feb avg record low C = -8.6 | Mar avg record low C = -7.1 | Apr avg record low C = -2.9 | May avg record low C = 1.0 | Jun avg record low C = 5.8 | Jul avg record low C = 9.4 | Aug avg record low C = 8.0 | Sep avg record low C = 3.3 | Oct avg record low C = -2.1 | Nov avg record low C = -4.4 | Dec avg record low C = -7.7 | year avg record low C = -13.4 | Jan record low C = -28.0 | Feb record low C = -23.1 | Mar record low C = -23.3 | Apr record low C = -12.1 | May record low C = -4.5 | Jun record low C = -0.1 | Jul record low C = 2.5 | Aug record low C = 3.0 | Sep record low C = -4.0 | Oct record low C = -8.5 | Nov record low C = -15.0 | Dec record low C = -22.2 | year record low C = -28.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 58.0 | Feb precipitation mm = 39.7 | Mar precipitation mm = 38.5 | Apr precipitation mm = 30.0 | May precipitation mm = 39.9 | Jun precipitation mm = 67.3 | Jul precipitation mm = 71.1 | Aug precipitation mm = 86.3 | Sep precipitation mm = 42.3 | Oct precipitation mm = 66.7 | Nov precipitation mm = 64.2 | Dec precipitation mm = 69.4 | year precipitation mm = 673.2 | Jan humidity = 87.3 | Feb humidity = 85.6 | Mar humidity = 81.3 | Apr humidity = 74.7 | May humidity = 72.9 | Jun humidity = 73.0 | Jul humidity = 74.6 | Aug humidity = 77.2 | Sep humidity = 80.5 | Oct humidity = 84.9 | Nov humidity = 87.5 | Dec humidity = 88.6 | year humidity = | Jan sun = 43.6 | Feb sun = 64.4 | Mar sun = 138.9 | Apr sun = 222.9 | May sun = 274.4 | Jun sun = 271.5 | Jul sun = 272.1 | Aug sun = 236.0 | Sep sun = 188.1 | Oct sun = 115.9 | Nov sun = 56.8 | Dec sun = 33.1 | year sun = | source 1 = SMHI Open Data<ref>{{cite web |url=https://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer/#param=precipitationMonthlySum,stations=all,stationid=52350 |title=SMHI Open Data |language=sv |publisher=SMHI |access-date=2026-06-08 |archive-date=2019-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190411092753/https://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer#param=precipitationMonthlySum,stations=all,stationid=52350 |url-status=dead }}</ref> | date = 2015 | source 2 = SMHI Average Data 2002–2018,<ref name=eather2>{{cite web |url=http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/temperatur/2.1240 |title=Statistics from Weather Stations |language=sv |access-date=2026-06-08 |publisher=SMHI |date=2019-04-21 |archive-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502092934/http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/temperatur/2.1240 |url-status=dead }}</ref> Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/se/malmo |title= Malmo Weather & Climate Guide |access-date= 2026-06-08 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Malmö|Мальмё хотын зургийн цомог}} == Зүүлт== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Мальмё| ]] [[Ангилал:Мальмё коммун]] [[Ангилал:Сконе лений суурин]] [[Ангилал:Ханзе хот]] [[Ангилал:Шведийн коммун]] [[Ангилал:Шведийн хот]] [[Ангилал:Шведийн их сургуулийн хот]] ky5rlfjxitsrvkyz4ywqs444vyltxiq Хелсингборг 0 38126 858393 649818 2026-06-08T19:50:05Z Enkhsaihan2005 64429 858393 wikitext text/x-wiki {{Short description|Шведийн Сконе мужийн хоёр дахь том хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Хелсингборг | native_name = {{lang|sv|Helsingborg}} | settlement_type = [[Шведийн хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 279 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Inre hamnen i Helsingborg.jpg | caption1 = Хельсингборг боомт | image2 = Sofiero (Helsingborg), the palace-2.JPG | caption2 = [[Софиеру]] | image3 = Helsingborg Kaernan.jpg | caption3 = [[Чернан]] | image4 = 20190531 Fersea Mercandia IV Helsingor Helsingborg 0109 (47981219358).jpg | caption4 = [[Øresundslinjen]] | image5 = Rådhuset Helsingborg aug 2009.jpg | caption5 = Хелсингборг хотын захиргаа }} | nickname = Хоолойн сувд | pushpin_map = Швед Сконе#Швед | pushpin_label_position = | subdivision_type = [[Улс]] | subdivision_name = {{flag|Швед}} | subdivision_type3 = [[Шведийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name3 = [[Хелсингборг хотын захиргаа]] | subdivision_type2 = [[Шведийн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Сконе муж]] | subdivision_type1 = [[Шведийн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Сканиа]] | established_title3 = [[Швед дэх хотын статус|Харти]] | established_date3 = 1085 | area_footnotes = | area_total_km2 = 38.41 | population_as_of = 2020-12-31 | population_footnotes = <ref name="SCB 2020-12-31">{{cite web|url=https://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/environment/land-use/localities-and-urban-areas/pong/tables-and-graphs/localities-2018-population-land-area-population-density/|title=Localities 2018; population, land area, population density|publisher=[[Шведийн Статистикийн Төв Товчоо]]|date=2021-03-23|accessdate=2026-06-08|archive-date=2020-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805131618/https://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/environment/land-use/localities-and-urban-areas/pong/tables-and-graphs/localities-2018-population-land-area-population-density/|url-status=live}}</ref> | population_total = 113,816 | population_density_km2 = 2,529 | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 25x xxx | area_code = (+46) 42 | coordinates = {{coord|56|03|N|12|43|E|region:SE|display=inline,title}} | website = [http://www.helsingborg.se/ www.helsingborg.se] | footnotes = <ref>{{cite web | title=Statistik om Helsingborg | website=Helsingborg | date=2014-10-21 | url=https://helsingborg.se/kommun-och-politik/statistik/ | language=sv | access-date=2026-06-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260125133142/https://helsingborg.se/kommun-och-politik/statistik/ | archive-date=2026-01-25}}</ref> }} '''Хелсингборг''' (<small>[[шведээр]]</small> Helsingborg {{IPA|[hɛlsiŋˈbɔrj]}}) — [[Швед]] улсын [[Сконе лен|Сконе]] аймагт оршдог 97,122 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls "Localities 2010, area, population and density in localities 2005 and 2010 and change in area and population". Statistics Sweden. ]</ref> <gallery widths="170px" heights="120px"> Helsingborg-300px.jpg Helsingborg street.jpg Helsingborg port.jpg </gallery> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Хелсингборг (2002–2022 оны дундаж), туйлын үе 1948 оноос |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 11.0 |Feb record high C = 15.3 |Mar record high C = 18.0 |Apr record high C = 26.0 |May record high C = 28.1 |Jun record high C = 30.9 |Jul record high C = 33.2 |Aug record high C = 32.4 |Sep record high C = 31.1 |Oct record high C = 22.5 |Nov record high C = 16.6 |Dec record high C = 12.0 |year record high C = 33.2 |Jan avg record high C = 8.0 |Feb avg record high C = 8.6 |Mar avg record high C = 14.0 |Apr avg record high C = 19.3 |May avg record high C = 24.7 |Jun avg record high C = 27.5 |Jul avg record high C = 29.4 |Aug avg record high C = 28.4 |Sep avg record high C = 23.7 |Oct avg record high C = 17.5 |Nov avg record high C = 12.5 |Dec avg record high C = 9.0 |year avg record high C = 30.1 |Jan high C = 3.0 |Feb high C = 3.3 |Mar high C = 6.9 |Apr high C = 12.5 |May high C = 17.1 |Jun high C = 20.7 |Jul high C = 22.8 |Aug high C = 22.3 |Sep high C = 18.3 |Oct high C = 12.6 |Nov high C = 7.9 |Dec high C = 4.4 |year high C = |Jan mean C = 0.8 |Feb mean C = 0.5 |Mar mean C = 3.4 |Apr mean C = 7.9 |May mean C = 13.3 |Jun mean C = 16.0 |Jul mean C = 18.1 |Aug mean C = 17.7 |Sep mean C = 14.4 |Oct mean C = 9.6 |Nov mean C = 5.8 |Dec mean C = 2.4 |year mean C = |Jan low C = -1.4 |Feb low C = -1.3 |Mar low C = -0.1 |Apr low C = 3.2 |May low C = 7.5 |Jun low C = 11.2 |Jul low C = 13.4 |Aug low C = 13.4 |Sep low C = 10.5 |Oct low C = 6.5 |Nov low C = 3.6 |Dec low C = 0.4 |year low C = |Jan avg record low C = -10.3 |Feb avg record low C = -8.9 |Mar avg record low C = -6.9 |Apr avg record low C = -2.8 |May avg record low C = 1.1 |Jun avg record low C = 6.1 |Jul avg record low C = 9.0 |Aug avg record low C = 8.1 |Sep avg record low C = 4.2 |Oct avg record low C = -1.2 |Nov avg record low C = -4.6 |Dec avg record low C = -7.6 |year avg record low C = -12.8 |Jan record low C = -21.7 |Feb record low C = -20.5 |Mar record low C = -18.8 |Apr record low C = -8.7 |May record low C = -1.5 |Jun record low C = 3.0 |Jul record low C = 4.4 |Aug record low C = 5.4 |Sep record low C = -0.1 |Oct record low C = -7.3 |Nov record low C = -10.3 |Dec record low C = -22.0 |year record low C = -22.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 52.1 |Feb precipitation mm = 43.8 |Mar precipitation mm = 37.0 |Apr precipitation mm = 27.5 |May precipitation mm = 49.5 |Jun precipitation mm = 67.2 |Jul precipitation mm = 72.0 |Aug precipitation mm = 87.0 |Sep precipitation mm = 51.2 |Oct precipitation mm = 69.8 |Nov precipitation mm = 55.3 |Dec precipitation mm = 60.5 |year precipitation mm = |source 1 = SMHI Open Data<ref>{{cite web | url = https://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer/#param=airtemperatureInstant,stations=all | work = [[Шведийн Цаг Уур, Усны Хүрээлэн]] | language = sv | title = Ladda ner meteorologiska observationer | access-date = 2026-06-08 | archive-date = 2019-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190411092753/https://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer#param=airtemperatureInstant,stations=all | url-status = dead }}</ref> |source 2 = SMHI Monthly Data 2002–2022<ref>{{cite web |url=http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/temperatur/2.1240 |work=[[Шведийн Цаг Уур, Усны Хүрээлэн]] |date=2023-02-10 |title=Års- och månadsstatistik |language=sv |access-date=2026-06-08 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225065632/http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/temperatur/2.1240%20 |url-status=dead }}</ref> |date=2023}} == Зүүлт, тайлбар== {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос== {{Commonscat|Helsingborg|Хелсингборг}} * [http://www.helsingborg.se/ Албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Сконе лений суурин]] [[Ангилал:Хелсингборг| ]] [[Ангилал:Хелсингборг коммун]] [[Ангилал:Шведийн хот]] [[Ангилал:Дани-Шведийн хоорондын хил]] 81g3kw6k4xvls4cm0ujpswuxtsjt97q Стокхольм 0 38128 858394 772677 2026-06-08T20:07:06Z Enkhsaihan2005 64429 858394 wikitext text/x-wiki {{Short description|Шведийн нийслэл ба хамгийн олон хүн амтай хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Стокхольм | native_name = {{lang|sv|Stockholm}} | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 279 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Skeppsbron 20-48, 2006.jpg | caption1 = [[Хуучин хот, Стокхольм|Хуучин хот]] | image2 = Royal Dramatic Theatre Stockholm.jpg | caption2 = [[Хааны драмын театр]] | image3 = Kaffekoppen and Chokladkoppen.jpg | caption3 = [[Стурторьет]] | image4 = Båten vaxholm III.JPG | caption4 = [[Страндвеген]] | image5 = Nationalmuseum, byggnad, aug 2020.jpg | caption5 = [[Шведийн Үндэсний Музей|Үндэсний Музей]] | image6 = Swedish palace 2008-07-18 1 denoised.jpg | caption6 = [[Стокхольмын ордон]] }} | image_flag = Flag of Stockholm.svg | image_blank_emblem = Stockholm vapen bra.svg | blank_emblem_type = Сүлд | blank_emblem_size = | nicknames = [[Умардын Венец]], Скандинавын нийслэл, Скандинавын Венец<ref>{{Cite web |title=20 Famous Cities You Can Visit Without Breaking The Bank – TripAdvisor Vacation Rentals |url=http://www.tripadvisor.com/VacationRentalsBlog-a_proxyUrlPath.LzIwMTUvMDkvMDMvMjAtZmFtb3VzLWNpdGllcy12aXNpdC13aXRob3V0LWJyZWFraW5nLWJhbmsv |access-date=2026-06-08 |website=TripAdvisor Vacation Rentals |date=2015-09-03 |archive-date=2016-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205221727/http://www.tripadvisor.com/VacationRentalsBlog-a_proxyUrlPath.LzIwMTUvMDkvMDMvMjAtZmFtb3VzLWNpdGllcy12aXNpdC13aXRob3V0LWJyZWFraW5nLWJhbmsv |url-status=live }}</ref> | map_caption = Швед дэх байршил##Европ дахь байршил | pushpin_map = Швед#Европ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|59|19|46|N|18|4|7|E|region:SE-AB_type:city(1,000,000)|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagicon|Швед}} [[Швед]] | subdivision_type1 = [[Шведийн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_type2 = [[Шведийн мужууд|Муж]] | subdivision_type3 = [[Шведийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name1 = [[Сөдерманланд]] ба [[Уппланд]] | subdivision_name2 = [[Стокхольм муж]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Карин Вангорд]] | leader_party = [[Шведийн Социал Демократ Нам|S]] | established_title = Анх дурдагдсан | established_date = 1252 | established_title1 = [[Стад (Швед)|Харти]] | established_date1 = 13-р зуун | area_footnotes = <ref name="scb">{{Cite web |date=2012-05-29 |title=Localities 2010, area, population and density in localities 2005 and 2010 and change in area and population |url=http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116121921/http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls |archive-date=2013-01-16 |publisher=[[Шведийн Статистикийн Төв Товчоо]] }}</ref> | area_total_km2 = 188 | area_urban_km2 = 381.63 | area_metro_km2 = 6519 | elevation_m = 28 | population_total = 996,264 | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref>{{citation|title=citypopulation.de|url=https://www.citypopulation.de/en/sweden/cities/mun/|website=www.citypopulation.de|access-date=2026-06-08|archive-date=2023-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20231105195923/http://citypopulation.de/en/sweden/cities/mun/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Folkmängd i riket, län och kommuner 30 juni 2021 och befolkningsförändringar 1 april–30 juni 2021. Totalt |url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-2-2021/ |publisher=[[Шведийн Статистикийн Төв Товчоо]] |access-date=2026-06-08 |archive-date=2021-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210818200225/https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-2-2021/ |url-status=live }}</ref><ref name="SCB2019">{{Cite web |title=Folkmängd i riket, län och kommuner. Totalt |url=http://www.statistikdatabasen.scb.se/pxweb/sv/ssd/START__BE__BE0101__BE0101A/BefolkningNy/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160809003835/https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning-och-levnadsforhallanden/befolkningens-sammansattning-och-utveckling/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/folkmangd-och-befolkningsforandringar---manad-kvartal-och-halvar/folkmangd-och-befolkningsforandringar---halvar-1-2025/ |archive-date=2016-08-09 |access-date=2026-06-08 |publisher=SCB }}</ref><ref name="ne">{{Cite encyclopedia |title=Stockholm |encyclopedia={{Lang|sv|[[Nationalencyklopedin]]}} |url=http://www.ne.se/stockholm/315772 |access-date=2026-06-08 |language=sv |date= |archive-date=2014-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140310101634/http://www.ne.se/stockholm/315772 |url-status=live }}</ref><ref name="StockholmUrbanArea">{{Cite web |date=2013-06-20 |title=Folkmängd per tätort och småort 2010, per kommun |url=http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01T/MI0810_To_So_Kommun2010.xls |access-date=2026-06-08 |publisher=[[Шведийн Статистикийн Төв Товчоо]] |language=sv |format=XLS |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303174949/http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01T/MI0810_To_So_Kommun2010.xls |url-status=live }}</ref> | population_density_km2 = auto | population_urban = 1,617,407 | population_urban_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.scb.se/hitta-statistik/sverige-i-siffror/miljo/tatorter-i-sverige/ |title=Tätorter i Sverige |access-date=2026-06-08 |archive-date=2023-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230823183937/https://www.scb.se/hitta-statistik/sverige-i-siffror/miljo/tatorter-i-sverige/ |url-status=live }}</ref> | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = 2,480,063 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonyms = {{hlist|Стокхольмчууд}} | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions|last=|first=|date=|website=ec.europa.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|archive-date=2023-02-15|access-date=|url-status=live}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = €171.269 тэрбум (2021) | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 100 00-199 99 | area_code = +46-8 | website = {{URL|https://start.stockholm/}} | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | name = }} '''Стокхольм''',<ref>МУ-д хэлэхэд онц ялгаагүй хэдэн янзаар салаалан бичиж байна. ''Stockholm'' гэсэн үгний үгийн дунд орж буй "h" үсэг ''л'''х'''агва'' гэдэгт байгаа шиг сул дуутай шүргэх "х" юм. Орос бичигт "г" үсгээр тэмдэглэдэг нь Монголд XX зуунаас дэлгэрсэн ''Стокгольм''. Швед бичгийн гэх заримдаг ойлголт, үнэндээ англи бичгээс ''Стокхольм'', ''Стокхолм''. Шведээр шүргэх "х"-г гээж [сток-коольм] хэмээн хэлдгээс бичвэл ''Стоккольм'', ''Стокольм''. Үүнд "ol"-ийг уртаар зөөлөн хэлэх тул зөөлний тэмдэгтэй "оль" [ооль] гэнэ. Худам монгол үсгээр {{mongolUnicode|ᠰᠲᠣᠻᠬᠣᠯᠮ|h}} (стокхолм), {{mongolUnicode|ᠰᠲᠣᠻ᠋ᠭᠣᠯᠮ|h}} (стокголм) гэж бичнэ.</ref> <small>([[шведээр]]</small> Stockholm {{Audio|sv-Stockholm.ogg|[ˈstɔkːˈɔlm]}} ) [[Швед]] улсын [[нийслэл]] бөгөөд 2018 оны байдлаар хамгийн том 1 006 984 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____308468.aspx "Folkmängd i riket, län och kommuner 31 december 2011 och befolkningsförändringar 2011".] Statistics Sweden.</ref> Меларен нуур болон Балтын тэнгисийн эрэг дээр байралдаг юм. XIII зуунаас эхлээд тус улсын эдийн засгийн төв болсон хот юм. Нийслэл хотод Шведийн хааны ордон, Засгийн газар болон Риксдаг /парламент/ байралдаг байна. == Түүх == Эх сурвалжуудад Стокхольм байрладаг газрыг Агнафит хэмээх Агне хааны нэрэмжит суурин гэж нэрлэдэг байжээ. 1187 онд загасчны тосгоны суурин дээр бэхэлсэн суурин барьж эхлүүлсэн түүхтэй. Эхний барилгуудыг Стадсхолмен арал дээр барьж эхэлсэн байна. Стокхольм хотыг анх 1252 оны эх сурважид дурдсан байдаг. Энэ хотыг Биргер Магнуссон үндэслэсэн гэж үздэг. Газарзүйн таатай байрлал нь худалдааны хот болохд нөлөөлсөн байна. XIV-XV зууны үед германчууд хүн амын дөрөвний нэг, магистратын буюу хотын захиргааны хагасыг бүрдүүлдэг байжээ. Зөвхөн 1471 оноос хойш шведүүд хотын удирдлгагад байр сууриа олж авч чаджээ. 15-р зууны сүүлчээр энд Шведийн үндэсний баатар Стен Стуре /том/ нь Данийн эсрэг томоохон бослого гаргаж, Шведийг Даниас тусгаар тогтнохыг уриалж байжээ. 1520 оны 11-р сарын 8-нд Данийн хаан Шведийн бослогыг өдөөсөн бүх хүмүүсийг цаазаар авах тушаал өгсөн байна. Эдгээр үйл явдлууд нь Шведийн хувьд үндэсний эмгэнэлт явдал болж, "Стокхольмын цуст байр" хэмээн нэрлэгдэх болсон. 19-р зууны эхний хагаст хотын ач холбогдол буурсан боловч 19-р зууны хоёрдугаар хагаст эдийн засгаа сэргээн босгож, шинэчилсэн. Шинэ төрлийн үйлдвэрлэл бий болсноор худалдаа, үйлчилгээний томоохон төв болжээ. 1901 оноос хойш Нобелийн Хороо Стокхольм хотод хуралдаж Нобелийн шагналтнуудыг тодруулж жил бүр шагнадаг болжээ. 1912 онд зуны олимп, 1956 оны зуны олимпын морин спортын тэмцээн энд зохиогдож байжээ. == Тээвэр == 1950 оноос хойш тус хотод метро ажиллаж байгаа бөгөөд нийт 105,7 км урт гурван шугамын 100 өртөөтэй юм. Холболтгүй 4 трамвайн шугам, гурван хот хоорондын төмөр замын систем байдаг бөгөөд тэдгээрийн нэг нь нарийн царигтай (891 мм). Үүнээс гадна автобус, усан голын тээвэр байдаг. Стокгольм хотод 3 нисэх онгоцны буудалтай. "Стокгольм-Арланда" олон улсын нисэх онгоцны буудал нь хотоос умард зүгт 42 км зайд байрладаг. Мөн хотын дотор байрлах "Бромма" нисэх онгоцны буудал, хотоос өмнө зүгт 95 км-т орших "Скавста" нисэх онгоцны буудал байдаг байна. == Боловсрол == Анхны шинжлэх ухааны төвүүд болон томоохон боловсролын байгууллагууд 18-р зуунд Стокгольм хотод байгуулагдсан. Энд янз бүрийн эрдэмтдийн судалгаа, одон орон судлал, анагаах ухаан гэх мэт янз бүрийн мэргэжлээр сургалт явуулж ирсэн байна. Дараа нь Стокгольмын Одон орон судлалын төв байгуулагдсан. Анагаах ухааны боловсрол нь Каролинскийн дээд сургуульд төвлөрч байв. Хатан хааны технологийн институт нь 1827 онд байгуулагдсан бөгөөд өнөөг хүртэл Скандинавын хамгийн том технологийн институт юм. Энд 13 мянга орчим оюутан суралцдаг. Стокгольмын их сургууль нь 1878 онд байгуулагдсан боловч зөвхөн 1960 онд бүрэн эрхт Их сургуулийн статустай болсон. 2004 онд тус их сургууль 35,000 оюутантай байжээ. Байгалийн шинжлэх ухааны хүрээлэнгүүд байгуулагдсан бөгөөд тэдгээрийн хамгийн алдартай нь Шведийн Байгалийн түүхийн музей, Бергианска трэдгарден ботаникийн цэцэрлэг юм. Стокгольмын Эдийн засгийн сургууль нь 1909 онд байгуулагдсан бөгөөд тус улсын цөөн хэдэн хувийн их сургуулиудын нэг юм. Стокгольм хотод Хатан хааны чөлөөт урлагийн академи (1735), Хатан хааны хөгжмийн дээд сургууль (1771 онд Хатан хааны хөгжмийн академи нэртэйгээр байгуулагдсан) ажилладаг. Стокгольмын их сургуулийн сэтгэл судлалын факультет Хатан хааны технологийн дээд сургууль 1995 онд Седёртөрн их сургууль Стокгольмын өмнөд хэсэгт нээгдэв. Карлберг цэргийн академи, /дэлхийн хамгийн эртний цэргийн академи/ (1792); Констфак дизайны сургууль (Швед: Konstfack) (1844), Их сургуулийн дуурийн коллеж (1968), бүжиг дэглэлт, хөгжмийн боловсрол ; Стокгольмын Боловсролын хүрээлэн (Lärarhögskolan i Stockholm). == Газар зүй == === Цаг уур === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Стокхольм ([[Observatorielunden]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1901 оноос |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 11.0 |Feb record high C = 12.2 |Mar record high C = 17.8 |Apr record high C = 26.1 |May record high C = 29.0 |Jun record high C = 32.2 |Jul record high C = 34.8 |Aug record high C = 35.4 |Sep record high C = 27.9 |Oct record high C = 20.2 |Nov record high C = 15.1 |Dec record high C = 12.7 |year record high C = |Jan avg record high C = 6.6 |Feb avg record high C = 7.1 |Mar avg record high C = 12.0 |Apr avg record high C = 18.8 |May avg record high C = 24.3 |Jun avg record high C = 27.5 |Jul avg record high C = 29.7 |Aug avg record high C = 28.2 |Sep avg record high C = 22.4 |Oct avg record high C = 15.8 |Nov avg record high C = 10.7 |Dec avg record high C = 8.5 |year avg record high C = 30.6 |Jan high C = 1.0 |Feb high C = 1.2 |Mar high C = 4.7 |Apr high C = 10.7 |May high C = 16.5 |Jun high C = 20.8 |Jul high C = 23.6 |Aug high C = 22.1 |Sep high C = 16.6 |Oct high C = 10.1 |Nov high C = 5.4 |Dec high C = 2.5 |year high C = 11.3 |Jan mean C = -1.0 |Feb mean C = -1.0 |Mar mean C = 1.6 |Apr mean C = 6.3 |May mean C = 11.4 |Jun mean C = 15.7 |Jul mean C = 18.7 |Aug mean C = 17.7 |Sep mean C = 13.1 |Oct mean C = 7.7 |Nov mean C = 3.6 |Dec mean C = 0.6 |year mean C = 7.9 |Jan low C = -2.9 |Feb low C = -3.2 |Mar low C = -1.1 |Apr low C = 2.6 |May low C = 7.1 |Jun low C = 11.6 |Jul low C = 14.8 |Aug low C = 14.2 |Sep low C = 10.2 |Oct low C = 5.5 |Nov low C = 1.9 |Dec low C = -1.2 |year low C = 5.0 |Jan avg record low C = -11.2 |Feb avg record low C = -10.9 |Mar avg record low C = -7.5 |Apr avg record low C = -2.6 |May avg record low C = 1.9 |Jun avg record low C = 7.0 |Jul avg record low C = 10.6 |Aug avg record low C = 9.7 |Sep avg record low C = 4.6 |Oct avg record low C = -0.8 |Nov avg record low C = -4.5 |Dec avg record low C = -8.3 |year avg record low C = -13.7 |Jan record low C = -28.2 |Feb record low C = -25.5 |Mar record low C = -22.0 |Apr record low C = -11.5 |May record low C = -4.5 |Jun record low C = 1.0 |Jul record low C = 6.0 |Aug record low C = 4.8 |Sep record low C = -1.5 |Oct record low C = -9.0 |Nov record low C = -17.0 |Dec record low C = -21.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 37.0 |Feb precipitation mm = 29.4 |Mar precipitation mm = 27.3 |Apr precipitation mm = 29.2 |May precipitation mm = 34.0 |Jun precipitation mm = 61.7 |Jul precipitation mm = 61.5 |Aug precipitation mm = 66.2 |Sep precipitation mm = 53.3 |Oct precipitation mm = 51.4 |Nov precipitation mm = 47.6 |Dec precipitation mm = 47.8 |year precipitation mm = 546.4 |snow colour = green |Jan snow cm = 23.3 |Feb snow cm = 25.6 |Mar snow cm = 18.1 |Apr snow cm = 5.9 |May snow cm = 1.1 |Jun snow cm = 0.0 |Jul snow cm = 0.0 |Aug snow cm = 0.0 |Sep snow cm = 0.0 |Oct snow cm = 1.8 |Nov snow cm = 6.6 |Dec snow cm = 20.3 |year snow cm = |Jan sun = 43.9 |Feb sun = 75.1 |Mar sun = 150.8 |Apr sun = 215.9 |May sun = 277.4 |Jun sun = 277.4 |Jul sun = 279.5 |Aug sun = 234.5 |Sep sun = 170.3 |Oct sun = 95.8 |Nov sun = 44.6 |Dec sun = 33.4 |Jand sun = 1.4 |Febd sun = 2.7 |Mard sun = 4.9 |Aprd sun = 7.2 |Mayd sun = 8.9 |Jund sun = 9.2 |Juld sun = 9.0 |Augd sun = 7.6 |Sepd sun = 5.7 |Octd sun = 3.1 |Novd sun = 1.5 |Decd sun = 1.1 |Jan light = 7.0 |Feb light = 9.3 |Mar light = 11.9 |Apr light = 14.5 |May light = 17.0 |Jun light = 18.5 |Jul light = 17.7 |Aug light = 15.5 |Sep light = 12.8 |Oct light = 10.2 |Nov light = 7.7 |Dec light = 6.2 |Jan percentsun = 20 |Feb percentsun = 29 |Mar percentsun = 41 |Apr percentsun = 50 |May percentsun = 53 |Jun percentsun = 50 |Jul percentsun = 51 |Aug percentsun = 49 |Sep percentsun = 44 |Oct percentsun = 30 |Nov percentsun = 19 |Dec percentsun = 17 |Jan uv = 0 |Feb uv = 1 |Mar uv = 1 |Apr uv = 3 |May uv = 4 |Jun uv = 5 |Jul uv = 5 |Aug uv = 4 |Sep uv = 3 |Oct uv = 1 |Nov uv = 0 |Dec uv = 0 |source 1 = SMHI Open Data<ref>{{Cite web |url=https://www.smhi.se/data/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer#param=airTemperatureMinAndMaxOnceEveryDay,stations=all,stationid=98210 |title=Ladda ner meteorologiska observationer &#124; SMHI |access-date=2026-06-08 |archive-date=2021-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309014709/https://www.smhi.se/data/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer/#param=airTemperatureMinAndMaxOnceEveryDay,stations=all,stationid=98210 |url-status=live }}</ref> SMHI 1991–2020 оны хэвийн<ref>{{Cite web |url=https://www.smhi.se/data/meteorologi/dataserier-med-normalvarden-for-perioden-1991-2020-1.167775 |title=Dataserier med normalvärden för perioden 1991-2020 &#124; SMHI |access-date=2026-06-08 |archive-date=2021-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210528152859/https://www.smhi.se/data/meteorologi/dataserier-med-normalvarden-for-perioden-1991-2020-1.167775 |url-status=live }}</ref> |source 2 = Weather Atlas (нар, uv data)<ref name="Weather Atlas">{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/sweden/stockholm-climate |title=Stockholm, Sweden - Monthly weather forecast and Climate data |publisher=Weather Atlas |access-date=2026-06-08 |archive-date=2023-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230523081458/https://www.weather-atlas.com/en/sweden/stockholm-climate |url-status=live }}</ref> }} == Зургийн цомог == <gallery widths="170px" heights="120px"> Stockholm panorama 1868.jpg|1868 онд Stureplan 2007.jpg|Зам, талбай Stockholmcity.JPG|Дээрээс харахад Kungliga slottet 19 juni 2010.jpg|Улсын вангийн ордон Djurgarden.jpg|Музей Physikum Stockholm.jpg|Их сургууль Stockholm Marathon 2009a.jpg|Марафон Metropolitan Stockholm overview.png|Газрын зурагт Zinkensdamms IP corner situation01.jpg|Бөмбөгтэй хоккей </gallery> == Зүүлт, тайлбар== {{лавлах холбоос}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Stockholm|Стокхольмын зургийн цомог}} [[Ангилал:Стокхольм| ]] [[Ангилал:Стокхольм лений суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Шведийн коммун]] [[Ангилал:Ханзе хот]] [[Ангилал:Шведийн их сургуулийн хот]] c2edfocc8288f4ue08v45cpvd6hrhlv Йёншөпинг 0 38134 858396 649775 2026-06-08T20:13:19Z Enkhsaihan2005 64429 858396 wikitext text/x-wiki {{short description|Шведийн Смоланд дахь хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Йёншөпинг | native_name = {{lang|sv|Jönköping}} | image_skyline = Kollagejönköping.jpg | image_caption = | image_flag = Flag of Jönköping.svg | image_shield = Jönköping vapen.svg | pushpin_map = Швед Йёншөпинг#Швед | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|57|46|58|N|14|09|38|E|region:SE|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Швед}} | subdivision_type1 = [[Шведийн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Смоланд]] | subdivision_type2 = [[Шведийн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Йёншөпинг муж]] | subdivision_type3 = [[Шведийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name3 = [[Йёншөпинг хотын захиргаа]] | established_title = Хотын статус | established_date = 1284 | area_footnotes =<ref name=scb>{{cite web |url=http://www.scb.se/en_/Finding-statistics/Statistics-by-subject-area/Population/Population-composition/Population-statistics/Aktuell-Pong/25795/Yearly-statistics--Municipalities-Counties-and-the-whole-country/159277/ |title=Population in the country, counties and municipalities by sex and age |date=2013-05-27 |publisher=[[Шведийн Статистикийн Төв Товчоо]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116121921/http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls |archive-date=2013-01-16 |url-status=dead }}</ref> | area_total_km2 = 44.82 | elevation_m = 104 | population_footnotes = <ref name=scb /> | population_total = 112,766 | population_as_of = 2022 оны 5 сарын 31 | population_density_km2 = auto | population_metro = 144,699<ref>{{cite web |url=http://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2016/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220144211/http://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2016/ |archive-date=2016-12-20 |title=Folkmängd i riket, län och kommuner 30 september 2016 och befolkningsförändringar 1 juli–30 september 2016. Totalt}}</ref> | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 555 xx | area_code = (+46) 36 | registration_plate = 1544 | blank_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info = [[Чийглэг эх газрын уур амьсгал#Зөөлөн/сэрүүн зуны дэд төрөл|Dfb]] | website = {{URL|http://www.jonkoping.se/}} }} '''Йёншөпинг''' ([[шведээр]]</small> Jönköping {{IPA|[ˈjœnːˈɕøːpiŋ]}}) — [[Швед]] улсын [[Йёншөпинг лен|Йёншөпинг]] аймгийн төв, 89,396 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls "Localities 2010, area, population and density in localities 2005 and 2010 and change in area and population"]</ref> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = [[Йёншөпинг нисэх буудал]] 2002–2018; туйлын үе 1901 оноос | collapsed = | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 11.5 | Feb record high C = 15.8 | Mar record high C = 21.1 | Apr record high C = 28.0 | May record high C = 31.3 | Jun record high C = 34.5 | Jul record high C = 36.7 | Aug record high C = 34.2 | Sep record high C = 29.5 | Oct record high C = 22.4 | Nov record high C = 17.0 | Dec record high C = 12.7 | year record high C = 36.7 | Jan avg record high C = 8.7 | Feb avg record high C = 11.1 | Mar avg record high C = 16.3 | Apr avg record high C = 21.3 | May avg record high C = 26.8 | Jun avg record high C = 30.3 | Jul avg record high C = 31.5 | Aug avg record high C = 29.6 | Sep avg record high C = 24.2 | Oct avg record high C = 18.3 | Nov avg record high C = 14.0 | Dec avg record high C = 10.4 | year avg record high C = 32.5 | Jan high C = 1.2 | Feb high C = 1.7 | Mar high C = 5.6 | Apr high C = 11.4 | May high C = 17.3 | Jun high C = 21.1 | Jul high C = 22.6 | Aug high C = 21.9 | Sep high C = 18.0 | Oct high C = 12.2 | Nov high C = 6.5 | Dec high C = 3.0 | year high C = | Jan mean C = -1.5 | Feb mean C = -1.3 | Mar mean C = 1.7 | Apr mean C = 6.8 | May mean C = 11.1 | Jun mean C = 15.4 | Jul mean C = 18.1 | Aug mean C = 17.6 | Sep mean C = 13.2 | Oct mean C = 9.1 | Nov mean C = 3.7 | Dec mean C = 1.0 | year mean C = | Jan low C = -4.2 | Feb low C = -4.2 | Mar low C = -2.3 | Apr low C = 1.7 | May low C = 6.8 | Jun low C = 11.1 | Jul low C = 13.2 | Aug low C = 12.7 | Sep low C = 8.6 | Oct low C = 5.2 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -1.5 | year low C = | Jan avg record low C = -15.6 | Feb avg record low C = -15.2 | Mar avg record low C = -9.9 | Apr avg record low C = -6.1 | May avg record low C = -1.1 | Jun avg record low C = 4.8 | Jul avg record low C = 7.7 | Aug avg record low C = 6.2 | Sep avg record low C = 1.2 | Oct avg record low C = -2.3 | Nov avg record low C = -6.4 | Dec avg record low C = -11.6 | year avg record low C = -17.6 | Jan record low C = -31.8 | Feb record low C = -34.2 | Mar record low C = -29.1 | Apr record low C = -16.9 | May record low C = -5.8 | Jun record low C = -0.2 | Jul record low C = 1.7 | Aug record low C = 0.6 | Sep record low C = -5.3 | Oct record low C = -11.6 | Nov record low C = -19.5 | Dec record low C = -25.8 | year record low C = -34.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 36.2 | Feb precipitation mm = 29.5 | Mar precipitation mm = 20.4 | Apr precipitation mm = 27.7 | May precipitation mm = 38.4 | Jun precipitation mm = 56.9 | Jul precipitation mm = 80.4 | Aug precipitation mm = 85.6 | Sep precipitation mm = 60.1 | Oct precipitation mm = 58.0 | Nov precipitation mm = 52.1 | Dec precipitation mm = 49.5 | year precipitation mm = | source 1 = SMHI Average Data 2002–2018<ref>{{cite web |url=http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/temperatur/2.1240 |publisher=SMHI |access-date=2026-06-08 |title=Monthly & Yearly Statistics |archive-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502092934/http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/temperatur/2.1240 |url-status=dead }}</ref> | source 2 = SMHI Open Data<ref>{{cite web |url= https://www.smhi.se/data/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer/#param=precipitationMonthlySum,stations=all,stationid=74480 |publisher= SMHI |access-date = 2026-06-08 |title= SMHI öppna data för Huskvarna}}</ref> | date = 2019-06-30 }} == Зүүлт == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос== {{Commons|Category:Jönköping|Йёншөпинг хотын зургийн цомог}} [[Ангилал:Йёншөпинг лений суурин]] [[Ангилал:Йёншөпинг коммун]] [[Ангилал:Шведийн аймгийн төв]] [[Ангилал:Шведийн хот]] by4dl9lux0g3pnuqnuzxhq62lmpxsbh 858397 858396 2026-06-08T20:13:31Z Enkhsaihan2005 64429 858397 wikitext text/x-wiki {{short description|Шведийн Смоланд дахь хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Йёншөпинг | native_name = {{lang|sv|Jönköping}} | image_skyline = Kollagejönköping.jpg | image_caption = | image_flag = Flag of Jönköping.svg | image_shield = Jönköping vapen.svg | pushpin_map = Швед Йёншөпинг#Швед | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|57|46|58|N|14|09|38|E|region:SE|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Швед}} | subdivision_type1 = [[Шведийн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Смоланд]] | subdivision_type2 = [[Шведийн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Йёншөпинг муж]] | subdivision_type3 = [[Шведийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name3 = [[Йёншөпинг хотын захиргаа]] | established_title = Хотын статус | established_date = 1284 | area_footnotes =<ref name=scb>{{cite web |url=http://www.scb.se/en_/Finding-statistics/Statistics-by-subject-area/Population/Population-composition/Population-statistics/Aktuell-Pong/25795/Yearly-statistics--Municipalities-Counties-and-the-whole-country/159277/ |title=Population in the country, counties and municipalities by sex and age |date=2013-05-27 |publisher=[[Шведийн Статистикийн Төв Товчоо]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116121921/http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls |archive-date=2013-01-16 |url-status=dead }}</ref> | area_total_km2 = 44.82 | elevation_m = 104 | population_footnotes = <ref name=scb /> | population_total = 112,766 | population_as_of = 2022 оны 5 сарын 31 | population_density_km2 = auto | population_metro = 144,699<ref>{{cite web |url=http://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2016/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220144211/http://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2016/ |archive-date=2016-12-20 |title=Folkmängd i riket, län och kommuner 30 september 2016 och befolkningsförändringar 1 juli–30 september 2016. Totalt}}</ref> | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 555 xx | area_code = (+46) 36 | registration_plate = 1544 | blank_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info = [[Чийглэг эх газрын уур амьсгал#Зөөлөн/сэрүүн зуны дэд төрөл|Dfb]] | website = {{URL|http://www.jonkoping.se/}} }} '''Йёншөпинг''' ([[шведээр]]</small> Jönköping {{IPA|[ˈjœnːˈɕøːpiŋ]}}) — [[Швед]] улсын [[Йёншөпинг муж|Йёншөпинг]] мужийн төв, 89,396 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls "Localities 2010, area, population and density in localities 2005 and 2010 and change in area and population"]</ref> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = [[Йёншөпинг нисэх буудал]] 2002–2018; туйлын үе 1901 оноос | collapsed = | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 11.5 | Feb record high C = 15.8 | Mar record high C = 21.1 | Apr record high C = 28.0 | May record high C = 31.3 | Jun record high C = 34.5 | Jul record high C = 36.7 | Aug record high C = 34.2 | Sep record high C = 29.5 | Oct record high C = 22.4 | Nov record high C = 17.0 | Dec record high C = 12.7 | year record high C = 36.7 | Jan avg record high C = 8.7 | Feb avg record high C = 11.1 | Mar avg record high C = 16.3 | Apr avg record high C = 21.3 | May avg record high C = 26.8 | Jun avg record high C = 30.3 | Jul avg record high C = 31.5 | Aug avg record high C = 29.6 | Sep avg record high C = 24.2 | Oct avg record high C = 18.3 | Nov avg record high C = 14.0 | Dec avg record high C = 10.4 | year avg record high C = 32.5 | Jan high C = 1.2 | Feb high C = 1.7 | Mar high C = 5.6 | Apr high C = 11.4 | May high C = 17.3 | Jun high C = 21.1 | Jul high C = 22.6 | Aug high C = 21.9 | Sep high C = 18.0 | Oct high C = 12.2 | Nov high C = 6.5 | Dec high C = 3.0 | year high C = | Jan mean C = -1.5 | Feb mean C = -1.3 | Mar mean C = 1.7 | Apr mean C = 6.8 | May mean C = 11.1 | Jun mean C = 15.4 | Jul mean C = 18.1 | Aug mean C = 17.6 | Sep mean C = 13.2 | Oct mean C = 9.1 | Nov mean C = 3.7 | Dec mean C = 1.0 | year mean C = | Jan low C = -4.2 | Feb low C = -4.2 | Mar low C = -2.3 | Apr low C = 1.7 | May low C = 6.8 | Jun low C = 11.1 | Jul low C = 13.2 | Aug low C = 12.7 | Sep low C = 8.6 | Oct low C = 5.2 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -1.5 | year low C = | Jan avg record low C = -15.6 | Feb avg record low C = -15.2 | Mar avg record low C = -9.9 | Apr avg record low C = -6.1 | May avg record low C = -1.1 | Jun avg record low C = 4.8 | Jul avg record low C = 7.7 | Aug avg record low C = 6.2 | Sep avg record low C = 1.2 | Oct avg record low C = -2.3 | Nov avg record low C = -6.4 | Dec avg record low C = -11.6 | year avg record low C = -17.6 | Jan record low C = -31.8 | Feb record low C = -34.2 | Mar record low C = -29.1 | Apr record low C = -16.9 | May record low C = -5.8 | Jun record low C = -0.2 | Jul record low C = 1.7 | Aug record low C = 0.6 | Sep record low C = -5.3 | Oct record low C = -11.6 | Nov record low C = -19.5 | Dec record low C = -25.8 | year record low C = -34.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 36.2 | Feb precipitation mm = 29.5 | Mar precipitation mm = 20.4 | Apr precipitation mm = 27.7 | May precipitation mm = 38.4 | Jun precipitation mm = 56.9 | Jul precipitation mm = 80.4 | Aug precipitation mm = 85.6 | Sep precipitation mm = 60.1 | Oct precipitation mm = 58.0 | Nov precipitation mm = 52.1 | Dec precipitation mm = 49.5 | year precipitation mm = | source 1 = SMHI Average Data 2002–2018<ref>{{cite web |url=http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/temperatur/2.1240 |publisher=SMHI |access-date=2026-06-08 |title=Monthly & Yearly Statistics |archive-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502092934/http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/temperatur/2.1240 |url-status=dead }}</ref> | source 2 = SMHI Open Data<ref>{{cite web |url= https://www.smhi.se/data/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer/#param=precipitationMonthlySum,stations=all,stationid=74480 |publisher= SMHI |access-date = 2026-06-08 |title= SMHI öppna data för Huskvarna}}</ref> | date = 2019-06-30 }} == Зүүлт == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос== {{Commons|Category:Jönköping|Йёншөпинг хотын зургийн цомог}} [[Ангилал:Йёншөпинг лений суурин]] [[Ангилал:Йёншөпинг коммун]] [[Ангилал:Шведийн аймгийн төв]] [[Ангилал:Шведийн хот]] rtlmrqjhwgqoihkbbyfsmbcas41ebfu 858485 858397 2026-06-09T10:30:19Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858485 wikitext text/x-wiki {{short description|Шведийн Смоланд дахь хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Йёншөпинг | native_name = {{lang|sv|Jönköping}} | image_skyline = Kollagejönköping.jpg | image_caption = | image_flag = Flag of Jönköping.svg | image_shield = Jönköping vapen.svg | pushpin_map = Швед Йёншөпинг#Швед | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|57|46|58|N|14|09|38|E|region:SE|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Швед}} | subdivision_type1 = [[Шведийн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Смоланд]] | subdivision_type2 = [[Шведийн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Йёншөпинг муж]] | subdivision_type3 = [[Шведийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name3 = [[Йёншөпинг хотын захиргаа]] | established_title = Хотын статус | established_date = 1284 | area_footnotes =<ref name=scb>{{cite web |url=http://www.scb.se/en_/Finding-statistics/Statistics-by-subject-area/Population/Population-composition/Population-statistics/Aktuell-Pong/25795/Yearly-statistics--Municipalities-Counties-and-the-whole-country/159277/ |title=Population in the country, counties and municipalities by sex and age |date=2013-05-27 |publisher=[[Шведийн Статистикийн Төв Товчоо]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116121921/http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls |archive-date=2013-01-16 |url-status=dead }}</ref> | area_total_km2 = 44.82 | elevation_m = 104 | population_footnotes = <ref name=scb /> | population_total = 112,766 | population_as_of = 2022 оны 5 сарын 31 | population_density_km2 = auto | population_metro = 144,699<ref>{{cite web |url=http://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2016/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220144211/http://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2016/ |archive-date=2016-12-20 |title=Folkmängd i riket, län och kommuner 30 september 2016 och befolkningsförändringar 1 juli–30 september 2016. Totalt}}</ref> | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 555 xx | area_code = (+46) 36 | registration_plate = 1544 | blank_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info = [[Чийглэг эх газрын уур амьсгал#Зөөлөн/сэрүүн зуны дэд төрөл|Dfb]] | website = {{URL|http://www.jonkoping.se/}} }} '''Йёншөпинг''' ([[шведээр]]</small> Jönköping {{IPA|[ˈjœnːˈɕøːpiŋ]}}) — [[Швед]] улсын [[Йёншөпинг муж|Йёншөпинг]] мужийн төв, 89,396 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls "Localities 2010, area, population and density in localities 2005 and 2010 and change in area and population"]</ref> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = [[Йёншөпинг нисэх буудал]] 2002–2018; туйлын үе 1901 оноос | collapsed = | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 11.5 | Feb record high C = 15.8 | Mar record high C = 21.1 | Apr record high C = 28.0 | May record high C = 31.3 | Jun record high C = 34.5 | Jul record high C = 36.7 | Aug record high C = 34.2 | Sep record high C = 29.5 | Oct record high C = 22.4 | Nov record high C = 17.0 | Dec record high C = 12.7 | year record high C = 36.7 | Jan avg record high C = 8.7 | Feb avg record high C = 11.1 | Mar avg record high C = 16.3 | Apr avg record high C = 21.3 | May avg record high C = 26.8 | Jun avg record high C = 30.3 | Jul avg record high C = 31.5 | Aug avg record high C = 29.6 | Sep avg record high C = 24.2 | Oct avg record high C = 18.3 | Nov avg record high C = 14.0 | Dec avg record high C = 10.4 | year avg record high C = 32.5 | Jan high C = 1.2 | Feb high C = 1.7 | Mar high C = 5.6 | Apr high C = 11.4 | May high C = 17.3 | Jun high C = 21.1 | Jul high C = 22.6 | Aug high C = 21.9 | Sep high C = 18.0 | Oct high C = 12.2 | Nov high C = 6.5 | Dec high C = 3.0 | year high C = | Jan mean C = -1.5 | Feb mean C = -1.3 | Mar mean C = 1.7 | Apr mean C = 6.8 | May mean C = 11.1 | Jun mean C = 15.4 | Jul mean C = 18.1 | Aug mean C = 17.6 | Sep mean C = 13.2 | Oct mean C = 9.1 | Nov mean C = 3.7 | Dec mean C = 1.0 | year mean C = | Jan low C = -4.2 | Feb low C = -4.2 | Mar low C = -2.3 | Apr low C = 1.7 | May low C = 6.8 | Jun low C = 11.1 | Jul low C = 13.2 | Aug low C = 12.7 | Sep low C = 8.6 | Oct low C = 5.2 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -1.5 | year low C = | Jan avg record low C = -15.6 | Feb avg record low C = -15.2 | Mar avg record low C = -9.9 | Apr avg record low C = -6.1 | May avg record low C = -1.1 | Jun avg record low C = 4.8 | Jul avg record low C = 7.7 | Aug avg record low C = 6.2 | Sep avg record low C = 1.2 | Oct avg record low C = -2.3 | Nov avg record low C = -6.4 | Dec avg record low C = -11.6 | year avg record low C = -17.6 | Jan record low C = -31.8 | Feb record low C = -34.2 | Mar record low C = -29.1 | Apr record low C = -16.9 | May record low C = -5.8 | Jun record low C = -0.2 | Jul record low C = 1.7 | Aug record low C = 0.6 | Sep record low C = -5.3 | Oct record low C = -11.6 | Nov record low C = -19.5 | Dec record low C = -25.8 | year record low C = -34.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 36.2 | Feb precipitation mm = 29.5 | Mar precipitation mm = 20.4 | Apr precipitation mm = 27.7 | May precipitation mm = 38.4 | Jun precipitation mm = 56.9 | Jul precipitation mm = 80.4 | Aug precipitation mm = 85.6 | Sep precipitation mm = 60.1 | Oct precipitation mm = 58.0 | Nov precipitation mm = 52.1 | Dec precipitation mm = 49.5 | year precipitation mm = | source 1 = SMHI Average Data 2002–2018<ref>{{cite web |url=http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/temperatur/2.1240 |publisher=SMHI |access-date=2026-06-08 |title=Monthly & Yearly Statistics |archive-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502092934/http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/temperatur/2.1240 |url-status=dead }}</ref> | source 2 = SMHI Open Data<ref>{{cite web |url= https://www.smhi.se/data/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer/#param=precipitationMonthlySum,stations=all,stationid=74480 |publisher= SMHI |access-date= 2026-06-08 |title= SMHI öppna data för Huskvarna |archive-date= 2019-05-07 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190507021433/http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer#param=precipitationMonthlySum,stations=all,stationid=74480 |url-status= dead }}</ref> | date = 2019-06-30 }} == Зүүлт == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос== {{Commons|Category:Jönköping|Йёншөпинг хотын зургийн цомог}} [[Ангилал:Йёншөпинг лений суурин]] [[Ангилал:Йёншөпинг коммун]] [[Ангилал:Шведийн аймгийн төв]] [[Ангилал:Шведийн хот]] phvv64brxhwthl8ih87hp6p7bzgkc4t Норршөпинг 0 38136 858399 649806 2026-06-08T20:19:12Z Enkhsaihan2005 64429 858399 wikitext text/x-wiki {{short description|Шведийн Эстергөтланд дахь хот}} {{Инфобокс суурин |official_name = Норршөпинг |native_name = {{lang|sv|Norrköping}} |nicknames = Бээжин, Бага Манчестер | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | image_style = border:1; | total_width = 262 | perrow = 1/2/2/2/2/2/2 | image1 = Norrköping idag… (28441502884).jpg | alt1 = |caption1 = Харагдац | image2 = Norrköpings rådhus 2008-05-10 bild01.jpg | alt2 = |caption2 = Хотын захиргаа | image3 = Tram street in Norrköping.jpeg | alt3 = |caption3 = Дроттнинггатан | image4 = WTNkpng1 Katy AM Södra Promenaden Norrköping 2.JPG | alt4 = |caption4 = "Өмнөд Променад" өргөн чөлөө | image5 = Arbetets museum i Norrköping.jpg | alt5 = |caption5 = [[Ажлын музей]] }} |pushpin_map = Швед Эстергөтланд#Швед |pushpin_label_position = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{SWE}} |subdivision_type3 = [[Шведийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] |subdivision_name3 = [[Норршөпинг хотын захиргаа]] |subdivision_type2 = [[Шведийн мужууд|Муж]] |subdivision_name2 = [[Эстергөтланд муж]] |subdivision_type1 = [[Шведийн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] |subdivision_name1 = [[Эстергөтланд]] |area_footnotes = <ref name=scb>{{cite web |url=http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls |title=Localities 2010, area, population and density in localities 2005 and 2010 and change in area and population |date=2012-05-29 |publisher=[[Шведийн Статистикийн Төв Товчоо]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116121921/http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls |archive-date=2013-01-16 |url-status=live }}</ref> |area_total_km2 = 35.68 |population_as_of = 2016 оны 3 сарын 31 |population_footnotes = <ref name=scb/> |population_total = 137,326 <!-- This is the official figure from Statistics Sweden (Statistiska centralbyrån). --> |population_density_km2 = 2446 | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] |utc_offset_DST = +2 |coordinates = {{coord|58|36|N|16|12|E|region:SE|display=inline,title}} |website = [http://www.norrkoping.se/ norrkoping.se] }} '''Норршөпинг''' ([[шведээр]]</small> Norrköping {{IPA| [ˈnɔrːˈɕøːpɪŋ]}}) — [[Швед]] улсын [[Эстергөтланд муж|Эстергөтланд]] мужийн 87,247 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls "Localities 2010, area, population and density in localities 2005 and 2010 and change in area and population"]</ref> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Норршөпинг (2002–2022 оны дундаж; туйлын үе 1944 оноос) |collapsed = |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 12.1 |Feb record high C = 13.7 |Mar record high C = 18.6 |Apr record high C = 27.5 |May record high C = 28.6 |Jun record high C = 33.3 |Jul record high C = 35.6 |Aug record high C = 34.8 |Sep record high C = 27.8 |Oct record high C = 23.0 |Nov record high C = 17.2 |Dec record high C = 13.3 |year record high C = 35.6 |Jan avg record high C = 7.8 |Feb avg record high C = 8.3 |Mar avg record high C = 13.9 |Apr avg record high C = 19.7 |May avg record high C = 24.6 |Jun avg record high C = 28.6 |Jul avg record high C = 29.5 |Aug avg record high C = 28.4 |Sep avg record high C = 23.1 |Oct avg record high C = 17.0 |Nov avg record high C = 12.3 |Dec avg record high C = 8.5 |year avg record high C = 30.6 |Jan high C = 1.2 |Feb high C = 1.9 |Mar high C = 6.1 |Apr high C = 11.9 |May high C = 17.1 |Jun high C = 21.4 |Jul high C = 23.5 |Aug high C = 22.3 |Sep high C = 17.6 |Oct high C = 11.1 |Nov high C = 6.0 |Dec high C = 2.7 |year high C = |Jan mean C = -1.4 |Feb mean C = -1.0 |Mar mean C = 2.0 |Apr mean C = 6.7 |May mean C = 11.7 |Jun mean C = 16.0 |Jul mean C = 18.4 |Aug mean C = 17.3 |Sep mean C = 13.3 |Oct mean C = 7.8 |Nov mean C = 3.7 |Dec mean C = 0.4 |year mean C = |Jan low C = -3.9 |Feb low C = -3.9 |Mar low C = -2.1 |Apr low C = 1.4 |May low C = 6.2 |Jun low C = 10.6 |Jul low C = 13.3 |Aug low C = 12.5 |Sep low C = 9.0 |Oct low C = 4.4 |Nov low C = 1.4 |Dec low C = -2.0 |year low C = |Jan avg record low C = -14.4 |Feb avg record low C = -13.0 |Mar avg record low C = -9.8 |Apr avg record low C = -4.3 |May avg record low C = -0.3 |Jun avg record low C = 5.2 |Jul avg record low C = 8.8 |Aug avg record low C = 6.9 |Sep avg record low C = 2.1 |Oct avg record low C = -3.0 |Nov avg record low C = -6.2 |Dec avg record low C = -11.1 |year avg record low C = -16.9 |Jan record low C = -28.1 |Feb record low C = -33.5 |Mar record low C = -24.4 |Apr record low C = -13.2 |May record low C = -4.0 |Jun record low C = -0.1 |Jul record low C = 4.9 |Aug record low C = 2.3 |Sep record low C = -4.6 |Oct record low C = -9.0 |Nov record low C = -15.9 |Dec record low C = -24.7 |year record low C = -33.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 36.1 |Feb precipitation mm = 30.5 |Mar precipitation mm = 28.5 |Apr precipitation mm = 26.9 |May precipitation mm = 48.7 |Jun precipitation mm = 57.0 |Jul precipitation mm = 71.6 |Aug precipitation mm = 69.0 |Sep precipitation mm = 38.3 |Oct precipitation mm = 53.2 |Nov precipitation mm = 47.8 |Dec precipitation mm = 40.1 |year precipitation mm = |Jan snow depth cm = 15 |Feb snow depth cm = 18 |Mar snow depth cm = 12 |Apr snow depth cm = 2 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 5 |Dec snow depth cm = 11 |year snow depth cm = 24 |unit precipitation days = 1 мм |Jan precipitation days = 8.4 |Feb precipitation days = 7.1 |Mar precipitation days = 6.2 |Apr precipitation days = 6.0 |May precipitation days = 8.2 |Jun precipitation days = 8.6 |Jul precipitation days = 8.8 |Aug precipitation days = 9.8 |Sep precipitation days = 7.5 |Oct precipitation days = 9.5 |Nov precipitation days = 10.0 |Dec precipitation days = 9.7 |year precipitation days = |Jan sun = 46.3 |Feb sun = 75.9 |Mar sun = 168.4 |Apr sun = 232.7 |May sun = 264.3 |Jun sun = 282.0 |Jul sun = 268.3 |Aug sun = 228.8 |Sep sun = 168.5 |Oct sun = 103.2 |Nov sun = 46.6 |Dec sun = 37.7 |year sun = |source 1 = SMHI Open Data<ref>{{cite web | url = https://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer/#param=airtemperatureInstant,stations=all | work = [[Шведийн Цаг Уур, Усны Хүрээлэн]] | language = sv | title = Ladda ner meteorologiska observationer | access-date = 2026-06-08 | archive-date = 2018-11-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181105193227/https://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer/#param=airtemperatureInstant,stations=all | url-status = dead }}</ref> |source 2 = SMHI Monthly Data 2002–2022<ref>{{cite web |url=http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/temperatur/2.1240 |work=[[Шведийн Цаг Уур, Усны Хүрээлэн]] |date=2023-01-29 |title=Års- och månadsstatistik |language=sv |access-date=2026-06-08 |archive-date=2015-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150220041045/http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/temperatur/2.1240 |url-status=dead }}</ref> |date=2023}} == Зүүлт == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос== {{Commons|Category:Norrköping|Норршөпинг хотын зургийн цомог}} [[Ангилал:Норршөпинг коммун]] [[Ангилал:Эстергөтланд лений суурин]] [[Ангилал:Шведийн хот]] i2pppybhuaf2pkzf3njmju1ed7ywgcn Умео 0 38138 858402 649808 2026-06-08T20:25:50Z Enkhsaihan2005 64429 858402 wikitext text/x-wiki {{Short description|Шведийн хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Умео | native_name = {{nativename|sv|Umeå}}<br/>{{nativename|sju|Ubmeje}} | image_skyline = Umeå collage.png | image_size = 300px | image_caption = | nicknames = Уме<br>''Björkarnas Stad'' (Хусан хот) | pushpin_map = Швед Вестерботтен#Швед | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|63|49|30|N|20|15|50|E|region:SE|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{SWE}} | subdivision_type2 = [[Шведийн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_type3 = [[Шведийн мужууд|Муж]] | subdivision_type4 = [[Шведийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name3 = [[Вестерботтен муж]] | subdivision_name4 = [[Умео хотын захиргаа|Умео]] | established_title3 = [[Стад (Швед)|Харти]] | established_date3 = 17-р зуун | area_footnotes = <ref name=locality_population/> | area_urban_km2 = 31.8 | elevation_m = 12 | population_total = 130224 | population_as_of = 2020 оны 12 сарын 31 | population_footnotes = <ref name=locality_population/> | population_density_km2 = 2818 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 900 01 - 908 50 | area_code = (+46) 90 | website = {{URL|http://www.umea.se/}} | population_rank = 13 | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | name = }} '''Умео''' ([[Швед хэл|шведээр]] '''Umeå''' {{Audio|Sv-Umeå.ogg|[ˈʉːmɛo]}})</small> — [[Швед]] улсын [[Вестерботтен лен|Вестерботтен]] аймгийн төв, 79,594 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls "Localities 2010, area, population and density in localities 2005 and 2010 and change in area and population"]</ref> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Умео нисэх буудал, 1991–2020 оны хэвийн & туйлын үе 1901 оноос |collapsed = |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 8.7 |Feb record high C = 8.7 |Mar record high C = 14.5 |Apr record high C = 20.6 |May record high C = 27.8 |Jun record high C = 30.1 |Jul record high C = 32.2 |Aug record high C = 28.9 |Sep record high C = 23.1 |Oct record high C = 18.8 |Nov record high C = 13.1 |Dec record high C = 9.5 |year record high C = |Jan avg record high C = 4.6 |Feb avg record high C = 5.0 |Mar avg record high C = 9.0 |Apr avg record high C = 14.4 |May avg record high C = 21.1 |Jun avg record high C = 24.6 |Jul avg record high C = 26.8 |Aug avg record high C = 24.5 |Sep avg record high C = 19.8 |Oct avg record high C = 13.4 |Nov avg record high C = 7.9 |Dec avg record high C = 5.7 |year avg record high C = 27.8 |Jan high C = -2.6 |Feb high C = -2.5 |Mar high C = 1.5 |Apr high C = 6.7 |May high C = 13.0 |Jun high C = 17.9 |Jul high C = 20.8 |Aug high C = 19.3 |Sep high C = 14.4 |Oct high C = 7.2 |Nov high C = 1.9 |Dec high C = -0.8 |year high C = |Jan mean C = -6.2 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -2.8 |Apr mean C = 2.2 |May mean C = 7.8 |Jun mean C = 12.9 |Jul mean C = 16.0 |Aug mean C = 14.5 |Sep mean C = 9.7 |Oct mean C = 3.7 |Nov mean C =-0.8 |Dec mean C = -4.1 |year mean C = 3.9 |Jan low C = -10.4 |Feb low C = -11.0 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -2.5 |May low C = 2.1 |Jun low C = 7.2 |Jul low C = 10.7 |Aug low C = 9.5 |Sep low C = 5.1 |Oct low C = 0.0 |Nov low C = -4.1 |Dec low C = -7.9 |year low C = |Jan avg record low C = -23.7 |Feb avg record low C = -23.9 |Mar avg record low C = -19.8 |Apr avg record low C = -10.1 |May avg record low C = -4.1 |Jun avg record low C = 0.6 |Jul avg record low C = 4.1 |Aug avg record low C = 2.0 |Sep avg record low C = -2.7 |Oct avg record low C = -10.1 |Nov avg record low C = -15.3 |Dec avg record low C = -19.9 |year avg record low C = -26.7 |Jan record low C = -35.1 |Feb record low C = -32.6 |Mar record low C = -28.9 |Apr record low C = -19.2 |May record low C = -7.0 |Jun record low C = -3.6 |Jul record low C = 1.1 |Aug record low C = -1.2 |Sep record low C = -8.5 |Oct record low C = -20.2 |Nov record low C = -23.5 |Dec record low C = -29.9 |year record low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 46.4 |Feb precipitation mm = 35.5 |Mar precipitation mm = 33.8 |Apr precipitation mm = 31.8 |May precipitation mm = 42.0 |Jun precipitation mm = 48.7 |Jul precipitation mm =68.7 |Aug precipitation mm = 75.7 |Sep precipitation mm = 56.3 |Oct precipitation mm = 69.0 |Nov precipitation mm = 66.8 |Dec precipitation mm = 59.9 |year precipitation mm = |Jan sun = 35 |Feb sun = 81 |Mar sun = 156 |Apr sun = 213 |May sun = 270 |Jun sun = 287 |Jul sun = 276 |Aug sun = 221 |Sep sun = 153 |Oct sun = 95 |Nov sun = 43 |Dec sun = 23 |year sun = |source 1 = SMHI Open Data<ref>{{Cite web|url=https://www.smhi.se/data/hitta-data-for-en-plats/ladda-ner-vaderobservationer|title=Ladda ner väderobservationer|website=SMHI|accessdate=2026-06-08|archive-date=2025-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250406044245/https://www.smhi.se/data/hitta-data-for-en-plats/ladda-ner-vaderobservationer|url-status=live}}</ref> |source 2 = SMHI 1991–2020 оны хэвийн<ref>{{Cite web|url=https://www.smhi.se/data/temperatur-och-vind/temperatur/dataserier-med-normalvarden-for-perioden-1991-2020|title=Dataserier med normalvärden för perioden 1991-2020|date=2024-12-19|website=SMHI|accessdate=2026-06-08|archive-date=2026-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260304140611/https://www.smhi.se/data/temperatur-och-vind/temperatur/dataserier-med-normalvarden-for-perioden-1991-2020|url-status=live}}</ref> }} == Зүүлт == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос== {{Commons|Category:Umeå|Умео хотын зургийн цомог}} [[Ангилал:Вестерботтен лений суурин]] [[Ангилал:Умео коммун]] [[Ангилал:Умео| ]] [[Ангилал:Шведийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Шведийн хот]] [[Ангилал:Шведийн аймгийн төв]] 7ny8i2guxrw9nul360bq64cv6k55zx7 858403 858402 2026-06-08T20:26:04Z Enkhsaihan2005 64429 858403 wikitext text/x-wiki {{Short description|Шведийн хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Умео | native_name = {{nativename|sv|Umeå}}<br/>{{nativename|sju|Ubmeje}} | image_skyline = Umeå collage.png | image_size = 300px | image_caption = | nicknames = Уме<br>''Björkarnas Stad'' (Хусан хот) | pushpin_map = Швед Вестерботтен#Швед | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|63|49|30|N|20|15|50|E|region:SE|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{SWE}} | subdivision_type2 = [[Шведийн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_type3 = [[Шведийн мужууд|Муж]] | subdivision_type4 = [[Шведийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name3 = [[Вестерботтен муж]] | subdivision_name4 = [[Умео хотын захиргаа|Умео]] | established_title3 = [[Стад (Швед)|Харти]] | established_date3 = 17-р зуун | area_footnotes = <ref name=locality_population/> | area_urban_km2 = 31.8 | elevation_m = 12 | population_total = 130224 | population_as_of = 2020 оны 12 сарын 31 | population_footnotes = <ref name=locality_population/> | population_density_km2 = 2818 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 900 01 - 908 50 | area_code = (+46) 90 | website = {{URL|http://www.umea.se/}} | population_rank = 13 | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | name = }} '''Умео''' ([[Швед хэл|шведээр]] '''Umeå''' {{Audio|Sv-Umeå.ogg|[ˈʉːmɛo]}})</small> — [[Швед]] улсын [[Вестерботтен муж|Вестерботтен]] мужийн төв, 79,594 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls "Localities 2010, area, population and density in localities 2005 and 2010 and change in area and population"]</ref> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Умео нисэх буудал, 1991–2020 оны хэвийн & туйлын үе 1901 оноос |collapsed = |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 8.7 |Feb record high C = 8.7 |Mar record high C = 14.5 |Apr record high C = 20.6 |May record high C = 27.8 |Jun record high C = 30.1 |Jul record high C = 32.2 |Aug record high C = 28.9 |Sep record high C = 23.1 |Oct record high C = 18.8 |Nov record high C = 13.1 |Dec record high C = 9.5 |year record high C = |Jan avg record high C = 4.6 |Feb avg record high C = 5.0 |Mar avg record high C = 9.0 |Apr avg record high C = 14.4 |May avg record high C = 21.1 |Jun avg record high C = 24.6 |Jul avg record high C = 26.8 |Aug avg record high C = 24.5 |Sep avg record high C = 19.8 |Oct avg record high C = 13.4 |Nov avg record high C = 7.9 |Dec avg record high C = 5.7 |year avg record high C = 27.8 |Jan high C = -2.6 |Feb high C = -2.5 |Mar high C = 1.5 |Apr high C = 6.7 |May high C = 13.0 |Jun high C = 17.9 |Jul high C = 20.8 |Aug high C = 19.3 |Sep high C = 14.4 |Oct high C = 7.2 |Nov high C = 1.9 |Dec high C = -0.8 |year high C = |Jan mean C = -6.2 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -2.8 |Apr mean C = 2.2 |May mean C = 7.8 |Jun mean C = 12.9 |Jul mean C = 16.0 |Aug mean C = 14.5 |Sep mean C = 9.7 |Oct mean C = 3.7 |Nov mean C =-0.8 |Dec mean C = -4.1 |year mean C = 3.9 |Jan low C = -10.4 |Feb low C = -11.0 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -2.5 |May low C = 2.1 |Jun low C = 7.2 |Jul low C = 10.7 |Aug low C = 9.5 |Sep low C = 5.1 |Oct low C = 0.0 |Nov low C = -4.1 |Dec low C = -7.9 |year low C = |Jan avg record low C = -23.7 |Feb avg record low C = -23.9 |Mar avg record low C = -19.8 |Apr avg record low C = -10.1 |May avg record low C = -4.1 |Jun avg record low C = 0.6 |Jul avg record low C = 4.1 |Aug avg record low C = 2.0 |Sep avg record low C = -2.7 |Oct avg record low C = -10.1 |Nov avg record low C = -15.3 |Dec avg record low C = -19.9 |year avg record low C = -26.7 |Jan record low C = -35.1 |Feb record low C = -32.6 |Mar record low C = -28.9 |Apr record low C = -19.2 |May record low C = -7.0 |Jun record low C = -3.6 |Jul record low C = 1.1 |Aug record low C = -1.2 |Sep record low C = -8.5 |Oct record low C = -20.2 |Nov record low C = -23.5 |Dec record low C = -29.9 |year record low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 46.4 |Feb precipitation mm = 35.5 |Mar precipitation mm = 33.8 |Apr precipitation mm = 31.8 |May precipitation mm = 42.0 |Jun precipitation mm = 48.7 |Jul precipitation mm =68.7 |Aug precipitation mm = 75.7 |Sep precipitation mm = 56.3 |Oct precipitation mm = 69.0 |Nov precipitation mm = 66.8 |Dec precipitation mm = 59.9 |year precipitation mm = |Jan sun = 35 |Feb sun = 81 |Mar sun = 156 |Apr sun = 213 |May sun = 270 |Jun sun = 287 |Jul sun = 276 |Aug sun = 221 |Sep sun = 153 |Oct sun = 95 |Nov sun = 43 |Dec sun = 23 |year sun = |source 1 = SMHI Open Data<ref>{{Cite web|url=https://www.smhi.se/data/hitta-data-for-en-plats/ladda-ner-vaderobservationer|title=Ladda ner väderobservationer|website=SMHI|accessdate=2026-06-08|archive-date=2025-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250406044245/https://www.smhi.se/data/hitta-data-for-en-plats/ladda-ner-vaderobservationer|url-status=live}}</ref> |source 2 = SMHI 1991–2020 оны хэвийн<ref>{{Cite web|url=https://www.smhi.se/data/temperatur-och-vind/temperatur/dataserier-med-normalvarden-for-perioden-1991-2020|title=Dataserier med normalvärden för perioden 1991-2020|date=2024-12-19|website=SMHI|accessdate=2026-06-08|archive-date=2026-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260304140611/https://www.smhi.se/data/temperatur-och-vind/temperatur/dataserier-med-normalvarden-for-perioden-1991-2020|url-status=live}}</ref> }} == Зүүлт == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос== {{Commons|Category:Umeå|Умео хотын зургийн цомог}} [[Ангилал:Вестерботтен лений суурин]] [[Ангилал:Умео коммун]] [[Ангилал:Умео| ]] [[Ангилал:Шведийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Шведийн хот]] [[Ангилал:Шведийн аймгийн төв]] 6h59ayirz1lpbfsi3v7lhvjpv2icg77 Тронхейм 0 38297 858407 648627 2026-06-08T20:33:43Z Enkhsaihan2005 64429 858407 wikitext text/x-wiki {{Short description|Норвегийн хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Тронхейм | native_name = Tråante | native_name_lang = Sma | settlement_type = Хот | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = Trondheim overview 01.jpg |photo2a = Nidelva from Øya 2022-08-18 04.jpg |photo2b = Bakklandet Trondheim 2022-08-18 01.jpg |photo3a = Torvet i Trondheim, 2020 (2).jpg |photo3b = Gamle bybro, 2019.jpg |photo4a = Munkholmen from the air.jpg |size = 275 |position = center |spacing = Number indicating width of spacing between the images (default: 1) |color = Color of spacing between the images (default: black) |border = Number indicating width of border surrounding the montage (default: 1) |color_border = Color of border surrounding the montage (default: black) |text = |text_background = Color of background behind text (default: #F8F8FF) |foot_montage = }} | imagesize = 260px | image_caption = | image_flag = Flag of Trondheim.svg | image_shield = Trondheim komm.svg | shield_size = 120px | image_map = NO 5001 Trondheim.svg | map_caption = Хотын захиргааны байршил | pushpin_map = Трёнделаг#Норвеги | pushpin_relief = | dot_mapsize = | nickname = Stiftstaden<br />(Хамбын хот) | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Норвеги | subdivision_type1 = [[Норвегийн хотын захиргааны жагсаалт|Хотын захиргаа]] | subdivision_name1 = Тронхейм | subdivision_type2 = [[Норвегийн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Трёнделаг]] | subdivision_type3 = [[Норвегийн тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name3 = [[Тронхейм бүс]] | subdivision_type4 = [[Норвеги хэл|Адбан ёсны хэл]] | subdivision_name4 = [[Букмол]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Кент Ранум ([[Консерватив Нам (Норвеги)|H]]) | leader_title1 = Засаг дарга | leader_name1 = Кристиан Далберг Хауге ([[Консерватив Нам (Норвеги)|H]]) | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 997 | area_total_km2 = 321.81 | area_urban_km2 = 342.30 | area_metro_km2 = 7295 | area_footnotes = | population_as_of = 2025 оны 1 сарын 1 | population_total = 216,518<ref name="SSB">{{Cite web |title=Trondheim – 5001 (Trøndelag) |url=https://www.ssb.no/en/statbank/table/07459/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220205095725/https://www.ssb.no/kommunefakta/trondheim |archive-date=2022-02-05 |access-date=2026-06-08 |website=ssb.no/ |language=no}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_urban = 186,364<ref>{{Cite web |title=Folkemengde og areal i tettsteder 1. januar |url=https://www.ssb.no/befolkning/statistikker/beftett |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170623173909/http://ssb.no/befolkning/statistikker/beftett |archive-date=2017-06-23 |access-date=2026-06-08 |website=ssb.no/ |language=no}}</ref> | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = 279,234 | population_footnotes = | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Тронхеймчууд | demographics_type1 = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |website=ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = €26.143 тэрбум (2021) | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +02:00 | coordinates = {{coord|63|25|47|N|10|23|36|E|region:NO|display=inline,title}} | website = {{URL|www.trondheim.kommune.no/}} | name = }} '''Тронхейм''' ([{{IPA|ˈtrɔnhajm}}] эсвэл {{Audio|Trondheim.ogg|ˈtrɔnjæm}}) нь [[Норвеги]]йн [[Сёр Трёнделаг]] тойрогт оршдог хүн амын нягтралаараа улсдаа гуравт эрэмбэлэгддэг [[хот]] юм. Хот эргэн тойрон [[Нидэльва]] мөрөнгөөр хүрээлэгдсэн байх ба газар нутгийн нягтаршил маш шигүү буюу 500 орчим хүнд 1 [[километр]] [[квадрат]] талбай ноогддог. ==Товч мэдээлэл== *Байгуулагдсан огноо — [[997]] он *Газар нутгийн хэмжээ — 342.30 км2 **Хуурай — 321.81 км2 **Ус — 20.49 km2 *Газар зүйн байршлын координат — 63°25′47″N 10°23′36″E ==Холбоотой зураг== <gallery> File:Overview of Trondheim 2008 03.jpg|Тронхейм хотын харагдах байдал File:NO 1601 Trondheim.svg|Тронхейм хотын байршил зураг (улаанаар тэмдэглэгдсэн хэсэг) </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Тронхейм - Волл 1991–2020 (127 м, дундаж их/бага 2002-2025, туйлын үе 1870-одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 13.5 | Jan record low C = -25.0 |Feb record high C = 12.6 | Feb record low C = -26.0 |Mar record high C = 14.6 | Mar record low C = -22.7 |Apr record high C = 22.0 | Apr record low C = -15.3 |May record high C = 28.9 | May record low C = -9.6 |Jun record high C = 31.2 | Jun record low C = -0.8 |Jul record high C = 35.0 | Jul record low C = 0.6 |Aug record high C = 30.4 | Aug record low C = 1.0 |Sep record high C = 26.0 | Sep record low C = -3.5 |Oct record high C = 21.8 | Oct record low C = -12.6 |Nov record high C = 15.4 | Nov record low C = -18.7 |Dec record high C = 13.2 | Dec record low C = -24.0 |Jan high C = 1.2 |Feb high C = 1.9 |Mar high C = 4.6 |Apr high C = 8.9 |May high C = 13.7 |Jun high C = 17.1 |Jul high C = 19.9 |Aug high C = 18.7 |Sep high C = 14.5 |Oct high C = 8.9 |Nov high C = 4.5 |Dec high C = 2.1 |year high C = |Jan mean C = -1 |Feb mean C = -1.2 |Mar mean C = 0.7 |Apr mean C = 4.6 |May mean C = 8.5 |Jun mean C = 11.8 |Jul mean C = 14.8 |Aug mean C = 14.1 |Sep mean C = 10.6 |Oct mean C = 5.5 |Nov mean C = 2.1 |Dec mean C = -0.9 |year mean C = |Jan low C = -4.1 |Feb low C = -3.6 |Mar low C = -1.9 |Apr low C = 1.4 |May low C = 5.4 |Jun low C = 9 |Jul low C = 11.6 |Aug low C = 10.9 |Sep low C = 7.8 |Oct low C = 3.3 |Nov low C = -0.6 |Dec low C = -3.2 |year low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 81 |Feb precipitation mm = 73 |Mar precipitation mm = 69 |Apr precipitation mm = 49 |May precipitation mm = 50 |Jun precipitation mm = 72 |Jul precipitation mm = 70 |Aug precipitation mm = 84 |Sep precipitation mm = 90 |Oct precipitation mm = 80 |Nov precipitation mm = 72 |Dec precipitation mm = 81 |year precipitation mm = |Jan sun = 35.2 |Feb sun = 70.9 |Mar sun = 133.3 |Apr sun = 206.0 |May sun = 249.7 |Jun sun = 234.4 |Jul sun = 213.5 |Aug sun = 168.1 |Sep sun = 132.7 |Oct sun = 97.6 |Nov sun = 49.1 |Dec sun = 22.1 |year sun = <!--Mandatory fields, source--> |source 1 = eklima.met.no<ref name="sharki.oslo.dnmi.no">{{Cite web |date=2015 |title=eKlima – Climate statistics for Norway from Meteorologisk Institutt (Норвегийн Цаг Уурын Хүрээлэн) |url=http://sharki.oslo.dnmi.no/portal/page?_pageid=73,39035,73_39049&_dad=portal&_schema=PORTAL |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130111955/http://sharki.oslo.dnmi.no/portal/page?_pageid=73,39035,73_39049&_dad=portal&_schema=PORTAL |archive-date=2016-11- 0 |access-date=2026-06-08}}</ref> |source 2 = Seklima<ref>{{Cite web |date=2024 |title=Seklima.no |url=https://seklima.met.no/observations/}}</ref> |source 3 = Yr<ref>{{Cite web |date=2024 |title=Weather Statistics for Trondheim - Voll |url=https://www.yr.no/en/statistics/graph/5-68860/Norway/Tr%C3%B8ndelag/Trondheim/Trondheim%20%E2%88%92%20Voll}}</ref> }} ==Эшлэл== {{Reflist|colwidth=30em}} ==Холбоос== {{Commonscat|Trondheim|Тронхейм}} *[http://www.ssb.no/english/municipalities/1601 Хотын танилцуулга] Statistics Norway * [http://www.trondheim.kommune.no/ Албан ёсны цахим хуудас] {{no icon}} [[Ангилал:Тронхейм| ]] [[Ангилал:Трөнделагийн коммун]] [[Ангилал:Трөнделагийн коммун]] [[Ангилал:Норвегийн хот]] [[Ангилал:Норвегийн урьдын аймгийн төв]] [[Ангилал:Норвегийн урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Норвегийн их сургуулийн хот]] 1wow30mnaib9y2s8rw2m4nhli9jfspq 858408 858407 2026-06-08T20:34:09Z Enkhsaihan2005 64429 858408 wikitext text/x-wiki {{Short description|Норвегийн хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Тронхейм | native_name = Tråante | native_name_lang = Sma | settlement_type = Хот | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = Trondheim overview 01.jpg |photo2a = Nidelva from Øya 2022-08-18 04.jpg |photo2b = Bakklandet Trondheim 2022-08-18 01.jpg |photo3a = Torvet i Trondheim, 2020 (2).jpg |photo3b = Gamle bybro, 2019.jpg |photo4a = Munkholmen from the air.jpg |size = 275 |position = center |spacing = Number indicating width of spacing between the images (default: 1) |color = Color of spacing between the images (default: black) |border = Number indicating width of border surrounding the montage (default: 1) |color_border = Color of border surrounding the montage (default: black) |text = |text_background = Color of background behind text (default: #F8F8FF) |foot_montage = }} | imagesize = 260px | image_caption = | image_flag = Flag of Trondheim.svg | image_shield = Trondheim komm.svg | shield_size = 120px | image_map = NO 5001 Trondheim.svg | map_caption = Хотын захиргааны байршил | pushpin_map = Трёнделаг#Норвеги | pushpin_relief = | dot_mapsize = | nickname = Stiftstaden<br />(Хамбын хот) | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Норвеги | subdivision_type1 = [[Норвегийн хотын захиргааны жагсаалт|Хотын захиргаа]] | subdivision_name1 = Тронхейм | subdivision_type2 = [[Норвегийн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Трёнделаг]] | subdivision_type3 = [[Норвегийн тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name3 = [[Тронхейм бүс]] | subdivision_type4 = [[Норвеги хэл|Адбан ёсны хэл]] | subdivision_name4 = [[Букмол]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Кент Ранум ([[Консерватив Нам (Норвеги)|H]]) | leader_title1 = Засаг дарга | leader_name1 = Кристиан Далберг Хауге ([[Консерватив Нам (Норвеги)|H]]) | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 997 | area_total_km2 = 321.81 | area_urban_km2 = 342.30 | area_metro_km2 = 7295 | area_footnotes = | population_as_of = 2025 оны 1 сарын 1 | population_total = 216,518<ref name="SSB">{{Cite web |title=Trondheim – 5001 (Trøndelag) |url=https://www.ssb.no/en/statbank/table/07459/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220205095725/https://www.ssb.no/kommunefakta/trondheim |archive-date=2022-02-05 |access-date=2026-06-08 |website=ssb.no/ |language=no}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_urban = 186,364<ref>{{Cite web |title=Folkemengde og areal i tettsteder 1. januar |url=https://www.ssb.no/befolkning/statistikker/beftett |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170623173909/http://ssb.no/befolkning/statistikker/beftett |archive-date=2017-06-23 |access-date=2026-06-08 |website=ssb.no/ |language=no}}</ref> | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = 279,234 | population_footnotes = | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Тронхеймчууд | demographics_type1 = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |website=ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = €26.143 тэрбум (2021) | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +02:00 | coordinates = {{coord|63|25|47|N|10|23|36|E|region:NO|display=inline,title}} | website = {{URL|www.trondheim.kommune.no/}} | name = }} '''Тронхейм''' ([{{IPA|ˈtrɔnhajm}}] эсвэл {{Audio|Trondheim.ogg|ˈtrɔnjæm}}) нь [[Норвеги]]йн [[Сёр Трёнделаг]] тойрогт оршдог хүн амын нягтралаараа улсдаа гуравт эрэмбэлэгддэг [[хот]] юм. Хот эргэн тойрон [[Нидэльва]] мөрөнгөөр хүрээлэгдсэн байх ба газар нутгийн нягтаршил маш шигүү буюу 500 орчим хүнд 1 [[километр]] [[квадрат]] талбай ноогддог. ==Товч мэдээлэл== *Байгуулагдсан огноо — [[997]] он *Газар нутгийн хэмжээ — 342.30 км2 **Хуурай — 321.81 км2 **Ус — 20.49 km2 *Газар зүйн байршлын координат — 63°25′47″N 10°23′36″E ==Холбоотой зураг== <gallery> File:Overview of Trondheim 2008 03.jpg|Тронхейм хотын харагдах байдал File:NO 1601 Trondheim.svg|Тронхейм хотын байршил зураг (улаанаар тэмдэглэгдсэн хэсэг) </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Тронхейм - Волл 1991–2020 (127 м, дундаж их/бага 2002-2025, туйлын үе 1870-одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 13.5 | Jan record low C = -25.0 |Feb record high C = 12.6 | Feb record low C = -26.0 |Mar record high C = 14.6 | Mar record low C = -22.7 |Apr record high C = 22.0 | Apr record low C = -15.3 |May record high C = 28.9 | May record low C = -9.6 |Jun record high C = 31.2 | Jun record low C = -0.8 |Jul record high C = 35.0 | Jul record low C = 0.6 |Aug record high C = 30.4 | Aug record low C = 1.0 |Sep record high C = 26.0 | Sep record low C = -3.5 |Oct record high C = 21.8 | Oct record low C = -12.6 |Nov record high C = 15.4 | Nov record low C = -18.7 |Dec record high C = 13.2 | Dec record low C = -24.0 |Jan high C = 1.2 |Feb high C = 1.9 |Mar high C = 4.6 |Apr high C = 8.9 |May high C = 13.7 |Jun high C = 17.1 |Jul high C = 19.9 |Aug high C = 18.7 |Sep high C = 14.5 |Oct high C = 8.9 |Nov high C = 4.5 |Dec high C = 2.1 |year high C = |Jan mean C = -1 |Feb mean C = -1.2 |Mar mean C = 0.7 |Apr mean C = 4.6 |May mean C = 8.5 |Jun mean C = 11.8 |Jul mean C = 14.8 |Aug mean C = 14.1 |Sep mean C = 10.6 |Oct mean C = 5.5 |Nov mean C = 2.1 |Dec mean C = -0.9 |year mean C = |Jan low C = -4.1 |Feb low C = -3.6 |Mar low C = -1.9 |Apr low C = 1.4 |May low C = 5.4 |Jun low C = 9 |Jul low C = 11.6 |Aug low C = 10.9 |Sep low C = 7.8 |Oct low C = 3.3 |Nov low C = -0.6 |Dec low C = -3.2 |year low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 81 |Feb precipitation mm = 73 |Mar precipitation mm = 69 |Apr precipitation mm = 49 |May precipitation mm = 50 |Jun precipitation mm = 72 |Jul precipitation mm = 70 |Aug precipitation mm = 84 |Sep precipitation mm = 90 |Oct precipitation mm = 80 |Nov precipitation mm = 72 |Dec precipitation mm = 81 |year precipitation mm = |Jan sun = 35.2 |Feb sun = 70.9 |Mar sun = 133.3 |Apr sun = 206.0 |May sun = 249.7 |Jun sun = 234.4 |Jul sun = 213.5 |Aug sun = 168.1 |Sep sun = 132.7 |Oct sun = 97.6 |Nov sun = 49.1 |Dec sun = 22.1 |year sun = <!--Mandatory fields, source--> |source 1 = eklima.met.no<ref name="sharki.oslo.dnmi.no">{{Cite web |date=2015 |title=eKlima – Climate statistics for Norway from Meteorologisk Institutt (Норвегийн Цаг Уурын Хүрээлэн) |url=http://sharki.oslo.dnmi.no/portal/page?_pageid=73,39035,73_39049&_dad=portal&_schema=PORTAL |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130111955/http://sharki.oslo.dnmi.no/portal/page?_pageid=73,39035,73_39049&_dad=portal&_schema=PORTAL |archive-date=2016-11- 0 |access-date=2026-06-08}}</ref> |source 2 = Seklima<ref>{{Cite web |date=2024 |title=Seklima.no |url=https://seklima.met.no/observations/}}</ref>, Yr<ref>{{Cite web |date=2024 |title=Weather Statistics for Trondheim - Voll |url=https://www.yr.no/en/statistics/graph/5-68860/Norway/Tr%C3%B8ndelag/Trondheim/Trondheim%20%E2%88%92%20Voll}}</ref> }} ==Эшлэл== {{Reflist|colwidth=30em}} ==Холбоос== {{Commonscat|Trondheim|Тронхейм}} *[http://www.ssb.no/english/municipalities/1601 Хотын танилцуулга] Statistics Norway * [http://www.trondheim.kommune.no/ Албан ёсны цахим хуудас] {{no icon}} [[Ангилал:Тронхейм| ]] [[Ангилал:Трөнделагийн коммун]] [[Ангилал:Трөнделагийн коммун]] [[Ангилал:Норвегийн хот]] [[Ангилал:Норвегийн урьдын аймгийн төв]] [[Ангилал:Норвегийн урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Норвегийн их сургуулийн хот]] qwghdmwu7k1lwn6im9rg3igicgrkb7d Канарын арлууд 0 38355 858468 642084 2026-06-09T08:27:23Z Enkhsaihan2005 64429 858468 wikitext text/x-wiki {{Short description|Атлантын далай дахь Испанийн арлууд}} {{Инфобокс улс төрийн хуваалт | name = Канарын арлууд | official_name = | anthem = "[[Канарын дуулал]]" | native_name = {{native name|es|Islas Canarias}} | settlement_type = [[Испани]]йн [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэг]] | imagesize = 275px | image_caption = I | image_flag = Flag of the Canary Islands.svg | flag_size = 120px | flag_link = Канарын арлуудын далбаа | image_shield = Coat of Arms of the Canary Islands.svg | shield_size = 105px | shield_link = Канарын арлуудын сүлд | image_map = Islas Canarias (real location) in Spain.svg | mapsize = | map_caption = Испани дахь Канарын арлуудын (улаан) байршил | coordinates = {{Coord|region:ES-CN_type:isle|format=dms|display=title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{Flag|Испани}} | largest_city = [[Лас Пальмас|Лас Пальмас де Гран Канариа]] | capital = [[Санта Круз де Тенерифе]] (гүйцэтгэх, хууль тогтоох) ба [[Лас Пальмас|Лас Пальмас де Гран Канариа]] (гүйцэтгэх, шүүх) | leader_title1 = [[Канарын арлуудын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Фернандо Клавихо Батлье]] | area_km2 = 7445.58<ref name="area">{{cite web|url=https://centrodedescargas.cnig.es/CentroDescargas/catalogo.do?Serie=NGMEN|title=Nomenclátor Geográfico de Municipios y Entidades de Población|trans-title=Хотын захиргаа болон хүн амын нэгжүүдийн газарзүйн нэршил|publisher=Газарзүйн Мэдээллийн Үндэсний Төв (CNIG)|language=es}}</ref> | area_rank = 13th | population_estimate = 2,272,734<ref name=population2025>{{cite web |title=Población residente por fecha, sexo, grupo de edad y lugar de nacimiento (España/extranjero) |url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=59588 |website=Instituto Nacional de Estadística (INE) |access-date=2026-06-09}}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 7th | population_density_km2 = 305 | population_density_sq_mi = | demonym = [[Канарчууд]]<br />{{lang|es|canario/-a}} ([[Испани хэл|Испани]]) | GDP_nominal = €58.145 тэрбум<ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-06-09|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_per_capita = €25,751 | currency = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) | currency_code = EUR | timezone = [[Баруун Европын Цаг|БЕЦ]] | utc_offset = ±00:00{{!}}UTC | timezone_DST = [[Баруун Европын Зуны Цаг|БЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +1 | postal_code = | iso_code = {{hlist|IC|[[ISO 3166-2:ES|ES-CN]]}} | blank_name_sec1 = Хамгийн их хүн амтай арал | blank_info_sec1 = [[Тенерифе]]<ref name="BOE_pop_2019">{{cite web |url=https://www.boe.es/eli/es/rd/2019/12/20/743 |title=Real Decreto 743/2019, de 20 de diciembre, por el que se declaran oficiales las cifras de población resultantes de la revisión del Padrón municipal referidas al 1 de enero de 2019. |website=[[Boletín Oficial del Estado|BOE]] |date=2019-12-27 |pages=141278–141281 |language=es |access-date=2026-06-09 |archive-date=2020-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220111850/https://www.boe.es/eli/es/rd/2019/12/20/743 |url-status=live }}</ref> | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | blank3_name_sec1 = [[Өөртөө засах тухай хууль]] | blank3_info_sec1 = 2018 оны 11 сарын 7 | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Конгресс]] | blank1_info_sec2 = 15 (350-иас) | blank2_name_sec2 = [[Испанийн Сенат|Сенат]] | blank2_info_sec2 = 14 (265-аас) | blank3_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank3_info_sec2 = | website = {{URL|https://www.gobiernodecanarias.org/principal/}} |ethnic_groups_year=2026 |ethnic_groups=76% [[Испаничууд]] * 24% [[Испани руу цагаачлал|гадаад]]|ethnic_groups_ref=<ref>{{cite web |url=https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=59588&L=0 |title=Población residente por fecha, sexo, grupo de edad y lugar de nacimiento (España/extranjero) |author=Instituto Nacional de Estadística |date=2025-10-01 |website=Instituto Nacional de Estadística |access-date=2026-06-09}}</ref> |population_density_rank=3-т |elevation_max_rank=1-р байр |GDP_nominal_rank= |GDP_nominal_per_capita_rank= |drives_on=Баруун |date_format=[[Огноо|ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ]] |HDI_year=2023 |HDI=0.884 |HDI_rank=15-д |nickname={{Lang|es|Las Islas Afortunadas}} (Азтай арлууд) |official_languages=[[Канарын Испани хэл|Испани хэл]] |official_languages_type=[[Албан ёсны хэл]] |capital_type=[[Нийслэл]] |religion={{unbulleted list |76.6% [[Ромын Католик]] |8.1% [[Атеизм|атеист]] |6.3% [[Агностицизм|агностик]] |5.8% [[Шашингүйн байдал|шашин шүтлэггүй]] |2.8% [[Канарын арлууд дахь шашин|бусад]]}} |elevation_max_m=3,715 |elevation_max_ft=12,188 |legislature=[[Канарын арлуудын парламент]] |judiciary=[[Канарын Дээд Шүүх|Канарын Арлуудын Дээд Шүүх]] |HDI_ref=<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0 |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2025-01-28}}</ref> |HDI_rank_link= |religion_year=2019|religion_ref=<ref name=CIS2019CyL>{{Cite web|url=http://www.cis.es/cis/export/sites/default/-Archivos/Marginales/3260_3279/3263/Marginales/es3263mar_CyL.pdf |author=''Centro de Investigaciones Sociológicas'' (Centre for Sociological Research)|title=Macrobarómetro de octubre 2019, Banco de datos - Document 'Población con derecho a voto en elecciones generales y residente en España, Castilla y León (aut.) |date=2019|page=24 |access-date=2026-06-09 |language=es}}</ref> |footnotes=}} '''Канар''', '''Канарын арлууд''' ({{lang-es|Islas Canarias}} [{{IPA|ˈislas kaˈnaɾjas}}]) — [[Испани]] улсын 2.1 сая хүн оршин суудаг [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэг]]. [[Санта Круз де Тенерифе]], [[Лас Пальмас|Лас Пальмас де Гран Канариа]] гэсэн хоёр засаг захиргааны төвтэй. Канарын арлуудыг газар зүйн үүднээс авч үзвэл [[Африк]] [[тив]]д ордог бол улс төрийн газар зүйн хувьд Испани улсад харьяалагдах (тиймээс [[Европын Холбоо]]нд) бөгөөд суурьшил бүхий найман арал, эзэнгүй нэлээд хэдэн арлаас<ref>Brigitte Kramer: [https://www.sueddeutsche.de/reise/la-graciosa-kanarische-inseln-spanien-1.4708179 sueddeutsche.de: ''Die vergessene Insel'']</ref> бүрдэх [[арлын бүлэг]] юм. Эдгээр арлын бүлэг нь [[Атлантын далай|Төв Атлантын далайн]] зүүн талд, [[Марокко]]гийн эргээс ойролцоогоор 100-аас 500 хүртэл километрийн зайтай оршдог. Энэхүү өөртөө засах нийгэмлэг нь канарын бүх арлуудыг өөртөө багтаах бөгөөд [[Испани]]йн арван долоон [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэгийн]] нэг юм. == Газар зүй == Канарын арлууд нь Атлантын далайн газар зүйн бүсэд орших ба энэ бүсийг ''Макаронеси'' хэмээн нэрлэдэг. Үүнд гэхдээ [[Кабо-Верде]], [[Азорын арлууд]], [[Мадейра (арлын бүлэг)|Мадейра олтриг]] болон эзэнгүй арал болох [[Селважеш арал|Селважешийг]] мөн оруулдаг. === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = [[Санта Круз де Тенерифе]] 35м (1981–2010) | collapsed = | metric first = yes | single line = yes | Jan high C = 21.0 | Feb high C = 21.2 | Mar high C = 22.1 | Apr high C = 22.7 | May high C = 24.1 | Jun high C = 26.2 | Jul high C = 28.7 | Aug high C = 29.0 | Sep high C = 28.1 | Oct high C = 26.3 | Nov high C = 24.1 | Dec high C = 22.1 | year high C = 24.6 | Jan mean C = 18.2 | Feb mean C = 18.3 | Mar mean C = 19.0 | Apr mean C = 19.7 | May mean C = 21.0 | Jun mean C = 22.9 | Jul mean C = 25.0 | Aug mean C = 25.5 | Sep mean C = 24.9 | Oct mean C = 23.4 | Nov mean C = 21.3 | Dec mean C = 19.4 | year mean C = 21.5 | Jan low C = 15.4 | Feb low C = 15.3 | Mar low C = 15.9 | Apr low C = 16.5 | May low C = 17.8 | Jun low C = 19.5 | Jul low C = 21.2 | Aug low C = 21.9 | Sep low C = 21.7 | Oct low C = 20.3 | Nov low C = 18.4 | Dec low C = 16.6 | year low C = 18.4 | Jan rain mm = 31.5 | Feb rain mm = 35.4 | Mar rain mm = 37.8 | Apr rain mm = 11.6 | May rain mm = 3.6 | Jun rain mm = 0.9 | Jul rain mm = 0.1 | Aug rain mm = 2.0 | Sep rain mm = 6.8 | Oct rain mm = 18.7 | Nov rain mm = 34.1 | Dec rain mm = 43.2 | Jan rain days = 8.0 | Feb rain days = 7.2 | Mar rain days = 6.9 | Apr rain days = 5.5 | May rain days = 2.9 | Jun rain days = 0.9 | Jul rain days = 0.2 | Aug rain days = 0.8 | Sep rain days = 2.7 | Oct rain days = 6.1 | Nov rain days = 8.8 | Dec rain days = 9.4 | unit rain days = 1.0 мм | Jan sun = 178 | Feb sun = 186 | Mar sun = 221 | Apr sun = 237 | May sun = 282 | Jun sun = 306 | Jul sun = 337 | Aug sun = 319 | Sep sun = 253 | Oct sun = 222 | Nov sun = 178 | Dec sun = 168 | source 1 = [[Улсын Цаг Уурын Агентлаг]]<ref>{{cite web |url=http://www.aemet.es/en/conocermas/publicaciones/detalles/guia_resumida_2010 |title=Valores Climatológicos Normales. Santa Cruz De Tenerife |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118081428/http://www.aemet.es/en/conocermas/publicaciones/detalles/guia_resumida_2010 |archive-date=2012-11-18 }}</ref> | date = 2012}} == Зургийн цомог == <gallery widths="290px" heights="130px"> Map of the Canary Islands.svg|<center>Газрын зураг</center> Orotavatal.jpg|<center>[[Тейде үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]]</center> Eidechse von Gomera 2.jpg|<center>Жижиг Канарын гүрвэл</center> Physeter macrocephalus jumping.jpg|<center>Үсэрч буй [[Кашалот|толгой халим]]</center> C canariensis R Hutterer.JPG|<center>Канарын шөвгөр хошуут оготно</center> Serinus canaria -Parque Rural del Nublo, Gran Canaria, Spain -male-8a.jpg|<center>[[Канар бужирга]]</center> </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Canary Islands|Канарын арлууд}} {{Wiktionary}} * [https://www.gobiernodecanarias.org/ ''Gobierno de Canarias.''] == Эшлэл == <references/> {{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}} [[Ангилал:Атлантын далайн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Африкийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Испанийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]] [[Ангилал:Канарын арлууд| ]] slge89qn4l8ilgdfy4pvbelirgmby0o Афганистаны иргэний дайн 1989-2001 он 0 41010 858445 831467 2026-06-09T04:14:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858445 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |conflict= Афганистаны дайн | partof = the [[Conflict in Afghanistan (1978–present)|Afghan conflict]] | image =[[File:1996afghan (1).png|280px]] | caption =Situation in Afghanistan late 1996 | date =September 27, 1996 – October 7, 2001<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=09|day1=27|year1=1996|month2=10|day2=07|year2=2001}}) | place = [[Afghanistan]] | coordinates = | map_type = | latitude = | longitude = | map_size = | map_caption = | map_label = | territory = | result = Defeat of Taliban forces and removal from power by [[Ahmad Shah Massoud|Massoud]]'s forces (Northern Alliance) and the [[International Security Assistance Force]]. Followed by the [[War in Afghanistan (2001–)]]. | status = | combatant1 ={{flagicon|Афганистан|Taliban}} '''[[Islamic Emirate of Afghanistan|Islamic Emirate]]'''<br/>([[Taliban]]) ---- ''Supported by:''<br /> {{flag|Саудын Араб}}<br />{{flag|Пакистан}}<br />{{flagicon image|Flag of al-Qaeda.svg}} [[Al-Qaeda]] | combatant2 ={{flagicon|Афганистан|1992}} '''[[Islamic State of Afghanistan|Islamic State]]'''<br/>([[Northern Alliance]]) ---- ''Supported by:''<br />{{flagicon|Иран}} [[Iran]]<br />{{flagcountry|Энэтхэг}}<br />{{flagicon|Тажикистан}}[[Tajikistan]]<br />{{flagicon|Оросын Холбооны Улс}} [[Russia]]<br />{{flagicon|Узбекистан}}[[Uzbekistan]]<br />{{flagicon|Турк}} [[Turkey]]| combatant3 = | commander1 ={{flagicon|Афганистан|Taliban}} [[Mohammed Omar]]<br />{{flagicon|Афганистан|Taliban}} [[Obaidullah Akhund]]<br />{{flagicon|Афганистан|Taliban}} [[Dadullah|Mullah Dadullah]]<br />{{flagicon image|Flag of al-Qaeda.svg}} [[Osama bin Laden]]<br />{{flagicon image|Flag of al-Qaeda.svg}} [[Ayman al-Zawahiri]]<br />{{flagicon image|Flag of the Pakistani Army.svg}} [[General|Gen.]] [[Pervez Musharraf|P. Musharraf]]<br />{{flagicon image|Flag of the Pakistani Army.svg}} [[Lieutenant-General|LTG]] [[Mahmud Ahmed]]<br />{{flagicon image|Flag of the Pakistani Army.svg}} [[Lieutenant-General|LTG]] [[Hamid Gul]]<br />{{flagicon image|Flag of the Pakistani Army.svg}} LTG [[Naseem Rana]]<br />{{flagicon image|Flag of the Pakistani Army.svg}} [[Lieutenant-General|LTG]] [[Ziauddin Butt]]<br />{{flagicon image|Flag of the Pakistani Army.svg}} [[Colonel|COL]] [[Amir Sultan Tarar|Amir Tarrar]] | commander2 ={{flagicon|Афганистан|1992}} [[Ahmad Shah Massoud|A.S. Massoud]]{{KIA}}<br />{{flagicon|Афганистан|1992}} [[Burhanuddin Rabbani|B. Rabbani]]<br />{{flagicon|Афганистан|1992}} [[Haji Abdul Qadir]]<br />{{flagicon|Афганистан|1992}} Qari Baba<br />{{flagicon|Афганистан|1992}} [[Bismillah Khan Mohammadi|Bismillah Khan]]<br />{{flagicon|Афганистан|1992}} [[Mohammed Fahim]]<br />{{flagicon|Афганистан|1992}} [[Hussain Anwari]]<br />{{flagicon|Афганистан|1992}} Arif Noorzai<br />{{flagicon|Афганистан|1992}} Haji M. Mohaqeq<br />{{flagicon|Афганистан|1992}} [[Rashid Dostum]]<br />{{flagicon|Афганистан|1992}} [[Ismail Khan]] | commander3 = | units1 = | units2 = | units3 = | strength1 = | strength2 = | strength3 = | casualties1 = | casualties2 = | casualties3 = | notes = }} [[Афганистан]]аас [[Улаан Арми|зөвлөлтийн цэрэг]] 1989 онд гарсаны дараа [[иргэний дайн]] улам хүчтэй өрнөн явагдсан байна. Эхний үед зөвлөлтийн талыг баримтлагч [[Нажибулла]]гийн засгийн газрын эсрэг [[можахедд]]ууд буюу [[лалын шашны үнэний дайчд]]ын холбоо болох [[душман]]ууд тэмцэж байжээ. Зөвлөлтийн удирдагч [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёвийн]] зүгээс [[Зөвлөлт]]ийн талын дэмжлэгийг зогсоосны үр дүнд Нажибуллагийн засаг душмануудад эсэргүүцэл үүүлэх боломжгүй болсон байхад АНУ, [[Пакистан]], [[Хятад]], [[Иран]], [[Саудын Араб]] зэрэг улсууд зөвшилцөөний дагуу афганы сөрөг хүчин болох можахеддуудад дэмжлэг, тусламж үзүүлэхээ зогсоохын эсрэг харин урьдын адил цэрэг, зэвсгийн тусламж үзүүлсээр байсан нь Афганистанд душман буюу мождахеддуудын засаглал тогтсон байна. Гэсэн ч душмануудын хоорондын зөрчилөөс уламжлан зэвсэгт мөргөлдөөн тасраагүй ба иргэний дайн нь мождахеддуудын хооронд явагдах болжээ. Иргэний дайны хөлд туйлдсан олны дунд үнэнч шударга байдлыг илэрхийлэн гарч ирсэн [[лалын радикал хүчин]] болох [[талибан]]чууд шинээр гарч ирсэнээр иргэний дайн нь талибан болон можахеддуудын "[[Умардын эвсэл]]ийн хооронд явагдаж эхэлжээ. 2001 он гэхэд афганы нутгийн ихэнхи хэсгийг талибанчууд хянаж байсан бөгөөд умардын эвсэлийн можахеддууд афганы умардад өчүүхэн бага газар арай гэж тогтож байжээ. Афганистаны газрын хэвлий дэх [[байгалийн баялаг]] болох [[Ашигт малтмалын орд|ашигт малтмал]] болон афганы нутгаар тавих [[нефьт-хийн хоолой]]д хяналт тавих зорилгоор [[АНУ]] тэргүүтэй хүчин [[Талибаны засгийн газар]]т шахалт үзүүлж эхэлжээ. Энэхүү шаардлагын үнэн байдлыг нууцлах зорилгоор [[Осама бен Ладен]] болон [[Аль-Каида|Аль-Каидагийн]] удирдагч нарыг АНУ-д шилжүүлэн өгөхийг шаардан хугацаа заасан байна. Талибаны засаг үүнийг хүлээн аваагүй тул агаараас [[бөмбөгдөгч онгоц]] болон [[пуужин]]гийн цохиолтуудыг ээлж дараалан өгөх замаар цэрэг-иргэний байгууламж, зам тээвэр, холбоо, агуулах, цэрэг, зэвсгийн бөөгнөрөл, байршлуудад хүчтэй цохилтуудыг сар гаруй хугацаанд өгсөн байна. Үүний үр дүнд талибаны агаарын хүчин бүрэн устсан бөгөөд цэрэг, зэвсгийн төдийгүй зам тээвэ, холбооны асар их хохиролыг амсчээ. АНУ болон буссад улсын зүгээс хийсэн [[агаарын цохилт]], зэвсгийн тусламжид тулгуурлан умардын эвсэл сөрөг давшилтанд орсон бөгөөд АНУ тэргүүтэй [[англи]], [[герман]], [[канад]], [[франц]]ын цэргийн хүч афганистанд газар болон агаараар цөмрөн давшиж эхэлсэн байна. Хүч дутсан талибанчууд ухран уулархаг мужуудад цэргийн хүчээ шилжүүлсэн боловч хээрийн цэргийн дарга нарын урвалтаас шалтгаалан шууд ил тулалдаан хий боломжгүй болсон байна. Талибанчууд хотуудаас ухран гарч зарим нь [[пакистан]] луу, зарим нь уулархаг хэсэг рүү шилжиж, үлдсэн нь бууж өгөх эсвэл шууд урважээ. АНУ-ын цэргийн шууд дэмжлэгээр Афганистанд [[Хамид Карзай]] тэргүүтэй засгийн газар байгуулсан байна. Талибаны үед афганистанд [[хар тамхи]]ны тариалалт, худалдаа, наймаа эрс буурч бараг зогссон бөгөөд харьцангуй тайван амгалан байдал нийгэмд ноёрхож байсан боловч лалын шашны тулгуур үзлийн улмаас барууны соёл, техник технологийн шинэчлэл, зэрэг өнөөдөр дэлхийд тэргүүлж байгаа шинжлэх ухаан, рулаг, соёлыг шууд хориглон хаасан байдалтай байжээ. Карзайн засгийн газар нь АНУ-ын цэрэг болон санхүүгийн шууд дэмжлэгээр тогтож байв. Талибанчууд Карзайн засгийн эсрэг иргэний дайныг улам ширүүнээр [[партизан]]ы тактикаар хийж байгаа бөгөөд томоохон хотуудаас бусад хэсэгт өөрсдийн нөлөөг тогтоож чадсан байна. ==See also== * [[Timeline of the history of Afghanistan]] * [[Durand Line]] * [[Soviet-Afghan war]] * [[War in Afghanistan (2001–present)]] * [[War on Terror]] ==References== {{Reflist|colwidth=30em}} ==Bibliography== *{{cite book|ref=Afghanistan Justice Project|author=Afghanistan Justice Project|year=2005|url=http://www.afghanistanjusticeproject.org/|title=Casting Shadows: War Crimes and Crimes Against Humanity, 1978–2001|access-date=2014-11-23|archive-date=2019-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191124075424/http://www.afghanistanjusticeproject.org/|url-status=dead}} *{{cite book|ref=Matinuddin|author=Matinuddin, Kamal |title=The Taliban Phenomenon: Afghanistan 1994–1997|url=http://books.google.com/books?id=BIyVMkjat2MC&pg=PA25|year=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-579274-4}} [[Ангилал:Орчин үеийн Афганистан]] [[Ангилал:Афганистаны дайн (1978 оноос хойш)]] [[Ангилал:Афганистаны дайн]] [[Ангилал:Пакистаны дайн]] [[Ангилал:1996 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1997 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1998 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1999 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:2000 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:2001 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Афганистан-Пакистаны харилцаа]] ozvk53jpdcsw7l5f1f6mm2lyzcqaeee Бриджстоун 0 41810 858453 817547 2026-06-09T05:50:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858453 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани| | company_name = Бриджстоун корпораци <br> 株式会社ブリヂストン <br> ''Бриджстоун Corporation'' | company_logo = [[Файл:bridgestone logo.svg|250px|Бэлгэ тэмдэг]] | company_type = [[Хувьцаат компани]] | foundation = [[1931]] оны [[3 сарын 1]] [[Япон]]ы [[Күрүмэ]] хот | founder = [[Ишибаши Шожиро]] | location = [[Япон]], [[Токио]], [[Кёобаши]] | area_served = Дэлхий даяар | key_people = | industry = Авто болон ачааны машины эд анги | num_employees = 139,822 | products = [[Автомашины дугуй, дагалдах жижиг хэрэгслүүд]] | divisions = | subsid = | net_income = {{increase}} $29,4 тэрбум (2011) | operating_income = {{increase}} $1.8 тэрбум (2011) | equity = {{increase}} $1 тэрбум (2011) | revenue = {{increase}} $26.1 тэрбум (2011) | market cap = | assets = {{increase}} $11,3 тэрбум (2011) | homepage = [http://www.bridgestone.com/index.html www.bridgestone.com] [http://www.bridgestonetire.com/index.html www.bridgestonetire.com] [http://www.tavanbogd.mn/index.html www.tavanbogd.mn] [http://www.tavanbogdllc.mn/index.html www.tavanbogdllc.mn] [http://www.tavanbogdllc.mn/index.html www.tavanbogdllc.mn] [http://www.bridgestone.motors.mn/index.html www.bridgestone.motors.mn] }} ''Бриджстоун''' корпорацийг (株式会社ブリヂストン''Kabushiki-gaisha Burijisuton'') (TYO: 5108, OTC Pink: BRDCY) [[Ишибаши Шожиро]] (石橋正二郎 ''Ishibashi Shōjirō'') 1931 онд Японы Фүкүокагийн Күрүмэд үүсгэн байгуулсан ба өдгөө олон улсад авто болон ачааны машины сэлбэг үйлдвэрлэгч юм. Бриджстоун гэдэг нэр нь Японоор “Чулуун гүүр” гэсэн утгатай Ишибаши гэдэг үгийн дуурайлган буулгасан орчуулга, хөрвүүлэлт юм. Бриджстоун группын харъяанд байдаг бүтээгдэхүүний байгууламжийн тоо нь 2005 оны сүүл гэхэд нийт 24 оронд 141 байна. Монголд албан ёсоор [https://web.archive.org/web/20140426162429/http://www.tavanbogdllc.mn/ Таван Богд ХХК] импортолж оруулж ирдэг. ==Түүх == ===Үүсэн байгуулагдсан нь=== [[Зураг:bridgestone Head Office.jpg|thumb|225px|Токио дахь төв оффис]] Бриджстоун-ий хамгийн анхны дугуйг 1930 оны 4 сарын 9-нд “Таби” Socks Tire алба үйлдвэрлэсэн. Сүүлд, 1931 оны 3 сарын 1-нд үүсгэн байгуулагч Шожиро Ишибаши “Таби” Socks Tire албыг тусд нь гаргаж Бриджстоун Tire компанийг Фүкүока мужийн Күрүмэ хотод байгуулсан. “Бриджстоун” нь үүсгэн байгуулагч Ишибаши Шожирогийн (Иши = Чулуу, Баши = Гүүр) нэрээр нэрлэгдсэн юм. Дээр дурьдсан Европын болон Америкийн технелогиос бие дааснаар зөвхөн Японы дугуй үйлдвэрлэлийн технелогид анхаарлаа хандуулсан юм. Салан тусгаарласан компани нь эхэн үедээ бүтээгдэхүүний борлуулалт болон технелогийн тал дээр олон олон хүндрэлүүдтэй тулгарч байсан юм. Эцэст нь чанар болон үйлдвэрлэлийн процесс дахь бүтээгдэхүүн хөгжүүлэлт амжилтад хүрч дотоод төдийгүй гадаад зах зээлд бизнесийн цар хүрээг хурдацтай тэлэхэд нөлөөлсөн юм. ===Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараах үеийн бэрхшээл=== Бүх Японд дайны үеийн хууль дүрмийг мөрдөж байсан бөгөөд дугуйг ч бас эдгээр хууль дүрэм, эрх зүйн хүрээнд үйлдвэрлэж байсан. Үүний үр дүнд компанийн бараг бүх бүтээгдэхүүнийг цэргийн хүчний хэрэгцээг хангахад хэрэглэж байв. Зэвсэгт мөргөлдөөн 1945 онд эцэслэсэн боловч дайны уршгаар компани дампуурахын ирмэг дээр байлаа. Агаарын бөмбөгдөлтөд Токио дахь удирдах байр сүйрч, хилийн чанад дахь бүх хөрөнгө нь сүйрчээ. Азаар Күрүмэ болон Ёкохама дахь үйлдвэрүүд эвдрэлгүй үлдсэн ба дайн дуусахад үйлдвэрлэлээ хурдан сэргээх боломж олгосон юм. Үүний дараачаар 46 өдөр үргэлжилсэн үйлдвэрчний эвлэлийн бослогыг ажралгүй компанийг улам хүчирхэгжсэн. Дэлхийн 2-р дайны дараа Бриджстоун мотоцикл үйлдвэрлэж эхэлсэн боловч гол орлого нь өрсөлдөгч мотоцикл үйлдвэрлэгчид болох Хонда, Сүзүки болон Ямахад дугуй нийлүүлэлтээс орж ирж байсан ба удалгүй мотоциклийн үйлдвэрлэлээ зогсоосон байна. ===Технологийн дэвшил=== [[File:bridgestone дугуйны хөндлөн зүсэлт.png|thumb|Дугуйны хөндлөн зүсэлт]] 1951 онд Бриджстоун анх удаа Японд троссон утастай дугуй зарж эхэлсэн компани болсон бөгөөд бүтээгдэхүүн хийх тоног төхөөрөмжүүдийг орчин үежүүлэх төслийг эхлүүлсэн. Тухайн жилдээ Токиогийн Киобашид Бриджстоун-ий музейтэй барилгаа нээсэн. 1953 онд борлуулалт 575 сая долларийг давж Бриджстоун Японы дугуй үйлдвэрлэлийн хамгийн шилдэг нь болсон ба Күрүмэд компани үүсгэн байгуулагдсаны 25 жилийн ойг тэмдэглэх баярын арга хэмжээг зохион байгуулав. 1959 онд нийлэг эдээр хийсэн дугуйг борлуулалж эхэлсэн ба хурдацтай өсч буй автомашин үйлдвэрлэлийн зах зээлтэй хөл нийлүүлэхээр Токиод шинэ үйлдвэр барих ажлыг эхлүүлж, энэ нь хожим 1960 онд нээлтээ хийсэн. ===Цацраг тростой дугуй болон гадаад зах зээлийн тэлэлт=== 1961 онд компани нь хөрөнгийн биржэд бүртгүүлж хувьцаа гаргасан бөгөөд удирдлагын системийн өөрчлөлт хийж, Ишибаши Шожиро ТУЗ-ийн дарга болж, Ишибаши Каничиро Ерөнхийлөгч болсон. Удирдлагын тогтолцооны шинэчлэлийн шилжилтийн ажлын хүрээнд бүхэл чанарын хяналтын ажиллагааг агуулсан Эдвардс Демингийн хүндэтгэлд зориулсан Дэмингийн төлөвлөгөөг хэрэгжүүлж, 1968 онд нэр хүндтэй Дэмингийн шагналаар шагнуулсан. Технологийн төв барилгыг нэмэлтээр Токиогийн үйлдвэрт 1962 онд байгуулсан бөгөөд тэндээ системтэй судалгаа шинжилгээ, хөгжүүлэлт хийж эхэлсэн. Бүтээгдэхүүний хувьд 1967 онд RD10 гэсэн олон давхрагатай дугуйг зарж эхэлсэн. Дайны дараа хамгийн анхны хилийн чанад дахь үйлдвэрээ Сингапурт 1965 онд нээсэн бөгөөд 1969 онд Тайландад мөн үйлдвэрлэлээ эхлүүлсэн. 1960-аад онууд нь гадаад улсуудад өөрийн салбараа нээх эрин үе байсан ба Бриджстоун-ий АНУ дахь төлөөлөх салбар болон Бриджстоун Америкийг 1967 онд байгуулсан. Анхны газрын тосны хямралаас үүдэлтэй Япон улсын эдийн засгийн зогсонги байдлийн эхэнд компани олон давхаргат дугуй үйлдвэрлэлийн технологио хөгжүүлэхэд ихээхэн анхаарал хандуулж байсан ба дотоодын үйлдвэрүүдээ бүтээн байгуулж ашиглалтанд оруулж байлаа. Супер Филлер Радиалыг 1978 онд зах зээл дээр байршуулж 1979 онд Италийн хүч гэсэн үгнээс гаралтай Потенза хэмээх өндөр чанартай радиал дугуйгаа танилцуулсан юм. Энэ үед компани гадаад зах зээл дээр өргөжих ажлаа идэвхтэй явуулж байлаа. 1976 онд Иран, Индонезид үйлдвэрлэлээ эхлүүлэхийн хажуугаар Тайваний дугуй үйлдвэрлэгчид хөрөнгө оруулалт хийж, дугуйны үйлдвэр худалдан авж, 1980 онд Австралид олон нэр төрлийн бүтээгдхүүний үйлдвэрээ нээсэн байна. Үүсгэн байгуулагч Ишибаши Шожиро 1976 оны 9 сарын 11-ний өдөр таалал төгсчээ. 1980 оны 3 сарын 1-нд компани 50 жилийн ойгоо тэмдэглэжэээ. Мөн үед резинэн бүтээгдэхүүний дэлхийн шилдэг гурван үйлдвэрлэгчдийн нэг болох зорилготойгоор гадаад зах зээлийг өргөжилтийг дэмжих дотоод баазуудаа хүчитгэх ажиллагаануудыг эхлүүлсэн. Шинэ бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн байгууламжууд Америкийг Нэгдсэн Улс, Хятад, Польш, Энэтхэг, Тайланд болон бусад орнуудад байгуулагдлаа. 1984 онд компани Бриджстоун Tyre нэрээ Bridegstone Corporation болгож өөрчилсөн байна. ===Firestone-ийг худалдан авсан нь=== 1988 онд Бриджстоун компани Firestone Tire and Rubber Company-ийг худалдан авсан. Худалдан авсныхаа дараа Firestone-ийг дахин хөл дээр нь босгохын тулд санхүүгийн болон боловсон хүчний ихээхэн нөөцийг байршуулж, Бриджстоун 1992 онд BFE (Бриджстоун Firestone Europe), 1993 онд BFS (Бриджстоун Firestone USA) байгуулж жил болгон ихээхэн ашигтай ажиллах боломж бүрдсэн юм. Firestone Tire and Rubber компани болон Бриджстоун Tire компаниуд 1990 онд нэгдэж "Бриджстоун Firestone North American Holdings Ltd" компани болов. Бриджстоун корпорацийн хойд Америк дахь охин компанийг одоо Бриджстоун Америк гэдэг. Дугуйны албыг нь Бриджстоун Americas Tire Operations ХХК гэдэг байна. [[Зураг:bridgestone tuv.JPG|thumb|УБ-ын Бриджстоун төв]] ==Бриджстоун Монголд== “Таван Богд” ХХК нь Бриджстоун дугуйг Монголд 2002 оноос оруулж ирж байна. == Бриджстоун дэлхий дахинд== Бриджстоун нь дэлхийн олон оронд өөрийн гол үйлдвэрүүдтэй. 2011 оны 4 сарын 1-ны байдлаар Бриджстоун дэлхий дахинд 47 дугуйны үйлдвэр, 29 дугуйтай холбогдолтой бүтээгдэхүүний үйлдвэр, 19 түүхий эдийн үйлдвэр, 89 төрөлжүүлсэн бүтээгдэхүүний үйлдвэр, 4 техникийн төв, 11 туршилтын талбайтай байна. Зарим гол томоохон үйлдвэрүүд нь дараах газруудад байрлаж байна: {| border="0" cellpadding="5" |- ! Европ ! Америк ! Ази/Номхон далайн бүс ! Дундад Ази/Африк |- | Бельги | Аргентин | Австрали | ӨАБУ |- | Франц | Бразил | Хятад | |- | Унгар | Канад | Энэтхэг | |- | Итали | Коста Рика | Индонез | |- | Польш | Мексик | Япон | |- | Испани | Америк | Тайван | |- | Турк | Венесуэл | Тайланд | |- | | | Вьетнам | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |} === Австрали === Бриджстоун Австрали 1939 онд SA Резиний үйлдвэрээр ажлаа эхэлж байсан. 1980 онд Бриджстоун нь Uniroyal Tire компаниар удирдуулж байсан Австралийн үйлдвэрийн удирдлагыг авсан. Бриджстоун Австрали нь Өмнөд Австралийн Салисбүрид томоохон дугуйны үйлдвэртэй (энэ үйлдвэр нь хожим 2011 оны 4 сард хаагдсан) байсан. Бриджстоун нь Австралийн бүх мужуудад оффистой бөгөөд орон даяар нэлээд тооны борлуулалтын цэгүүдтэй. Бриджстоун Австрали BANDAG бүрээсний үйлдвэр болон Австрали дахь бизнесийг худалдан авсан. Bandag Manufacturing Pty Limited компани нь Австрали, Шинэ Зиланд, Фижи, Папуа Шинэ Гвинейд 35 гэрээт борлуулагчидтай юм. Bandag Manufacturing Pty Limited компани нь Бриджстоун Австрали компаний бүрэн өмч бөгөөд Bandag Incorporated-ийн хууль ёсны зөвшөөрлийн дагуу үйл ажиллагаа явуулдаг. 2006 онд Бриджстоун нь Bandag Incorporated худалдан авсан бөгөөд одоо Бриджстоун Корпорацийн охин компаниудын нэг юм. 1981 оны худалдан авалтаас хойш Бриджстоун-ний Австрали дахь компанийг Австралийн хөрөнгийн биржид бүртгэгдэж олон нийтэд нээлттэйгээр ажиллаж эхэлсэн. Бриджстоун корпораци нь хувьцааны дийлэнхийг эзэмшдэг. 2007 оны дунд үе гэхэд Австралийн хөрөнгийн биржээс нэрээ татсан бөгөөд дан ганц Бриджстоун групп эзэмшдэг (Австралийн корпорацийн хуулийн дагуу багахан хэмжээний хувьцаа эзэмшигчдээс баталсан хариу хүлээж байгаа) болсон байна. 2007 оны 5 сарын 11-ны Баасан гаригт цөөн тооны хувьцаа эзэмшигчдийн хувьцааг цуцлах шийдвэрийн дагуу Бриджстоун Австрали нь Японы Бриджстоун Корпорацийн бүрэн эзэмшлийн охин компани болсон байна. Сонгосон хөрөнгө болон сүүлийн хувьчлалын 49 сая долларын зардал батлагдаж, төлөгдсөн байна. Бриджстоун Австрали компани нь 2007 оны 5 сарын 30-нд хөрөнгийн биржийн бүртгэлээс хасагдсан байна. === Европ === Бриджстоун Европ дахь төв оффис нь 1972 онд Бельгийн Брүселд байгуулагдсан. Италийн Ром хотын ойролцоо 32 га талбайд судалгаа, хөгжүүлэлтийн алба болон бүс нутагт 7 бүтээгдэхүүний үйлдвэр байдаг. 17 үндэсний охин компаниуд болон 2 гэрээт борлуулагчдаараа дамжуулан жилд 25 сая ширхэг дугуй борлуулдаг. Гүйцэтгэх Захирал Цудагийн хамтаар шууд 12,000 ажилчдыг ажлуулж байна. Одоогийн байдлаар дараах улсуудад салбар удирдах төвүүд байрлаж байна: Австрийн Вен, Чехийн Прага, Денмаркийн Хинерап, Финляндийн Вантаа, Францийн Фреснес, Германы Бэд Хамбург, Грекийн Афен, Унгарын Будапешт, Ирландын Дублин, Италийн Милан, Нидерландын Моордик, Норвегийн Осло, Польшийн Варшав, Португалын Алкочет, Испаний Мадрид, Шведийн Сандсвал, Швецарийн Шпрейтенбах, Английн Варвик. Бриджстоун Европ нь тивийг бүхэлд нь хамарсан, бэлтгэгдсэн ажилчид дугуй засварын үйлчилгээг үзүүлэх баталгаат цэгүүдтэй бөгөөд Европын хаана ч үйлчилгээ авах боломжтой юм. Англид Бриджстоун-ий үйлдвэр байхгүй боловч Ковентрид хэрэглэгчидээс буцаагдсан дугуйг буцаах техникийн боомт байдаг. === Хойд Америк === Үйлдвэрлэлийнхээ хүчин чадлыг нэмэгдүүлэхийн хэрээр Firestone Tire and Rubber компаний Теннес дахь үйлдвэрийг худалдан авч Хойд Америк дахь анхны үйлдвэрээ нээн автобус болон ачааны машинуудад зориулсан олон давхаргат дугуйгаа 1983 онд үйлдвэрлэж эхэлсэн байна. Бриджстоун мөн Бриджстоун Металфа гэгдэх төмөр троссны үйлдвэрээ Теннесийн Кларксвилд нээсэн бөгөөд одоогийн байдлаар дэлхийн төмөр троссны зах зээлийн хамгийн шилдэг ханган нийлүүлэгч болоод байна. 1988 оны 5 сард Америкийн №2 Firestone Tire and Rubber компаний дуудлага худалдаанд оролцож ялалт байгуулан Firestone-ийг Бриджстоун-ий охин компани болгон дагаар оруулсан юм. Энэхүү худалдан авалт нь Бриджстоун-д Firestone-ий дэлхийн үйлдвэрлэлийн томоохон талбарыг нээж өгсөн юм. Энэхүү зах зээлд Хойд Америк, Төв болон Өмнөд Америк, Европ, Шинэ Зиланд болон бусад газрууд багтаж байна. Бриджстоун мөн Турк улсад үйлдвэрлэлээ эхлүүлсэн. Нашвил дахь Бриджстоун Америк компани нь Бриджстоун корпорацийн Америк дахь охин компани юм. Бриджстоун Америк нь Бриджстоун, Firestone-той холбогдолтой үйлдвэрлэл хөгжүүлэлт хийн удирдах, брэндийн дугуйнуудыг хэрэглэгч, автомашинд хүргэх, худалдаанд гардаг автомашинуудын оригинал тоноглолын үйлдвэрлэл, хөдөө аж ахуй, уул уурхай, мод бэлтгэлийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой ажилладаг. Мөн амартизаторийн зөөлөвч, дээврийн материал, нийлэг резин, үйлдвэрийн утас болон дэвсгэрийг үйлдвэрлэдэг ба автомашины дугуй, үйлчилгээний дэлхийн хамгийн том сүлжээ төвийг ажлуулж байна. ==Автомашины уралдаан== === Формула уралдаан === Бриджстоун Формула 2, Формула 3, Формула Форд, Формула Опел Лотус болон Картинг гэх мэт өндөр хурдны уралдааны машинуудын дугуйг боловсронгуй болгосноор 1980-аад оны үеэс автомашины уралдаанд хөрөнгө оруулалт хийж эхэлсэн. Firestone брэндийн нэр хүндийг өсгөхийн тулд Бриджстоун Firestone Goodyear-тэй өрсөлдөж дугуйны хаалтгүй уралдаанд оролцсон. Ингэж сайн гэдгээ батласан ба 2000 онд Goodyear тэтгэвэртээ гарсан. Түүнээс хойш Firestone уралдааны машины цорын ганц дугуй нийлүүлэгч болсон юм. [[File:Уралдааны бэлтгэл.jpeg|thumb|300px|2005 онд Америкийн Гран Пригийн үеээр нисгэгч Шумахер дадлагаа хийж буй байдал Бриджстоуний лого арын салхивч дээр, Бриджстоуний B тэмдэг нь урд далавч дээр, конус хэлбэртэй хошууны өмнөхөн, арын дугуйны өмнө тус тус байрласан.]] 1997 оноос хойш Бриджстоун нь Формула нэгийн дугуйг нийлүүлж байгаа ба 1976, 1977 оны Японы Гран Прид оролцосон Японы тамирчдад зориулж формула нэгийн нэг удаа хийдэг дугуйг үйлдвэрлэж байсан. [[File:Bridgestone тест хийх машин.jpeg|thumb|left|1996 онд Лайгер ЖС41-ийг тестлэх тавцан болгон ашигласан.]] 1995 онд Гүйцэтгэх захирал Кайзаки Ёоичирогийн дэмжсэнээр Японы компани Мишелинтэй харьцуулахад нэр хүнд доогуур байгаа Бриджстоуний нэрийг өргөх зорилготойгоор [[Формула-1]]д дугуй нийлүүлэхээр шийдсэн. 1998 оны улирлын аварга шалгаруулалтад эхэлж оролцохоор товлогдсон байсан ч Хамашима Хирохидэгээр ахлуулсан техникийн баг хөгжүүлэлтийг хугацаанаас нь өмнө хурдан гүйцэтгэснээр наашилж 1997 он болсон. Мөн түүнчлэн автомашины уралдааны хэлтсийн Ерөнхий Менежер Ясүда Хироши Бриджстоун-ий Европын Ф2 эрин үеээс (1981-1984) хойш туршлагатай, сүлжээний шилдэг хэрэглээг бий болгосон бөгөөд тэр даруйдаа Формулад зориулан Логжистикийг бүтээн байгуулсан байна. Анхны аваргын цомыг хоёр дахь жилдээ [[Мика Хаккинэн]], Макларен Мерседес нар 1998 онд авсан. Бриджстоун-ийг хэрэглэсэн тамирчид Goodyear (1997-1998) болон [[Михелин]]тэй (2001-2006) өрсөлдсөн жилүүддээ 5 жолоодлогын аврага, 5 зохион бүтээгчийн шагнал (1998, 2001-2004) тус тус авсан. Ялангуяа энэ үеүдэд [[Скудериа Феррари]], [[Михаэль Шумахер]] нартай хамтарсан нь ихээхэн үр дүнтэй байсан. 2008 оноос 2010 оны хооронд Бриджстоун нь Формула нэгийн цорын ганц дугуй нийлүүлэгч байсан. Учир нь Михелин 2006 оны уралдааны сүүлээр Формула нэгийн хөтөлбөрийг эцэслэсэн бөгөөд бүх багууд 2007 оноос 2010 оны хооронд Бриджстоунийг хэрэглэж байсан. 2009 оны 11 сарын 2-нд Бриджстоун Формула нэгтэй хийсэн гэрээгээ 2010 оноос хойш сунгахгүй гэдгээ зарласан. Үүнийг компани тайлбарлахдаа бизнесийн орчны тасралтгүй явагдах хувьслын нөлөөний илрэл гэсэн байна. [[Пирелли]] 2010 оны 6 сард хийсэн мэдэгдэлдээ 2011 оны уралдааны цорын ганц дугуй нийлүүлэгчээр ажиллана гэдгээ зарласан. {|class="wikitable" |+Дугуйны амжилтын хүснэгт – Ялсан уралдаан |- !Байр !Дугуй !Жилүүд !Оролцсон тоо !Ялалт !Ханган<br />нийлүүлэгч !Жолоодлогын<br /> аврага !Зохион бүтээгчийн<br /> шагнал |- !2 |{{Flagicon|Япон}} Бриджстоун |[[1976 оны Формула-1|1976]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.research-racing.de/Japan1976-1.htm |wayback=20070927070132 |text=www.research-racing.de |archiv-bot=2023-09-26 07:53:51 InternetArchiveBot }} The Wet Hell</ref> &ndash; [[2010 оны Формула-1|2010]] |align="right"|244 |align="right"|175 |align="right"|116 |align="right"|11 |align="right"|11 |- !5 |{{Flagicon|АНУ}} [[Firestone Tire and Rubber Company|Firestone]] |[[1950 оны Формула-1|1950]]&ndash;[[1975 оны Формула-1|1975]] |align="right"|121 |align="right"|49 |align="right"|11 |align="right"|3 |align="right"|3 |} ===Спорт машин болон аяллын машинуудын уралдаан=== 1980 болон 1990-ээд оны үед Японы машин үйлдвэрлэгч Ниссан, Тоёота буцаан татсан Нисмо, Томсын багийн Ле Мансын спортын анхны загварын дугуйг Бриджстоун нийлүүлсэн. 1990-ээд оны эхээр DTM-д орсон Мерседес AMG, хожим нь Ле Манс болон FIA GT аварга шалгаруулах тэмцээнүүдэд Бриджстоун оролцож байсан. Бриджстоун 2000 онд олон улсын уралдааныг орхисон боловч Японы Супер ЖТ аварга шалгаруулах тэмцээний гол нийлүүлэгчдийн нэг хэвээр байгаа. ===Мотоциклын уралдаан=== 2002 онд Бриджстоун Гранд Прикс мотоциклын уралдааны гол ангилал болох Мото ЖП-д орсон. 2009 оноос хойш цорын ганц дугуй нийлүүлэгч нь болоод байгаа ба 2012 онд 100 Мото ЖП-д ялсан түүхэн амжилт гаргасан. Есөн удаагийн дэлхийн аварга Валентино Росси одоо Бриджстоун-ий дугуйны зөвлөхөөр ажиллаж байгаа ба 2008, 2009 оны хоёр удаагийн аварга юм. ==Бүтээгдэхүүний төрөлжүүлэлт== Бриджстоун-ий үүсгэн байгуулагчид төрөлжсөн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг 1930-аад онд эхлүүлсэн ба удалгүй дугуй үйлдвэрлэж эхэлсэн. Өнөөдөр Бриджстоун-ий төрөлжүүлсэн үйлдвэрлэлд автомашины эд анги, үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүн, нийлэг резинэн хөөсөн бүтээгдэхүүн, барилгын материал, цахилгаан тоног төхөөрөмжийн эд анги, материалууд, унадаг дугуй болон спортын бүтээгдэхүүнүүд багтаж байна. Төрөлжсөн бүтээгдэхүүний борлуулалт нь Бриджстоун-ий нийт борлуулалтын дөрөвний нэгийг нь бүрдүүлж байна. Автомашины эд ангиуд нь ялангуяа Бриджстоун-ий төрөлжсөн бүтээгдэхүүний бизнест томоохон байр суурь эзэлдэг. Бриджстоун хөдөлгүүрийн таг гэх мэт чичиргээ дарах эд ангиудыг автомашин үйлдвэрлэгчдэд нийлүүлдэг. Бриджстоун хөнгөн цагаан обуд болон автомашины жижиг хэрэгслүүдийг зах зээлд нийлүүлдэг. ===Үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүнүүд=== Бриджстоун-ий үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүнд олон төрлийн зүйлс хамаарагддаг. Үүнд автомашины суудал, дотор засал, ор дэрний хэрэглэл, тавилга, барилга болон цахилгаан хэрэгслийн лац болон тусгаарлалт зэрэгт нийлэг резинэн хөөс; усны шаланк; тосны танкнаас сорох гаргах шаланк; машины багаж болон барилгын тоног төхөөрөмжийн утас гэх мэт онцгой нарийн шаланкны бүтээгдэхүүн; дамжлагын тууз; гинжит тракторын гинжний резин зэрэг багтана. Мөн онгоцны бүрээстэй дугуй үйлдвэрлэж байна. Бриджстоун-ий онгоцны дугуйн албаны төв удирдлага нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Майамид байрладаг. Бриджстоун-ий барилгын инженерчлэлийн материал үйлдвэрлэл мөн ижил өргөн цар хүрээтэй. Бриджстоун газар хөдлөлтөөс хамгаалах барилгын резинэн суурь, усан зайлуулах резинэн хийлдэг далан (2008 оноос хойш үйлдвэрлээгүй), усан онгоцны зогсоолын хамгаалалт, явган хүний замын хаалт, зэвэрдэггүй төмөр, резинэн таазны болон дээврийн материал, ус хадгалах танк, банны хэрэгсэл, шал, сан техникийг нийлүүлдэг. Цахилгаан барааны хувьд оффисын техникүүдийн рольк, нарны зай хураагуурын ялтас, плазм дэлгэц зэргийг хийж байна. Спорт барааны хувьд Бриджстоун голфийн бөмбөг, цохиур, теннисний бөмбөг, ракетийг зах зээлд гаргаж байна. Бриджстоун-ий унадаг дугуй үйлдвэрлэл нь Япондоо хамгийн өргөн тархсан нь юм. ===Бриджстоун арилжааны групп (Bandag)=== [[File:Bandag лого.png|thumb|Bandag Компаний Лого]] 2006 оны 12 сарын 5-нд Бриджстоун Америк болон Bandag компаниуд нэгдэж байгаагаа зарласан бөгөөд 1957 онд байгуулагдсан, ачааны автомашины дугуй үйлдвэрлэлээрээ тэргүүлдэг, дэлхий дахинд 900 франчайзед борлуулалтын цэгтэй Мускатин Ловабасед Бандаг компанийг өөрийн болгох юм. Нэгдэх үеэрээ Токио дахь Бриджстоун-ий ерөнхийлөгч тайлбарлахдаа: “Шатахууны үнийн өсөлт нь хэрэглэгчдэд зардлаа багасгахыг сануулж байдаг (сайжруулсан дугуйг хэрэглэснээр). Энэ зэргийн зүйлийг зохицуулахад цаг хугацаа, мөнгө орно. Бид энэ бүгдийг нэр дор хүртэх боломжтой болж байна.” Мөнгөн шилжүүлгийн дүн нь ойролцоогоор 1,05 тэрбум ам.доллар болсон. 2007 оны 5 сарын 31-нд гэрээг эцэслэн баталсан бөгөөд Бриджстоун Америк шийдэгдээгүй байсан Бандагийн хувьцааг тус бүрийг нь 50,75 ам.доллараар авсан. Нэгжийг Бриджстоун Бандаг ХХК гэж нэрлэсэн бөгөөд Саул Соломон ТУЗ-ын дарга, Ерөнхийлөгч, Гүйцэтгэх захирлаар томилогдсон. Өмнө нь тэрээр BSAH-ны Дэд Ерөнхийлөгч, Ерөнхий Зөвлөхөөр ажиллаж байсан. Үүний дараагийн 4 жилд Бандагийн төв удирдлага Мускатинд байсан бөгөд зарим ажил үүргийн хуваарилалтыг бусад хэсгүүд рүү хуваариласан байна. 2010 оны 11 сард компаний төв оффис Нэшвилрүү нүүсэн байна. 2011 оны 5 сард Бандаг нэрээ сольж Бриджстоун худалдаа үйлчилгээний групп болгон өөрчилсөн байна. ===Унадаг дугуй=== [[File:Кабуки тэмдэг.jpeg|thumb|left|100px|Кабукигийн тэмдэг.]] Бриджстоун унадаг дугуй 1949 онд байгуулагдсан. Эдгээр дугуйг өөрийн нэрийн дор болон толгой брэндийн нэрийн доор гаргадаг. Нэг хэсэг Бриджстоун унадаг дугуйгаа Кабуки нэрийн дор гаргаж байсан. АНУ-ын унадаг дугуйны албаны маркетингийн захирал Грант Петерсон хувийн, тохилог унадаг дугуй гэсэн ойлголтын оронд дугуйн үйлдвэрлэлийг сэргээсэн алдартай хандлагыг бий болгосон. Петерсон энэхүү хандлагыг Бриджстоун АНУ-д дугуйны маркетинг хийхээ зогсоосны дараа Ривендел унадаг дугуйн дээр хэрэгжүүлсэн юм. Компани уулын дугуй үйлдвэрлэлд анхдагч ба энгийн хувилбараас богино гинжтэй, бөх раамтай хийсэн. Энэ нь илүү хөнгөн өгсүүр замд сайн явахад хялбар болсон байна. [[File:bridgestone унадаг дугуй.jpeg|thumb|right|Японы дэлгүүр дахь толгой брэндийн дугуй]] Бриджстоун Нихон Житенша Шинкокайгийн батлагдсан стандартын дагуу Кейриний уралдаанд зориулж унадаг дугуйны их биеүүдийг хийж байна. Мөн энэ стандартын их биенээс гадна өөр их биеүүдийг үйлдвэрлэж Японы зах зээлд нийлүүлж байна. Энэхүү үйлдвэр нь уралдааны болон уулын дугуйн хэрэглэл үйлдвэрлэдэг гэдгээрээ олонд танигдсан. Бриджстоун мөн Доктор Алекс Моултонтой хамтарч Бриджстоун Моултон унадаг дугуйг бүтээж Бриджстоуний аялал нэртэй дугуйг зах зээлд гаргаж эхэлсэн. 1981-ээс 1982 оны хооронд Бриджстоун MKI & MKII гэж танигдсан BMX унадаг дугуйнуудыг гаргаж байсан. ===Бриджстоун нисэх онгоцны дугуй=== Бриджстоун Нисэх Онгоцны Дугуй (АНУ) нь онгоцны дугуй үйлдвэрлэгч бөгөөд мөн дугуйны засварын үйлчилгээг үзүүлдэг. Бриджстоун Америк Холдинг 2006 оны 5 сард Флоридагийн Миами дахь үйлдвэрлэлээ Хойд Каролин дахь Маёоданд 15’000 м2 байгууламжруу нүүлгэсэн бөгөөд энд нь 2007 оны дунд үед дууссан энэ ажлаар нийт 95 ажлыг бий болгосон юм. Бриджстоун нисэх онгоцны дугуйн Гүйцэтгэх захирал болоод Ерөнхийлөгч Жо Райн хэлэхдээ “Энэхүү шилжилт нь Боинг 787, Айрбус А380 зэрэг орчин үеийн технологийн дэвшилтэт агаарын хөлгийн эрэлт болон хамтран ажиллах үндсийг бэлтгэж, Бриджстоун дугуйны чанарыг сайжруулахад нөлөөлөх байгууламж болно” гэсэн байна. Бриджстоун нисэх онгоцны үйлдвэрлэлд дугуйг сүүлийн 70 жилийн турш гол бэлтгэн нийлүүлэгчээр ажиллаж байгаа бөгөөд Бельги, Хонг-Конг, Токиод салбаруудтай юм. ===Гольфын бүтээгдэхүүн=== Бриджстоун Голф нь Бриджстоуний алба ба үүний брэндийн нэрэн дор гольфын бараануудыг зах зээлд нийлүүлдэг. Бриджстоун нь 1935 оноос хойш гольфын холбогдолтой бүтээгдэхүүнүүдийг үйлдвэрлэж байна. Одоогоор гольфын бөмбөг, цохиур болон дагалдах жижиг хэрэгслүүдийг үйлдвэрлэж байна. Дугуйны технелогид гарч буй технологийн хөгжлийн дагаж гольфын бөмбөгний технологид бас нөлөөлсөн. Энэ нь Бриджстоун-ийг Японы №1 гольфын бөмбөг үйлдвэрлэгч болгосон. Гольфын цохиурын үйлдвэрлэлийг 1972 онд эхлүүлсэн. Бриджстоун нь өөрийн гольфын холбогдолтой бүтээгдэхүүний томоохон албадтай бөгөөд эдгээр нь АНУ (АНУ Гольф), Австрали (Бриджстоун Гольф Австрали) болон Өмнөд Солонгост (Сокио корпораци) байдаг. ==Бриджстоуний цахим сурвалжлагч== Бриджстоуний цахим сурвалжлагч хөтөлбөр нь Европын өсөж буй залуу спортын сэтгүүлчид болон бүтэн цагийн 18-30 насны оюутнуудын дунд зохиогддог тэмцээн юм. 5 дахь жилдээ Бриджстоуний цахим сурвалжлагч хөтөлбөрөөр амралтын өдрүүдэд болдог Европын ЖП2 уралдааны мэдээг бэлтгэж, тамирчдаас сурвалжлага авдаг сэтгүүлчдийг дэмжиж байна. 2008 оны тэмцээний сүүлийн хугацаа нь 2 сарын 1-нээс 3 сарын 31-ний 12.00 GMT цаг хүртэл байсан. Үүнээс хойш Бриджстоун дахин цахим сурвалжлагч хөтөлбөрийн тэмцээнийг зохион байгуулаагүй бөгөөд ирээдүйд өөр ямар нэгэн хэлбэрээр дахин явагдаж магадгүй юм. ==References== {{Reflist|2}} ==Гадаад холбоосууд== {{Commons category|Bridgestone}} ===Үндсэн=== * [https://web.archive.org/web/20140426162429/http://www.tavanbogdllc.mn/ Таван Богд ХХК-ны вебсайт] * {{ja icon}} [https://web.archive.org/web/20100206125753/http://www.bridgestone.co.jp/english/ Bridgestone Корпорацийн Япон вебсайт] * {{en icon}} [http://www.bridgestone.com/index.html Bridgestone Корпорацийн Англи вебсайт] * {{en icon}} [http://www.brdigestonetire.com Бриджстоун суудлын машин болон ачааны машины дугуй]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{en icon}} [https://web.archive.org/web/20201101014330/https://www.bridgestone.eu/ Бриджстоун Европ Төв Оффис, Брусел] * [http://www.thenewsmarket.com/bridgestone Бриджстоун олон нийтийн чанартай видео]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Зах зээлийн мэдээ *[http://biz.yahoo.com/ic/41/41861.html Yahoo! - Бриджстоун Корпорацийн компаний мэдээлэл] ===Мото Спорт=== * {{en icon}} [https://web.archive.org/web/20151117081853/http://www.bridgestonemotorsport.com/ Бриджстоун Мото Спортын англи вебсайт] * {{en icon}} [http://www.bridgestone.eu/e-reporter Бриджстоун цахим сурвалчлагчийн вебсайт]{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ===Унадаг дугуй=== * [http://www.bscycle.co.jp/en/ Бриджстоун унадаг дугуйны албан ёсны вебсайт] * [http://www.sheldonbrown.com/bridgestone/ Бриджстоун унадаг дугуйны талаарх мэдээлэл] үүсэл [[Sheldon Brown (bicycle mechanic)|Sheldon Brown]]-ий вебсайт * [http://www.facebook.com/BridgestoneBMX 1981/82 Бриджстоун BMX Мэдээлэл] ===Мотоцикл=== * [http://www.motorcycleclassics.com/motorcycle-reviews/2007-03-01/bridgestone-350-gtr-two-stroke-streaker.aspx ''Motorcycle Classics'' 1960-аад оны Бриджстоун 350 GTR мотоциклийн мэдээлэл] * [http://www.bridgestonemotorcycleparts.com/ www.bridgestonemotorcycleparts.com] Бриджстоун мотоциклийн талаар мэдээлэл агуулсан вебсайт {{TOPIX 100}} {{Nikkei 225}} [[Ангилал:Автомашины эд анги нийлүүлэгч]] [[Ангилал:Токиогийн аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Дугуй үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Японы урьдын мотоцикл үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Японы унадаг дугуй үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:1931 онд байгуулагдсан]] s6admnahea94edtko5t3xcnjhb6hk8i Дэлхийн улсуудын байгалийн аюулд өртөх эрсдлийн жагсаалт 0 43659 858469 818091 2026-06-09T08:31:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858469 wikitext text/x-wiki [[File:WorldRiskIndex 2022-en.svg|thumb|upright=2|Бүрэлдэхүүн хэсгүүд.]] Энэ жагсаалтыг дэлхийн улсуудыг байгалийн аюулд өртөмтгий ба сүйдэх эрсдлийн эмзэг түвшингээр нь 28 төрлийн нарийн үзүүлэлтүүдээр тооцоолж Нэгдсэн Үндэстний их сургуулийн Хүний аюулгүй байдлын салбараас гаргажээ. Нийт 173 орнуудын үер, хар салхи, газар хөдлөл, ган зэрэг байгалийн аюулд өртөх байдлыг хамруулж жагсаалтыг гаргав. Эрсдлийн үнэлгээний тоо ихсэх тусам их эрсдэл ба аюултайг илэрхийлнэ. == Үнэлгээ == ===Домог=== {{Legend|Green|Гамшгийн магадлал маш бага}} {{Legend|YellowGreen|Гамшгийн магадлал бага}} {{Legend|Orange|Гамшгийн магадлал дунд}} {{Legend|Red|Гамшгийн магадлал өндөр}} {{Legend|Firebrick|Гамшгийн магадлал маш өндөр}} ===Үнэлгээ улс орноор=== {|class="wikitable sortable" style=" border-top:none; border-left:none; border-spacing:0px; border-collapse:collapse; padding:0px; margin:0px;" !style="width:30px;"|Байр !style="width:180px;"|Улс !style="width:45px;"|2022<ref>{{cite web|title=2022 оны Дэлхийн эрсдэлийн индекс|url=https://weltrisikobericht.de/wp-content/uploads/2022/09/WorldRiskReport-2022_Online.pdf|website=|accessdate=2025-04-11}}</ref> !style="width:45px;"|2016<ref>{{cite web|title=2016 оны Дэлхийн эрсдэлийн индекс|url=https://unu.edu/media-relations/releases/wrr-2016-inadequate-infrastructure-pushes-up-risk-of-disaster.html#info|website=unu.edu|accessdate=2025-04-11|archive-date=2017-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910220423/https://unu.edu/media-relations/releases/wrr-2016-inadequate-infrastructure-pushes-up-risk-of-disaster.html#info|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://weltrisikobericht.de/wp-content/uploads/2016/08/WorldRiskReport2016.pdf|title=2016 оны Дэлхийн эрсдэлийн индекс|last=|first=|date=|website=|access-date=}}</ref> !style="width:45px;"|2013<ref>{{Webarchiv|url=http://www.worldriskreport.com/uploads/media/WorldRiskReport_2013_online_01.pdf |wayback=20140816173655 |text=2013 оны Дэлхийн эрсдэлийн индекс |archiv-bot=2025-04-18 03:51:51 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816173655/http://www.worldriskreport.com/uploads/media/WorldRiskReport_2013_online_01.pdf |date=2014-08-16 }}</ref> !style="width:45px;"|2012<ref>[http://weltrisikobericht.de/wp-content/uploads/2016/08/WorldRiskReport_2012.pdf 2012 оны Дэлхийн эрсдэлийн индекс]</ref> !style="width:45px;"|2011<ref>[http://weltrisikobericht.de/wp-content/uploads/2016/08/WorldRiskReport_2011.pdf 2011 оны Дэлхийн эрсдэлийн индекс]</ref> <!-- Start of data --------------------------------------------------------------------------------------------- --> |- |style="text-align:left;" | 1 |style="text-align:left;" | {{flag|Андорра}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 0.26% | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} |- |style="text-align:left;" | 1 |style="text-align:left;" | {{flag|Монако}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 0.26% | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} |- |style="text-align:left;" | 2 |style="text-align:left;" | {{flag|Сан-Марино}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 0.38% | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} |- |style="text-align:left;" | 3 |style="text-align:left;" | {{flag|Сан-Томе ба Принсипи}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 0.48% | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} |- |style="text-align:left;" | 4 |style="text-align:left;" | {{flag|Люксембург}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 0.52% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.43% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.68% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.65% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.70% |- |style="text-align:left;" | 5 |style="text-align:left;" | {{flag|Лихтенштайн}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 0.79% | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} |- |style="text-align:left;" | 6 |style="text-align:left;" | {{flag|Сингапур}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 0.81% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.27% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.49% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.54% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.85% |- |style="text-align:left;" | 7 |style="text-align:left;" | {{flag|Малайз}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 0.83% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.11% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.31% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.32% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.98% |- |style="text-align:left;" | 8 |style="text-align:left;" | {{flag|Мальта}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 0.94% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 0.60% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 0.61% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 0.61% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 0.72% |- |style="text-align:left;" | 9 |style="text-align:left;" | {{flag|Бахрейн}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 0.95% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.69% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.81% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.81% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.66% |- |style="text-align:left;" | 10 |style="text-align:left;" | {{flag|Унгар}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 0.97% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.32% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 5.69% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 5.87% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.49% |- |style="text-align:left;" | 11 |style="text-align:left;" | {{flag|Чех}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.00% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.37% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.61% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.67% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.15% |- |style="text-align:left;" | 11 |style="text-align:left;" | {{flag|Науру}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.00% | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} |- |style="text-align:left;" | 11 |style="text-align:left;" | {{flag|Словак}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.00% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.39% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.63% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.69% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.38% |- |style="text-align:left;" | 12 |style="text-align:left;" | {{flag|Мальдив}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.02% | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} |- |style="text-align:left;" | 13 |style="text-align:left;" | {{flag|Дани}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.03% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.89% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.10% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.09% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.86% |- |style="text-align:left;" | 13 |style="text-align:left;" | {{flag|Швейцар}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.03% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.37% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.61% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.59% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.55% |- |style="text-align:left;" | 14 |style="text-align:left;" | {{flag|Бутан}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.09% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.51% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.98% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.17% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 13.65% |- |style="text-align:left;" | 15 |style="text-align:left;" | {{flag|Австри}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.14% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.39% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.80% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.75% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.41% |- |style="text-align:left;" | 16 |style="text-align:left;" | {{flag|Катар}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.17% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 0.08% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 0.11% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 0.10% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 0.02% |- |style="text-align:left;" | 17 |style="text-align:left;" | {{flag|Палау}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.25% | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} |- |style="text-align:left;" | 18 |style="text-align:left;" | {{flag|Умард Македон}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.26% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 5.87% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.28% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.10% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.80% |- |style="text-align:left;" | 19 |style="text-align:left;" | {{flag|Кабо-Верде}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.27% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 10.39% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 10.80% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 10.88% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.47% |- |style="text-align:left;" | 20 |style="text-align:left;" | {{flag|Туркменистан}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.29% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.44% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.57% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.64% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.18% |- |style="text-align:left;" | 21 |style="text-align:left;" | {{flag|Финланд}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.30% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.21% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.28% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.24% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.06% |- |style="text-align:left;" | 21 |style="text-align:left;" | {{flag|Молдав}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.30% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.79% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.05% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.23% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.78% |- |style="text-align:left;" | 22 |style="text-align:left;" | {{flag|Лесото}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.32% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.84% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.09% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.22% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.86% |- |style="text-align:left;" | 22 |style="text-align:left;" | {{flag|Того}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.32% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 10.36% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 10.34% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 10.64% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 10.40% |- |style="text-align:left;" | 23 |style="text-align:left;" | {{flag|Бруней}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.34% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 17.00% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 15.58% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 15.92% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 14.08% |- |style="text-align:left;" | 24 |style="text-align:left;" | {{flag|Ботсвана}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.44% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.14% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.37% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.21% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.56% |- |style="text-align:left;" | 24 |style="text-align:left;" | {{flag|Словени}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.44% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.41% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.69% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.81% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.72% |- |style="text-align:left;" | 25 |style="text-align:left;" | {{flag|Тувалу}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.46% | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} |- |style="text-align:left;" | 26 |style="text-align:left;" | {{flag|Бенин}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.61% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.39% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.32% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.42% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 10.90% |- |style="text-align:left;" | 27 |style="text-align:left;" | {{flag|Исланд}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.65% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.52% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.55% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.53% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.56% |- |style="text-align:left;" | 28 |style="text-align:left;" | {{flag|Парагвай}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.74% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.48% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.85% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.84% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.12% |- |style="text-align:left;" | 28 |style="text-align:left;" | {{flag|Узбекистан}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.74% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.59% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.66% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.71% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.37% |- |style="text-align:left;" | 29 |style="text-align:left;" | {{flag|Эстони}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.82% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.36% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.52% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.50% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.25% |- |style="text-align:left;" | 29 |style="text-align:left;" | {{flag|Эсватини}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.82% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.52% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.65% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.84% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.37% |- |style="text-align:left;" | 30 |style="text-align:left;" | {{flag|Серби}} |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.84% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.12% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.53% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.67% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.44% |- |style="text-align:left;" | 31 |style="text-align:left;" | {{flag|Гренада}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 1.85% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.42% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.44% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.44% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.29% |- |style="text-align:left;" | 32 |style="text-align:left;" | {{flag|Барбадос}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.06% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.32% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.16% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.15% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.44% |- |style="text-align:left;" | 32 |style="text-align:left;" | {{flag|Буркина-Фасо}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.06% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.54% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.72% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.74% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.58% |- |style="text-align:left;" | 32 |style="text-align:left;" | {{flag|Швед}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.06% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.12% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.26% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.15% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.00% |- |style="text-align:left;" | 33 |style="text-align:left;" | {{flag|Сент-Китс ба Невис}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.07% | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} |- |style="text-align:left;" | 34 |style="text-align:left;" | {{flag|Кот-д'Ивуар}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.08% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.88% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.86% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.00% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.03% |- |style="text-align:left;" | 34 |style="text-align:left;" | {{flag|Монгол}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.08% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.08% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.10% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.24% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.43% |- |style="text-align:left;" | 35 |style="text-align:left;" | {{flag|Латви}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.14% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.31% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.48% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.51% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.09% |- |style="text-align:left;" | 36 |style="text-align:left;" | {{flag|Болгар}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.15% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.22% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.43% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.56% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.08% |- |style="text-align:left;" | 37 |style="text-align:left;" | {{flag|Нижер}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.17% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.24% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.62% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.93% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 14.03% |- |style="text-align:left;" | 38 |style="text-align:left;" | {{flag|Казахстан}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.18% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.56% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.84% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.87% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.04% |- |style="text-align:left;" | 39 |style="text-align:left;" | {{flag|Азербайжан}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.20% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 5.54% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.19% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.25% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 5.86% |- |style="text-align:left;" | 39 |style="text-align:left;" | {{flag|Киргиз}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.20% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.86% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.43% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.50% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.48% |- |style="text-align:left;" | 40 |style="text-align:left;" | {{flag|Литва}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.24% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.92% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.18% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.23% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.89% |- |style="text-align:left;" | 41 |style="text-align:left;" | {{flag|Мали}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.25% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.39% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.65% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.76% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.51% |- |style="text-align:left;" | 42 |style="text-align:left;" | {{flag|Маршаллын арлууд}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.29% | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} |- |style="text-align:left;" | 43 |style="text-align:left;" | {{flag|Сент-Винсент ба Гренадин}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.30% | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} |- |style="text-align:left;" | 44 |style="text-align:left;" | {{flag|Тажикистан}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.38% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.72% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.35% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.40% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.47% |- |style="text-align:left;" | 45 |style="text-align:left;" | {{flag|Зимбабве}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.44% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 10.06% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.96% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.87% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.63% |- |style="text-align:left;" | 46 |style="text-align:left;" | {{flag|Босни ба Херцеговин}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.51% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.10% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.42% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.63% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.25% |- |style="text-align:left;" | 47 |style="text-align:left;" | {{flag|Сейшелийн арлууд}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.54% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.55% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.58% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.60% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.68% |- |style="text-align:left;" | 48 |style="text-align:left;" | {{flag|Комор}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.56% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.29% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.52% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.45% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.93% |- |style="text-align:left;" | 48 |style="text-align:left;" | {{flag|Кувейт}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.56% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.28% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.70% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.71% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.71% |- |style="text-align:left;" | 49 |style="text-align:left;" | {{flag|Балба}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.62% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.12% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.53% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.69% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.15% |- |style="text-align:left;" | 50 |style="text-align:left;" | {{flag|Кирибати}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.64% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.78% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.78% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.78% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.88% |- |style="text-align:left;" | 51 |style="text-align:left;" | {{flag|Сент-Люси}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.69% | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} |- |style="text-align:left;" | 52 |style="text-align:left;" | {{flag|Руанда}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.70% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.09% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.43% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.60% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.68% |- |style="text-align:left;" | 53 |style="text-align:left;" | {{flag|Армени}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.72% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.07% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.91% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.05% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.36% |- |style="text-align:left;" | 54 |style="text-align:left;" | {{flag|Кипр}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.78% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.68% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.77% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.81% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.46% |- |style="text-align:left;" | 55 |style="text-align:left;" | {{flag|Уганда}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.81% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.52% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.69% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.75% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.57% |- |style="text-align:left;" | 56 |style="text-align:left;" | {{flag|Лаос}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.91% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 5.59% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 5.71% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 5.73% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.80% |- |style="text-align:left;" | 57 |style="text-align:left;" | {{flag|Чад}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.92% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 10.85% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.06% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.13% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 12.25% |- |style="text-align:left;" | 58 |style="text-align:left;" | {{flag|Тринидад ба Тобаго}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.93% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.50% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.65% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.68% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.70% |- |style="text-align:left;" | 59 |style="text-align:left;" | {{flag|Замби}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 2.94% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.25% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.46% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.44% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.41% |- |style="text-align:left;" | 60 |style="text-align:left;" | {{flag|Бурунди}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.03% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 10.28% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 10.46% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 10.49% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.56% |- |style="text-align:left;" | 61 |style="text-align:left;" | {{flag|Гана}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.05% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.39% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.81% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.85% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.35% |- |style="text-align:left;" | 62 |style="text-align:left;" | {{flag|Боливи}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.07% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.58% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.08% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.13% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.16% |- |style="text-align:left;" | 63 |style="text-align:left;" | {{flag|Ирланд}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.10% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.60% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.69% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.50% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.15% |- |style="text-align:left;" | 64 |style="text-align:left;" | {{flag|Самоа}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.15% | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} |- |style="text-align:left;" | 65 |style="text-align:left;" | {{flag|Норвеги}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.16% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.19% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.35% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.31% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.28% |- |style="text-align:left;" | 66 |style="text-align:left;" | {{flag|Румын}} |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.19% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 5.92% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.61% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.78% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.43% |- |style="text-align:left;" | 67 |style="text-align:left;" | {{flag|Доминика}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 3.27% | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} |- |style="text-align:left;" | 68 |style="text-align:left;" | {{flag|Малави}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 3.30% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.98% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.02% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.18% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.99% |- |style="text-align:left;" | 68 |style="text-align:left;" | {{flag|Монтенегро}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 3.30% | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} |- |style="text-align:left;" | 69 |style="text-align:left;" | {{flag|Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 3.34% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.03% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.57% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.55% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.95% |- |style="text-align:left;" | 70 |style="text-align:left;" | {{flag|Экваторын Гвиней}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 3.36% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.46% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.49% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.47% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.72% |- |style="text-align:left;" | 71 |style="text-align:left;" | {{flag|Йордан}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 3.48% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.58% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.88% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.90% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.13% |- |style="text-align:left;" | 72 |style="text-align:left;" | {{flag|Маврики}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 3.50% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 15.53% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 14.89% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 15.36% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 15.74% |- |style="text-align:left;" | 73 |style="text-align:left;" | {{flag|Ливан}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 3.52% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.01% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.05% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.10% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.01% |- |style="text-align:left;" | 74 |style="text-align:left;" | {{flag|Бахам}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 3.75% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.14% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.99% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.17% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.52% |- |style="text-align:left;" | 85 |style="text-align:left;" | {{flag|Гүрж}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 3.79% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.27% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.83% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.75% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.97% |- |style="text-align:left;" | 86 |style="text-align:left;" | {{flag|Антигуа ба Барбуда}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 3.84% | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} |- |style="text-align:left;" | 87 |style="text-align:left;" | {{flag|Украин}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 3.89% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.97% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.14% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.19% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.02% |- |style="text-align:left;" | 88 |style="text-align:left;" | {{flag|Герман}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 3.92% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.95% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.24% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.27% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.96% |- |style="text-align:left;" | 89 |style="text-align:left;" | {{flag|Тонга}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 3.94% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 29.33% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 28.23% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 28.62% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 29.08% |- |style="text-align:left;" | 90 |style="text-align:left;" | {{flag|Нидерланд}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 4.04% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.24% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.76% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.49% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.71% |- |style="text-align:left;" | 91 |style="text-align:left;" | {{flag|Афганистан}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 4.05% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.50% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.93% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.79% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 14.06% |- |style="text-align:left;" | 92 |style="text-align:left;" | {{flag|Либери}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 4.11% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.84% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.71% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.86% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.20% |- |style="text-align:left;" | 93 |style="text-align:left;" | {{flag|Гвиней-Бисау}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 4.14% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 13.56% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 13.09% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 13.34% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 13.12% |- |style="text-align:left;" | 94 |style="text-align:left;" | {{flag|Бельги}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 4.16% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.07% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.42% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.48% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.51% |- |style="text-align:left;" | 95 |style="text-align:left;" | {{flag|Өмнөд Судан}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 4.21% | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} |- |style="text-align:left;" | 96 |style="text-align:left;" | {{flag|Микронези}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 4.36% | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} |- |style="text-align:left;" | 97 |style="text-align:left;" | {{flag|Гамби}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 4.45% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 12.07% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.71% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.84% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 13.90% |- |style="text-align:left;" | 98 |style="text-align:left;" | {{flag|Польш}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 4.63% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.20% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.46% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.53% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.42% |- |style="text-align:left;" | 99 |style="text-align:left;" | {{flag|Израил}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 4.65% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.30% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.49% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.43% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.60% |- |style="text-align:left;" | 99 |style="text-align:left;" | {{flag|Ямайка}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 4.65% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.83% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 12.15% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 12.15% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 12.89% |- |style="text-align:left;" | 100 |style="text-align:left;" | {{flag|Габон}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 4.72% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.04% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 5.93% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.20% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.30% |- |style="text-align:left;" | 101 |style="text-align:left;" | {{flag|Этиоп}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 4.80% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.04% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.36% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.35% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.09% |- |style="text-align:left;" | 102 |style="text-align:left;" | {{flag|Конго}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 4.85% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.19% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.57% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.38% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.71% |- |style="text-align:left;" | 103 |style="text-align:left;" | {{flag|Хорват}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 4.86% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.97% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.24% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.35% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.71% |- |style="text-align:left;" | 104 |style="text-align:left;" | {{flag|Суринам}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 4.87% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.44% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.55% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.62% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.25% |- |style="text-align:left;" | 105 |style="text-align:left;" | {{flag|Уругвай}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 4.92% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.03% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.09% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.12% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.94% |- |style="text-align:left;" | 106 |style="text-align:left;" | {{flag|Албани}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 4.98% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.50% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 10.01% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.96% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.98% |- |style="text-align:left;" | 107 |style="text-align:left;" | {{flag|Сьерра Леон}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 5.00% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 10.21% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 10.37% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 10.58% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.25% |- |style="text-align:left;" | 108 |style="text-align:left;" | {{flag|Португал}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 5.08% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.45% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.80% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.82% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.62% |- |style="text-align:left;" | 109 |style="text-align:left;" | {{flag|Сенегал}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 5.42% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 10.38% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 10.99% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.08% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.76% |- |style="text-align:left;" | 110 |style="text-align:left;" | {{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}} |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 5.78% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.54% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.71% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.65% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.61% |- |style="text-align:left;" | 111 |style="text-align:left;" | {{flag|Намиби}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 5.93% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.37% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.68% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.72% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.63% |- |style="text-align:left;" | 111 |style="text-align:left;" | {{flag|Шри Ланка}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 5.93% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.32% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.67% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.79% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.84% |- |style="text-align:left;" | 112 |style="text-align:left;" | {{flag|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 6.52% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.97% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.10% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.07% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.09% |- |style="text-align:left;" | 113 |style="text-align:left;" | {{flag|Фижи}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 6.54% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 13.15% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 14.10% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 13.53% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 11.13% |- |style="text-align:left;" | 114 |style="text-align:left;" | {{flag|Гайана}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 6.64% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.39% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.65% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.77% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.02% |- |style="text-align:left;" | 115 |style="text-align:left;" | {{flag|Франц}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 6.67% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.62% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.79% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.78% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.76% |- |style="text-align:left;" | 116 |style="text-align:left;" | {{flag|Гвиней}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 6.84% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.20% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.32% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.55% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.49% |- |style="text-align:left;" | 117 |style="text-align:left;" | {{flag|Оман}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.27% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.64% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.74% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.72% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.80% |- |style="text-align:left;" | 118 |style="text-align:left;" | {{flag|Белиз}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.65% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.55% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.62% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.63% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 5.93% |- |style="text-align:left;" | 119 |style="text-align:left;" | {{flag|Эритрей}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.70% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.35% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.35% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.44% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.22% |- |style="text-align:left;" | 120 |style="text-align:left;" | {{flag|Куба}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.97% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.13% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.51% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.55% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 5.99% |- |style="text-align:left;" | 120 |style="text-align:left;" | {{flag|Зүүн Тимор}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.97% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 15.69% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 16.37% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 17.13% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 17.45% |- |style="text-align:left;" | 121 |style="text-align:left;" | {{flag|Камбож}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.42% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 16.58% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 16.90% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 17.17% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 16.58% |- |style="text-align:left;" | 122 |style="text-align:left;" | {{flag|Грек}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.55% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.70% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.38% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.81% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.27% |- |style="text-align:left;" | 123 |style="text-align:left;" | {{flag|Ирак}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.65% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.49% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.83% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.95% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.77% |- |style="text-align:left;" | 124 |style="text-align:left;" | {{flag|Нигери}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.12% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.98% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.32% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.28% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.03% |- |style="text-align:left;" | 125 |style="text-align:left;" | {{flag|Мавритани}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.34% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.95% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.26% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.43% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.70% |- |style="text-align:left;" | 126 |style="text-align:left;" | {{flag|Итали}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.37% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.42% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.88% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.82% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.74% |- |style="text-align:left;" | 127 |style="text-align:left;" | {{flag|Өмнөд Африк}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.42% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 5.58% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 5.80% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 5.90% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.71% |- |style="text-align:left;" | 128 |style="text-align:left;" | {{flag|Алжир}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.58% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.36% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.13% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.15% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.06% |- |style="text-align:left;" | 129 |style="text-align:left;" | {{flag|Саудын Араб}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.64% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.14% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.32% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.31% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 1.26% |- |style="text-align:left;" | 130 |style="text-align:left;" | {{flag|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.65% | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} |- |style="text-align:left;" | 131 |style="text-align:left;" | {{flag|Испани}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.68% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.05% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.38% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.40% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.29% |- |style="text-align:left;" | 132 |style="text-align:left;" | {{flag|Тунис}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.87% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.40% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 5.90% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 5.90% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.72% |- |style="text-align:left;" | 133 |style="text-align:left;" | {{flag|Хаити}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.99% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.68% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.88% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.96% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.45% |- |style="text-align:left;" | 134 |style="text-align:left;" | {{flag|Судан}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 10.12% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.99% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.87% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.88% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.25% |- |style="text-align:left;" | 135 |style="text-align:left;" | {{flag|Марокко}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 10.29% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.45% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.13% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.21% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.17% |- |style="text-align:left;" | 136 |style="text-align:left;" | {{flag|Өмнөд Солонгос}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 10.51% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.59% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.94% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.89% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.14% |- |style="text-align:left;" | 137 |style="text-align:left;" | {{flag|Вануату}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 10.64% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 36.28% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 36.43% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 36.31% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 32.00% |- |style="text-align:left;" | 138 |style="text-align:left;" | {{flag|Жибути}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 10.66% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 10.30% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.84% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.96% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.05% |- |style="text-align:left;" | 139 |style="text-align:left;" | {{flag|Ангол}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 11.02% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.52% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.45% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.56% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.02% |- |style="text-align:left;" | 140 |style="text-align:left;" | {{flag|Камерун}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 11.17% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 10.91% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.09% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 10.96% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 14.46% |- |style="text-align:left;" | 141 |style="text-align:left;" | {{flag|Гватемал}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 11.18% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 19.88% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 20.88% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 20.75% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 20.88% |- |style="text-align:left;" | 142 |style="text-align:left;" | {{flag|Умард Солонгос}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 11.82% | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} |- |style="text-align:left;" | 143 |style="text-align:left;" | {{flag|Бразил}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 12.15% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.09% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.26% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.30% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.26% |- |style="text-align:left;" | 144 |style="text-align:left;" | {{flag|Сири}} |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 12.16% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 5.69% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.67% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.68% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.19% |- |style="text-align:left;" | 145 |style="text-align:left;" | {{flag|Шинэ Зеланд}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 13.05% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.55% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.69% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.44% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.28% |- |style="text-align:left;" | 146 |style="text-align:left;" | {{flag|Бүгд Найрамдах Доминикан Улс}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 13.23% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 10.96% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.28% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.63% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 12.00% |- |style="text-align:left;" | 147 |style="text-align:left;" | {{flag|Чили}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 13.84% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.65% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 12.28% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 12.26% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.97% |- |style="text-align:left;" | 148 |style="text-align:left;" | {{flag|Кени}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 13.92% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.77% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.08% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.18% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.24% |- |style="text-align:left;" | 149 |style="text-align:left;" | {{flag|Коста-Рика}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 14.20% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 17.00% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 16.94% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 17.38% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 16.74% |- |style="text-align:left;" | 150 |style="text-align:left;" | {{flag|Ливи}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 14.31% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.79% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.93% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.80% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.67% |- |style="text-align:left;" | 151 |style="text-align:left;" | {{flag|Беларусь}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 14.36% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.39% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.45% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.53% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.69% |- |style="text-align:left;" | 152 |style="text-align:left;" | {{flag|Сальвадор}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 14.37% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 16.05% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 16.85% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 16.89% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 16.49% |- |style="text-align:left;" | 153 |style="text-align:left;" | {{flag|Соломоны арлууд}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 14.62% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 19.14% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 18.11% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 18.15% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 23.51% |- |style="text-align:left;" | 154 |style="text-align:left;" | {{flag|Аргентин}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 15.61% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.56% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.76% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.80% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.77% |- |style="text-align:left;" | 155 |style="text-align:left;" | {{flag|Хондурас}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 16.00% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 10.68% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 10.91% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.02% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 12.10% |- |style="text-align:left;" | 156 |style="text-align:left;" | {{flag|Турк}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 16.23% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.20% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.52% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.68% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.38% |- |style="text-align:left;" | 157 |style="text-align:left;" | {{flag|Танзани}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 16.38% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.65% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.99% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.11% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.64% |- |style="text-align:left;" | 158 |style="text-align:left;" | {{flag|Япон}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 17.03% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 12.99% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 13.56% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 13.69% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 13.57% |- |style="text-align:left;" | 159 |style="text-align:left;" | {{flag|Панам}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 18.38% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.26% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.49% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.69% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.70% |- |style="text-align:left;" | 160 |style="text-align:left;" | {{flag|Иран}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 18.48% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.73% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.92% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.98% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 5.11% |- |style="text-align:left;" | 161 |style="text-align:left;" | {{flag|Канад}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 18.99% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.01% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.18% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.18% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.57% |- |style="text-align:left;" | 162 |style="text-align:left;" | {{flag|Египет}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 20.65% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.29% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.34% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.33% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 2.38% |- |style="text-align:left;" | 163 |style="text-align:left;" | {{flag|Тайланд}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 20.91% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.19% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.34% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.44% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.86% |- |style="text-align:left;" | 164 |style="text-align:left;" | {{flag|Австрали}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 21.36% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.22% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.51% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.57% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 4.28% |- |style="text-align:left;" | 165 |style="text-align:left;" | {{flag|Никарагуа}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 22.35% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 14.62% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 15.18% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 15.39% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.91% |- |style="text-align:left;" | 166 |style="text-align:left;" | {{flag|Эквадор}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 22.42% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.53% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.77% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.94% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.69% |- |style="text-align:left;" | 167 |style="text-align:left;" | {{flag|Венесуэл}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 22.45% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 5.93% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.16% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.13% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.11% |- |style="text-align:left;" | 168 |style="text-align:left;" | {{flag|Америкийн Нэгдсэн Улс}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 22.73% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.76% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.99% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.99% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.72% |- |style="text-align:left;" | 169 |style="text-align:left;" | {{flag|Мадагаскар}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 23.48% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.15% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.23% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.50% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 10.27% |- |style="text-align:left;" | 170 |style="text-align:left;" | {{flag|Папуа Шинэ Гвиней}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 24.10% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 16.43% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 15.90% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 15.81% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 15.45% |- |style="text-align:left;" | 171 |style="text-align:left;" | {{flag|Йемен}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 24.26% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 5.97% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.03% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 5.98% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.83% |- |style="text-align:left;" | 172 |style="text-align:left;" | {{flag|Сомали}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 25.07% | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} | {{N/A}} |- |style="text-align:left;" | 173 |style="text-align:left;" | {{flag|Перу}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 25.41% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.59% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.02% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.96% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.82% |- |style="text-align:left;" | 174 |style="text-align:left;" | {{flag|Вьетнам}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 25.85% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 12.81% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 12.88% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.21% |- |style="text-align:left;" | 175 |style="text-align:left;" | {{flag|Орос}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 26.54% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.58% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.78% |style="text-align:center; background:YellowGreen; color:white;" | 3.83% |style="text-align:center; background:Green; color:white;" | 3.56% |- |style="text-align:left;" | 176 |style="text-align:left;" | {{flag|Пакистан}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 26.75% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.96% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.21% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.25% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 7.84% |- |style="text-align:left;" | 177 |style="text-align:left;" | {{flag|Бангладеш}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 27.90% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 19.17% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 19.81% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 20.22% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 17.45% |- |style="text-align:left;" | 178 |style="text-align:left;" | {{flag|Хятад}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 28.70% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.39% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.97% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 7.04% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.90% |- |style="text-align:left;" | 179 |style="text-align:left;" | {{flag|Мозамбик}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 34.37% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.69% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.89% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.09% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.98% |- |style="text-align:left;" | 180 |style="text-align:left;" | {{flag|Мьянмар}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 35.49% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.90% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.10% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 9.15% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 8.54% |- |style="text-align:left;" | 181 |style="text-align:left;" | {{flag|Мексик}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 37.55% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 5.97% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.39% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.39% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.53% |- |style="text-align:left;" | 182 |style="text-align:left;" | {{flag|Колумби}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 38.37% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.45% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.90% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.89% |style="text-align:center; background:Orange; color:white;" | 6.86% |- |style="text-align:left;" | 183 |style="text-align:left;" | {{flag|Индонез}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 41.46% |style="text-align:center; background:Red; color:white;" | 10.24% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 10.54% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 10.74% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 11.69% |- |style="text-align:left;" | 184 |style="text-align:left;" | {{flag|Энэтхэг}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 42.31% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 26.64% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 27.17% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 22.28% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 17.68% |- |style="text-align:left;" | 185 |style="text-align:left;" | {{flag|Филиппин}} |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 46.82% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 26.70% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 27.52% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 27.98% |style="text-align:center; background:FireBrick; color:white;" | 24.32% |- <!-- End of data --------------------------------------------------------------------------------------------- --> |} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== * {{cite web | url=http://www.naturaldisastersnews.net/ | title=Байгалийн гамшигийн мэдээлэл | publisher=Ubyrisk | access-date=2014-07-07 | archive-date=2018-11-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181101071715/http://naturaldisastersnews.net/ | url-status=dead }} Байгалийн гамшигийн шуурхай мэдээллийн алба * {{cite web | url=http://www.gripweb.org | title=ДЭлхийн эрсдлийг тодорхойлох хөтөлбөр | publisher=GRIP }} * {{cite web | url=http://born.nii.ac.jp/ | title=BioCaster Global Health Monitor | publisher=Мэдээллийн алба | access-date=2014-07-07 | archive-date=2014-05-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140504141326/http://born.nii.ac.jp/ | url-status=dead }} * {{cite web | url=http://go.worldbank.org/BCQUXRXOW0 | title=Дэлхийн банкны гамшигийн удирдлага | publisher=World Bank }} * {{cite web | url=http://www.disasternews.net/ | title=Аюулын мэдээллийн сүлжээ | accessdate=2006-11-05 | archive-date=2006-11-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061105012103/http://www.disasternews.net/ | url-status=dead }} АНУ-ын аюулын мэдээллийн алба * {{cite web | url=http://www.em-dat.net/ | title=EM-DAT олон улсын аюулын мэдээллийн бааз | accessdate=2006-11-05 | archive-date=2007-01-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070107121958/http://www.em-dat.net/ | url-status=dead }} Дэлгэрэнгүй улсуудын мэдээллийн бааз * {{cite web | url=http://www.whoi.edu/institutes/coi/topicIndex.do?o=read&id=113 | title=Natural Hazard Information from the Coastal Ocean Institute | publisher=[[Woods Hole Oceanographic Institution]] | accessdate=2006-11-05 | archive-date=2006-08-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060828002623/http://www.whoi.edu/institutes/coi/topicIndex.do?o=read&id=113 | url-status=dead }} Particularly including articles on [[tsunami]]s, [[hurricane]]s and other [[storm]]s. * {{cite web | url=http://www.gdacs.org | title=Global Disaster Alert and Coordination System | publisher=[[European Commission]] and [[United Nations]] website initiative }} * {{cite web | url=http://www.undp.org/bcpr/ | title=What the Development Programme of the United Nations (UN) does to reduce the human risks linked to Natural Disasters | publisher=United Nations Development Programme (UNDP) | access-date=2014-07-07 | archive-date=2015-01-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150113004832/http://www.undp.org/bcpr/ | url-status=dead }} * {{cite web | url=http://gridca.grid.unep.ch/undp/ | title=Pioneering Disaster Risk Index (DRI) Tool | publisher=United Nations Development Programme (UNDP) | access-date=2014-07-07 | archive-date=2014-06-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140618224910/http://gridca.grid.unep.ch/undp/ | url-status=dead }} Provides key information on all countries in the world. * {{cite web | url=http://across.co.nz/WorldsWorstDisasters.html | title=World's Worst Natural Disasters | accessdate=2009-07-01 }} Includes list of world's deadliest disasters in history. * {{cite web | url=http://site.ebrary.com/lib/disaster/home.action | title= Natural Disaster and Extreme Weather. Searchable Information Center | publisher= [[Ebrary]] }} [[Ангилал:Байгалийн гамшиг]] [[Ангилал:Шинжлэх ухааны жагсаалт]] qbvnhhtt1wzgykraj4xr61v9sjpbxla Цамбагарав 0 62795 858375 833406 2026-06-08T12:58:21Z Bataa202601 102072 /* */ бүс 858375 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mountain in Mongolia}} {{Инфобокс уул | name = Цамбагарав | other_name = Цаст уул | photo = Tsambagarav Mountain.JPG | photo_caption = Цамбагарав уул 7 сард | elevation_m = 4193 | elevation_ref = <ref name="peaklist">[http://www.peaklist.org/WWlists/ultras/mongolia.html "Монгол: 1500 метр ба түүнээс дээш өндөрт өргөгдсөн 18 уулын оргил"]. "Цаст уул" гэж жагсаасан. Peaklist.org. Татаж авсан: 2014-05-26.</ref><ref name="peakbagger">{{cite peakbagger|pid=13097|name=Tsast Uul, Mongolia|accessdate=2014-05-26}}</ref> | prominence_m = 1757 | prominence_ref = <ref name="peaklist"/> | parent_peak = | map = Монгол | map_caption = Монгол дахь байршил | map_size = 300 | label_position = right | listing = [[Ультра өндөр оргил|Ультра]], Рибу | location = [[Монгол]] | range = Монгол-[[Алтайн нуруу]] | coordinates = {{coord|48|40|54|N|90|43|30|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_ref = <ref name="peaklist"/> | topo = | type = | age = | first_ascent = | easiest_route = }} '''Цамбагарав''' ({{MongolUnicode|ᠴᠠᠮᠪᠠᠭᠠᠷᠪᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal|lang=mn|h}}) нь Монгол улсын баруун бүс [[Ховд]], [[Баян-Өлгий]] аймгуудын заагт орших, [[Алтайн нуруу]]ны нэгэн салбар болох мөнх цаст уул юм. 2 оргилтой бөгөөд өндрийг нь "Цаст уул" (д.т.дээш 4193 м<ref name="peaklist">[http://www.peaklist.org/WWlists/ultras/mongolia.html "Mongolia: 18 Mountain Summits with Prominence of 1,500 meters or greater"]. Listed as "Tsast Uul". Peaklist.org. Retrieved 2014-05-26.</ref><ref name="peakbagger">{{Peakbagger|ID=13097|Name=Tsast Uul, Mongolia}}</ref>, бэлээсээ 1757<ref name="peaklist"/>), нөгөөг нь "Цамбагарав" гэдэг. Энэхүү уул нь ан амьтнаар баялаг төдийгүй мөс судлалын ач холбогдолтой, нэн ховор ирвэсний өсөлтийг хангахуйц чухал нутаг дэвсгэр аж. Ховд, Баян-Өлгий аймгийн нутгийн заагаар орших энэ уулыг 2000 онд 1109 ам км талбайгаар улсын тусгай хамгаалалтад авсан байдаг. Урьд цагт өөлдүүд Цамбагарав уулыг Цаст гэдэг байжээ. Нэгэн уран дархан уулын өнгө байдалд нийцүүлж бурхан бүтээгээд түүнийгээ Цамбагарав хэмээн нэрлэж, Цастын өвөр Жинст уулын оройд залснаас хойш Цамбагарав хэмээн нэрийджээ. Өөлдүүд 11-н багтай байсан бөгөөд баг бүхэн Цамбагарав уулаа тахьдаг тахилгын овоотой байжээ. Тахилгат уулынхаа үр жимс, ургамлыг хөнддөггүй, хэрэв rap хүрвэл тусгай уншлага уншин авдаг байсан уламжлал хадгалагдсаар иржээ. Сүүлийн үеийн аялал жуулчлалын товхимолуудад Цамбагарав уулыг авиралт хийх болон явган аяллын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд тохиромжтой, заавал очиж үзэх газрын жагсаалтад оруулсан байна. ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Азийн уул]] [[Ангилал:Монголын уул]] [[Ангилал:Алтайн нурууны уул]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн газар зүй]] [[Ангилал:Ховд аймгийн газар зүй]] {{Mongolia-stub}} {{mountain-stub}} grsnudt1c5ubwjg3ksw4szpjmg057ld R (программчлалын хэл) 0 66085 858429 857399 2026-06-09T01:15:01Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858429 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-09 01:15:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=10–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2<sup>31</sup> and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''<sup>2</sup> + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] fjguc5wiqmj1mhwvs0m3sgzy5k1bdx0 Израилын шинэ шекель 0 106023 858483 849674 2026-06-09T10:13:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858483 wikitext text/x-wiki {{Short description|Израилын мөнгөн тэмдэгт}} {{Инфобокс мөнгөн тэмдэгт | name = Шинэ Израилын шекель | local_name = | local_name1 = שקל חדש | local_name_lang1 = he | local_name2 = شيكل جديد | local_name_lang2 = ar | name_abbr = NIS | image_1 = File:השטרות החדשים של ישראל.jpg | image_title_1 = Шинэ шекелийн дэвсгэртүүд (Одоогийн C цуврал) | iso_code = ILS | unit = шекель | plural = {{plainlist| *шекелиуд *шекалим}} | subunit_name_1 = [[Израилын агора|агора]] | symbol = [[Шекелийн тэмдэг|₪]] | used_banknotes = [[20 шинэ шекелийн мөнгөн тэмдэгт|₪20]], [[50 шинэ шекелийн мөнгөн тэмдэгт|₪50]], [[100 шинэ шекелийн мөнгөн тэмдэгт|₪100]], [[200 шинэ шекелийн мөнгөн тэмдэгт|₪200]] | used_coins = 10&nbsp;агорот, ₪{{frac|2}}, ₪1, ₪2, ₪5, ₪10 | subunit_ratio_1 = {{Frac|100}} | plural_subunit_1 = {{plain list| *агорот}} | date_of_introduction = 1986 оны 1 сарын 1 | using_countries = {{Flag|Израил}} | unofficial_users = {{Flag|Палестины Үндэсний Захиргаа}}<ref>Палестин Улсад албан ёсны төлбөрийн хэрэгсэл байхгүй. 1994 оны Парисын протоколын&nbsp;4-т заасны дагуу, [http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Gaza-Jericho+Agreement+Annex+IV+-+Economic+Protoco.htm уг протокол нь Палестины Захиргаанд нэмэлт мөнгөн тэмдэгт хэрэглэхийг зөвшөөрдөг]. [[Баруун эрэг]]т [[Йорданы динар]]ыг өргөнөөр хүлээн зөвшөөрдөг бөгөөд [[Газын зурвас]]т [[Египетийн фунт]]ыг ихэвчлэн ашигладаг.</ref><br /> | issuing_authority = [[Израилын Банк]] | issuing_authority_website = {{URL|https://boi.org.il/}} | printer = [[Orell Füssli]]<ref name="fussli1">{{Cite web |url=https://www.20min.ch/finance/news/story/Israel-laesst-in-Zuerich-Geld-drucken-25053913 |title=Israel lässt in Zürich Geld drucken |publisher=20 Minuten|date=27 April 2011}}</ref> | mint = [[Солонгосын зоосны үйлдвэр, хамгаалалтын хэвлэлийн корпораци|KOMSCO]]<ref name="komsco1">{{cite web |url=https://www.voanews.com/east-asia/s-korea-makes-money-making-money |title=Өмнөд Солонгос мөнгө хэвлэн мөнгө олдог |date=2012-07-17 |publisher=Voice of America News |access-date=2020-03-13}}</ref> | inflation_rate = {{decreasepositive}}−0.59% (2020) <br>{{increasenegative}}0.35% (2021 тоо.) | inflation_source_date = [[Израилын Банк]], [[Statista]], 2021 оны 4 сар | replaced_currency = [[Хуучин Израилын шекель]] }} '''Шинэ израилын шекель''' ([[Еврей хэл|еврей.]] שֶׁקֶל חָדָשׁ; [[Араб хэл|араб.]] شيكل جديد‎;[[ISO 4217|мөнгөн тэмдэгтийн код]] '''ILS''') нь [[Израил]]ын [[мөнгөн тэмдэгт]] юм. Нэг Шинэ израилын шекель нь 100 агорад хуваагддаг. Шинэ шекель нь [[1986 он|1986 оны]] [[1 сарын 1|1 сарын 1-ээс]] хойш гиперинфляцитай хуучин шекелийг 1000:1 харьцаатайгаар сольсноос хойш ашиглагдаж эхэлсэн. Шинэ шекелийн валютын тэмдэг ⟨[[₪]]⟩ нь еврей хэлний шекель ([[Шин|ש]]) ба хадаш ([[Хет|ח]]) гэсэн хоёр үсгийн нэгдэл юм. '''NIS''' ('''ש"ח''' ба '''ش.ج''') гэсэн албан бус товчлолыг дотооддоо үнийг илэрхийлэхэд түгээмэл хэрэглэгддэг бөгөөд Израилын Банкны вэбсайт дээр гардаг. Гэсэн хэдий ч Израилын шинэ шекелийн олон улсын ''албан ёсны'' валютын код нь [[ISO 4217]] стандартын дагуу Олон Улсын Стандартчиллын Байгууллагын тогтоосноор '''ILS''' юм. == Түүх == "Шекель" (שֶׁקֶל) нэрний гарал үүсэл нь эртний [[Библи|Библид]] гардаг ижил нэртэй мөнгөн тэмдэгтээс гаралтай. Шекель бол эртний Израилын жингийн хэмжүүр юм. Эхэндээ энэ нь [[Арвай|арвайн]] жинг хэлж байсан байх магадлалтай. Эртний Израилд шекель нь 180 орчим үр тариа (11 грамм) гэдэг байсан. [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-нд]] орчин үеийн [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас [[1952 он]] хүртэл [[Англи-Палестины банк|Англи-Палестины банкны]] хэвлэдэг [[Палестины фунт|Палестины фунтийг]] хэрэглэсээр байв.<ref name="auto">{{citation|publisher=Bank of Israel|place=IL|title=One Palestine Pound|url=http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/bill_all_eng.htm?series_num=1&series_name=Anglo%20Palestine%20Bank%20Series&pg_name=p002&pg_kot=ONE%20PALESTINE%20POUND|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060427085208/http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/bill_all_eng.htm?series_num=1&series_name=Anglo%20Palestine%20Bank%20Series&pg_name=p002&pg_kot=ONE%20PALESTINE%20POUND|archive-date=27 April 2006|df=dmy}}</ref> [[1952 он|1952 онд]] [[Англи-Палестины банк]] нэрээ өөрчлөн [[Банк Леуми|Израилын үндэсний банк]] болж мөнгөн тэмдэгтийн нэр [[Израилын фунт]] болсон.<ref>{{citation|publisher=Bank of Israel|place=IL|title=One Israeli Pound|url=http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/bill_all_eng.htm?series_num=2&series_name=Bank%20Leumi%20Le-Israel%20Series&pg_name=p007&pg_kot=ONE%20ISRAELI%20POUND|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927000546/http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/bill_all_eng.htm?series_num=2&series_name=Bank%20Leumi%20Le-Israel%20Series&pg_name=p007&pg_kot=ONE%20ISRAELI%20POUND|url-status=dead|archive-date=27 September 2007}}</ref> === Израилын фунт (1952–1980) === {{Main|Израилын фунт}} Израилын фунт (לירה ישראלית‎, ''"лира исраэлит"'') нь [[1952 он|1952 оны]] [[Зургаадугаар сар|6-р сараас]] [[1980 он|1980 оны]] [[2 сарын 23|2 сарын 23-ны]] хооронд [[Израил|Израил улсын]] мөнгөн тэмдэгт байсан ба [[1980 он|1980 оны]] [[2 сарын 24|2 сарын 24-нд]] [[Хуучин Израилын шекель|шекелиэр]] солигдсон. [[1955 он|1955 онд]] [[Израилын Банк|Израилын банк]] байгуулагдаж, мөнгөн тэмдэгт гаргах үүргийг хүлээн авсны дараа зөвхөн [[Еврей хэл|еврей]] нэр "I£" тэмдгийн хамт хэрэглэгдэж эхэлсэн.<ref>{{citation|publisher=Bank Le-Israel|place=IL|title=First Series of the Pound|url=http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/bill_all_eng.htm?series_num=4&series_name=First%20Series%20of%20the%20Pound&pg_name=p012&pg_kot=ONE%20ISRAELI%20POUND|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927002117/http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/bill_all_eng.htm?series_num=4&series_name=First%20Series%20of%20the%20Pound&pg_name=p012&pg_kot=ONE%20ISRAELI%20POUND|url-status=dead|archive-date=27 September 2007}}</ref> [[1954 он|1954 оны]] [[1 сарын 1|1 сарын 1-нээс]] [[Фунт стерлинг|Британийн фунт стерлингтэй]] байсан холбоог цуцалж, [[1960 он|1960 онд]] [[Израилын фунт|Израилын фунтийн]] бутархай нэгжийг 1000 [[Израилын прута|прутот]] байсныг 100 [[Израилын агора|агорот]] болгон өөрчилсөн. 1960-аад оны үед [[Израил|Израилын]] мөнгөн тэмдэгтийн [[Еврей хэл|еврей]] бус нэрийг тойрсон мэтгэлцээний үр дүнд фунтийг [[Еврей хэл|еврей]] нэр, [[шекель]] (שקל) болгон өөрчлөхийг Сангийн сайдад даалгасан. Хуульд зааснаар сайд тухайн өөрчлөлтийг оновчтой он сар өдрөөр шийдэх боломжтой байв. Энэ хууль нь [[1980 он|1980 оны]] 2-р сар хүртэл хэрэгжиж чадаагүй бөгөөд Израилын засгийн газар мөнгөний системийг өөрчилж, 1 шекель = I£10 ханшаар [[Хуучин Израилын шекель|шекелийг]] нэвтрүүлэхээр шийдсэн. === Шекель === {{Main|Хуучин Израилын шекель}} Хуучин шекель буюу шекель нь [[1980 он|1980 оны]] [[2 сарын 24|2 сарын 24-ээс]] [[1985 он|1985 оны]] [[12 сарын 31|12 сарын 31-ний]] хооронд [[Израил|Израил улсын]] мөнгөн тэмдэгт байсан. 1960 болон 70-аад оны үед шекель ба түүний өмнөх [[Израилын фунт]] хоёулангийнх нь ханш байнга унаж, улмаар [[Гиперинфляци|гиперинфляцид]] нэрвэгджээ. [[1985 оны Эдийн Засгийг Тогтворжуулах Төлөвлөгөө|1985 оны эдийн засгийг тогтворжуулах төлөвлөгөөний]] үр дүнд [[Инфляци|инфляцийг]] тогтоосны дараа [[1986 он|1986 оны]] [[1 сарын 1|1 сарын 1-нд]] хуучин шекелийг орлуулж, 1000 шекель = ₪ 1 ханшаар шинэ шекелийг нэвтрүүлсэн. === Шинэ шекель === 1980-аад оны эдийн засгийн хямрал, дараа нь [[1985 он|1985 онд]] шинэ шекелийг нэвтрүүлснээс хойш [[Израилын Банк|Израилын банк]] ба Израилын засгийн газар илүү болгоомжтой ба консерватив төсөв, мөнгөний бодлогыг баримталж, зах зээлд суурилсан янз бүрийн эдийн засгийн шинэчлэлийг аажмаар хэрэгжүүлж эхэлсэн. Нэмж дурдахад, чөлөөт худалдааны хэлэлцээр хийснээр [[Израйлын эдийн засаг]] өрсөлдөх чадвартай болгож, тус улсын [[аж үйлдвэр]], [[Шинжлэх ухаан|шинжлэх ухааны]] баазад оруулсан их хэмжээний хөрөнгө оруулалт нь дэлхийн мэдлэгийн эдийн засгийн өсөлтийг ашиглах боломж олгож, улмаар экспортыг эрс нэмэгдүүлж, бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний шинэ [[Зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлд]] нэвтрэх боломж олгосон. Эдгээр хүчин зүйлсийн үр дүнд [[инфляци]] харьцангуй бага байсан бөгөөд одоо төлбөрийн тэнцэл эерэг түвшинд хадгалагдаж, [[2010 он|2010 оны]] [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ-ий]] 3 орчим хувьтай тэнцэх урсгал дансны ашиг гарчээ. [[2003 он|2003 оны]] [[1 сарын 1|1 сарын 1-ээс]] хойш шинэ шекель нь чөлөөтэй хөрвөх [[валют]] болсон. [[2006 он|2006 оны]] [[5 сарын 7|5 сарын 7-оос]] хойш [[Чикагогийн худалдааны бирж]] дээр шинэ шекелийн дериватив арилжаа явагдаж эхэлсэн.<ref>{{cite press release|publisher=Chicago Mercantile Exchange|date=6 April 2006|url=http://www.cme.com/about/press/cn/06-45shekel18024.html|title=CME to Launch Foreign Exchange Contract on Israeli Shekel}}</ref> Энэ нь шинэ шекелийг [[Валют арилжааны зах зээл|валютын зах зээл]] дээр өргөн хэрэглэгддэг валютын фьючерс хэлцлүүд нээлттэй дэлхийн хорин хэдэн [[Валют|валютын]] нэг болгосон. Энэ бол дэлхийн олон орны хэрэглэгчид солилцож болох [[валют]] юм.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/954033.html|title=Israelis can soon travel the world with shekels in their pockets|publisher=[[Haaretz]]|website=haaretz.com|access-date=15 March 2018|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091203064953/http://www.haaretz.com/hasen/spages/954033.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?pagename=JPost/JPArticle/ShowFull&cid=1211434107513|title=shekel begins trading on global markets|archive-url=https://web.archive.org/web/20110813133456/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull&cid=1211434107513|archive-date=13 August 2011|publisher=[[Jerusalem Post]]|website=jpost.com|access-date=15 March 2018}}</ref> [[2008 он|2008 оны]] [[5 сарын 26|5 сарын 26-ны]] өдөр CLS Банк Интернэшнл төлбөрийн зааврыг шинэ шекелээр тооцоо хийх боломжийг нээснээр, [[Валют|валютыг]] бүрэн хөрвөх чадвартай болгосон.<ref>{{cite web|author=CLS Press Release|date=26 May 2008|url=http://www.cls-group.com/news/article.cfm?objectid=127EC3A9-F263-C9E9-19BE3E0623DCF229&origin=26E70E8A-14C7-4247-BC9E9B0B321D4D68|title=CLS Bank live with Israeli shekel and Mexican Peso|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080530170857/http://www.cls-group.com/news/article.cfm?objectid=127EC3A9-F263-C9E9-19BE3E0623DCF229&origin=26E70E8A-14C7-4247-BC9E9B0B321D4D68|archive-date=30 May 2008|df=dmy-all}}</ref> ==Зоос== [[1985 он|1985 онд]] 1 агора, 5 агорот, 10 агорот, 1/2, 1 шекелийн зоосон мөнгө гүйлгээнд гарсан.<ref>{{cite web|url=http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/cat_all_eng.htm?series_num=25&series_name=Agora%20and%20New%20Shekel%20Series|title=About the Agora and New Shekel Series|access-date=26 December 2007|work=Banknotes and Coins Catalog|publisher=[[Bank of Israel]]}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[1990 он|1990 онд]] ₪5 зоос,<ref>{{cite web|url=http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/bill_all_eng.htm?series_num=25&series_name=Agora%20and%20New%20Shekel%20Series&pg_name=c040&pg_kot=5%20NEW%20SHEQALIM|title=5 NEW SHEQALIM|access-date=26 December 2007|work=Banknotes and Coins Catalog|publisher=The Bank of Israel}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[1995 он|1995 онд]] 10 шекелийн зоос гүйлгээнд гарсан.<ref>{{cite web|url=http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/bill_all_eng.htm?series_num=25&series_name=Agora%20and%20New%20Shekel%20Series&pg_name=c041&pg_kot=10%20NEW%20SHEQALIM|title=10 NEW SHEQALIM|access-date=26 December 2007|work=Banknotes and Coins Catalog|publisher=The Bank of Israel}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[1990 он|1990 онд]] 1 агорагийн зоосны үйлдвэрлэл зогссон бөгөөд [[1991 он|1991 оны]] [[4 сарын 1|4 сарын 1-ээс]] гүйлгээнээс гарсан. 2 шекелийн зоос [[2007 он|2007 оны]] [[12 сарын 9|12 сарын 9-нд]] гүйлгээнд орсон.<ref name="2sheqalim">{{cite press release|url=http://www.bankisrael.gov.il/press/eng/070708/070708e.htm|title=The new NIS 2 coin|access-date=26 December 2007|date=8 July 2007|publisher=The Bank of Israel|archivedate=5 Арван нэгдүгээр сар 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111105062944/http://www.bankisrael.gov.il/press/eng/070708/070708e.htm}}</ref> Хамгийн сүүлд [[2007 он|2007 онд]] үйлдвэрлэгдсэн 5 агорагийн зоос [[2008 он|2008 оны]] [[1 сарын 1|1 сарын 1-нд]] гүйлгээнээс гарсан.<ref name="5agorot">{{cite web|url=http://www.boi.org.il/he/Currency/PublicEnquiries/Pages/CancellationOf5Cents.aspx|title=Cancellation of the 5 agora coin.|language=he|access-date=4 September 2016|date=1 January 2008|publisher=The Bank of Israel|archive-date=6 Тавдугаар сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506055943/http://boi.org.il/he/Currency/PublicEnquiries/Pages/CancellationOf5Cents.aspx|url-status=dead}}</ref> [[2011 он|2011 оны]] 4-р сард зоос үйлдвэрлэхэд [[Металл|металлыг]] бага зарцуулж, улмаар өртөг зардал багатай шинэ зоосон мөнгө гаргана гэдгээ мэдээлсэн. [[Израилын Банк|Израилын банк]] төлөвлөсөн зоосны цуврал дээр "шинэ" гэсэн үгийг хасахаар төлөвлөж байгаа. Хэрэв батлагдвал энэ нь [[1985 он|1985 оны]] 9-р сард шинэ шекелийн зоос гүйлгээнд орсноос хойшхи бүх зооснуудын солих анхны ажил болох юм.<ref>[http://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-4059359,00.html Gad Lior's report] in [[Ynet]], 21 April 2011</ref> Зооснуудыг Солонгосын зоос үйлдвэрлэх ба Мөнгө Хэвлэх Корпораци (KOMSCO) үйлдвэрлэсэн юм. {|class="wikitable" style="font-size: 90%" |+ Шинэ шекелийн зоос |- !rowspan=2| Зураг !! rowspan="2" | Утга !! colspan="4" | Үзүүлэлт !! colspan="3" | Мэдээлэл !! colspan="2" | Огноо |- ! Диаметр !! Зузаан !! Жин !! Найрлага !! Ирмэг !! Нүүрэн тал !! Ар тал !! Орсон !! Гарсан |-{{Coin-yellow-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[file:Israel 1 Agora 1985 Obverse & Reverse.jpg|250px]] | 1 агора | 17 мм | 1.2 мм | 2 гр |rowspan=4| [[Хөнгөн цагаан|Хөнгөн цагаантай]] хүрэл:<br />92% [[зэс]]<br />6% [[хөнгөн цагаан]] <br />2% [[никель]] | rowspan="4" | Энгийн | Эртний завь, [[Израил улсын төрийн сүлд|төрийн сүлд]], "Израил" гэсэн үг [[Еврей хэл|еврей]], [[Араб хэл|араб]], [[Англи хэл|англи хэлээр]]. |rowspan=3| Хэмжээ, огноо | rowspan="4" | 1985 оны 9 сарын 4 | 1991 оны 4 сарын 1 |-{{Coin-yellow-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[file:Israel 5 Agorot 1985 Edge, Obverse & Reverse.jpg|250px]] | 5 агорот | 19.5 мм | 1.3 мм | 3 гр | [[Еврей|Еврейчүүдийн]] Ромын эсрэг дайны дөрөв дэх жилийн зоосны хуулбар, хоёр этрогимын хоорондох лулавын дүрслэл, [[Израил улсын төрийн сүлд|төрийн сүлд]], "Израил" гэсэн үг [[Еврей хэл|еврей]], [[Араб хэл|араб]], [[Англи хэл|англи хэлээр]]. | 2008 оны 1 сарын 1 |-{{Coin-yellow-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[file:Israel 10 Agorot 1985 Edge, Obverse & Reverse.jpg|250px]] | 10 агорот | 22 мм | 1.5 мм | 4 гр | II Антигон долоон салаалсан меноратай хамт гаргасан зоосны хуулбар, [[Израил улсын төрийн сүлд|төрийн сүлд]], "Израил" гэсэн үг [[Еврей хэл|еврей]], [[Араб хэл|араб]], [[Англи хэл|англи хэлээр]]. | rowspan="2" | - |- {{Coin-gold-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[file:Israel Half New Sheqel 1985 Edge, Obverse & Reverse.jpg|250px]] | {{nowrap|₪0.5}} | 26 мм | 1.6 мм | 6.5 гр | Лир, [[Израил улсын төрийн сүлд|төрийн сүлд]] | Хэмжээ, огноо, "Израил" гэсэн үг [[Еврей хэл|еврей]], [[Араб хэл|араб]], [[Англи хэл|англи хэлээр]]. |- {{Coin-silver-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[file:Israel 1 New Sheqel 1985 Edge, Obverse & Reverse.jpg|250px]] | {{nowrap|₪1}} | 18 мм | 1.8 мм | 3.5 гр |Зэс-никель:<br />75% [[зэс]] <br />25% [[никель]] (1985-1993)<br/ >Никель-бүрсэн ган (1994–present)<ref>Note that nickel-clad steel 1 new sheqalim coins were issued in 1994 and 1995</ref> |Энгийн | Лили, "Йехуд" гэсэн үг эртний еврей хэлээр, [[Израил улсын төрийн сүлд|төрийн сүлд]] | rowspan="4" |Хэмжээ, огноо, "Израил" гэсэн үг [[Еврей хэл|еврей]], [[Араб хэл|араб]], [[Англи хэл|англи хэлээр]] |1985 оны 9 сарын 4 | rowspan="4" | - |- {{Coin-silver-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[file:Israel 2 New Sheqels 2010 Edge, Obverse & Reverse.jpg|250px]] | {{nowrap|₪2}} | 21.6 мм | 2.3 мм | 5.7 гр | Никель-бүрсэн ган | Бүсчилсэн (Энгийн ба зэгс хэсэг) | Хоёр эрдэнэ шиш, [[Израил улсын төрийн сүлд|төрийн сүлд]] | 2007 оны 12 сарын 9 |-{{Coin-silver-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[file:Israel 5 New Sheqels 2012 Edge, Obverse & Reverse.jpg|250px]] | {{nowrap|₪5}} | 24 мм | 2.4 мм | 8.2 гр | Зэс-никель:<br />75% [[зэс]] <br />25% [[никель]] | 12 тал | Багана, [[Израил улсын төрийн сүлд|төрийн сүлд]] | 1990 оны 1 сарын 2 |- {{Coin-silver-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[file:Israel 10 New Sheqels 2011 Edge, Obverse & Reverse.jpg|250px]] |{{Coin-silver-color}} | {{nowrap|₪10}} | 23 мм<br />Гол: 16 мм | 2.2 мм | 7 гр | '''Бөгж:''' Никель-бүрсэн ган <br />'''Төв:''' Алтан хольцтой зэс | Зэгс | Долоон навчтай далдуу мод ба огноотой хоёр сагс, "Сионы гэтэлгэлийн төлөө" гэсэн үгс эртний еврей хэлээр ба орчин үеийн [[Еврейн цагаан толгой|еврей цагаан толгойгоор]] | 1995 оны 2 сарын 7 |} ==Мөнгөн тэмдэгт== ===A цуврал (1985–1999)=== [[1985 он|1985 оны]] [[9 сарын 4|9 сарын 4-нөөс]] эхлэн 5, 10, 50 шекелийн мөнгөн тэмдэгтүүдийг гүйлгээнд оруулсан. [[1986 он|1986 оны]] [[5 сарын 8|5 сарын 8-нд]] 1 шекелийн мөнгөн тэмдэгт, [[1986 он|1986 оны]] [[8 сарын 19|8 сарын 19-нд]] 100 шекелийн мөнгөн тэмдэгт. [[1988 он|1988 оны]] [[4 сарын 2|4 сарын 2-нд]] 20 шекелийн мөнгөн тэмдэгт, [[1992 он|1992 оны]] [[2 сарын 16|2 сарын 16-ны]] өдөр 200 шекелийн мөнгөн тэмдэгтийг гаргасан.<ref>{{cite book|last1=Linzmayer|first1=Owen|title=The Banknote Book|chapter=Israel|publisher=www.BanknoteNews.com|year=2012|location=San Francisco, CA|chapter-url=http://www.banknotebook.com}}</ref> 1, 5 ба 10 шекелийн мөнгөн тэмдэгтүүд нь өмнөх IS 1000, 5000, 10 000-ийн мөнгөн тэмдэгтүүдтэй ижил загварыг ашигласан боловч мөнгөний номинал нь өөрчлөгдсөн. Хожим нь 1, 5, 10 шекелийн мөнгөн тэмдэгтийг зоосоор орлуулсан. Эдгээр зоосыг анх цутгаж байх үед дэвсгэрт дээрх байсан хүмүүсийн дүрсийг сийлж байсан. {| class="wikitable" style="font-size: 90%" ! Зураг !! Утга !! Хэмжээ !! Өнгө !! Нүүрэн тал !! Ар тал !! Гаргасан огноо !! Татан авсан огноо |- | [[File:Israel 1 Sheqel 1986 Obverse & Reverse.jpg|250px]] || ₪1 || rowspan="7" | 76x 138&nbsp;mm || ногоон || [[Маймонид]] || Маймонидын оршуулагдсан [[Тибери|Тибери хот]] || 1986 оны 5 сарын 8 | 1995 |- | [[File:Israel 5 New Sheqalim 1987 Obverse & Reverse.jpg|250px]] || ₪5 || цэнхэр || [[Леви Эшкол]] || Ар талд дүрслэгдсэн үндэсний тээвэрлэгч, тариалангийн талбай, үржил шимгүй газрыг бэлгэдсэн ус дамжуулах хоолой || 1985 оны 9 сарын 4 || 1995 |- | [[File:Israel 10 New Sekel 1985 Obverse & Reverse.jpg|250px]] || ₪10 || улбар шар || [[Голда Меир]] || Голда Меир [[1948 он|1948 онд]] Израилын элчин сайдаар [[Москва|Москвад]] ирэх үед нь Москвагийн найрал дууны синагогийн урд цугларсан хүмүүсийн зураг. || 1985 оны 9 сарын 4 | 1995 |- | [[File:Israel 20 New Sheqalim 1993 Obverse & Reverse.jpg|250px]] || [[20 шинэ шекелийн мөнгөн тэмдэгт|₪20]] || хар саарал || [[Моше Шарет]] || [[Герцлийн гимнази|Герцлийн гимназийн]] анхны барилга, ар талд нь жижигхэн [[Тел-Авив]] || 1988 оны 4 сарын 2 | 2000 оны 7 сар |- | [[File:Israel 50 New Sheqalim 1992 front & back.jpg|250px]] || [[50 шинэ шекелийн мөнгөн тэмдэгт|₪50]] || ягаан || [[Шмуэл Йосеф Агнон]] || [[Иерусалим|Иерусалимын]] тэнгэрийн хаяа, Зүүн Европын штетл, Агноны олон түүхийн болдог газар. || 1985 оны 9 сарын 4 | 2000 оны 7 сар |- | [[File:Israel 100 New Sheqalim 1995 front & back.jpg|250px]] || [[100 шинэ шекелийн мөнгөн тэмдэгт|₪100]] || бор || [[Ицхак Бен-Цви]] || Булган мод, агуйтай Пекиины синагог ба Эртний чулуун чийдэн || 1986 оны 8 сарын 19 | 2000 оны 7 сар |- | [[File:Israel 200 New Sheqalim1994 Obverse & Reverse.jpg|250px]] || [[200 шинэ шекелийн мөнгөн тэмдэгт|₪200]] || улаан || [[Залман Шазар]] || [[Залман Шазар|Шазарын]] санаачилсан боловсролын тухай хуулийн бэлгэдэл болгон ширээн дээр бичиж буй охин ба ар талд нь [[Еврей хэл|еврей хэлний]] дармал үсэгнүүд. || 1992 оны 2 сарын 16 | 2000 оны 7 сар |} === B цуврал (1999–2017) === Хоёр дахь цувралын дэвсгэртүүд [[1999 он|1999 онд]] гарсан бөгөөд [[2005 он]] гэхэд эхний цувралын дэвсгэртүүдийг орлосон. [[1995 он|1995 онд]] [[Ицхак Рабин|Рабин]] алагдсаны дараа [[Ицхак Рабин|Ицхак Рабины]] хөргийг агуулсан 500 шекелийн мөнгөн дэвсгэрт гаргах төлөвлөгөөг зарласан. Гэсэн хэдий ч [[Инфляци|инфляцийн]] түвшин бага байсан тул ийм мөнгөн дэвсгэрт хийх шаардлагагүй байсан бөгөөд хэзээ ч гаргаж байгаагүй юм.<ref>{{cite web|url=http://www.collect.co.il/objects/articles/03/0301/500_nis.jpg|title=The 500 NIS banknote that was never released (Obverse)|access-date=2021-04-14|archive-date=2021-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210323082957/http://www.collect.co.il/objects/articles/03/0301/500_nis.jpg|url-status=dead}}</ref> {|class="wikitable" style="font-size: 90%" |+ Шинэ израилын шекелийн хоёр дахь цуврал |-style="background: #ccc;" ! Зураг !! Утга !! Хэмжээ !! Өнгө !! Нүүрэн тал !! Ар тал !! Гаргасан огноо |- | [[File:Israel-20-New-Sheqalim-1998-revers.jpg|138px]][[File:Israel-20-New-Sheqalim-1998-avers.jpg|138px]] || [[20 шинэ шекелийн мөнгөн тэмдэгт|₪20]]|| rowspan="6" | 71x 138&nbsp;mm || ногоон || [[Moshe Sharett|Моше Шарет]]|| [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайнд]] оролцсон [[еврей]] сайн дурынхан; харуулын цамхаг, дурсгалын цамхаг ба үнэт цасны суурин || 1999 оны 1 сарын 3 |- | [[File:20 NIS Bill (polypropylene) Obverse & Reverse.jpg|276px]] || [[20 шинэ шекелийн мөнгөн тэмдэгт|₪20]]|| ногоон || [[Moshe Sharett|Моше Шарет]]|| [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайнд]] оролцсон [[еврей]] сайн дурынхан; харуулын цамхаг, дурсгалын цамхаг ба үнэт цасны суурин. Полипропилений тэмдэглэлийн нэмэлт улаан бичвэр дээр [[еврей хэл]]ээр "Израил Улсын 60 жил" гэж улаан бэхээр бичсэн байна. Энэ мөнгөн тэмдэгт 1.8 сая орчим ширхэг бүхий хязгаарлагдмал хувилбараар гарсан. || 2008 оны 4 сарын 13 |- | [[File:50 NIS Bill Obverse & Reverse.jpg|276px]] || [[50 шинэ шекелийн мөнгөн тэмдэгт|₪50]]|| ягаан || [[Шмуэл Йосеф Агнон]]|| Агноны тэмдэглэлийн дэвтэр, үзэг ба нүдний шил, [[Иерусалим]] ба Сүмийн уул || 1999 оны 10 сарын 31 |- | [[File:100 NIS Bill Obverse & Reverse.jpg|276px]] || [[100 шинэ шекелийн мөнгөн тэмдэгт|₪100]]|| бор || [[Ицхак Бен-Цви]]|| Пекиины синагог || 1999 оны 1 сарын 3 |- | [[File:200 NIS Bill Obverse & Reverse.jpg|276px]] || [[200 шинэ шекелийн мөнгөн тэмдэгт|₪200]]|| улаан || [[Залман Шазар]]|| [[Цфат]] дахь гудамж ба [[Цфат|Цфатын]] тухай Шазарын бичсэн эссе || 1999 оны 10 сарын 31 |- | || {{nowrap|₪500}} || цэнхэр || [[Ицхак Рабин]]|| Ерөнхий сайд алагдахынхаа өмнөхөн хэлсэн үгийн нэг хэсэг<ref>{{citation |publisher=Bulletin of the Numismatics Association in Israel |title=שטר בסימן שאלה |url=http://www.collect.co.il/content.aspx?id=301 |date=October 2005 |access-date=2021-04-14 |archive-date=2021-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113002656/http://www.collect.co.il/content.aspx?id=301 |url-status=dead }}</ref> || Хэвлэгдэж байгаагүй |} === C цуврал (2014–одоо үе) === Хорооноос Шекелийн шинэ цувралд [[Еврей|еврейчүүдийн]] нэрт яруу найрагчид буюу [[Рахел Блувштейн]], [[Шаул Черниховский]], [[Леа Голдберг]], [[Натан Алтерман|Натан Алтерманыг]] байрлуулах санал гаргасан. 2010 оны 12-р сард шинэ цувралд [[Менахем Бегин]], [[Ицхак Рабин]], Рейчел ба [[Шмуэл Йосеф Агнон]] нарын хөргийг байрлуулна гэж мэдэгдсэн.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.bankisrael.gov.il/press/eng/101219/101219n.htm |wayback=20120329113712 |text=Press release, Bank of Israel |archiv-bot=2023-09-26 11:29:45 InternetArchiveBot }}, 19 December 2009</ref> Бегиний гэр бүл энэ шийдвэрийг эсэргүүцэхэд хорооны анхны саналыг дахин авч хэлэлцсэн.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.bankisrael.gov.il/press/eng/110310/110310g.htm |wayback=20120329113848 |text=Press release, Bank of Israel |archiv-bot=2023-09-26 11:29:45 InternetArchiveBot }}, 10 March 2011</ref> [[2012 он|2012 оны]] [[11 сарын 14|11 сарын 14-ний]] өдөр Израилын банк шинэ цуврал мөнгөн тэмдэгтүүд дизайны эцсийн шатандаа байгааг мэдэгдэв. [[2014 он|2014 оны]] [[9 сарын 16|9 сарын 16-нд]] хамгийн эхэнд [[50 шинэ шекелийн мөнгөн тэмдэгт|₪50]]-ийн мөнгөн тэмдэгт гүйлгээнд орж,<ref>{{cite news|url=http://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-4569467,00.html|script-title=he:השטר החדש הושק: "יהי קשה לזייף שטרות"|date=10 September 2014|access-date=10 September 2014|publisher=[[ynet]]|language=he|trans-title=The new banknote was launched: "It will be difficult to counterfeit banknotes"}}</ref> дараа нь [[200 шинэ шекелийн мөнгөн тэмдэгт|₪200]]-ийн мөнгөн тэмдэгт [[2015 он|2015 оны]] [[12 сарын 23|12 сарын 23-нд]] гүйлгээнд орсон.<ref>{{cite news|url=http://www.globes.co.il/en/article-israels-new-nis-200-banknote-enters-circulation-today-1001090436|title=Israel's new NIS 200 note enters circulation today|date=23 December 2015|access-date=23 December 2015|publisher=[[Globes (newspaper)|Globes]]|language=en|archive-date=17 Арван нэгдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171117174834/http://www.globes.co.il/en/article-israels-new-nis-200-banknote-enters-circulation-today-1001090436|url-status=dead}}</ref> Эцсийн хоёр дэвсгэрт буюу [[20 шинэ шекелийн мөнгөн тэмдэгт|₪20]] ба [[100 шинэ шекелийн мөнгөн тэмдэгт|₪100]]-ийн мөнгөн дэвсгэртүүд [[2017 он|2017 оны]] [[11 сарын 23|11 сарын 23-нд]] гүйлгээнд орсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.boi.org.il/en/NewsAndPublications/PressReleases/Pages/16-11-17-NewBankNotes.aspx |wayback=20210417075710 |text=Press release, Bank of Israel: The next banknotes in the new series – the NIS 20 and NIS 100 banknotes – will be distributed to the public on from Thursday, November 23, 2017 – 5 Kislev 5778 |archiv-bot=2026-03-06 06:03:37 InternetArchiveBot }} Bank of Israel (www.bankisrael.gov.il). 16 November 2017</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.boi.org.il/en/NewsAndPublications/PressReleases/Pages/14112012-a.aspx |wayback=20130501161338 |text=Press release, Bank of Israel: Information on the new series of banknotes |archiv-bot=2026-03-06 06:03:37 InternetArchiveBot }} 14 November 2012</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.bankisrael.gov.il/en/NewsAndPublications/PressReleases/Pages/280413-a.aspx |wayback=20161115123955 |text=Press release by the Bank of Israel: Images and descriptions on the new series of Israeli new shekel banknotes |archiv-bot=2023-09-26 11:29:45 InternetArchiveBot }} Bank of Israel (www.bankisrael.gov.il). 28 April 2013. Retrieved on 1 May 2013.</ref> Мөнгөн тэмдэгтийг [[Швейцар|Швейцарийн]] Orell Füssli Security Printing компани хэвлэсэн. {| class="wikitable" style="font-size: 90%" ! colspan="8" |Шинэ Шекелийн гурав дахь цуврал |- ! rowspan="2" |Зураг ! rowspan="2" |Утга ! rowspan="2" |Хэмжээ ! colspan="2" rowspan="2" |Өнгө ! colspan="2" |Тодорхойлолт ! rowspan="2" |Гаргасан огноо |- !Нүүрэн тал !Ар тал |- | style="text-align:right; background-color:#000;" |[[Файл:20_New_Sheqalim2017_Obverse_&_Reverse.png|99x99px]] |[[20 шинэ шекелийн мөнгөн тэмдэгт|₪20]] |129 × 71 мм | style="background-color:#F00;" | |Улаан |[[Рахел Блувштейн]]; "Кинерет" шүлэг; ар тал дахь дал модны мөчир |Галилийн тэнгисийн эргийн зураг; ''Энэ нь юу ч биш байж магадгүй юм ...'' гэсэн шүлгийн нэг хэсэг |2017 оны 11 сарын 23 |- | style="text-align:right; background-color:#000;" |[[Файл:50_New_Sheqalim2014_Obverse_&_Reverse.png|99x99px]] |[[50 шинэ шекелийн мөнгөн тэмдэгт|₪50]] |136 × 71 мм | style="background-color:#090;" | |Ногоон |[[Шаул Черниховский]]; ''Миний газар, Миний эх орон'' шүлэг; Цитрусын мод ба түүний үр жимс |Коринфын багана; ''Би итгэж байна'' шүлгийн нэг хэсэг |2014 оны 9 сарын 16 |- | style="text-align:right; background-color:#000;" |[[Файл:100_New_Sheqalim2017_Obverse_&_Reverse.png|100x100px]] |[[100 шинэ шекелийн мөнгөн тэмдэгт|₪100]] |143 × 71 мм | style="background-color:#F90;" | |Улбар шар |[[Леа Голдберг]]; ''Миний хайр дурлалын эх оронд бүйлс мод цэцэглэж байна'' шүлэг; Бүйлс модны цэцэг |Цагаан зээр; ''Цагаан өдрүүд'' шүлгийн нэг хэсэг |2017 оны 11 сарын 23 |- | style="text-align:right; background-color:#000;" |[[Файл:200_New_Sheqalim2015_Obverse_&_Reverse.png|105x105px]] |[[200 шинэ шекелийн мөнгөн тэмдэгт|₪200]] |150 × 71 мм | style="background-color:#09F;" | |Цэнхэр |[[Натан Алтерман]]; ''Мөнхийн уулзалт'' шүлэг; Намрын навчис унаж буй дүр зураг |Саран цэцэг; ''Өглөөний дуу'' шүлгийн нэг хэсэг |2015 оны 12 сарын 23 |} == Валютын ханш == [[Файл:Euro_exchange_rate_to_ILS.svg|thumb|368x368px|Шинэ израилын шекель дээрх [[Евро|еврогийн]] үнэ (2011 оноос).]] {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:1em auto 1em auto;" |+ILS-ийн валютын ханш, он оноор !Currency ![[ISO 4217]] !Unit !1986 !1991 !1996 !2001 !2006 !2011 !2016 |- |[[Америк доллар|АНУ-ын доллар]] |USD |1 |1.36 |2.59 |3.36 |4.22 |4.47 |3.46 |3.77 |- |[[Зөвлөлтийн рубль]] |SUR<sup>1</sup> |1 |1.80 |4.61 | bgcolor="#EEEFE4" | | bgcolor="#EEEFE4" | | bgcolor="#EEEFE4" | | bgcolor="#EEEFE4" | | bgcolor="#EEEFE4" | |- |[[Оросын рубль]] |RUB |1 | bgcolor="#EEEFE4" | | bgcolor="#EEEFE4" | |0.62 |0.14 |0.16 |0.12 |0.05 |- |[[Иен|Японы иен]] |JPY |100 |0.81 |1.87 |3.16 |3.42 |4.00 |4.27 |3.44 |- |[[Фунт стерлинг]] |GBP |1 |2.07 |4.47 |5.16 |6.10 |8.36 |5.53 |5.15 |- |[[Германы марк]] |DEM<sup>2</sup> |1 |0.61 |1.50 |2.22 | bgcolor="#EEEFE4" |''1.86'' | bgcolor="#EEEFE4" |''2.89'' | bgcolor="#EEEFE4" |''2.51'' | bgcolor="#EEEFE4" |''2.17'' |- |[[Францын франк]] |FRF<sup>3</sup> |1 |0.19 |0.44 |0.65 | bgcolor="#EEEFE4" |''0.55'' | bgcolor="#EEEFE4" |''0.86'' | bgcolor="#EEEFE4" |''0.75'' | bgcolor="#EEEFE4" |''0.65'' |- |[[Евро]] |EUR |1 | bgcolor="#EEEFE4" | | bgcolor="#EEEFE4" | | bgcolor="#EEEFE4" | |3.63 |5.65 |4.91 |4.25 |- |[[Швейцар франк]] |CHF |1 |0.73 |1.78 |2.68 |2.37 |3.67 |4.14 |3.89 |- |[[Йорданы динар|Йордан динар]] |JOD |1 |4.25 |3.34 |4.50 |5.89 |6.44 |4.81 |5.32 |- |[[Египт фунт]] |EGP |1 |2.12 |0.72 |0.94 |1.07 |0.77 |0.57 |0.42 |- |[[Хятадын юань|Юань]] |CNY |1 |0.39 |0.47 |0.39 |0.50 |0.55 |0.55 |0.58 |- | colspan="10" |*<sup>1</sup> [[Зөвлөлтийн рубль|SUR]] 1993 оны дараа оршихоо болиж, [[Оросын рубль|RUB-ээр]] солигдсон. <nowiki>*</nowiki><sup>2</sup> [[Германы марк|DEM]] 1999 оны дараа оршихоо болиж, [[Евро|EUR-оор]] солигдсон. <nowiki>*</nowiki><sup>3</sup> [[Францын франк|FRF]] 1999 оны дараа оршихоо болиж, [[Евро|EUR-оор]] солигдсон. |} == Эшлэл == <references responsive="" /> == Цахим холбоос == {{Commons|Israeli new sheqel|Шинэ израилын шекель}} * [https://web.archive.org/web/20090217164825/http://www.bankisrael.gov.il/catal/cataloge.htm 1948 оноос хойшхи Израилын мөнгөн тэмдэгтийн каталог] * [https://web.archive.org/web/20070403004406/http://www.bankisrael.gov.il/eng.shearim/ 1948 оноос хойшхи ханш] * [https://web.archive.org/web/20200915014322/http://www.amerisrael.com/ Америк-Израилын нумизматик холбоо] * [https://web.archive.org/web/20090212144740/http://www.hamara.co.il/money-change-currency.php?sum=1&source=USD&target=ILS Одоонгийн шекель долларын ханш] * [https://www.bis-ans-ende-der-welt.net/Israel-B-En.htm Албан ёсны сайт. Израилын мөнгөн тэмдэгт] {{En icon}}{{De icon}} {{Азийн мөнгөн тэмдэгт}} {{Израилын талаарх сэдвүүд}} [[Ангилал:Азийн мөнгөн тэмдэгтийн нэгж]] [[Ангилал:Израилын эдийн засаг]] [[Ангилал:Израилын түүх]] [[Ангилал:Сионизм]] ff57dz9ngttjcntyuyfbhr9g43wdxw3 Кан 11 0 107029 858486 838912 2026-06-09T10:40:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858486 wikitext text/x-wiki {{short description|Израилын телевизийн суваг}} {{Инфобокс телевизийн суваг | logo = Kan11Logo.svg | logo_size = 250px | name = Кан 11 | launch_date = {{start date and age|2017|05|15|df=yes}} | replaced = [[1-р суваг (Израил)|1-р суваг]] | closed_date = | picture_format = [[2160p]] [[UHDTV]]<br />{{small|([[HDTV]] болон [[SDTV]] дамжуулалтын хувьд тус тус 1080i болон [[16:9]] [[576i]] болгон бууруулсан)}} | owner = [[Израилын Өргөн Нэвтрүүлгийн Корпораци]] | country = [[Израил]] | area = Израил | headquarters = [[Иерусалим]] | website = {{URL|www.kan.org.il}} | sister_channels = [[Макан 33]] <br> [[Кан Хинухит]] | terr_serv_1 = [[Дижитал газрын телевиз]] | terr_chan_1 = 11-р суваг | online_serv_1 = IPBC/Kan | online_chan_1 = [http://www.kan.org.il/live/tv.aspx?stationId=2] (Израилаас гадуурх хязгаарлагдмал хөтөлбөрүүд) }} '''Кан 11''' ([[Еврей хэл|еврей.]] כאן 11‎) нь [[2017 он|2017 онд]] үүссэн [[Израил]] улсын олон нийтийн төлөөлөл бүхий телевизийн суваг юм. Энэ суваг нь [[Израилын Өргөн Нэвтрүүлгийн Корпорацид]] харьяалагддаг. Өмнө нь Нэгдүгээр суваг гэж нэрлэдэг байжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.jerusalemonline.com/news/politics-and-military/politics/the-knesset-has-approved-dissolution-of-israel-broadcasting-authority-6890|title=Israel News - The Knesset has approved: Dissolution of Israel Broadcasting Authority|date=2014-08-01|publisher=JerusalemOnline|access-date=2018-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614020752/http://www.jerusalemonline.com/news/politics-and-military/politics/the-knesset-has-approved-dissolution-of-israel-broadcasting-authority-6890|archive-date=2018-06-14|url-status=dead}}</ref><ref name="haaretz20150302">{{cite web|url=http://www.haaretz.com/1.644893|title=Why hasn't Israel done away with the TV licensing fee? - Opinion - Israel News|date=2015-03-02|publisher=Haaretz|access-date=2021-03-29|archive-date=2016-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405092721/http://www.haaretz.com/1.644893|url-status=dead}}</ref> Кан 11 нь Израилын телевизийн нэг бөгөөд [[Кешет 12]], [[Решет 13]], [[Макан 33]], [[Кнессетийн суваг|Кнессетийн сувагтай]] хамт эх газрын 6 сувгийн нэг юм. [[Израилын Өргөн Нэвтрүүлгийн Корпораци]] ажиллуулдаг ба [[2017 он|2017 оны]] [[5 сарын 15|5 сарын 15-нд]] ажиллаж эхэлсэн.<ref>{{Cite web|url=http://www.haaretz.com/israel-news/1.733157|title=Kahlon reverses course, agrees to delay new Israeli broadcaster - Israel News|publisher=Haaretz.com|access-date=2016-07-26|archive-date=2016-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160727144956/http://www.haaretz.com/israel-news/1.733157|url-status=dead}}</ref> [[2017 он|2017 оны]] [[6 сарын 4|6-р сарын 4-нөөс]] [[8 сарын 3|8-р сарын 3-ны]] хооронд [[Израилын Боловсролын Суваг|Израилын Боловсролын Сувгийн]] зарим нэвтрүүлгийг цацаж байсан. Ажиллаж эхэлснээсээ хойш HD форматаар нэвтрүүлгээ цацаж байна. [[2017 он|2017 оны]] 11-р сараас өөр хоёрдогч суваг дээр өөрийн нэвтрүүлгүүдээ 4K (Ultra HD) нарийвчлалтай сайжруулж эхэлсэн. == Продакшн == Кан 11 нь янз бүрийн анхны шоу нэвтрүүлэг, түүний дотор Израилын The Chase, Carpool Karaoke, мөн гэрийн нөхцөлд хийсэн олон бүтээлийг хийсэн. === Программ === ==== Мэдээ мэдээлэл, цаг үеийн асуудал ==== * Оройны мэдээ ([[Еврей хэл|еврей.]] חדשות הערב) – нь Дориа Лампелийн хөтөлдөг Израилын үндсэн мэдээллийн хөтөлбөр юм (мэдээ нь орой бүр "Кан Бет" радиогоор мөн цацагддаг бөгөөд заримдаа Дориа Лампелийг Михал Рабинович орлодог) * "Эрев эрев" (Орой бүр) – Дов Гилхар, Керен Узан, Ринат Спивак нар хөтөлдөг * Шөнийн мэдээ – Роми Неймарк хөтөлдөг * Баасан гарагийн 17 цаг – Ури Леви хөтөлдөг * Долоо хоногийн мэдээ * Бямба гаригийн мэдээ – Ням гарагийн оройн мэдээллийн хөтөлбөр * Хаолам Хайём (Өнөөдрийн дэлхий) – Моав Варди хөтөлдөг * Меатсад Хашени (Өөр өнцгөөс харах нь) – Гай Зохар хөтөлдөг * Мишакей Хакис – Шаул Амстердамский хөтөлдөг ==== Энтертайнмент ==== * Соёлын агент * Ад Кан! - Израилын улс төрийн нөхцөл байдлын тухай инээдмийн нэвтрүүлэг * Carpool Караоке - Ники Голдштейн хөтөлдөг * The Chase ([[Еврей хэл|еврей.]] המרדף) – Идо Росенблум хөтөлдөг * Паам Бешавуа * Халайла ==== Баримтат кино ==== * Беин Хашмашот * Ва Хаарец Хайта Тохо ва Бохо * Түүх өгүүлэгчдийн наадам == Технологи == [[2017 он|2017 онд]] ажиллаж эхэлснээс хойш суваг HD форматаар цацаж, DDT хөрвүүлэгч хайрцаг ашиглан үнэгүй үзэх боломжтой байв. [[2017 он|2017 онд]] Кан 11 нь [[Израил|Израилын]] анхны 4K нарийвчлалтай цацагдаж буй анхны суваг болсон юм. Кан 11 нь [[2018 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2018 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг]] 4K чанартай дамжуулж буй ганцхан суваг байсан юм. == Цахим холбоос == {{Commons|Kan 11}} *[http://www.kan.org.il/live/tv.aspx?stationId=2 Албан ёсны вэбсайт (Еврей хэлээр)] == Эшлэл == <references /> {{stub}} [[Ангилал:Израилын телевизийн суваг]] [[Ангилал:2017 онд байгуулагдсан]] 4p2jyviwg778f88howg4dplrpyww9td Израил улс дахь COVID-19-ийн нөхцөл байдал 0 110078 858482 846202 2026-06-09T10:13:17Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858482 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цар тахал | name = [[Израил]] дахь [[COVID-19-ийн цар тахал]] | image = [[File:Ibngvirol001.jpg|250px]] | caption = | map1 = | legend1 = | disease = [[COVID-19]] | virus_strain = [[SARS-CoV-2]] | location = [[Израил]] | first_outbreak = [[Үхань]], [[Хүбэй муж|Хүбэй]], Хятад | index_case = [[Рамат-Ган]] | arrival_date = 2020 оны 2 сарын 21 <br />(1 жил, 2 сар, 1 долоо хоног, 5 өдөр) | confirmed_cases = 838,576<ref name=info>{{cite web |url=https://datadashboard.health.gov.il/COVID-19/ |title=נגיף הקורונה בישראל - תמונת מצב כללית |language=he}}</ref> | active_cases = 1,228 | severe_cases = 104 | recovery_cases = 830,922 | deaths = 6,366 | fatality_rate = 0,76%<ref>{{cite web|url=https://www.coronatracker.com/country/israel/|title=Corona Tracker Overview|website=www.coronatracker.com|access-date=2021-03-22|archive-date=2020-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617133517/https://www.coronatracker.com/country/israel/|url-status=dead}}</ref> | website = {{URL|1=https://govextra.gov.il/ministry-of-health/corona/corona-virus-en/|2=govextra.gov.il/ministry-of-health/corona}},{{URL|1=https://datadashboard.health.gov.il/COVID-19|2=datadashboard.health.gov.il/COVID-19/}},{{URL|1=https://www.oref.org.il/en|2=oref.org.il}} }} '''Израил улс дахь COVID-19-ийн цар тахал''' ([[Еврей хэл|еврей.]] מגפת הקורונה בישראל) нь амьсгалын замын цочмог хам шинж коронавирус 2 (SARS-CoV-2) -аас үүдэлтэй коронавирусийн (COVID-19) дэлхийн цар тахлын нэг хэсэг юм. Израилын анхны тохиолдол нь [[2020 он|2020 оны]] [[2 сарын 21]] Японы ''Diamond Princess'' хөлөг онгоцноос буцаж ирсэн эмэгтэй иргэний шинжилгээнээс коронавирус илэрснээр батлагдсан юм<ref name="timesofisrael.com">{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/israel-confirms-first-coronavirus-case-as-cruise-ship-returnee-diagnosed/|title=Israel confirms first coronavirus case as cruise ship returnee diagnosed|work=[[The Times of Israel]]|date=21 February 2020|access-date=21 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221131453/https://www.timesofisrael.com/israel-confirms-first-coronavirus-case-as-cruise-ship-returnee-diagnosed/|archive-date=21 February 2020|url-status=live}}</ref>. Үүний үр дүнд [[Япон]], [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгост]] очсон хүн болгон 14 хоногийн гэрийн тусгаарлалтад орох журам батлагдсан<ref>{{cite news|url=https://honestreporting.com/how-israel-dealing-coronavirus/|title=How is Israel Dealing With Coronavirus?|date=16 March 2020}}</ref>. [[3 сарын 11|3 сарын 11-ний]] өдрөөс эхлэн [[Израил]] халдварын тархалтыг багасгах зорилгоор зай барих болон бусад халдвар хамгааллын дүрмийг хэрэгжүүлж эхэлсэн. Эхлээд 100-аас илүү хүн цуглахыг хориглож<ref name="gathering-limit-100">{{cite news|url=https://www.jpost.com/Israel-News/Coronavirus-cases-climb-to-77-second-case-of-unknown-origin-confirmed-620578|title=Israel limits gatherings to 100 people as coronavirus cases climb to 97|work=[[The Jerusalem Post]]|date=11 March 2020}}</ref>, [[3 сарын 15|3 сарын 15-нд]] энэ тоог 10 хүн болгон бууруулж, хоорондоо 2 м зай барихыг зөвлөсөн<ref name="No more daycare, restaurants, gyms">{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com/no-more-daycare-restaurants-gyms-or-prayer-quorums-the-new-virus-regulations/|title=No more daycare, restaurants, gyms or prayer quorums: The new virus regulations|date=15 March 2020}}</ref>. [[3 сарын 19|3 сарын 19-нд]] Ерөнхий сайд [[Биньямин Нетаньяху]] үндэсний хэмжээнд онц байдал зарлаж, одоо мөрдөж буй хязгаарлалтууд цаашид хууль ёсоор хэрэгжиж, хууль зөрчсөн хүмүүст торгууль ногдуулна гэж мэдэгдэв. Шаардлагагүй тохиолдолд израилчуудыг гэрээсээ гарахгүй байхыг уриалсан. Хүнсний дэлгүүр, эмийн сан, банк зэрэг зайлшгүй шаардлагатай үйлчилгээг нээлттэй үлдээсэн. [[3 сарын 25]], [[4 сарын 1|4 сарын 1-ний]] өдрүүдэд хөл хориог улам чангатгаж, хүн бүр гадаа хамар, амаа таглахыг уриалсан. Коронавирус [[Бней-Брак|Бней-Брак хотод]] хүчтэй тархаж, 4-р сарын эхээр халдвар авсан хүний тоо 1000 шахам хүрч байсан тул<ref>{{cite web|url=https://www.ynetnews.com/article/rktqtmXPI|title=Bnei Brak coronavirus cases near 1000 as Haredi cities hit hardest|date=2 April 2020|access-date=2 April 2020|work=Ynetnews}}</ref> Засгийн газрын хуралдаанаар хотыг "хязгаарлалтын бүс" гэж зарлаж, орох, гарахыг нэг долоо хоногийн хугацаагаар хязгаарласан. [[3 сарын 20|3 сарын 20-нд]] [[Иерусалим]] дахь [[Холокост|Холокостоос]] амьд үлдсэн 88 настай, урьд нь өвчнөөр шаналж байсан хүнийг тус улсын анхны нас барсан тохиолдол хэмээн зарлав.<ref>{{cite web|last1=Rabinovitch|first1=Ari|title=Israel reports first coronavirus fatality|url=https://news.yahoo.com/israel-reports-first-coronavirus-fatality-212259437.html|website=news.yahoo.com|publisher=Reuters|date=20 March 2020}}</ref><ref>{{cite web|last1=Estrin|first1=Daniel|title=Holocaust Survivor Is First Coronavirus Death In Israel|url=https://www.npr.org/sections/coronavirus-live-updates/2020/03/21/819541569/holocaust-survivor-is-first-coronavirus-death-in-israel|website=NPR|language=en|date=21 March 2020}}</ref> [[2020 оны Израилын парламентын сонгууль|2020 оны Израилын парламентын сонгуулийн]] дараа засгийн газар байгуулагдаагүй тул түр засгийн газрын үед цар тахлын эхний давлагаа гарсан. [[Биньямин Нетаньяху|Нетаньяху]] ерөнхий сайдын үүргээ үргэлжлүүлэн гүйцэтгэж байсан бөгөөд вирусийн тархалтыг хянах, хязгаарлах зорилгоор нэмэлт эрх мэдэл авсан гэж буруутгагдаж байгаа юм. Үндэсний эв нэгдлийн буюу шинэ засгийн газар нь [[2020 он|2020 оны]] [[5 сарын 17|5 сарын 17-нд]] байгуулагдсан. Хоёр дахь давлагааны үеэр <nowiki>''Хар туг''</nowiki><ref>{{cite news|agency=Jewish Chronicle|title=A bipartisan protest movement is rocking Israel|url=https://jewishchronicle.timesofisrael.com/a-bipartisan-protest-movement-is-rocking-israel|date=5 August 2020}}</ref>зэрэг хөдөлгөөнүүд болон жагсаалууд нь засгийн газрын вирусийн эсрэг хариу арга хэмжээг эсэргүүцэв<ref>{{cite news|agency=The Jerusalem Post|title=Thousands gather in Tel Aviv for Black Flag protest against coalition|url=https://www.jpost.com/israel-news/thousands-gather-in-tel-aviv-for-black-flag-protest-against-coalition-625911|date=26 April 2020}}</ref>. Гурав дахь давалгааны үеэр [[2020 он|2020 оны]] [[12 сарын 22|12 сарын 22-нд]] үндэсний эв нэгдлийн засгийн газар огцорсноор хоёр жилийн хугацаанд дөрөв дэх сонгууль явахад хүргэсэн.<ref>{{cite news|agency=CNN|date=22 December 2020|url=https://edition.cnn.com/2020/12/22/middleeast/israel-government-collapses-intl/index.html|title=Israel's government collapses, not with a bang but a whimper, triggering fourth election in 2 years}}</ref> == Анхны давлагаа == === Анхны тохиолдлууд === [[2 сарын 21|2 сарын 21-нд]] [[Израил|Израил улсад]] COVID-19-ийн анхны тохиолдол батлагдсан. "Diamond Princess" дээр хорио цээр тогтоосны дараа [[Япон|Японоос]] ирсэн Израилын иргэнээс коронавирус илэрсэн. [[2 сарын 23|2 сарын 23-нд]] "Diamond Princess"-ийн хоёр дахь зорчигчоос коронавирус илэрч, эмнэлэгт тусгаарлагдсан.<ref name="JP-Il2">{{cite web|url=https://www.jpost.com/HEALTH-SCIENCE/Netanyahu-International-coronavirus-quarantine-list-may-grow-618492|title=Second coronavirus case in Israel confirmed, as panic increases|publisher=The Jerusalem Post|date=23 February 2020|access-date=24 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200224174050/https://www.jpost.com/HEALTH-SCIENCE/Netanyahu-International-coronavirus-quarantine-list-may-grow-618492|archive-date=24 February 2020|url-status=live}}</ref> [[2 сарын 27|2 сарын 27-нд]] [[Итали|Италиас]] [[2 сарын 23|2 сарын 23-нд]] буцаж ирсэн эрэгтэйн шинжилгээ эерэг гарсан тул Шеба эрүүл мэндийн төвд тусгаарлагдсан<ref>{{cite web|url=https://www.ynetnews.com/article/HJkE9zHVI|title=Israel confirms its first case of coronavirus|publisher=Ynet News|date=27 February 2020|access-date=27 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200227113139/https://www.ynetnews.com/article/HJkE9zHVI|archive-date=27 February 2020|url-status=live}}</ref>. [[2 сарын 28|2 сарын 28-нд]] түүний эхнэрээс коронавирус илэрсэн.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/Breaking-News/Health-Ministry-confirms-second-case-of-coronavirus-in-Israel-619189|title=Health Ministry confirms second case of coronavirus in Israel|website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|access-date=2020-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200228090123/https://www.jpost.com/Breaking-News/Health-Ministry-confirms-second-case-of-coronavirus-in-Israel-619189|archive-date=28 February 2020|url-status=live}}</ref> {{Хянах}} [[3 сарын 1|3 сарын 1-нд]] эмэгтэй цэргээс халдвар илэрсэн байна. Тэрээр [[2 сарын 27|2 сарын 27-нд]] халдвар авсан хүний удирддаг тоглоомын дэлгүүрт ажиллаж байсан<ref name="15cases">{{cite web|last1=Hilai|first1=Sivan|last2=Rubinstein|first2=Roy|title=Number of people infected with coronavirus in Israel jumps to 15|url=https://www.ynetnews.com/article/B1Z006ThVI|website=Ynet News|date=4 March 2020|access-date=4 March 2020}}</ref>. [[3 сарын 3|3 сарын 3-нд]] дахин гурван тохиолдол батлагдсан. Хоёр тохиолдол нь ижил тоглоомын газарт халдвар авсан: дэлгүүрт ажилладаг дунд сургуулийн сурагч, дэлгүүр орсон дунд сургуулийн орлогч захирал. Үүний үр дүнд 1,150 сурагч 2 долоо хоногийн хөл хорионд орсон. [[2 сарын 29|2 сарын 29-нд]] [[Итали|Итали руу]] аялж байгаад буцаж ирсэн өөр нэг хүнээс коронавирусын халдвар илэрсэн байна. === Засгийн газрын хариу арга хэмжээ === Засгийн газар цар тахлын талаар мэдээлэл, зааварчилгаа бүхий [https://govextra.gov.il/ministry-of-health/corona/corona-virus-en/ олон хэлтэй вэбсайт] байгуулсан. Мөн Израилын засгийн газар мөн өдөр тутмын статистик мэдээллийг үзэх боломжтой [https://datadashboard.health.gov.il/COVID-19/ хяналтын самбар] байгуулсан.<ref>{{cite web|url=https://datadashboard.health.gov.il/COVID-19/general?utm_source=go.gov.il&utm_medium=referral|title=COVID19 dashboard|agency=Israel Ministry of Health}}</ref> ==== Аялал, нэвтрэх хязгаарлалт ==== [[2020 он|2020 оны]] [[1 сарын 26|1 сарын 26-нд]] [[Израил]] зайлшгүй шаардлагагүй тохиолдолд [[Хятад|Хятад руу]] явахгүй байхыг зөвлөв.<ref>{{cite news|last1=Kandel|first1=Rina Rozenberg|last2=Efrati|first2=Ido|title=Israel Suspends All Flights From China, Isolates Arrivals Over Coronavirus Outbreak|url=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-israel-suspends-all-flights-from-china-isolates-arrivals-over-coronavirus-outbreak-1.8472297|work=Haaretz|date=30 January 2020|language=en}}</ref> [[2 сарын 17|2 сарын 17-нд]] [[Израил]] хоригоо сунгаж, [[Тайланд]], [[Хонконг]], [[Макао]], [[Сингапур|Сингапурийг]] багтаасан.<ref>{{cite news|title=Israel bans foreigners coming from East Asian countries over virus fears|url=https://www.timesofisrael.com/israel-bans-foreigners-coming-from-east-asian-countries-over-virus-fears/|work=The Times of Israel|date=17 February 2020}}</ref> [[2 сарын 22|2 сарын 22-нд]] [[Өмнөд Солонгос|БНСУ-ын]] [[Сөүл|Сөүлээс]] нисэж ирсэн онгоц [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион нисэх онгоцны буудалд]] газардсан. Онцгой шийдвэр гаргаж, зөвхөн [[Израил|Израилын]] иргэдийг онгоцноос буулгахыг зөвшөөрч, Израилын бус бүх иргэдийг [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгост]] буцаасан.<ref>{{cite web|last1=Raz-Chaimovich|first1=Michal|title=Israel refuses entry to Korean Air passengers|url=https://en.globes.co.il/en/article-israel-refuses-entry-to-korean-air-passengers-1001319306|website=Globes|language=he|date=23 February 2020}}</ref> Дараагаар [[Израил|Израилд]] ирэхээсээ өмнө 14 хоногийн хугацаанд [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгост]] байсан [[Израил|Израилын]] оршин суугч бус болон харьяат бус хүмүүсийг оруулахыг хориглосон.<ref>{{cite web|last1=Blumentha|first1=Itay|title=Israel extends entry ban over coronavirus to South Korea and Japan|url=https://www.ynetnews.com/article/HJYoiRCmL|website=Ynetnews|language=en|date=22 February 2020}}</ref> Үүнтэй ижил захирамж нь [[2 сарын 23|2 сарын 23-наас]] эхлэн [[Япон]] улсаас ирсэн хүмүүст хэрэгжиж эхэлсэн. ==== 14 хоногийн тусгаарлалт ==== [[2 сарын 21|2 сарын 21-нд]] Израил улс [[Өмнөд Солонгос]] эсвэл [[Япон|Японоос]] ирсэн бүх хүмүүст зориулж 14 хоногийн хугацаатай гэртээ тусгаарлах журмыг тогтоосон. [[Израил|Израилд]] очсоны дараа хэд хэдэн жуулчнаас шинжилгээний хариу эерэг гарсан ба үүнд [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосоос]] ирсэн нэгэн бүлгийн гишүүд,<ref>{{cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/health-ministry-korean-nationals-who-visited-israel-tested-positive-for-coronavirus-1.8564475|title=Korean Nationals Who Visited Israel, West Bank Tested Positive for Coronavirus|newspaper=Haaretz|date=24 February 2020|last1=Efrati|first1=Ido|access-date=14 Хоёрдугаар сар 2021|archive-date=25 Есдүгээр сар 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925125011/https://www.haaretz.com/israel-news/health-ministry-korean-nationals-who-visited-israel-tested-positive-for-coronavirus-1.8564475/|url-status=dead}}</ref> [[Румын|Румынээс]] ирсэн хоёр хүн,<ref>{{cite web|url=https://www.romaniajournal.ro/society-people/8-more-people-tested-positive-for-coronavirus-in-bucharest-25-cases-confirmed-overall-in-romania/|title=8 more people tested positive for Coronavirus in Bucharest, 25 cases confirmed overall in Romania|website=Romania Journal|date=10 March 2020}}</ref> [[Грек|Грекийн]] мөргөлчид,<ref>{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com/greek-tourist-who-recently-visited-israel-dies-of-coronavirus/|title=Greek tourist who recently visited Israel dies of coronavirus|agency=Romania Journal|date=12 March 2020}}</ref> болон [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ-ын]] [[Нью-Йорк (муж улс)|Нью-Йорк мужаас]] ирсэн эмэгтэй орсон юм.<ref>{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog-march-5-2020/|title=Virus cases in New York state double to 22|date=5 March 2020}}</ref> Нийт 1400 израил хүн гадаадад аялсны дараа тусгаарлалтад орсон.<ref>{{cite web|url=https://www.ynetnews.com/article/H1nXPa7E8|title=1,600 Israelis are in 14-day quarantine for coronavirus|website=ynetnews|first1=Sivan|last1=Hilaie|date=2020-02-26|access-date=2020-02-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200227093422/https://www.ynetnews.com/article/H1nXPa7E8|archive-date=27 February 2020|url-status=live}}</ref> [[3 сарын 9|3 сарын 9-нд]] Ерөнхий сайд [[Биньямин Нетаньяху]] [[Израил|Израилд]] нэвтэрч буй бүх хүмүүст хорио цээрийн дэглэм тогтоож, тус улсад ирсэн хүмүүсийг 14 хоногийн хугацаагаар тусгаарлалтанд оруулж байх тушаал гаргав.<ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/netanyahu/status/1237075668967534592|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|access-date=10 March 2020}}</ref><ref name="quarantine.bbc">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-51809818|title=Israel declares 14-day quarantine for all arrivals|work=BBC News|date=9 March 2020|access-date=10 March 2020}}</ref> Энэхүү тушаал нь буцаж ирсэн бүх израилчуудад нэн даруй хүчин төгөлдөр үйлчилж эхэлсэн бөгөөд хорио цээрийн дэглэмийн хугацаанд хаана байхаа баталсан гадаадын бүх иргэнд [[3 сарын 13|3 сарын 13-наас]] эхлэн үйлчилж эхэлсэн.<ref name="quarantine.bbc" /> ==== Тусгаарлалтад орсон иргэдээс санал авах байр ==== [[3 сарын 2|3 сарын 2-нд]] [[2020 оны Израилын парламентын сонгууль]] болсон. Тусгаарлалтад орсон [[Израил|Израилын]] санал өгөх эрхтэй 5630 иргэнд зориулж олон тооны тусгаарлагдсан бүхээгийг байгуулсан.<ref>{{Cite news|last1=Jaffe-Hoffman|first1=Maayan|last2=Hoffman|first2=Gil|url=https://www.jpost.com/HEALTH-SCIENCE/With-5630-Israelis-in-isolation-Health-Ministry-says-go-vote-619391|title=With 5,630 Israelis in isolation, Health Ministry says 'go vote'|work=Jerusalem Post}}</ref> Ийнхүү тусгай санал өгөх бүхээгт 4073 иргэн саналаа өгсөн. Сонгуулийн дараа олон тооны израилчууд тусгаарлалтад оржээ. ==== Халдвар авсан хүмүүсийг гар утсаар хянах ажиллагаа ==== [[3 сарын 15|3 сарын 15-нд]] [[Израил|Израилын]] засгийн газар коронавирустэй гэж оношлогдсон хүмүүсийн өмнөх хөдөлгөөнийг гар утсаар нь дамжуулан хянах боломжийг Израилын аюулгүй байдлын агентлагт (ISA) олгохыг санал болгов. Үүний ачаар Аюулгүй байдлын агентлаг нь тандалт хийхэд шүүхийн тогтоол шаардлаггүй болсон. Энэхүү арга хэмжээний зорилго нь халдвар авсан хүмүүс оношлогдохоосоо хоёр долоо хоногийн өмнөх үед хавьтсан хүмүүсийг тодруулж, 14 хоногийн хугацаанд өөрийгөө тусгаарлах ёстой гэсэн мэдээг илгээх байв. Аюулгүй байдлын арга хэмжээг [[Кнессет|Кнессетийн]] дэд хороогоор батлуулснаас хойш 30 хоногийн хугацаанд хэрэгжүүлэх ёстой байсан. Шүүмжлэгчид уг саналыг хувийн нууц, иргэний эрх чөлөөнд халдсан хэрэг хэмээн үзэж байв.<ref>{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/government-okays-mass-surveillance-of-israelis-phones-to-curb-coronavirus/|title=Government okays mass surveillance of Israelis' phones to curb coronavirus|first=Judah Ari|last=Gross|date=15 March 2020|access-date=15 March 2020|work=[[The Times of Israel]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.haaretz.com/israel-news/coronavirus-cases-in-israel-spike-to-164-nearly-2-500-medical-officials-quarantined-1.8671075|title=Live Updates Israel Approves Cellphone Tracking for Coronavirus Patients as Cases Rise to 213|date=15 March 2020|access-date=15 March 2020|work=[[Haaretz]]|archive-date=25 Есдүгээр сар 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925125100/https://www.haaretz.com/israel-news/dozens-of-new-york-hasidic-jews-in-coronavirus-quarantine-after-arriving-in-israel-1.8689682/|url-status=dead}}</ref> [[3 сарын 17|3 сарын 17-ны]] шөнийн 1 цаг 30 минутад Кнессетийн хороо холбоо тогтоох хөтөлбөрийг батласан.<ref>{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com/knesset-committee-chair-slams-cabinets-phone-tracking-decision-as-power-grab/|title=Knesset committee chair slams cabinet's phone tracking decision as 'power grab'|date=17 March 2020}}</ref> Эхний хоёр өдрийн дотор [[Эрүүл Мэндийн яам (Израил)|Эрүүл Мэндийн яам]] халдвар авсан хүний хавьтал болсон 400 хүнд мэссэж илгээж, өөрсдийгөө 14 хоног тусгаарлах ёстойг мэдэгдсэн. [[3 сарын 19|3 сарын 19-ний]] өдөр Израилын Дээд шүүх Израилын Иргэний Эрхийн Холбоо, Адала-Арабын Цөөнхийн Эрх Зүйн Төвөөс ирүүлсэн энэхүү хөтөлбөрийг зогсоох тухай өргөдлийг хэлэлцэн түр тушаал гаргасан.<ref>[https://versa.cardozo.yu.edu/sites/default/files/upload/opinions/Ben%20Meir%20v.%20Prime%20Minister.pdf HCJ 2109/20 ''Association for Civil Rights v. Prime Minister'' (19 March 2020)]</ref><ref>[https://versa.cardozo.yu.edu/viewpoints/coronavirus-interim-order-update Updated decision in HCJ 2109/20 ''Association for Civil Rights v. Prime Minister'' (24 March 2020)]</ref> Тэр өдөр хэдэн зуун эсэргүүцэгчид [[Кнессет|Кнессетийн]] барилгын хажууд цугларч, иргэдийн хөдөлгөөнийг хязгаарласан утасны хяналт болон бусад хязгаарлалт, засгийн газрын шүүх, хууль тогтоох салбарыг зогсоосныг эсэргүүцэв. Цагдаа нар 10 гаруй хүн хөл хориог зөрчсөн гэж гурван эсэргүүцэгчийг баривчилж, олон арван машиныг [[Кнессет|Кнессетийн]] барилга руу ойртохыг хориглосон байна.<ref>{{cite news|url=https://www.huffpost.com/entry/protesters-accuse-netanyahu-of-exploiting-pandemic-for-power-grab_n_5e73ae1dc5b6eab779442d65|title=Protesters Accuse Netanyahu Of Exploiting Pandemic For Power Grab|first=Aron|last=Heller|agency=Associated Press|publisher=[[HuffPost]]|date=March 19, 2020|access-date=March 19, 2020}}</ref> [[3 сарын 26|3 сарын 26-ны]] өдөр Израилын аюулгүй байдлын агентлагаас холбоо барих мөшгих замаар 500 гаруй израилчуудад хавьтал болсныг мэдэгдсэн.<ref>{{cite web|url=https://www.ynetnews.com/article/SyR8DwqUU|title=Shin Bet: Over 500 Israelis diagnosed with coronavirus thanks to agency's efforts|date=26 March 2020}}</ref> ==== Эмнэлгийн салбар ==== [[3 сарын 15|3 сарын 15-ны]] сүүлээр эмч нар шинжилгээний удирдамж хэтэрхий хязгаарлагдмал гэж гомдоллож байсан.<ref>{{citation|url=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-israel-health-ministry-s-refusal-to-ok-tests-leads-to-dumping-of-samples-1.8675058|title=Coronavirus in Israel: Refusal to Approve Tests Leads to Dumping Samples|newspaper=Haaretz|agency=Haaretz|date=15 March 2020|last1=Efrati|first1=Ido}}</ref> [[3 сарын 16|3 сарын 16-ны]] өдөр эрүүл мэндийн сайд COVID-19 өвчнөөр өвчилсөн өвчтөнүүдэд туршилтын эмчилгээ хийхийг зөвшөөрөв.<ref>{{cite news|url=https://www.jpost.com/Israel-News/Health-Ministry-approves-experimental-treatments-for-coronavirus-621209|title=Health Ministry approves experimental treatments for coronavirus|date=16 March 2020}}</ref> [[3 сарын 18|3 сарын 18-нд]] Батлан хамгаалах яам Коронатай холбоотой тоног төхөөрөмж худалдан авах ажлыг эхлүүлсэн.<ref>{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog-march-18-2020/|agency=The Times of Israel|title=Defense Ministry takes over buying corona-related gear amid claims of shortages|date=18 March 2020}}</ref> Тэр өдөр Израилын Биологийн Судалгааны Хүрээлэн COVID-19-ийн эсрэг вакцин дээр ажиллаж байгаагаа мэдэгдсэн.<ref>{{cite news|last1=Efrati|first1=Ido|last2=Levinson|first2=Chaim|title=Israeli Research Center to Announce It Developed Coronavirus Vaccine, Sources Say|url=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-coronavirus-vaccine-israel-biological-research-institute-develope-1.8665074|work=Haaretz|date=18 March 2020}}</ref> [[3 сарын 29|3 сарын 29-нд]] Маген Давид-Адом халдвар авсан хүнд өвчтэй хүмүүсийг эмчлэх зорилгоор эдгэсэн COVID-19 өвчтнүүдийн цусны сийвэнг цуглуулж эхлэхээ мэдэгдсэн.<ref>{{Cite news|url=https://www.i24news.tv/en/news/israel/1585476888-israel-mda-to-collect-plasma-from-recovered-coronavirus-donors-to-treat-severely-ill|title=Israel: MDA to collect plasma from recovered coronavirus donors to treat severely ill|date=29 March 2020|work=i24 News}}</ref> ==== Хилийн чанад дахь иргэдийг нутаг буцаах ажиллагаа ==== Гуравдугаар сарын гурав дахь долоо хоногт гэхэд [[Израил|Израилын]] үндэсний агаарын тээвэрлэгч Эль Аль засгийн газраас [[Перу]], [[Энэтхэг]], [[Австрали]], [[Бразил]], [[Коста-Рика]] руу нислэг явуулж, дэлхийн өнцөг булан бүрт гацсан олон зуун израилчуудыг эх оронд нь авчрах хүсэлт ирүүлжээ. [[3 сарын 22|3 сарын 22-нд]] 550 израилчууд [[Энэтхэг|Энэтхэгээс]] буцаж ирсэн; хэд хоногийн өмнө [[Перу|Перугаас]] [[Израил|Израилын]] 1100 орчим аялагчид буцаж ирсэн.<ref>{{cite web|url=https://www.ynetnews.com/article/HkK1211B88|title=El Al answers government's plea to rescue more Israelis stranded overseas|date=2020-03-22|website=ynetnews|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> === Эдийн засагт үзүүлсэн нөлөө === ==== Хүн хооронд зай барих ба олон нийтийн газруудын хаалт ==== [[3 сарын 10|3 сарын 10-наас]] [[Израил]] нэг газар 2000 хүн цуглахыг хязгаарлаж эхлэсэн.<ref>{{Cite web|last=Times of Israel Staff|date=10 March 2020|title=Israel bars gatherings over 2,000 people, limits visits to sick or elderly|url=https://www.timesofisrael.com/israel-bars-gatherings-over-2000-people-limits-visits-to-sick-or-elderly/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613075723/https://www.timesofisrael.com/israel-bars-gatherings-over-2000-people-limits-visits-to-sick-or-elderly/|archive-date=13 June 2020|access-date=5 July 2020|website=The Times of Israel}}</ref> Нэг өдрийн дараа буюу [[3 сарын 11|3 сарын 11-ний]] өдөр [[Израил]] 100 хүний цугларалтыг хязгаарлаж эхэлсэн. [[3 сарын 14|3 сарын 14-нд]] Ерөнхий сайд [[Биньямин Нетаньяху|Нетаньяху]] шинэ журам зарлаж, "амьдралын шинэ хэв маягийг хэвшүүлэх" шаардлагатай гэж мэдэгдэв. Эрүүл мэндийн яам [[3 сарын 15|3 сарын 15-ны]] өдрөөс хэрэгжиж эхлэх шинэ журмуудыг нийтэлсэн. Үүнд 10-аас дээш хүний цугларалтыг хориглох, өдөр өнжүүлэх төв, тусгай боловсрол, залуучуудын хөдөлгөөн, сургуулийн дараах хөтөлбөр зэрэг бүх боловсролын байгууллагыг хаах зэрэг хязгаарлалтууд багтсан. Хаах шаардлагатай газруудын жагсаалтад худалдааны төв, ресторан, зочид буудлын хоолны өрөө, паб, бүжгийн клуб, биеийн тамирын заал, усан сан, наран шарлагын газар, усан болон зугаа цэнгэлийн парк, амьтны хүрээлэн, тэжээвэр амьтны хүрээлэн, халуун усны газар, тахилгын банн, гоо сайхан, массажны газар, арга хэмжээ, хурлын газрууд, нийтийн завь ба кабелийн машинууд, өв дурсгалт газрууд багстан юм. Засгийн газраас иргэдийг гэртээ байлгах зааварчилгааны үр дүнд гэр бүлийн хүчирхийлэлтэй холбоотой утсаар ярих дуудлага нэмэгдсэнээс болоод эмэгтэйчүүдийг хамгаалах түр байрууд хүчин чадлаа дийлэхээ больсон.<ref name="abuse">{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/with-families-cooped-up-at-home-due-to-virus-domestic-violence-complaints-soar/|title=With families cooped up at home due to virus, domestic violence complaints soar|date=March 23, 2020|access-date=March 23, 2020|work=The Times of Israel}}</ref><gallery style="text-align:left"> Файл:Jerusalem light rail social distancing forbidden seats signs.jpg|Хоорондын зай барих байдлыг дэмжихийн тулд [[Иерусалим|Иерусалимын]] хөнгөн төмөр замын суудлын талыг "Энэ суудал дээр суухыг хориглоно" гэсэн бичиг наасан. Файл:Bus sitting restrictions in Israel during COVID-19 Pandemic in Israel.jpg|Засгийн газраас жолоочийг халдвар авахаас сэргийлэхийн тулд автобусны урд суудал дээр суухыг хориглосон. Файл:Social distancing Jerusalem supermarket aisle.jpg|alt=Tiles on supermarket aisle floor. Every seven tiles there is a sticker saying "For the sake of your health, stand here" in Hebrew.|Супермаркетын шалны наалт нь хүмүүсийг бие биенээсээ зайгаа барихыг уриалж байна: "Эрүүл мэндийнхээ төлөө энд зогсоорой". </gallery> ==== Сургуулийн хаалт ==== [[3 сарын 12|3 сарын 12-нд]] Израилын засгийн газар бүх их дээд сургууль, сургуулиуд хаврын амралт дуусахаас нааш хаагдана гэж мэдэгдсэн.<ref>{{cite news|url=https://www.jpost.com/HEALTH-SCIENCE/Coronavirus-Teachers-Union-calls-on-Education-Ministry-to-shutter-schools-620688|title=109 Israelis diagnosed with coronavirus, schools to close|agency=The Jerusalem Post|date=12 March 2020}}</ref> Амралтын дараа сургуулиуд хаалттай хэвээр үлдэж<ref>{{cite web|url=https://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-5711964,00.html|title=בתי ספר בהדרגה, בלי בתי קפה: אסטרטגיית היציאה|date=2020-04-10|website=ynet|language=he|access-date=2020-04-23}}</ref>, сурагчид онлайнаар сурч үлдсэн. [[5 сарын 3|5 сарын 3-нд]] нэгээс гуравдугаар ангиуд зарим хотуудад хязгаарлалттайгаар хичээлээ үргэлжлүүлэхийг зөвшөөрөв. ==== Ажилгүйдэл ==== [[3 сарын 16|3 сарын 16-нд]] [[Израил]] олон нийтийн болон хувийн хэвшилд хязгаарлалт тогтоов. Засгийн газрын болон орон нутгийн эрх мэдлийн бүх чухал биш ажилчдыг хавар хүртэл цалинтай чөлөөнд явуулсан. 10-аас олон ажилтантай хувийн хэвшлийн компаниуд ажлын байр дахь ажилтнуудаа 70% -иар бууруулах шаардлагатай болов.<ref>{{cite news|url=https://www.jpost.com/Breaking-News/Intern-at-Ichilov-contracts-coronavirus-as-Israeli-cases-spike-to-250-621142|title=Coronavirus: Israel places severe limits on public, private sectors|date=16 March 2020}}</ref> [[4 сарын 1]] гэхэд улсын хэмжээнд ажилгүйдлийн түвшин 24.4 хувьд хүрсэн. Зөвхөн 3-р сард 844,000 гаруй иргэн ажилгүйдлийн тэтгэмж авахаар хүсэлт гаргасны 90 хувь нь цар тахлын улмаас цалингүй чөлөө авсан байсан.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/Breaking-News/The-number-of-unemployed-in-Israel-tops-1-million-for-the-first-time-623151|title=Israeli unemployment exceeds one million: 24.4% of workforce|first=Eytan|last=Halon|date=1 April 2020|access-date=1 April 2020|work=The Jerusalem Post}}</ref> ==== Нийтийн тээвэр ==== [[Файл:Beersheba_stabling_yard_a_01.jpg|right|thumb|Хол хорионоос болж [[Беэр-Шева]] дахь Израилын төмөр замын зогсоол бүхий талбай дүүрчээ]] [[3 сарын 19|3 сарын 19-ний]] байдлаар нийтийн тээврийн хэрэгслээр зорчигчдын тоо вирус гарахаас өмнөх үеийнхээс 38.5 хувиар буурчээ. Нийтийн тээврийн автобусны үйл ажиллагааг засгийн газар хатуу хязгаарлаж, шөнийн цагаар хөл хорио тогтоосон.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/Israel-News/Israel-public-transit-usage-down-385-percent-compared-to-before-coronavirus-621679|title=Israel public transit usage down 38.5% compared to before coronavirus|date=March 20, 2020|access-date=March 20, 2020|work=The Jerusalem Post}}</ref> [[3 сарын 22|3 сарын 22-ны]] байдлаар Израилын Тээвэр, замын аюулгүй байдлын яам, түүний Нийтийн тээврийн үндэсний газар нийтийн тээврийн хэрэгслээр зорчиж буй зорчигчид COVID-19 өвчтэй хүнтэй хамт аялсан эсэхээ лавлах системийг бий болгосон. Аялал жуулчлалын түүхийг Рав-Кав гэгддэг тус улсын цахим автобусны картаар дамжуулж хадгалах систем үүсгэсэн.<ref>{{cite web|url=https://www.calcalistech.com/ctech/articles/0,7340,L-3802936,00.html|title=Israel's Bus Pass Card to Notify Users if They Shared a Ride With a Covid-19 Patient|last=Pick|first=Lior Gutman and Adi|date=2020-03-22|website=CTECH - www.calcalistech.com|access-date=2020-03-23|archive-date=2020-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925125232/https://www.calcalistech.com/ctech/articles/0,7340,L-3802936,00.html/|url-status=dead}}</ref> Эхний давлагааны оргил үед буюу [[2020 он|2020 оны]] [[4 сарын 20|4 сарын 20-ны]] өдөр нийтийн тээврийн хэрэгслээр зорчих нь дэгдэлт гарахаас өмнөх үеийнхтэй харьцуулахад 80%-иар буурчээ.<ref>{{cite web|title=Israel public transit usage during first wave was down 80% compared to before coronavirus|url=https://moovitapp.com/insights/en/Moovit_Insights_Public_Transit_Index-countries|access-date=December 2, 2020}} [[Файл:CC BY icon.svg|50x50px]] Material was copied from this source, which is available under a [[creativecommons:by/4.0/|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].</ref> ==== Эдийн засгийг аврах багц төлөвлөгөө ==== [[3 сарын 30|3 сарын 30-нд]] Ерөнхий сайд [[Биньямин Нетаньяху|Нетаньяху]] нийт 80 тэрбум [[Шинэ израилын шекель|шекель]] буюу 22 тэрбум доллар бүхий эдийн засгийг аврах багцыг зарлаж, энэ нь тус улсын ДНБ-ий 6% байна гэж мэдэгдсэн. Энэ мөнгийг эрүүл мэндийн салбарт (10 тэрбум [[Шинэ израилын шекель|шекель]]); жижиг, том бизнес эрхлэгчдэд үзүүлэх халамжид (30 тэрбум [[Шинэ израилын шекель|шекель]]) , ажилгүйдэл (32 тэрбум [[Шинэ израилын шекель|шекель]]), санхүүгийн хөшүүрэгт (8 тэрбум [[Шинэ израилын шекель|шекель]]) тус тус хуваарилсан.<ref>{{Cite news|last=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/israel-news/coronavirus-israel-netanyahu-breaking-news-1.8720108|title=Coronavirus in Israel: Netanyahu Announces New Restrictions Barring Gatherings of Over Two|date=2020-03-30|work=Haaretz|access-date=2020-03-30|language=en|archive-date=2020-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925125240/https://www.haaretz.com/israel-news/coronavirus-israeli-health-minister-netanyahu-mossad-chief-quarantine-1.8720108/|url-status=dead}}</ref> === Хувийн хэвшил === ==== Жижиглэнгийн худалдаа ==== [[3 сарын 16|3 сарын 16-нд]] Израилын банк жижиглэнгийн худалдааны банкуудыг хаахыг тушаасан боловч өндөр настнуудад зориулсан тусгай үйлчилгээг нээлттэй байлгахыг зөвшөөрсөн.<ref>{{cite news|last1=Tress|first1=Luke|title=Bank of Israel orders most retail banks closed, special services for elderly|url=https://www.timesofisrael.com/bank-of-israel-orders-most-retail-banks-closed-special-services-for-elderly/|work=Times of Israel|date=16 March 2020}}</ref> [[Файл:Mahane_Yehuda_Market_closed_in_coronavirus_outbreak.jpg|right|thumb|Хаалттай Махане Йехуда захад зөвхөн супермаркет, эмийн санд дэлгүүр хэсэх боломжтой ]] [[3 сарын 22|3 сарын 22-нд]] [[Тел-Авив]] дахь задгай Кармел зах, [[Иерусалим]] дахь ил задгай Махане Йехуда захыг хоёулангийн хаасан.<ref>{{cite web|url=https://www.mako.co.il/news-israel/2020_q1/Article-743beaedb510171026.htm|title=תיעוד: שוטרים עוברים בשוק הכרמל וסוגרים את הדוכנים|trans-title=Documentation: Police officers pass through the Carmel Market and close the stands|date=22 March 2020|access-date=24 March 2020|work=[[Keshet Media Group|Mako]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.kolhair.co.il/jerusalem-news/126083/|title=כעת, שוטרים החלו בסגירת שוק מחנה יהודה|language=he|trans-title=Now, police have begun closing the Mahane Yehuda Market|first=Shlomi|last=Heller|date=22 March 2020|access-date=24 March 2020|work=[[Kol Ha'ir]]}}</ref> [[Файл:Empty_egg_shelf_in_Jerusalem,_April_2020.jpg|thumb|[[Иерусалим]] дахь супермаркетийн өндөгний хоосон тавиур. ]] Олон тооны супермаркетууд сандарч худалдан авах, хаагдахаас айх зэргээс үүдэлтэй өндөгний хомсдолд орсон. ==== Шашны хязгаарлалт ==== Эрүүл мэндийн яамны дотоод цугларалтыг 100-аас 10 хүртэл хүнд бууруулсан журамд миньян (олон нийтийн залбирлын чуулга)-д шаардагдах хамгийн бага гишүүний тоог харгалзан үзсэн. 3 сарын 25-нд хатуу хязгаарлалт тогтоосны дагуу, Израилын хоёр ерөнхий шашны тэргүүн бүх синагогуудыг хааж, мөргөл үйлдэхдээ гадаа 10 хүнтэй бүлэглэхийг уриалав.<ref>{{cite web|url=https://www.haaretz.com/israel-news/synagogues-to-close-under-new-coronavirus-regulations-1.8708347|title=Chief Rabbis Order Synagogues Closed Following Israel's New Coronavirus Regulations|first1=Aaron|last1=Rabinowitz|first2=Noa|last2=Landau|date=25 March 2020|access-date=25 March 2020|work=Haaretz|archive-date=8 Аравдугаар сар 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008073743/https://www.haaretz.com/israel-news/synagogues-to-close-under-new-coronavirus-regulations-1.8708347|url-status=dead}}</ref> Иерусалим дахь олон синагогуудыг хааж, гадаа залбирал хийх болсон.<ref>{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/prominent-rabbi-media-trying-to-slur-haredim-in-coronavirus-reports/|title=Prominent rabbi: Media trying to 'slur' Haredim in coronavirus reports|first=Nathan|last=Jeffay|date=29 March 2020|access-date=29 March 2020|work=The Times of Israel}}</ref> Израилын Эрүүл Мэндийн яамны статистик мэдээллээс үзэхэд [[Израил|Израилын]] нийт коронавирусээр өвчилсөн хүмүүсийн 24% нь (мэдэгдэж буй тохиолдлын 35%) синагогт, 15% зочид буудалд, 12% нь ресторанд халдвар авсан байна.<ref>{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/synagogues-top-coronavirus-hotspot-list-epidemiological-report-finds/|title=Synagogues top coronavirus hotspot list, epidemiological report finds|first=Stuart|last=Winer|date=24 March 2020|access-date=29 March 2020|work=The Times of Israel}}</ref> [[3 сарын 26|3 сарын 26-нд]] Ариун булшны сүмийг хаасан.<ref>{{cite web|last=Rasgon|first=Adam|url=https://www.timesofisrael.com/jerusalems-church-of-holy-sepulchre-closes-as-israel-ups-anti-virus-measures/|title=Jerusalem's Church of Holy Sepulchre closes as Israel ups anti-virus measures|publisher=The Times of Israel|date=2020-03-26|access-date=2020-04-06}}</ref> ==== Талархал ==== [[3 сарын 18|3 сарын 18-ны]] орой 18 цагт улс даяар израилчууд балкон дээрээ хоёр минут алга ташиж, эмнэлгийн ажилчид болон коронавирустай тэмцэж буй хүмүүст талархал илэрхийлэв.<ref>{{cite web|url=https://www.algemeiner.com/2020/03/19/israelis-across-country-applaud-from-their-balconies-in-appreciation-of-medical-workers-battling-coronavirus/|title=Israelis Across Country Applaud from Their Balconies in Appreciation of Medical Workers Battling Coronavirus}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.israel21c.org/israelis-applaud-healthcare-workers-in-two-minute-clap/|title=Israelis applaud healthcare workers in two-minute clap|date=22 March 2020}}</ref> === Бүх нийтийн бэлэн байдал === [[Файл:Mivtsa_Kadesh_Garden,_Raanana,_March_2020_09.jpg|thumb|COVID-19 дэгдэлтийн улмаас хотын цэцэрлэгт хүрээлэнг хаасан ]] [[3 сарын 19|3 сарын 19-нд]] Ерөнхий Сайд [[Биньямин Нетаньяху]] бүх нийтийн бэлэн байдал зарласан. Одоо байгаа хязгаарлалтыг цаашид хуулийн дагуу хэрэгжүүлж, хууль зөрчсөн хүмүүст торгууль ногдуулна гэж мэдэгдсэн. Шаардлагагүй бол израилчуудыг гэрээсээ гарахыг хориглосон. Нэн шаардлагатай үйлчилгээ нээлттэй хэвээр үлдсэн.<ref>{{cite news|agency=The Jerusalem Post|title=Netanyahu: Israelis face fines for breaking state of emergency orders|url=https://www.jpost.com/Breaking-News/529-Israelis-have-been-diagnosed-with-coronavirus-Health-Ministry-621536|date=19 March 2020}}</ref> Мэдээллийн үеэр олон зуун израилчууд [[3 сарын 21|3 сарын 21-ний]] өдөр шаббатад шинээр хориг тавихыг үл тоомсорлож, наран шарлагын газар, цэцэрлэгт хүрээлэн, байгалийн үзэсгэлэнт газруудаар зочлосон нь Эрүүл мэндийн яамнаас олон нийтэд илүү хатуу хязгаарлалт хийхэд хүргэжээ.<ref>{{cite web|url=https://www.ynetnews.com/article/Hy3UFimL8|title=Health officials threaten 'stricter virus measures' if orders are ignored|date=21 March 2020|access-date=21 March 2020|work=Ynetnews}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/health-ministry-warns-of-tougher-action-as-many-venture-outside-in-warm-weather/|title=Health Ministry warns of tougher action as many venture outside in warm weather|date=21 March 2020|access-date=21 March 2020|work=The Times of Israel}}</ref> [[3 сарын 25|3 сарын 25-нд]] Засгийн газар иргэдийн шилжилт хөдөлгөөнд илүү хатуу хязгаарлалт тогтоов.<ref>{{cite news|url=https://www.gov.il/en/departments/news/25032020_01|title=The Government Approved Emergency Regulations to Restrict Activities in Order to Curb the Spread of Coronavirus in Israel|agency=Ministry of Health|date=25 March 2020}}</ref> Хязгаарлалтууд: * Хүмүүс гэрээсээ 100 м-аас холдох ёсгүй. Үл хамаарах тохиолдлууд: ** Тусгай зөвшөөрөлтэй ажилтнууд ** Хоол хүнс, эм, шаардлагатай бүтээгдэхүүнийг авах, зайлшгүй шаардлагатай үйлчилгээг авах ** Эмнэлгийн үйлчилгээ авахад ** Цусаа өгөх ** Хуулийн ажиллагаа ** Жагсаал ** [[Кнессет|Кнессетэд]] хүрч ирэх ** Халамжийн тогтолцооны хүрээнд тусламж үйлчилгээ авах ** Эмнэлгийн тусламжийг өөр хүнд үзүүлэх эсвэл хүнд хэцүү, сэтгэлийн зовиуртай хүнд туслах ** Ил задгай газар залбирах, оршуулах ёслол, хуриманд зочлох. ** Эцэг эх нь тусдаа амьдардаг насанд хүрээгүй хүүхдийг эцэг эхийнх нь нэг нь нөгөө эцэг эхийн гэрт шилжүүлэхэд * Хувийн тээврийн хэрэгсэл зөвхөн хоёр зорчигчтой байж болно. Такси нь зөвхөн нэг зорчигчтой байж болно * Шаардлагатай ажилчдыг ажлын байран дээрээ халууныг нь шалгаж, шинжилгээнд хамруулах шаардлагатай бөгөөд 38°C-аас дээш температуртай хүмүүсийг гэрт нь буцаана * Зөрчил гаргагчид 5000 [[Шинэ израилын шекель|шекелийн]] торгууль ногдуулах эсвэл зургаан сар хүртэл хугацаагаар баривчлах ялаар шийтгэнэ [[4 сарын 1|4 сарын 1-ний]] өдрөөс эхлэн засгийн газраас иргэддээ урьдчилан сэргийлэх хязгаарлалтыг эрчимжүүлэхийг санал болгож, дараахь зүйлийг шаардсан: олон нийтийн бүх цугларалт, түүний дотор 10 хүний залбирлын чуулганаас татгалзах; нэг айлын хоёр хүнд зугаалгаар явахыг хязгаарлах; тэднийг олон нийтийн газар үргэлж нүүрний масктай явахыг уриалсан.<ref>{{Cite news|last=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/israel-news/coronavirus-israeli-health-minister-netanyahu-mossad-chief-quarantine-1.8720108|title=Israeli Government Debates Curfew on ultra-Orthodox Coronavirus Hot Spot|date=2020-04-02|work=Haaretz|access-date=2020-04-02|language=en|archive-date=2020-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925125240/https://www.haaretz.com/israel-news/coronavirus-israeli-health-minister-netanyahu-mossad-chief-quarantine-1.8720108/|url-status=dead}}</ref> [[4 сарын 12|4 сарын 12-ны]] өдрөөс эхлэн засгийн газар бүх израилчуудыг гэрээсээ гарахдаа хамар, амаа таглахыг шаардав. Үл хамаарах зүйлд "6-аас доош насны хүүхдүүд; сэтгэл хөдлөл, сэтгэцийн болон эрүүл мэндийн өвчтэй хүмүүс; машиндаа байгаа жолооч нар; барилга дотор ганцаараа байгаа хүмүүс; тогтмол хамт ажилладаг хоёр ажилчин" орно. ДЭМБ-аас эрүүл хүмүүсийг вирусын халдвараас хамгаалах нүүрний маскын үр нөлөөг шалгасан тэр өдөр шинэ хууль батлав.<ref>{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/israelis-will-be-required-to-wear-face-masks-outdoors-under-new-order/|title=Israelis will be required to wear face masks outdoors under new order|date=7 April 2020|access-date=12 April 2020|work=The Times of Israel}}</ref> === Хот, хорооллуудын хаалт === ==== Бней-Брак хотын хаалт ==== [[4 сарын 2|4 сарын 2-ны]] өдөр Засгийн газрын хуралдаанаар [[Бней-Брак|Бней-Бракыг]] "хязгаарлалтын бүс" болгон зарлаж, "оршин суугчид, цагдаа, аврах алба, зайлшгүй шаардлагатай бараа материалыг авчирдаг хүмүүс, сэтгүүлчид"-ийн нэвтрэх, гарах эрхийг хязгаарласан. 200,000 хүн амтай [[Бней-Брак]] нь [[Израил|Израилын]] бүх хотуудын коронавирусын халдвараар өвчлөгсдийн тоогоор хоёрдугаарт, нэг хүнд ногдохоороо хамгийн өндөр үзүүлэлттэй байжээ.<ref>{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/cabinet-declares-bnei-brak-restricted-zone-readies-to-do-same-for-other-towns/|title=Cabinet declares Bnei Brak 'restricted zone,' readies to do same for other towns|first=Jacob|last=Magid|date=2 April 2020|access-date=2 April 2020|work=The Times of Israel}}</ref> [[4 сарын 10|4 сарын 10-нд]] оршин суугчид хотоос гарч ажилдаа явах, ойрын хамаатныхаа оршуулганд оролцох эсвэл эмнэлгийн зайлшгүй хэрэгцээтэй үед гарахыг зөвшөөрсөн.<ref>{{cite web|url=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-bnei-brak-lockdown-extended-virus-cases-in-israel-up-3-percent-and-101-people-have-1.8759530|title=Bnei Brak Lockdown Extended; Virus Cases in Israel Up 3 Percent and 101 People Have Died|first=Bar|last=Peleg|date=12 April 2020|access-date=12 April 2020|work=Haaretz}}</ref> ==== Иерусалимын шашны хорооллуудын хөл хорио ==== [[4 сарын 12|4 сарын 12-нд]] засгийн газар [[Иерусалим|Иерусалимын]] шашны хорооллуудыг хаах шийдвэр гаргаж, тус хотын коронавирусын халдварын бараг 75% -ийг эдгээр хорооллуудаас улбаалж магадгүй гэсэн Эрүүл мэндийн яамны статистик мэдээллийг иш татав. Эдгээр хорооллын оршин суугчид зөвхөн ажилдаа явах, ойрын хамаатан садныхаа оршуулгад оролцох, эмнэлгийн зайлшгүй шаардлагатай бусад газар руу явах боломжтой байв. Хөл хориог [[Иерусалим хотын дарга]] [[Моше Лион]] эсэргүүцэж, засгийн газрын гишүүдэд хандсан. ==== Улсын хэмжээний хэсэгчилсэн хөл хорио ==== [[4 сарын 14|4 сарын 14-өөс]] [[4 сарын 16|16-ны]] хооронд Израилчууд бусад хотуудын гэр бүлд зочлох, [[Иерусалим|Иерусалимын]] оршин суугчдыг Мимоуна баярын үеэр өөрсдийн хорооллоосоо гарахаас урьдчилан сэргийлэхийн улс даяар хэсэгчилсэн хөл хорио дахин тогтоосон.<ref>{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/passover-closure-comes-into-effect-with-all-intercity-travel-banned/|title=Passover closure comes into effect, with all intercity travel banned|date=7 April 2020|access-date=7 April 2020|work=The Times of Israel}}</ref> === Гарах стратеги === ==== Жижиглэнгийн худалдаа ==== [[2020 он|2020 оны]] [[4 сарын 24|4 сарын 24-ний]] өдөр Засгийн газар гудамжны дэлгүүр, үсчингийн газрыг нээхийг зөвшөөрч, [[2020 он|2020 оны]] [[4 сарын 26|4 сарын 26-ны]] өдрөөс хэрэгжүүлж эхэлсэн. Худалдааны төвүүд, спорт заал, ресторанууд хаалттай хэвээр байв.<ref>{{cite news|url=https://www.ynetnews.com/article/Q5PRHXAJI|title=Israel approves reopening of all streets stores, barbershops|date=4 April 2020|agency=Ynet}}</ref> [[2020 он|2020 оны]] [[5 сарын 7|5 сарын 7-нд]] худалдааны төвүүд болон гадаа захууд дахин нээгдсэн.<ref>{{cite news|url=https://www.ynetnews.com/article/BkjylNW9U|title=Malls and markets reopen after Israel lifts coronavirus restrictions|date=7 May 2020|agency=Ynet}}</ref> [[2020 он|2020 оны]] [[5 сарын 27|5 сарын 27-нд]] зоогийн газрууд дахин нээгдэж, хүмүүс хоорондоо 1.6 метрийн зайтай, масктай байх журам гаргажээ.<ref>{{cite news|agency=The Times of Israel|date=27 May 2020|url=https://www.timesofisrael.com/cafes-restaurants-begin-to-reopen-with-coronavirus-restrictions-in-place/|title=Cafes, restaurants begin to reopen — with coronavirus restrictions in place}}</ref> ==== Хөл хорионы сулралт ==== [[2020 он|2020 оны]] [[5 сарын 4|5 сарын 4-ний]] өдөр Ерөнхий сайд [[Биньямин Нетаньяху|Нетаньяху]] засгийн газраас баталсан хөл хориог аажмаар зөөлрүүлэх ажлыг танилцуулав.<ref name="coronavirus-red-lines">{{cite news|url=https://www.jpost.com/breaking-news/government-to-allow-malls-libraries-gyms-water-sports-starting-friday-626828|date=5 May 2020|title=Rolling out exit plan, Netanyahu unveils easing of lockdown restrictions|agency=The Jerusalem Post}}</ref> Яаралтай өөрчлөлтүүдэд гадаа уулзалтыг 20-оос хэтрүүлэхгүй байх, 100 метрийн хязгаарлалтыг цуцалж, гэр бүлийн гишүүд, түүний дотор өндөр настнуудтай уулзалт хийхийг зөвшөөрсөн болно. Мөн 50 хүртэлх хүнтэй хурим хийхийг зөвшөөрсөн. Хязгаарлалтыг зөөлрүүлэх нь дараахь зүйлсийн аль нэг нь тохиолдвол зогсох байсан: * Өдөр тутмын 100 шинэ тохиолдол (гадаадаас ирсэн хүмүүс, тэтгэврийн гэрт гарсан дэгдэлт, бусад дэгдэлтийн голомт дахь тохиолдлуудыг эс тооцолгүй) * халдварын хоёр дахин нэмэгдэх хугацаа 10 хоног болж буурхад * хүнд өвчтэй өвчтөнүүдийн тоо 250 хүрхэд Хөл хорионы нэмэлт хөнгөлөлтийг [[2020 он|2020 оны]] [[5 сарын 5|5 сарын 5-нд]] зарласан.<ref>{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com/malls-libraries-gyms-and-zoos-the-businesses-that-can-reopen-under-new-rules/|title=No more 100-meter limit; malls, libraries to reopen: All the eased regulations|date=5 May 2020|agency=The Times of Israel}}</ref> [[2020 он|2020 оны]] [[5 сарын 19|5 сарын 19-ний]] өдөр хэт халалтын улмаас гадаа болон сургуулийн маск зүүх шаардлагыг долоо хоногийн турш цуцалжээ.<ref>{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com/due-to-heat-wave-israel-temporarily-lifts-mask-requirement-in-schools-outdoors/|title=Due to heat wave, Israel temporarily lifts mask requirement in schools, outdoors|date=19 May 2020|agency=The Times of Israel}}</ref> [[2020 он|2020 оны]] [[5 сарын 20|5 сарын 20-нд]] наран шарлагын газар, музейнүүд нээгдэж, автобусанд зорчигчдын тоог нэмэгдүүлсэн. Залбирлын байшингууд 50 хүртэлх хүн нэг дор байх боломжтойгоор дахин нээгдэв. Оролцогчид маск зүүж, хоёр метрийн зайтай байх шаардлагатай байв.<ref>{{cite news|url=https://www.jpost.com/israel-news/coronavirus-openings-beaches-restaurants-entertainment-halls-and-more-628552|title=Coronavirus openings: Beaches, synagogues, restaurants and more|agency=The Jerusalem Post|date=20 May 2020}}</ref> ==== Сургуулиудын нээлт ==== [[2020 он|2020 оны]] [[5 сарын 3|5 сарын 3-нд]] сургуулиуд 1-ээс 3-р анги, 11-12-р ангиудад дахин нээгдэв.<ref>{{cite news|url=https://www.jpost.com/israel-news/schools-to-open-gates-on-sunday-morning-some-cities-refuse-626653|title=Schools open gates Sunday morning, some cities refuse|date=3 May 2020|agency=The Jerusalem Post}}</ref> Хичээлүүд хязгаарлагдмал байсан, ба сурагчид маск өмсөх шаардлагатай байв. [[2020 он|2020 оны]] [[5 сарын 17]] гэхэд анги дүүргэлтийн хязгаарлалтыг цуцлав.<ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/sections/coronavirus-live-updates/2020/06/03/868507524/israel-orders-schools-to-close-when-covid-19-cases-are-discovered|title=After Reopening Schools, Israel Orders Them To Shut If COVID-19 Cases Are Discovered|date=3 June 2020|agency=NPR}}</ref> [[2020 он|2020 оны]] [[5 сарын 10|5 сарын 10-ны]] өдөр сургуулийн өмнөх боловсролын байгууллагууд, цэцэрлэгүүд шинээр нээгдэж, нэг ангид ногдох хүүхдийн тоог хязгаарлаж, хагас долоо хоногийн хуваарьтай ажиллаж эхэлсэн. Ясли бүтэн долоо хоногийн хуваарийн дагуу нээсэн боловч хүүхдүүдийн зөвхөн 70%-ийг л хамруулах боломжийг олгов. Өрх толгойлсон эсвэл ажил эрхэлж буй эхчүүдийн хүүхдүүдэд давуу эрх олгосон.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-israel-preschools/preschoolers-return-as-israel-further-eases-coronavirus-curbs-idUSKBN22M0EB|title=Preschoolers return as Israel further eases coronavirus curbs|date=10 May 2020|work=Reuters}}</ref> [[2020 он|2020 оны]] [[5 сарын 17|5 сарын 17-оос]] [[5 сарын 19|19-ний]] өдрүүдэд сургуулиуд бүрэн нээгдэж, зай барих тодорхой дүрэм журам мөрдөж, завсарлага, завсарлагааны үеэр сурагчдын хооронд 2 метрийн зайтай байхаар журамласан. == Хоёрдугаар давлагаа == === Засгийн газрын хариу арга хэмжээ === [[2020 он|2020 оны]] [[7 сарын 6|7 сарын 6-нд]] өдөр тутмын шинэ тохиолдлын тоо хоёр долоо хоног тасралтгүй нэмэгдсэний дараа [[Биньямин Нетаньяху|Нетаньяху]] засгийн газраас баталсан хөл хорионы шинэ удирдамжийг зарлав.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/07/06/world/coronavirus-updates.html?action=click&module=Top%20Stories&pgtype=Homepage#link-6f9f755d|title=Israel tightens restrictions and is 'a step away from a full lockdown.'|date=5 July 2020|agency=The New York Times}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com|agency=The Times of Israel|date=5 July 2020|title=Government orders closure of event halls, culture venues, gyms and nightclubs}}</ref> Үүнд: * 20 хүнийг цуглархыг хязгаарлах * Синагогт мөргөл үйлдэх хүмүүсийн тоог 19 хүнээр хязгаарлах * Спорт заал, шөнийн цэнгээний газар, соёлын газар, арга хэмжээний танхимын хаалт * Нийтийн тээврийн автобусанд зорчих хүний тоог 20-оор хязгаарлах * Рестораны зочдын тоог дотор 20, гадаа суудалтай ресторанд 30-аар хязгаарлах [[7 сарын 17|7 сарын 17-нд]] нэмэлт хязгаарлалт зарласан.<ref>{{cite news|agency=i24 News|title=Israeli gov't imposes new restrictions: Weekend lockdowns, closure of gyms, studios|url=https://www.i24news.tv/en/news/coronavirus/1594955861-israel-new-restrictions-impose-weekend-lockdown-close-gyms-studios|date=17 July 2020}}</ref><ref>{{cite news|agency=The Jerusalem Post|date=17 July 2020|title=Coronavirus crisis: What are the new restrictions?|url=https://www.jpost.com/breaking-news/coronavirus-1758-new-patients-in-a-day-almost-200-in-serious-condition-635269}}</ref> Үүнд: * Мэргэжлийн тамирчдын ашигладаг стадионоос бусад бүх студи, спорт заалны хаалт * Баар, ресторанд суухыг хориглоно (хүргэлтийн үйлчилгээ, авч явахыг зөвшөөрнө) * [[2020 он|2020 оны]] [[7 сарын 24|7 сарын 24-ний]] өдрөөс эхлэн амралтын өдрүүдэд наран шарлагын газруудыг хаах Бизнес эрхлэгчдийн шахалтаас болж засгийн газар ресторан, усан сан, наран шарлагын газруудыг эргэж нээсэн.<ref>{{cite news|url=https://www.ynetnews.com/article/SyvnA0fxv|title=Israel to keep restaurants, pools open but gyms to remain closed|date=20 July 2020|agency=Ynet}}</ref> Амралтын өдрүүдээр худалдааны төвүүд, захуудыг хаах шийдвэр цуцлагдсан.<ref>{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com/israels-virus-death-toll-hits-600-as-ministers-approve-raft-of-restrictions/|title=Israel's virus death toll hits 600; outdoor cultural performances set to resume|agency=The Times of Israel|date=9 August 2020}}</ref> ==== 'Гэрлэн дохио' төлөвлөгөөнд үндэслэн хот, хорооллыг хаах ==== [[2020 он|2020 оны]] [[8 сарын 31|8 сарын 31-нд]] Профессор [[Ронни Гамзу|Ронни Гамзугийн]] танилцуулсан 'гэрлэн дохио' төлөвлөгөөг баталж, хот бүрт өнөөгийн COVID-19 түвшинг харуулсан өнгө хуваарилав.<ref>{{cite news|agency=The Jerusalem Post|date=31 August 2020|url=https://www.jpost.com/health-science/coronavirus-cabinet-to-convene-sneak-peek-at-gamzus-traffic-light-plan-640464|title=Red light, green light, go! Gamzu's traffic light plan passes}}</ref> Хот бүрийн өнгийг засгийн газрын вэбсайтаас үзэх боломжтой.<ref>[https://www.gov.il/he/Departments/DynamicCollectors/cities-ramzor?skip=0]</ref> [[2020 он|2020 оны]] [[9 сарын 6|9 сарын 6-нд]] засгийн газар сургуулиудыг хааж, дөчин "улаан" сууринд шөнийн цагаар хөл хорио тогтоов.<ref>{{cite news|title=Israel gov't approves night-time curfew for 40 'red zone' communities|date=6 September 2020|agency=i24News|url=https://www.i24news.tv/en/news/israel/1599416755-israel-gov-t-approves-night-time-curfew-for-40-red-zone-communities}}</ref> Энэхүү төлөвлөгөө нь Гамзугийн арван 'улаан' хотод бүрэн хаах саналыг орлож, [[9 сарын 8|9 сарын 8-ны]] өдрөөс хэрэгжиж эхэлсэн. Хорио цээрийн дэглэмд нэрвэгдсэн суурингүүд нь [[Израил]] дахь хамгийн ядуу иргэдийн тоонд багтаж байсан бөгөөд ихэнхдээ Араб болон Ортодокс хүн амтай хотууд байв.<ref>{{cite news|agency=The Times of Israel|date=8 September 2020|url=https://www.timesofisrael.com/1-3-million-israelis-locked-down-as-curfew-goes-into-effect-in-virus-hotspots/|title=1.3 million Israelis locked down as curfew kicks off in 40 virus hotspots}}</ref> Хорио цээрийн дэглэм тогтоосон оршин суугчид нь гэрээсээ 19-ээс 5 цаг хүртэл 500 метрийн зайнаас холдох хориотой гэж тогтоосон. ==== Эдийн засаг ==== Санхүүгийн туслалцаа үзүүлэх чиглэлээр хэд хэдэн алхам хийгдсэн: * Иргэн бүрт олгох нэг удаагийн төлбөрийг хоёр хувааж олгов: эхнийх нь 18-аас доош насны хүүхдийн эцэг эхэд, хоёрдугаарт 18-аас дээш насныханд.<ref>{{cite web|url=https://www.btl.gov.il/Corona/Pages/MaanakEzrach.aspx|title=מענק לכל אזרח}}</ref> * Ажилгүйдлийн тэтгэмжийг [[2021 он|2021 оны]] [[6 сарын 30]] хүртэл сунгасан.<ref>{{cite web|url=https://www.btl.gov.il/Corona/IdkunAvtala/Pages/IdkunAVTALA29-07-2020.aspx|title=הארכת תשלום דמי האבטלה עד ל-30.6.2021}}</ref> * Ажлаас халагдсан буюу чөлөө авахаас өөр аргагүйд хүрсэн 67-оос дээш насны бага орлоготой ажилчдад нэмэлт тэтгэлэг олгох.<ref>{{cite web|url=https://www.btl.gov.il/benefits/Unemployment/covid19_avt/prisa/Pages/gil-prisa.aspx|title=מענק הסתגלות לבני 67 ומעלה}}</ref> * Цартахлын улмаас хохирсон бизнес эрхлэгчдэд олгох буцалтгүй тусламж.<ref>{{cite web|url=https://www.gov.il/he/service/grant-for-corona-period-3|title=מענק סיוע לעסקים - השתתפות בהוצאות קבועות - פעימה שלישית}}</ref> [[2020 он|2020 оны]] [[9 сарын 21|9 сарын 21-ний]] өдөр засгийн газар [[Кнессет|Кнессетийн]] бүх гишүүд болон засгийн газрын сайд нарын цалинг 10% бууруулахыг санал нэгтэйгээр батлав.<ref>{{cite news|agency=The Jerusalem Post|date=21 September 2020|title=Ministers to get 10% pay cut|url=https://www.jpost.com/israel-news/ministers-asked-to-support-10-percent-pay-cut-deri-calls-for-twice-that-amount-643027}}</ref><ref>{{cite news|agency=Ynet|date=21 September 2020|url=https://www.ynet.co.il/economy/article/rJn2Ur8Bw#autoplay|title=הממשלה אישרה הצעה לקיצוץ שכר הח"כים והשרים ב-10%}}</ref> ==== Гарах стратеги ==== [[2020 он|2020 оны]] [[10 сарын 18|10 сарын 18-нд]] [[Израил]] нь 'улаан' биш хотуудад хол хориог сулруулсан. Гарах стратегийн эхний шатанд дараахь зүйлийг багтаасан:<ref>{{cite news|agency=Ynetnews|date=18 October 2020|url=https://www.ynetnews.com/article/BkpbqLKwv|title=Israel steps out of coronavirus lockdown and rolls back restrictions}}</ref><ref>{{cite news|agency=i24News|date=18 October 2020|url=https://www.i24news.tv/en/news/coronavirus/1602997124-israel-begins-rolling-back-coronavirus-lockdown-measures-as-kindergartens-temple-mount-reopen|title=Israel begins rolling back coronavirus lockdown measures as kindergartens reopen}}</ref> * Цэцэрлэг, яслиг нээх * Хоолны газрууд нээх * Гэрээсээ 1 км-т явахыг хязгаарлахаа болих * Дотор 10 хүртэлх хүн, гадаа 20 хүртэлх хүний цугларалтыг зөвшөөрөх * Баруун хана, сүмийн уул, Ариун булшны сүм зэрэг [[Иерусалим]] дахь алдартай шашны газруудыг нээх * Наран шарлагын газар, үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнг нээх [[2020 он|2020 оны]] [[11 сарын 1|11 сарын 1-ний]] өдөр [[Израил]] хязгаарлалтыг улам зөөлрүүлэв:<ref name="1 Nov easing">{{cite news|agency=The Times of Israel|date=1 November 2020|url=https://www.timesofisrael.com/school-is-back-in-session-for-grades-1-4-as-lockdown-eased-synagogues-reopen/|title=School is back in session for grades 1-4 as lockdown eased; synagogues reopen}}</ref> * Бага сургуулиудыг нээх (1-4 анги) * Синагогуудыг нээх (гадаа 10 хүн, гадаа 20 хүн цугларах боломжтойгоор) * Үс, гоо сайхны салонуудыг нээх * Жолооны хичээл, хувийн фитнессийн бэлтгэл зэрэг зарим "ганцаарчилсан" үйл ажиллагааг сэргээх [[2020 он|2020 оны]] [[11 сарын 8|11 сарын 8-нд]] гудамжны дэлгүүрүүд нээгдсэн.<ref>{{cite news|date=8 November 2020|agency=The Times of Israel|title=Street shops reopen after long closure, but some businesses succumb to virus|url=https://www.timesofisrael.com/street-shops-reopen-after-long-closure-but-some-businesses-succumb-to-virus/}}</ref> [[2020 он|2020 оны]] [[11 сарын 27|11 сарын 27-нд]] төлөвлөгөөний дагуу 15 худалдааны төв нээгдсэн.<ref>{{cite news|agency=The Times of Israel|date=27 November 2020|url=https://www.timesofisrael.com/israelis-flood-reopened-malls-as-taskforce-warns-of-clear-rise-in-virus-cases/|title=Israelis flood reopened malls as task force warns of clear rise in virus cases}}</ref> ==== Орон нутгын хөл хорио ==== Улсын ихэнх хэсэгт хязгаарлалтыг зөөлрүүлсэн байхад тохиолдлын тоо их байсан тул дараах хотуудад орон нутгийн хөл хориог тогтоосон: * Маждал Шамс, Масадад [[2020 он|2020 оны]] [[11 сарын 6|11 сарын 6-наас]], Букатад [[11 сарын 7|11 сарын 7-ноос]], Хазор Хаглилит [[11 сарын 8|11 сарын 8-наас]] эхэлж<ref>{{cite news|agency=The Times of Israel|date=6 November 2020|url=https://www.timesofisrael.com/ministers-expected-to-approve-2-local-lockdowns-in-virus-hit-northern-areas/|title=Ministers expected to approve 2 local lockdowns in virus-hit northern areas}}</ref> * Калансаве ба Иксалд [[2020 он|2020 оны]] [[11 сарын 17|11 сарын 17-ны]] өдрөөс эхлэн<ref>{{cite news|agency=Ynet|date=November 2020|url=https://www.ynetnews.com/article/SkOFxwxcP|title=Arab towns Qalansawe and Iksal designated restricted coronavirus zones}}</ref> * Назарет, Исфияд [[11 сарын 21|11 сарын 21-ний]] өдрөөс эхлэн<ref>{{cite news|agency=The Times of Israel|date=20 November 2020|url=https://www.timesofisrael.com/ministers-approve-lockdowns-for-northern-towns-of-nazareth-and-isfiya/|title=Ministers approve lockdowns for northern towns of Nazareth and Isfiya}}</ref> === 2020-2021 оны хичээлийн жил === Шашны сургуулийн хичээлийн жил 'гэрлэн дохио' төлөвлөгөө батлагдахаас өмнө [[2020 он|2020 оны]] [[8 сарын 24|8 сарын 24-нд]] эхэлсэн.<ref>{{cite news|agency=The Jerusalem Post|date=24 August 2020|url=https://www.jpost.com/israel-news/haredi-school-year-opens-amidst-coronavirus-concerns-639724|title=Haredi school year opens amidst coronavirus concerns}}</ref> 'Улаан' биш хотуудын бусад бүх сургуулиуд [[2020 он|2020 оны]] [[9 сарын 1|9 сарын 1-нд]] нээгдсэн.<ref>{{cite news|agency=The Jerusalem Post|title=COVID-19: Israeli schools open this morning - but not in red cities|url=https://www.jpost.com/israel-news/coronavirus-czar-insists-schools-cannot-open-in-israels-red-cities-640598|date=1 September 2020}}</ref> Долоо хоногийн дотор хэд хэдэн сургууль, цэцэрлэгүүдэд өвчний дэгдэлт гарч, ажилтан сурагчдыг хорио цээрийн дэглэмд оруулсан байна.<ref>{{cite web|agency=The Jerusalem Post|date=5 September 2020|url=https://www.jpost.com/breaking-news/coronavirus-in-israel-outbreaks-reported-in-schools-in-multiple-cities-641196|title=Coronavirus in Israel: Outbreaks reported in schools in multiple cities}}</ref> Биеийн тамирын сургууль, цэцэрлэг, ясли 3 долоо хоногийн хөл хорио эхлэхэд буюу 9 сарын 13-нд хаагдаж, хичээлүүд онлайнаар үргэлжилж эхэлсэн.<ref>{{cite news|agency=The Times of Israel|date=13 September 2020|url=https://www.timesofisrael.com/israel-to-enter-3-week-lockdown-from-friday-schools-malls-hotels-to-be-closed/|title=Israel to enter 3-week lockdown from Friday; schools, malls, hotels to be closed}}</ref> Цэцэрлэг, яслиуд [[10 сарын 18|10 сарын 18-нд]], тэр дундаа 'улаан' хотуудад нээгдэв.<ref>{{cite news|date=18 October 2020|agency=The Times of Israel|url=https://www.timesofisrael.com/easing-restrictions-israel-begins-opening-up-from-second-lockdown/|title=Easing restrictions, Israel begins opening up from second lockdown}}</ref> 1-4-р ангиуд 'улаан' биш хотуудад [[11 сарын 1|11 сарын 1-нд]] дахин нээгдсэн. Ангид нэг дор 18 хүүхэд байх хязгаар тогтоогдсон. Сурагчид өдөржингөө маск зүүж, хоолоо гадаа эсвэл бие биенээсээ хол зайтай идэх ёстой байв. 5, 6-р ангиуд [[11 сарын 24|11 сарын 24-нд]] танхимын сургалтанд эргэж ирсэн.<ref>{{cite news|agency=The Times of Israel|date=23 November 2020|url=https://www.timesofisrael.com/education-minister-says-hell-push-to-open-all-grades-starting-next-week/|title=Education minister says he'll push to open all grades starting next week}}</ref> Ахлах сургуулийн 11, 12-р ангиудын сурагчид нь [[11 сарын 29|11 сарын 29-нд]] танхимын сургалтанд буцаж ирсэн.<ref>{{cite news|agency=Ynet|date=29 November 2020|url=https://www.ynetnews.com/article/r1A7GTxoD|title=Israeli high schools reopen amid spike in virus infection}}</ref> [[12 сарын 6|12 сарын 6-нд]] үлдсэн 7-10 дугаар ангиудын танхимын сургалтууд нээгдсэн.<ref>{{cite news|agency=The Times of Israel|date=6 December 2020|url=https://www.timesofisrael.com/israels-school-system-now-open-for-all-students-as-another-lockdown-looms/|title=Israel's school system now open for all students as another lockdown looms}}</ref> Ханукагийн дараа 'улбар шар' ба 'улаан' хотуудын 5-12-р ангийн 220,000 гаруй сурагчид онлайн сургалтанд эргэж орсон.<ref>{{cite news|agency=The Jerusalem Post|date=20 December 2020|url=https://www.jpost.com/israel-news/coronavirus-222000-students-in-red-and-orange-cities-stay-at-home-652685|title=Coronavirus: 222,000 students in red and orange cities stay at home}}</ref> === Эсэргүүцэл === [[2020 он|2020 оны]] 7, 8-р саруудад олон эсэргүүцлийн жагсаал болж, Нетаньяхугийн засгийн газрын цар тахлын эсрэг хариу арга хэмжээнд бухимдалтай байгаагаа эсэргүүцэгчид илэрхийлэв.<ref>{{cite news|agency=France 24|url=https://www.france24.com/en/20200719-thousands-in-israel-protest-government-s-coronavirus-response|title=Thousands in Israel protest Netanyahu's coronavirus response|date=19 July 2020}}</ref><ref>{{cite news|agency=Ynet|date=27 July 2020|url=https://www.ynetnews.com/magazine/article/r1wPIx3eD|title=Coronavirus crisis sparks a young Israeli protest movement}}</ref> [[9 сарын 30|9 сарын 30-нд]] [[Кнессет]] жагсаал цуглааныг хязгаарласан хууль баталж, сөрөг хүчний зүгээс Ерөнхий сайд [[Биньямин Нетаньяху|Биньямин Нетаньяхуг]] авлига авсан, түүний коронавирусын хямралыг буруу удирдсантай холбогдуулан эсэргүүцлийн жагсаалыг зогсоох зорилготой гэж үзэж байсан. Хуулиар израилчууд гэрээсээ 1 км-ээс хол зайд томоохон цугларалт хийхийг хориглосон. Засгийн газар энэ арга хэмжээг COVID-19-ийн халдварыг бууруулах арга зам гэж мэдэгдсэн.<ref>{{cite news|title=Israel passes law to limit protests during coronavirus lockdown|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/9/30/israel-passes-law-to-limit-protests-during-coronaviruslockdown|work=Al Jazeera|date=September 30, 2020|access-date=Хоёрдугаар сар 17, 2021|archive-date=Аравдугаар сар 10, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201010150905/https://www.aljazeera.com/news/2020/9/30/israel-passes-law-to-limit-protests-during-coronaviruslockdown|url-status=dead}}</ref> [[10 сарын 3|10 сарын 3-нд]] [[Израил|Израилд]] хол хорионы үеэр жагсаал цуглааныг хязгаарлах хууль батлагдсаны дараа Нетаньяхугийн эсрэг олон эсэргүүцлийн жагсаал болов.<ref>{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog-october-03-2020/|title=Tel Aviv protesters disperse after facing off with cops; over 20 arrested|work=The Times of Israel|date=2020-10-03|access-date=2020-10-04}}</ref> 'Хар туг' хөдөлгөөн Бямба гарагт [[Израил]] даяар хот, суурин газруудад Нетаньяхуг эсэргүүцсэн жагсаалд 130,000 хүн оролцсон гэж тооцоолжээ.<ref>{{cite web|url=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-despite-restrictions-anti-netanyahu-protests-continue-at-thousands-of-locations-1.9205689|title=Clashes, Arrests as Hundreds of anti-Netanyahu Protests Held Across Israel Under Lockdown|work=Haaretz|date=2020-10-04|access-date=2020-10-04}}</ref> == Гуравдугаар давлагаа == [[2020 он|2020 оны]] 12-р сард тохиолдлууд тогтмол өсч, өдөр бүр 3000 гаруй тохиолдол бүртгэгдэж эхэлсэн байна.<ref>{{cite news|agency=The Times of Israel|date=22 December 2020|url=https://www.timesofisrael.com/edelstein-no-choice-but-to-go-into-lockdown-israel-in-a-critical-situation/|title=Edelstein: Israel 'has entered the 3rd wave,' no choice but to go into lockdown}}</ref> Олон улс орнууд COVID-19-ийн шинэ, илүү халдвартай омог илэрснийг зарласан; 12-р сарын сүүлчээр Израильд В.1.1.7 хэлбэрийн анхны тохиолдол илэрсэн.<ref>{{cite news|agency=Forbes|date=24 December 2020|title=Here's Where 3 New Strains Of Covid-19 Have Traveled So Far|url=https://www.forbes.com/sites/suzannerowankelleher/2020/12/24/heres-where-3-new-strains-of-covid-19-have-traveled-so-far/?sh=691d804e5139}}</ref> Өмнөд Африкийн хувилбарын анхны тохиолдлууд [[2021 он|2021 оны]] 1-р сард илэрсэн.<ref>{{cite news|agency=The Jerusalem Post|date=9 January 2021|url=https://www.jpost.com/health-science/117-more-cases-of-british-coronavirus-mutation-discovered-in-israel-654757|title=Coronavirus: First cases of South African mutation found in Israel}}</ref> === Засгийн газрын хариу үйлдэл === ==== Аяллын хориг ==== [[2020 он|2020 оны]] [[12 сарын 20|12 сарын 20-ны]] өдөр [[Израил]] улс [[Их Британи]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Дани]] улсаас ирэх бүх гадаадын аялагчдыг хилээр нэвтрэхийг хориглосон.<ref>{{cite news|date=20 December 2020|agency=The Times of Israel|url=https://www.timesofisrael.com/entry-banned-to-foreigners-from-uk-returning-israelis-sent-to-quarantine-hotels/|title=Entry banned to foreigners from UK; returning Israelis sent to quarantine hotels}}</ref> Эдгээр улсаас буцаж ирсэн израилчууд зочид буудалд тусгаарлагдах ёстой болсон. ==== Улсын хэмжээний гурав дугаар хөл хорио ==== [[2020 он|2020 оны]] [[12 сарын 24|12 сарын 24-нд]] засгийн газар [[2020 он|2020 оны]] [[12 сарын 27|12 сарын 27-ны]] өдрөөс эхлэн улсын хэмжээний гурав дахь хөл хориог зарлав. Хязгаарлалтууд: * Гэрээсээ 1000 метрийн радиуст хязгаарлагдмал аялал хийх (бие даасан спортын үйл ажиллагаа эрхлэх боломжтой) * Зөвшөөрөгдсөн арга хэмжээнд (жишээ нь оршуулга, хурим гэх мэт) гадаа 10 хүн, гадаа 20 хүнээс илүү хүн цуглуулах хориотой * Өөр хүний гэрт очихыг хориглоно * Шаардлагагүй бүх дэлгүүр, үйлчилгээг хаах * Үйлчлүүлэгч хүлээн авдаггүй бизнесүүд нь 50%-ийн хүчин чадлаар эсвэл 10 хүртэлх ажиллагсад нээлттэй байх боломжтой * Ресторанууд зөвхөн хүргэлтийн үйлчилгээгээр ажиллана * Амьтны хүрээлэн, сафари, цэцэрлэгт хүрээлэнг хаах * Анагаах ухааны төвүүд, гоо сайхан, үсчин гоо сайхны салонуудыг хаах * Жолооны курсийг цуцлах * Нийтийн тээврийн дүүргэлтийг 50% болгож бууруулах Сургуулийн өмнөх насны хүүхдүүд, 4-р анги, 11-12-р анги, тусгай боловсролын сургуулиуд "улбар шар", "улаан" хотуудад ч гэсэн танхимын хичээлээ үргэлжлүүлэн хийсэн. Засгийн газрын анхны шийдвэрээс 5-10 дугаар ангиудыг алсын зайнаас суралцахыг уриалж байсан бол энэ шийдвэрийг [[Кнессет|Кнессетийн]] Боловсролын Комисс шинэчлэн боловсруулсан: "ногоон" ба "шар" хотуудад 5-10 дугаар ангиуд танхимын сургалтаар үргэлжлүүлэн суралцахаар болсон бол "улбар шар", "улаан" хотуудад онлайнаар суралцах болсон.<ref>{{cite news|date=27 December 2020|agency=The Jerusalem Post|url=https://www.jpost.com/israel-news/controversy-over-schools-opening-as-third-lockdown-begins-653426|title=Third COVID-19 lockdown begins as controversy surrounds schools opening}}</ref> ==== Хөл хорионы чангалалт ==== [[2021 он|2021 оны]] 1-р сарын эхний долоо хоногт өдөрт 8000 гаруй шинэ тохиолдол бүртгэгдэж байсан.<ref>{{cite news|agency=The Times of Israel|date=5 January 2021|url=https://www.timesofisrael.com/daily-infections-surge-past-8300-with-7-6-of-covid-tests-positive/|title=Daily infections surge past 8,300, with 7.6% of COVID tests positive}}</ref> [[2021 он|2021 оны]] [[1 сарын 5|1 сарын 5-нд]] засгийн газар [[2021 он|2021 оны]] [[1 сарын 7|1 сарын 7-ны]] Пүрэв гарагийн шөнө дундаас эхлэн хоёр долоо хоногийн хугацаатай, хатуу түгжээг зарлав.<ref>{{cite news|agency=The Jerusalem Post|date=5 January 2021|url=https://www.jpost.com/breaking-news/edelstein-calls-for-total-corona-lockdown-warns-of-hundreds-of-dead-654325|title=Coronavirus lockdown to begin Thursday at midnight and last two weeks}}</ref> Үүнд: * Оршуулах ёслол, хурим бусад тохиолдолд гадаа 5 хүн, гадаа 10 хүн цугларна. * Тусгай боловсролоос бусад сургуулийн өмнөх боловсролын байгууллагыг хаах. * Зөвхөн зайлшгүй шаардлагатай зорилгоор гадаадад аялахыг зөвшөөрөх.<ref>{{cite web|url=https://www.gov.il/en/departments/guides/flying-to-israel-guidlines?chapterIndex=1|title=Air travel to and from Israel|agency=Ministry of Health}}</ref> [[2021 он|2021 оны]] [[1 сарын 19|1 сарын 19-нд]] хатуу хөл хориог 1-р сарын эцэс хүртэл сунгасан.<ref>{{cite news|agency=The Jerusalem Post|date=19 January 2021|title=Coronavirus in Israel: Cabinet extends lockdown until the end of January|url=https://www.jpost.com/israel-news/coronavirus-israel-registers-record-of-10000-new-cases-in-a-single-day-655930}}</ref> Хатуу хөл хориог эхлээд [[2021 он|2021 оны]] [[2 сарын 5]] хүртэл сунгаж,<ref>{{cite news|agency=Ynet|date=1 February 2021|url=https://www.ynetnews.com/article/HkjMjDNed|title=Israel extends lockdown by 4 days amid 'worst infection wave'}}</ref> дараа нь [[2021 он|2021 оны]] [[2 сарын 7]] хүртэл сунгасан.<ref>{{cite news|agency=The Jerusalem Post|date=6 February 2021|title=Coronavirus: Gov't to meet on schools Sunday as lockdown ends|url=https://www.jpost.com/health-science/lockdown-ends-sunday-at-7-am-heres-what-you-need-to-know-657955}}</ref> ==== Бен-Гурион нисэх онгоцны буудлын хаалт ==== [[2021 он|2021 оны]] [[1 сарын 24|1 сарын 24-нд]] засгийн газар шинэ хувилбаруудыг [[Израил|Израил руу]] нэвтрэхээс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор [[1 сарын 25|1 сарын 25-ны]] даваа гарагийн шөнө дундын үеэс эхлэн ихэнх нисэх, гарах нислэгүүдэд долоо хоногийн хугацаатай хориг тавихаа мэдэгдэв.<ref>{{cite news|date=25 January 2021|agency=France 24|title=Israel 'closes skies' to air travel to prevent spread of Covid-19 variants|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20210125-israel-closes-skies-to-air-travel-to-prevent-spread-of-coronavirus-variants}}</ref> Нислэгийн хязгаарлалтыг эхлээд [[2021 он|2021 оны]] [[2 сарын 5]] хүртэл,<ref>{{cite news|agency=Ynet|date=1 February 2021|url=https://www.ynetnews.com/article/HkjMjDNed|title=Israel extends lockdown by 4 days amid 'worst infection wave'}}</ref> дараа нь [[2021 он|2021 оны]] [[2 сарын 21]] хүртэл сунгасан.<ref>{{cite news|agency=Globes|date=5 February 2021|url=https://en.globes.co.il/en/article-cabinet-extends-closure-of-ben-gurion-airport-1001359724|title=Cabinet extends closure of Ben Gurion airport}}</ref> === Гарах стратеги === [[2021 он|2021 оны]] [[2 сарын 7|2 сарын 7-нд]] Израилын засгийн газар хөл хориог зөөлрүүлж эхлэв:<ref>{{cite news|work=Reuters|date=5 February 2021|url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-israel/israel-extends-covid-19-lockdown-to-sunday-will-ease-it-slowly-idUSL1N2KB0B9|title=Israel extends COVID-19 lockdown to Sunday, will ease it slowly}}</ref> * Хот доторх болон хот хооронд зорчих хязгаарлалтыг цуцлав * Үйлчлүүлэгч хүлээн авдаггүй байгууллагуудыг дахин нээх * Ил задгай байгалийн нөөц газар, цэцэрлэгт хүрээлэнгүүдийг дахин нээх ==== Сургуулиуд ==== Сургуулийн өмнөх боловсролын байгууллагууд, цэцэрлэгүүд, 1-4-р ангиуд [[2021 он|2021 оны]] [[2 сарын 11|2 сарын 11-ний]] өдөр "шар", "ногоон", мөн иргэдийн 70-аас доошгүй хувийг вакцинжуулсан "цайвар улбар шар" хэсэгт дахин нээгдэв.<ref>{{cite news|agency=The Jerusalem Post|date=11 February 2021|url=https://www.jpost.com/israel-news/coronavirus-serious-patients-decrease-as-schools-prepare-to-reopen-658467|title=Coronavirus: Some Israeli children return to school today}}</ref> 5-6-р анги, 11-12-р ангиуд [[2021 он|2021 оны]] [[2 сарын 21|2 сарын 21-нд]] "шар", "ногоон", "цайвар улбар шар" хэсгээр сургуульдаа эргэн ирэв.<ref>{{cite news|agency=Ynet|date=21 February 2021|url=https://www.ynet.co.il/news/article/Bk64nk1fO#autoplay|title=Hebrew, to be replaced by English source when available.}}</ref> ==== Ногоон паспорт ==== Гурав дахь хөл хорионы үеэр олон израилчууд [[COVID-19-ийн эсрэг вакцин]] хийлгэсэн.<ref>{{cite news|agency=The Jerusalem Post|date=20 February 2021|url=https://www.jpost.com/israel-news/everything-you-need-to-know-about-israels-green-passport-program-659437|title=Everything you need to know about Israel’s green passport program}}</ref> Дараах зүйлд ногоон паспорт шаардагдана: * биеийн тамирын заал, театр, зочид буудал, концертод ороход * цаг авсан синагогуудад орох Ирэх долоо хоногт нэмэлт үйл ажиллагаа, байгууллагууд нээгдэх төлөвтэй байна. == Вакцин == {{see also|Израил дахь COVID-19-ийн эсрэг вакцинжуулалт}} === Худалдан авах ажиллагаа === Израилын засгийн газар COVID-19-ийн эсрэг вакцины тунг янз бүрийн эх үүсвэрээс худалдан авч эхэлсэн: * 8 сая тунг Pfizer-ээс захиалсан<ref>{{cite news|agency=The Times of Israel|date=16 November 2020|url=https://www.timesofisrael.com/israel-will-reportedly-pay-more-than-us-eu-for-pfizer-coronavirus-vaccine/|title=Israel will reportedly pay much more than US, EU for Pfizer coronavirus vaccine}}</ref> * 10 сая тунг AstraZeneca-аас захиалсан<ref>{{cite news|agency=Globes|date=25 November 2020|url=https://en.globes.co.il/en/article-israel-changed-plans-in-buying-astrazeneca-vaccine-1001350876|title=AstraZeneca Israel CEO Ohad Goldberg says Israel ordered 10 million doses directly, after discovering WHO-program factories did not meet Health Ministry standards}}</ref> * 6 сая тунг Moderna-аас захиалсан.<ref>{{cite news|agency=The Jerusalem Post|date=5 December 2020|url=https://www.jpost.com/breaking-news/coronavirus-israel-signs-to-increase-moderna-vaccine-doses-to-6-million-651169|title=Israel, Moderna sign expanded deal for 6 million COVID vaccine doses}}</ref> [[Израил]] нь Модерда вакцины анхны хөрөнгө оруулагч байв.<ref>{{cite news|agency=Globes|date=16 November 2020|url=https://en.globes.co.il/en/article-moderna-cmo-israel-among-countries-first-in-line-for-vaccine-1001349688|title=Moderna CMO: Israel among countries first in line for vaccine}}</ref> Pfizer-ийн вакцины эхний багц [[12 сарын 9|12 сарын 9-нд]] ирсэн.<ref>{{cite news|agency=The Jerusalem Post|date=9 December 2020|url=https://www.jpost.com/israel-news/first-pfizer-coronavirus-vaccine-shipment-arrives-in-israel-651569|title=Israel to begin giving corona vaccines Dec. 27}}</ref> [[2021 он|2021 оны]] [[1 сарын 10|1 сарын 10-нд]] нэмж 700,000 тун вакцин ирсэн.<ref>{{cite news|date=11 January 2021|agency=The Jerusalem Post|url=https://www.jpost.com/israel-news/pfizer-vaccines-to-arrive-at-4-pm-654911|title=Coronavirus: 700,000 more Pfizer vaccines arrive in Israel}}</ref> Moderna-ийн вакцины эхний багц [[2021 он|2021 оны]] [[1 сарын 7|1 сарын 7-нд]] ирсэн.<ref>{{cite news|agency=The Times of Israel|date=7 January 2021|url=https://www.timesofisrael.com/first-batch-of-moderna-vaccines-arrives-in-israel/|title=First batch of Moderna vaccines arrives in Israel}}</ref> [[Израил]] Pfizer-ийн вакцинд тэргүүлэх ач холбогдол өгсөн. Үүний хариуд [[Израил|Израил улс]] өөр өөр насны бүлгүүдийн вакцинжуулалтын талаархи гаж нөлөө, үр нөлөө, эсрэг биет боловсруулахад шаардагдах хугацаа зэргийг багтаасан Pfizer-д эмнэлгийн мэдээллийг илгээх үүрэг хүлээжээ. Нууцлалыг хамгаалахын тулд вакцин хийлгэсэн хүмүүсийг хэн болохыг Pfizer-д мэдээлэхгүй байхаар тохиролцов.<ref>{{cite news|agency=Globes|date=8 January 2021|url=https://en.globes.co.il/en/article-israel-trades-medical-data-for-vaccine-doses-1001356436|title=Israel trades medical data for vaccine doses}}</ref> === Вакцинжуулалт === Эрүүл Мэндийн яамнаас вакцинжуулалтын дараах тэргүүлэх журмуудыг тогтоосон: * А үе шат: эрүүл мэндийн ажилтнууд дараах дарааллаар: эмнэлгийн ажилчид, хувийн эмнэлгүүд ба шүдний эмнэлгүүд, гериатрик ба сэтгэцийн эмнэлгүүд, сувилахуйн болон анагаахын оюутнууд клиникийн шатанд, түргэн тусламжын ажилтнууд ба аврах байгууллагууд, аав, ээжийг хамгаалах байгууллагууд, мөн асрамжид байгаа хүмүүс болон тэдний асран хамгаалагчдын халамжийн байгууллагууд. А үе шатыг 60 ба түүнээс дээш настай хүмүүст өргөжүүлсэн. * Б үе шат: Хүн амын үлдсэн хэсэг нь дараах дарааллаар: эрсдлийн бүлгүүд (чихрийн шижин, өвчтэй таргалалт, COPD, цусны даралт ихсэх, дархлаа дарангуйлагдсан өвчтөнүүд ба тэдний гэр бүлийн гишүүд, эрхтэн шилжүүлэн суулгуулагчид, гематологийн өвчтөнүүд гэх мэт), багш нар, цэцэрлэгийн багш нар, нийгмийн ажилтнууд, хоригдол, шоронгийн харуул, [[Израилын батлан хамгаалах хүчин|ЦАХАЛ]] болон бусад аюулгүй байдлын байгууллагын ажилтнууд. * Үлдсэн хүн ам вакцинжуулах хуваарийг эрүүл мэндийн байгууллагуудаас тогтооно Вакцинжуулалт [[2020 он|2020 оны]] [[12 сарын 19|12 сарын 19-нд]] эхэлсэн.<ref>{{cite news|date=19 December 2020|agency=The Jerusalem Post|url=https://www.jpost.com/health-science/netanyahu-to-kick-off-israels-covid-19-vaccination-campaign-on-saturday-652628|title=Netanyahu: A small shot for a person, a huge step toward the health of us all}}</ref> Pfizer-ийн анхны том хэмжээний вакцинаар хурдан вакцинжуулж, 3 долоо хоногийн дотор 1.5 сая орчим хүн (нийт хүн амын 16%) вакцинд хамрагджээ.<ref>{{cite news|date=6 January 2021|agency=The Times of Israel|url=https://www.timesofisrael.com/what-is-behind-israels-attention-grabbing-covid-19-vaccination-spree/|title=Vaccination nation: 5 factors in Israel's world-leading COVID inoculation drive}}</ref> [[Израил|Израилд]] COVID-19 вакциныг нэвтрүүлэх нь асуудалтай байсан боловч эхний үе шат нь хурдан бөгөөд үр дүнтэй байсан.<ref>{{Cite journal|last=Rosen|journal=Israel Journal of Health Policy Research|pmc=7835664|issn=2045-4015|doi=10.1186/s13584-021-00440-6|pages=6|issue=1|volume=10|url=https://doi.org/10.1186/s13584-021-00440-6|first=Bruce|title=Israel’s rapid rollout of vaccinations for COVID-19|date=2021-01-26|first3=Avi|last3=Israeli|first2=Ruth|last2=Waitzberg|pmid=33499905}}</ref> [[2021 он|2021 оны]] [[1 сарын 12|1 сарын 12-нд]] багш нарт болон 55 ба түүнээс дээш насны хүмүүст,<ref>{{cite news|date=11 January 2021|agency=The Jerusalem Post|title=Israel expanding vaccination teachers, people 55+ beginning Tuesday|url=https://www.jpost.com/breaking-news/israelis-55-and-older-eligible-for-covid-vaccine-starting-tomorrow-655000}}</ref> [[2021 он|2021 оны]] [[1 сарын 17|1 сарын 17-нд]] 45 ба түүнээс дээш насны хүмүүст,<ref>{{cite news|date=15 January 2021|agency=The Times of Israel|title=Israel to start vaccinating citizens aged 45+ Sunday|url=https://www.timesofisrael.com/israel-to-start-vaccinating-citizens-aged-45-sunday/}}</ref> [[2021 он|2021 оны]] [[1 сарын 19|1 сарын 19-нд]] 40 ба түүнээс дээш насны хүмүүст,<ref>{{cite news|date=19 January 2021|agency=The Times of Israel|title=Israelis aged 40+ start receiving vaccines in race to halt record infections|url=https://www.timesofisrael.com/israelis-aged-40-start-receiving-vaccines-in-race-to-halt-record-infections/}}</ref> [[2021 он|2021 оны]] [[1 сарын 28|1 сарын 28-нд]] 35 ба түүнээс дээш насныханд тус тус вакцин хийж эхэлсэн.<ref>{{cite news|agency=Ynet|date=27 January 2021|title=Israel expands coronavirus vaccine drive to over-35s|url=https://www.ynetnews.com/health_science/article/XLGFB3285}}</ref> Жирэмсэн эмэгтэйчүүдэд вакцин хийлгэхийг зөвлөж, тэргүүлэх жагсаалтад [[2021 он|2021 оны]] [[1 сарын 19|1 сарын 19-нд]] нэмж оруулсан.<ref>{{cite news|date=20 January 2021|agency=The Times of Israel|url=https://www.timesofisrael.com/health-ministry-advises-pregnant-women-get-vaccine-after-10-serious-infections/|title=Health Ministry advises pregnant women get vaccine, after 10 serious infections}}</ref> [[2003 он|2003]], [[2004 он|2004 онд]] төрсөн өсвөр насныхан [[2021 он|2021 оны]] [[1 сарын 23|1 сарын 23-наас]] вакцинжуулалтанд хамрагдаж эхэлсэн.<ref>{{cite news|date=24 January 2021|agency=The Jerusalem Post|url=https://www.jpost.com/breaking-news/clalit-ages-16-18-will-be-able-to-get-covid-19-vaccination-in-24-hours-656389|title=Coronavirus vaccination: Teens 16-18 begin getting the jab}}</ref> Вакцин нь [[2021 он|2021 оны]] [[2 сарын 4|2 сарын 4-ний]] өдрөөс эхлэн 16 ба түүнээс дээш насны бүх хүмүүс авах боломжтой болсон.<ref>{{cite news|agency=The Guardian|date=3 February 2021|url=https://www.theguardian.com/world/2021/feb/03/israel-opens-coronavirus-vaccines-to-all-over-16s|title=Israel opens coronavirus vaccines to all over-16s}}</ref> Pfizer вакцин нь нас баралт, эмнэлэгт хэвтэхээс 95.8% үр дүнтэй болох нь тогтоогдсон судалгаагаар [[Израил|Израилд]] хөл хориог сулруулсан. Маск өмсөх шаардлага хэвээр үлдсэн. [[COVID-19-ийн эсрэг вакцин|COVID-19-ийн эсрэг вакцины]] дор хаяж нэг тунг хүн амын 49% авсанаар [[Израил|Израил улс]] одоогоор дэлхийд тэргүүлж байна.<ref>{{cite_web|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-56143126|title=Israel eases restrictions following vaccine success|accessdate=21 February 2021|website=BBC}}</ref> [[2021 он|2021 оны]] [[4 сарын 27|4 сарын 27-ны]] байдлаар 5.3 сая гаруй хүн (нийт хүн амын 58%) вакцины эхний тунг авсан бөгөөд 5.000.000 гаруй хүн (54%) бүрэн вакцинд хамрагдсан.<ref>[https://datadashboard.health.gov.il/COVID-19/general מדדי התחסנות / 'Immunity indices'] ''datadashboard.health.gov.il'', accessed 7 April 2021</ref> == Эшлэл == <references responsive="" /> [[Ангилал:КОВИД-19 цар тахал улс орноор]] [[Ангилал:Израилын эрүүл мэнд]] [[Ангилал:21-р зууны Израилын түүх]] nmicv626p17h3w9tgybix4d1jgk1o3j Module:Lang/data/iana languages 828 113460 858401 858272 2026-06-08T20:24:35Z Enkhsaihan2005 64429 858401 Scribunto text/plain -- File-Date: 2021-03-05 local active = { ["aa"] = {"Афар"}, ["ab"] = {"Абхаз"}, ["ae"] = {"Avestan"}, ["af"] = {"Африкаанс"}, ["ak"] = {"Акан"}, ["am"] = {"Амхар"}, ["an"] = {"Aragonese"}, ["ar"] = {"Араб"}, ["as"] = {"Ассам"}, ["av"] = {"Авар"}, ["ay"] = {"Аймара"}, ["az"] = {"Азербайжан"}, ["ba"] = {"Башкир"}, ["be"] = {"Беларусь"}, ["bg"] = {"Болгар"}, ["bh"] = {"Bihari languages"}, ["bi"] = {"Бислама"}, ["bm"] = {"Бамбара"}, ["bn"] = {"Бенгал", "Бангла"}, ["bo"] = {"Төвөд"}, ["br"] = {"Breton"}, ["bs"] = {"Босни"}, ["ca"] = {"Каталан", "Валенси"}, ["ce"] = {"Чечень"}, ["ch"] = {"Chamorro"}, ["co"] = {"Корсика"}, ["cr"] = {"Cree"}, ["cs"] = {"Чех"}, ["cu"] = {"Church Slavic", "Church Slavonic", "Old Bulgarian", "Old Church Slavonic", "Old Slavonic"}, ["cv"] = {"Чуваш"}, ["cy"] = {"Уэльс"}, ["da"] = {"Дани"}, ["de"] = {"Герман"}, ["dv"] = {"Дивехи", "Мальдив"}, ["dz"] = {"Зонка"}, ["ee"] = {"Ewe"}, ["el"] = {"Modern Greek (1453-)"}, ["en"] = {"Англи"}, ["eo"] = {"Эсперанто"}, ["es"] = {"Испани", "Кастиль"}, ["et"] = {"Эстони"}, ["eu"] = {"Баск"}, ["fa"] = {"Перс"}, ["ff"] = {"Фула"}, ["fi"] = {"Фин"}, ["fj"] = {"Фижи"}, ["fo"] = {"Фарер"}, ["fr"] = {"Франц"}, ["fy"] = {"Western Frisian"}, ["ga"] = {"Ирланд"}, ["gd"] = {"Шотланд Гел", "Гел"}, ["gl"] = {"Галиси"}, ["gn"] = {"Гуарани"}, ["gu"] = {"Gujarati"}, ["gv"] = {"Manx"}, ["ha"] = {"Хауса"}, ["he"] = {"Еврей"}, ["hi"] = {"Хинди"}, ["ho"] = {"Хири Моту"}, ["hr"] = {"Хорват"}, ["ht"] = {"Хаити", "Хаитийн Креол"}, ["hu"] = {"Унгар"}, ["hy"] = {"Армени"}, ["hz"] = {"Хереро"}, ["ia"] = {"Interlingua (International Auxiliary Language Association)"}, ["id"] = {"Индонез"}, ["ie"] = {"Interlingue", "Occidental"}, ["ig"] = {"Игбо"}, ["ii"] = {"Сычуаны И", "Носу"}, ["ik"] = {"Inupiaq"}, ["io"] = {"Ido"}, ["is"] = {"Исланд"}, ["it"] = {"Итали"}, ["iu"] = {"Inuktitut"}, ["ja"] = {"Япон"}, ["jv"] = {"Javanese"}, ["ka"] = {"Гүрж"}, ["kg"] = {"Конго"}, ["ki"] = {"Kikuyu", "Gikuyu"}, ["kj"] = {"Кваньяма"}, ["kk"] = {"Казах"}, ["kl"] = {"Гренланд"}, ["km"] = {"Кхмер", "Төв Кхмер"}, ["kn"] = {"Каннада"}, ["ko"] = {"Солонгос"}, ["kr"] = {"Kanuri"}, ["ks"] = {"Kashmiri"}, ["ku"] = {"Курд"}, ["kv"] = {"Коми"}, ["kw"] = {"Cornish"}, ["ky"] = {"Киргиз"}, ["la"] = {"Латин"}, ["lb"] = {"Люксембург"}, ["lg"] = {"Ганда", "Луганда"}, ["li"] = {"Лимбург"}, ["ln"] = {"Лингала"}, ["lo"] = {"Лаос"}, ["lt"] = {"Литва"}, ["lu"] = {"Luba-Katanga"}, ["lv"] = {"Латви"}, ["mg"] = {"Малагас"}, ["mh"] = {"Маршалл"}, ["mi"] = {"Маори"}, ["mk"] = {"Македон"}, ["ml"] = {"Malayalam"}, ["mn"] = {"Монгол"}, ["mr"] = {"Марати"}, ["ms"] = {"Малай"}, ["mt"] = {"Мальта"}, ["my"] = {"Бирм"}, ["na"] = {"Науру"}, ["nb"] = {"Норвегийн Бүкмол"}, ["nd"] = {"North Ndebele"}, ["ne"] = {"Балба"}, ["ng"] = {"Ndonga"}, ["nl"] = {"Нидерланд", "Flemish"}, ["nn"] = {"Норвегийн Нюнорск"}, ["no"] = {"Норвеги"}, ["nr"] = {"Өмнөд Ндебеле"}, ["nv"] = {"Navajo", "Navaho"}, ["ny"] = {"Ньянжа", "Чева", "Чичева"}, ["oc"] = {"Окситан"}, ["oj"] = {"Ojibwa"}, ["om"] = {"Оромо"}, ["or"] = {"Oriya (macrolanguage)", "Odia (macrolanguage)"}, ["os"] = {"Осети", "Осет"}, ["pa"] = {"Панжаби", "Пунжаби"}, ["pi"] = {"Pali"}, ["pl"] = {"Польш"}, ["ps"] = {"Пуштун", "Паштун"}, ["pt"] = {"Португал"}, ["qu"] = {"Кечуа"}, ["rm"] = {"Руманш"}, ["rn"] = {"Рунди"}, ["ro"] = {"Румын", "Молдав"}, ["ru"] = {"Орос"}, ["rw"] = {"Киняруанда"}, ["sa"] = {"Санскрит"}, ["sc"] = {"Сардини"}, ["sd"] = {"Синди"}, ["se"] = {"Хойд Сами"}, ["sg"] = {"Санго"}, ["sh"] = {"Серби-Хорват"}, ["si"] = {"Синхал"}, ["sk"] = {"Словак"}, ["sl"] = {"Словени"}, ["sm"] = {"Самоа"}, ["sn"] = {"Шона"}, ["so"] = {"Сомали"}, ["sq"] = {"Албани"}, ["sr"] = {"Серби"}, ["ss"] = {"Свати"}, ["st"] = {"Өмнөд Сото"}, ["su"] = {"Sundanese"}, ["sv"] = {"Швед"}, ["sw"] = {"Свахили"}, ["ta"] = {"Тамил"}, ["te"] = {"Телүгү"}, ["tg"] = {"Тажик"}, ["th"] = {"Тай"}, ["ti"] = {"Тигриня"}, ["tk"] = {"Туркмен"}, ["tl"] = {"Тагалог"}, ["tn"] = {"Тсвана"}, ["to"] = {"Tonga (Tonga Islands)"}, ["tr"] = {"Турк"}, ["ts"] = {"Тсонга"}, ["tt"] = {"Татар"}, ["tw"] = {"Twi"}, ["ty"] = {"Tahitian"}, ["ug"] = {"Уйгур"}, ["uk"] = {"Украин"}, ["ur"] = {"Урду"}, ["uz"] = {"Узбек"}, ["ve"] = {"Венда"}, ["vi"] = {"Вьетнам"}, ["vo"] = {"Volapük"}, ["wa"] = {"Walloon"}, ["wo"] = {"Wolof"}, ["xh"] = {"Коса"}, ["yi"] = {"Идиш"}, ["yo"] = {"Ёруба"}, ["za"] = {"Жуан"}, ["zh"] = {"Хятад"}, ["zu"] = {"Зулу"}, ["aaa"] = {"Ghotuo"}, ["aab"] = {"Alumu-Tesu"}, ["aac"] = {"Ari"}, ["aad"] = {"Amal"}, ["aae"] = {"Arbëreshë Albanian"}, ["aaf"] = {"Aranadan"}, ["aag"] = {"Ambrak"}, ["aah"] = {"Abu' Arapesh"}, ["aai"] = {"Arifama-Miniafia"}, ["aak"] = {"Ankave"}, ["aal"] = {"Afade"}, ["aan"] = {"Anambé"}, ["aao"] = {"Algerian Saharan Arabic"}, ["aap"] = {"Pará Arára"}, ["aaq"] = {"Eastern Abnaki"}, ["aas"] = {"Aasáx"}, ["aat"] = {"Arvanitika Albanian"}, ["aau"] = {"Abau"}, ["aav"] = {"Austro-Asiatic languages"}, ["aaw"] = {"Solong"}, ["aax"] = {"Mandobo Atas"}, ["aaz"] = {"Amarasi"}, ["aba"] = {"Abé"}, ["abb"] = {"Bankon"}, ["abc"] = {"Ambala Ayta"}, ["abd"] = {"Manide"}, ["abe"] = {"Western Abnaki"}, ["abf"] = {"Abai Sungai"}, ["abg"] = {"Abaga"}, ["abh"] = {"Tajiki Arabic"}, ["abi"] = {"Abidji"}, ["abj"] = {"Aka-Bea"}, ["abl"] = {"Lampung Nyo"}, ["abm"] = {"Abanyom"}, ["abn"] = {"Abua"}, ["abo"] = {"Abon"}, ["abp"] = {"Abellen Ayta"}, ["abq"] = {"Abaza"}, ["abr"] = {"Abron"}, ["abs"] = {"Ambonese Malay"}, ["abt"] = {"Ambulas"}, ["abu"] = {"Abure"}, ["abv"] = {"Baharna Arabic"}, ["abw"] = {"Pal"}, ["abx"] = {"Inabaknon"}, ["aby"] = {"Aneme Wake"}, ["abz"] = {"Abui"}, ["aca"] = {"Achagua"}, ["acb"] = {"Áncá"}, ["acd"] = {"Gikyode"}, ["ace"] = {"Achinese"}, ["acf"] = {"Saint Lucian Creole French"}, ["ach"] = {"Acoli"}, ["aci"] = {"Aka-Cari"}, ["ack"] = {"Aka-Kora"}, ["acl"] = {"Akar-Bale"}, ["acm"] = {"Mesopotamian Arabic"}, ["acn"] = {"Achang"}, ["acp"] = {"Eastern Acipa"}, ["acq"] = {"Ta'izzi-Adeni Arabic"}, ["acr"] = {"Achi"}, ["acs"] = {"Acroá"}, ["act"] = {"Achterhoeks"}, ["acu"] = {"Achuar-Shiwiar"}, ["acv"] = {"Achumawi"}, ["acw"] = {"Hijazi Arabic"}, ["acx"] = {"Omani Arabic"}, ["acy"] = {"Cypriot Arabic"}, ["acz"] = {"Acheron"}, ["ada"] = {"Adangme"}, ["adb"] = {"Atauran"}, ["add"] = {"Lidzonka", "Dzodinka"}, ["ade"] = {"Adele"}, ["adf"] = {"Dhofari Arabic"}, ["adg"] = {"Andegerebinha"}, ["adh"] = {"Adhola"}, ["adi"] = {"Adi"}, ["adj"] = {"Adioukrou"}, ["adl"] = {"Galo"}, ["adn"] = {"Adang"}, ["ado"] = {"Abu"}, ["adq"] = {"Adangbe"}, ["adr"] = {"Adonara"}, ["ads"] = {"Adamorobe Sign Language"}, ["adt"] = {"Adnyamathanha"}, ["adu"] = {"Aduge"}, ["adw"] = {"Amundava"}, ["adx"] = {"Amdo Tibetan"}, ["ady"] = {"Adyghe", "Adygei"}, ["adz"] = {"Adzera"}, ["aea"] = {"Areba"}, ["aeb"] = {"Tunisian Arabic"}, ["aec"] = {"Saidi Arabic"}, ["aed"] = {"Argentine Sign Language"}, ["aee"] = {"Northeast Pashai", "Northeast Pashayi"}, ["aek"] = {"Haeke"}, ["ael"] = {"Ambele"}, ["aem"] = {"Arem"}, ["aen"] = {"Armenian Sign Language"}, ["aeq"] = {"Aer"}, ["aer"] = {"Eastern Arrernte"}, ["aes"] = {"Alsea"}, ["aeu"] = {"Akeu"}, ["aew"] = {"Ambakich"}, ["aey"] = {"Amele"}, ["aez"] = {"Aeka"}, ["afa"] = {"Afro-Asiatic languages"}, ["afb"] = {"Gulf Arabic"}, ["afd"] = {"Andai"}, ["afe"] = {"Putukwam"}, ["afg"] = {"Afghan Sign Language"}, ["afh"] = {"Afrihili"}, ["afi"] = {"Akrukay", "Chini"}, ["afk"] = {"Nanubae"}, ["afn"] = {"Defaka"}, ["afo"] = {"Eloyi"}, ["afp"] = {"Tapei"}, ["afs"] = {"Afro-Seminole Creole"}, ["aft"] = {"Afitti"}, ["afu"] = {"Awutu"}, ["afz"] = {"Obokuitai"}, ["aga"] = {"Aguano"}, ["agb"] = {"Legbo"}, ["agc"] = {"Agatu"}, ["agd"] = {"Agarabi"}, ["age"] = {"Angal"}, ["agf"] = {"Arguni"}, ["agg"] = {"Angor"}, ["agh"] = {"Ngelima"}, ["agi"] = {"Agariya"}, ["agj"] = {"Argobba"}, ["agk"] = {"Isarog Agta"}, ["agl"] = {"Fembe"}, ["agm"] = {"Angaataha"}, ["agn"] = {"Agutaynen"}, ["ago"] = {"Tainae"}, ["agq"] = {"Aghem"}, ["agr"] = {"Aguaruna"}, ["ags"] = {"Esimbi"}, ["agt"] = {"Central Cagayan Agta"}, ["agu"] = {"Aguacateco"}, ["agv"] = {"Remontado Dumagat"}, ["agw"] = {"Kahua"}, ["agx"] = {"Агуль"}, ["agy"] = {"Southern Alta"}, ["agz"] = {"Mt. Iriga Agta"}, ["aha"] = {"Ahanta"}, ["ahb"] = {"Axamb"}, ["ahg"] = {"Qimant"}, ["ahh"] = {"Aghu"}, ["ahi"] = {"Tiagbamrin Aizi"}, ["ahk"] = {"Akha"}, ["ahl"] = {"Igo"}, ["ahm"] = {"Mobumrin Aizi"}, ["ahn"] = {"Àhàn"}, ["aho"] = {"Ahom"}, ["ahp"] = {"Aproumu Aizi"}, ["ahr"] = {"Ahirani"}, ["ahs"] = {"Ashe"}, ["aht"] = {"Ahtena"}, ["aia"] = {"Arosi"}, ["aib"] = {"Ainu (China)"}, ["aic"] = {"Ainbai"}, ["aid"] = {"Alngith"}, ["aie"] = {"Amara"}, ["aif"] = {"Agi"}, ["aig"] = {"Antigua and Barbuda Creole English"}, ["aih"] = {"Ai-Cham"}, ["aii"] = {"Assyrian Neo-Aramaic"}, ["aij"] = {"Lishanid Noshan"}, ["aik"] = {"Ake"}, ["ail"] = {"Aimele"}, ["aim"] = {"Aimol"}, ["ain"] = {"Ainu (Japan)"}, ["aio"] = {"Aiton"}, ["aip"] = {"Burumakok"}, ["aiq"] = {"Aimaq"}, ["air"] = {"Airoran"}, ["ait"] = {"Arikem"}, ["aiw"] = {"Aari"}, ["aix"] = {"Aighon"}, ["aiy"] = {"Ali"}, ["aja"] = {"Aja (South Sudan)"}, ["ajg"] = {"Aja (Benin)"}, ["aji"] = {"Ajië"}, ["ajn"] = {"Andajin"}, ["ajp"] = {"South Levantine Arabic"}, ["ajt"] = {"Judeo-Tunisian Arabic"}, ["aju"] = {"Judeo-Moroccan Arabic"}, ["ajw"] = {"Ajawa"}, ["ajz"] = {"Amri Karbi"}, ["akb"] = {"Batak Angkola"}, ["akc"] = {"Mpur"}, ["akd"] = {"Ukpet-Ehom"}, ["ake"] = {"Akawaio"}, ["akf"] = {"Akpa"}, ["akg"] = {"Anakalangu"}, ["akh"] = {"Angal Heneng"}, ["aki"] = {"Aiome"}, ["akj"] = {"Aka-Jeru"}, ["akk"] = {"Akkadian"}, ["akl"] = {"Aklanon"}, ["akm"] = {"Aka-Bo"}, ["ako"] = {"Akurio"}, ["akp"] = {"Siwu"}, ["akq"] = {"Ak"}, ["akr"] = {"Araki"}, ["aks"] = {"Akaselem"}, ["akt"] = {"Akolet"}, ["aku"] = {"Akum"}, ["akv"] = {"Akhvakh"}, ["akw"] = {"Akwa"}, ["akx"] = {"Aka-Kede"}, ["aky"] = {"Aka-Kol"}, ["akz"] = {"Alabama"}, ["ala"] = {"Alago"}, ["alc"] = {"Qawasqar"}, ["ald"] = {"Alladian"}, ["ale"] = {"Aleut"}, ["alf"] = {"Alege"}, ["alg"] = {"Algonquian languages"}, ["alh"] = {"Alawa"}, ["ali"] = {"Amaimon"}, ["alj"] = {"Alangan"}, ["alk"] = {"Alak"}, ["all"] = {"Allar"}, ["alm"] = {"Amblong"}, ["aln"] = {"Gheg Albanian"}, ["alo"] = {"Larike-Wakasihu"}, ["alp"] = {"Alune"}, ["alq"] = {"Algonquin"}, ["alr"] = {"Alutor"}, ["als"] = {"Tosk Albanian"}, ["alt"] = {"Өмнөд Алтай"}, ["alu"] = {"'Are'are"}, ["alv"] = {"Atlantic-Congo languages"}, ["alw"] = {"Alaba-K’abeena", "Wanbasana"}, ["alx"] = {"Amol"}, ["aly"] = {"Alyawarr"}, ["alz"] = {"Alur"}, ["ama"] = {"Amanayé"}, ["amb"] = {"Ambo"}, ["amc"] = {"Amahuaca"}, ["ame"] = {"Yanesha'"}, ["amf"] = {"Hamer-Banna"}, ["amg"] = {"Amurdak"}, ["ami"] = {"Amis"}, ["amj"] = {"Amdang"}, ["amk"] = {"Ambai"}, ["aml"] = {"War-Jaintia"}, ["amm"] = {"Ama (Papua New Guinea)"}, ["amn"] = {"Amanab"}, ["amo"] = {"Amo"}, ["amp"] = {"Alamblak"}, ["amq"] = {"Amahai"}, ["amr"] = {"Amarakaeri"}, ["ams"] = {"Southern Amami-Oshima"}, ["amt"] = {"Amto"}, ["amu"] = {"Guerrero Amuzgo"}, ["amv"] = {"Ambelau"}, ["amw"] = {"Western Neo-Aramaic"}, ["amx"] = {"Anmatyerre"}, ["amy"] = {"Ami"}, ["amz"] = {"Atampaya"}, ["ana"] = {"Andaqui"}, ["anb"] = {"Andoa"}, ["anc"] = {"Ngas"}, ["and"] = {"Ansus"}, ["ane"] = {"Xârâcùù"}, ["anf"] = {"Animere"}, ["ang"] = {"Old English (ca. 450-1100)"}, ["anh"] = {"Nend"}, ["ani"] = {"Andi"}, ["anj"] = {"Anor"}, ["ank"] = {"Goemai"}, ["anl"] = {"Anu-Hkongso Chin"}, ["anm"] = {"Anal"}, ["ann"] = {"Obolo"}, ["ano"] = {"Andoque"}, ["anp"] = {"Angika"}, ["anq"] = {"Jarawa (India)"}, ["anr"] = {"Andh"}, ["ans"] = {"Anserma"}, ["ant"] = {"Antakarinya", "Antikarinya"}, ["anu"] = {"Anuak"}, ["anv"] = {"Denya"}, ["anw"] = {"Anaang"}, ["anx"] = {"Andra-Hus"}, ["any"] = {"Anyin"}, ["anz"] = {"Anem"}, ["aoa"] = {"Angolar"}, ["aob"] = {"Abom"}, ["aoc"] = {"Pemon"}, ["aod"] = {"Andarum"}, ["aoe"] = {"Angal Enen"}, ["aof"] = {"Bragat"}, ["aog"] = {"Angoram"}, ["aoi"] = {"Anindilyakwa"}, ["aoj"] = {"Mufian"}, ["aok"] = {"Arhö"}, ["aol"] = {"Alor"}, ["aom"] = {"Ömie"}, ["aon"] = {"Bumbita Arapesh"}, ["aor"] = {"Aore"}, ["aos"] = {"Taikat"}, ["aot"] = {"Atong (India)", "A'tong"}, ["aou"] = {"A'ou"}, ["aox"] = {"Atorada"}, ["aoz"] = {"Uab Meto"}, ["apa"] = {"Apache languages"}, ["apb"] = {"Sa'a"}, ["apc"] = {"North Levantine Arabic"}, ["apd"] = {"Sudanese Arabic"}, ["ape"] = {"Bukiyip"}, ["apf"] = {"Pahanan Agta"}, ["apg"] = {"Ampanang"}, ["aph"] = {"Athpariya"}, ["api"] = {"Apiaká"}, ["apj"] = {"Jicarilla Apache"}, ["apk"] = {"Kiowa Apache"}, ["apl"] = {"Lipan Apache"}, ["apm"] = {"Mescalero-Chiricahua Apache"}, ["apn"] = {"Apinayé"}, ["apo"] = {"Ambul"}, ["app"] = {"Apma"}, ["apq"] = {"A-Pucikwar"}, ["apr"] = {"Arop-Lokep"}, ["aps"] = {"Arop-Sissano"}, ["apt"] = {"Apatani"}, ["apu"] = {"Apurinã"}, ["apv"] = {"Alapmunte"}, ["apw"] = {"Western Apache"}, ["apx"] = {"Aputai"}, ["apy"] = {"Apalaí"}, ["apz"] = {"Safeyoka"}, ["aqa"] = {"Alacalufan languages"}, ["aqc"] = {"Archi"}, ["aqd"] = {"Ampari Dogon"}, ["aqg"] = {"Arigidi"}, ["aqk"] = {"Aninka"}, ["aql"] = {"Algic languages"}, ["aqm"] = {"Atohwaim"}, ["aqn"] = {"Northern Alta"}, ["aqp"] = {"Atakapa"}, ["aqr"] = {"Arhâ"}, ["aqt"] = {"Angaité"}, ["aqz"] = {"Akuntsu"}, ["arb"] = {"Стандарт Араб"}, ["arc"] = {"Official Aramaic (700-300 BCE)", "Imperial Aramaic (700-300 BCE)"}, ["ard"] = {"Arabana"}, ["are"] = {"Western Arrarnta"}, ["arh"] = {"Arhuaco"}, ["ari"] = {"Arikara"}, ["arj"] = {"Arapaso"}, ["ark"] = {"Arikapú"}, ["arl"] = {"Arabela"}, ["arn"] = {"Mapudungun", "Mapuche"}, ["aro"] = {"Araona"}, ["arp"] = {"Arapaho"}, ["arq"] = {"Algerian Arabic"}, ["arr"] = {"Karo (Brazil)"}, ["ars"] = {"Najdi Arabic"}, ["art"] = {"Artificial languages"}, ["aru"] = {"Aruá (Amazonas State)", "Arawá"}, ["arv"] = {"Arbore"}, ["arw"] = {"Arawak"}, ["arx"] = {"Aruá (Rodonia State)"}, ["ary"] = {"Moroccan Arabic"}, ["arz"] = {"Египетийн Араб"}, ["asa"] = {"Asu (Tanzania)"}, ["asb"] = {"Assiniboine"}, ["asc"] = {"Casuarina Coast Asmat"}, ["ase"] = {"American Sign Language"}, ["asf"] = {"Auslan", "Australian Sign Language"}, ["asg"] = {"Cishingini"}, ["ash"] = {"Abishira"}, ["asi"] = {"Buruwai"}, ["asj"] = {"Sari"}, ["ask"] = {"Ashkun"}, ["asl"] = {"Asilulu"}, ["asn"] = {"Xingú Asuriní"}, ["aso"] = {"Dano"}, ["asp"] = {"Algerian Sign Language"}, ["asq"] = {"Austrian Sign Language"}, ["asr"] = {"Asuri"}, ["ass"] = {"Ipulo"}, ["ast"] = {"Asturian", "Asturleonese", "Bable", "Leonese"}, ["asu"] = {"Tocantins Asurini"}, ["asv"] = {"Asoa"}, ["asw"] = {"Australian Aborigines Sign Language"}, ["asx"] = {"Muratayak"}, ["asy"] = {"Yaosakor Asmat"}, ["asz"] = {"As"}, ["ata"] = {"Pele-Ata"}, ["atb"] = {"Zaiwa"}, ["atc"] = {"Atsahuaca"}, ["atd"] = {"Ata Manobo"}, ["ate"] = {"Atemble"}, ["atg"] = {"Ivbie North-Okpela-Arhe"}, ["ath"] = {"Athapascan languages"}, ["ati"] = {"Attié"}, ["atj"] = {"Atikamekw"}, ["atk"] = {"Ati"}, ["atl"] = {"Mt. Iraya Agta"}, ["atm"] = {"Ata"}, ["atn"] = {"Ashtiani"}, ["ato"] = {"Atong (Cameroon)"}, ["atp"] = {"Pudtol Atta"}, ["atq"] = {"Aralle-Tabulahan"}, ["atr"] = {"Waimiri-Atroari"}, ["ats"] = {"Gros Ventre"}, ["att"] = {"Pamplona Atta"}, ["atu"] = {"Reel"}, ["atv"] = {"Northern Altai"}, ["atw"] = {"Atsugewi"}, ["atx"] = {"Arutani"}, ["aty"] = {"Aneityum"}, ["atz"] = {"Arta"}, ["aua"] = {"Asumboa"}, ["aub"] = {"Alugu"}, ["auc"] = {"Waorani"}, ["aud"] = {"Anuta"}, ["auf"] = {"Arauan languages"}, ["aug"] = {"Aguna"}, ["auh"] = {"Aushi"}, ["aui"] = {"Anuki"}, ["auj"] = {"Awjilah"}, ["auk"] = {"Heyo"}, ["aul"] = {"Aulua"}, ["aum"] = {"Asu (Nigeria)"}, ["aun"] = {"Molmo One"}, ["auo"] = {"Auyokawa"}, ["aup"] = {"Makayam"}, ["auq"] = {"Anus", "Korur"}, ["aur"] = {"Aruek"}, ["aus"] = {"Australian languages"}, ["aut"] = {"Austral"}, ["auu"] = {"Auye"}, ["auw"] = {"Awyi"}, ["aux"] = {"Aurá"}, ["auy"] = {"Awiyaana"}, ["auz"] = {"Uzbeki Arabic"}, ["avb"] = {"Avau"}, ["avd"] = {"Alviri-Vidari"}, ["avi"] = {"Avikam"}, ["avk"] = {"Kotava"}, ["avl"] = {"Eastern Egyptian Bedawi Arabic"}, ["avm"] = {"Angkamuthi"}, ["avn"] = {"Avatime"}, ["avo"] = {"Agavotaguerra"}, ["avs"] = {"Aushiri"}, ["avt"] = {"Au"}, ["avu"] = {"Avokaya"}, ["avv"] = {"Avá-Canoeiro"}, ["awa"] = {"Awadhi"}, ["awb"] = {"Awa (Papua New Guinea)"}, ["awc"] = {"Cicipu"}, ["awd"] = {"Arawakan languages"}, ["awe"] = {"Awetí"}, ["awg"] = {"Anguthimri"}, ["awh"] = {"Awbono"}, ["awi"] = {"Aekyom"}, ["awk"] = {"Awabakal"}, ["awm"] = {"Arawum"}, ["awn"] = {"Awngi"}, ["awo"] = {"Awak"}, ["awr"] = {"Awera"}, ["aws"] = {"South Awyu"}, ["awt"] = {"Araweté"}, ["awu"] = {"Central Awyu"}, ["awv"] = {"Jair Awyu"}, ["aww"] = {"Awun"}, ["awx"] = {"Awara"}, ["awy"] = {"Edera Awyu"}, ["axb"] = {"Abipon"}, ["axe"] = {"Ayerrerenge"}, ["axg"] = {"Mato Grosso Arára"}, ["axk"] = {"Yaka (Central African Republic)"}, ["axl"] = {"Lower Southern Aranda"}, ["axm"] = {"Middle Armenian"}, ["axx"] = {"Xârâgurè"}, ["aya"] = {"Awar"}, ["ayb"] = {"Ayizo Gbe"}, ["ayc"] = {"Southern Aymara"}, ["ayd"] = {"Ayabadhu"}, ["aye"] = {"Ayere"}, ["ayg"] = {"Ginyanga"}, ["ayh"] = {"Hadrami Arabic"}, ["ayi"] = {"Leyigha"}, ["ayk"] = {"Akuku"}, ["ayl"] = {"Libyan Arabic"}, ["ayn"] = {"Sanaani Arabic"}, ["ayo"] = {"Ayoreo"}, ["ayp"] = {"North Mesopotamian Arabic"}, ["ayq"] = {"Ayi (Papua New Guinea)"}, ["ayr"] = {"Central Aymara"}, ["ays"] = {"Sorsogon Ayta"}, ["ayt"] = {"Magbukun Ayta"}, ["ayu"] = {"Ayu"}, ["ayz"] = {"Mai Brat"}, ["aza"] = {"Azha"}, ["azb"] = {"South Azerbaijani"}, ["azc"] = {"Uto-Aztecan languages"}, ["azd"] = {"Eastern Durango Nahuatl"}, ["azg"] = {"San Pedro Amuzgos Amuzgo"}, ["azj"] = {"North Azerbaijani"}, ["azm"] = {"Ipalapa Amuzgo"}, ["azn"] = {"Western Durango Nahuatl"}, ["azo"] = {"Awing"}, ["azt"] = {"Faire Atta"}, ["azz"] = {"Highland Puebla Nahuatl"}, ["baa"] = {"Babatana"}, ["bab"] = {"Bainouk-Gunyuño"}, ["bac"] = {"Badui"}, ["bad"] = {"Banda languages"}, ["bae"] = {"Baré"}, ["baf"] = {"Nubaca"}, ["bag"] = {"Tuki"}, ["bah"] = {"Bahamas Creole English"}, ["bai"] = {"Bamileke languages"}, ["baj"] = {"Barakai"}, ["bal"] = {"Baluchi"}, ["ban"] = {"Бали"}, ["bao"] = {"Waimaha"}, ["bap"] = {"Bantawa"}, ["bar"] = {"Бавари"}, ["bas"] = {"Basa (Cameroon)"}, ["bat"] = {"Baltic languages"}, ["bau"] = {"Bada (Nigeria)"}, ["bav"] = {"Vengo"}, ["baw"] = {"Bambili-Bambui"}, ["bax"] = {"Bamun"}, ["bay"] = {"Batuley"}, ["bba"] = {"Baatonum"}, ["bbb"] = {"Barai"}, ["bbc"] = {"Batak Toba"}, ["bbd"] = {"Bau"}, ["bbe"] = {"Bangba"}, ["bbf"] = {"Baibai"}, ["bbg"] = {"Barama"}, ["bbh"] = {"Bugan"}, ["bbi"] = {"Barombi"}, ["bbj"] = {"Ghomálá'"}, ["bbk"] = {"Babanki"}, ["bbl"] = {"Bats"}, ["bbm"] = {"Babango"}, ["bbn"] = {"Uneapa"}, ["bbo"] = {"Northern Bobo Madaré", "Konabéré"}, ["bbp"] = {"West Central Banda"}, ["bbq"] = {"Bamali"}, ["bbr"] = {"Girawa"}, ["bbs"] = {"Bakpinka"}, ["bbt"] = {"Mburku"}, ["bbu"] = {"Kulung (Nigeria)"}, ["bbv"] = {"Karnai"}, ["bbw"] = {"Baba"}, ["bbx"] = {"Bubia"}, ["bby"] = {"Befang"}, ["bca"] = {"Central Bai"}, ["bcb"] = {"Bainouk-Samik"}, ["bcc"] = {"Southern Balochi"}, ["bcd"] = {"North Babar"}, ["bce"] = {"Bamenyam"}, ["bcf"] = {"Bamu"}, ["bcg"] = {"Baga Pokur"}, ["bch"] = {"Bariai"}, ["bci"] = {"Baoulé"}, ["bcj"] = {"Bardi"}, ["bck"] = {"Bunuba"}, ["bcl"] = {"Central Bikol"}, ["bcm"] = {"Bannoni"}, ["bcn"] = {"Bali (Nigeria)"}, ["bco"] = {"Kaluli"}, ["bcp"] = {"Bali (Democratic Republic of Congo)"}, ["bcq"] = {"Bench"}, ["bcr"] = {"Babine"}, ["bcs"] = {"Kohumono"}, ["bct"] = {"Bendi"}, ["bcu"] = {"Awad Bing"}, ["bcv"] = {"Shoo-Minda-Nye"}, ["bcw"] = {"Bana"}, ["bcy"] = {"Bacama"}, ["bcz"] = {"Bainouk-Gunyaamolo"}, ["bda"] = {"Bayot"}, ["bdb"] = {"Basap"}, ["bdc"] = {"Emberá-Baudó"}, ["bdd"] = {"Bunama"}, ["bde"] = {"Bade"}, ["bdf"] = {"Biage"}, ["bdg"] = {"Bonggi"}, ["bdh"] = {"Baka (South Sudan)"}, ["bdi"] = {"Burun"}, ["bdj"] = {"Bai (South Sudan)", "Bai"}, ["bdk"] = {"Budukh"}, ["bdl"] = {"Indonesian Bajau"}, ["bdm"] = {"Buduma"}, ["bdn"] = {"Baldemu"}, ["bdo"] = {"Morom"}, ["bdp"] = {"Bende"}, ["bdq"] = {"Bahnar"}, ["bdr"] = {"West Coast Bajau"}, ["bds"] = {"Burunge"}, ["bdt"] = {"Bokoto"}, ["bdu"] = {"Oroko"}, ["bdv"] = {"Bodo Parja"}, ["bdw"] = {"Baham"}, ["bdx"] = {"Budong-Budong"}, ["bdy"] = {"Bandjalang"}, ["bdz"] = {"Badeshi"}, ["bea"] = {"Beaver"}, ["beb"] = {"Bebele"}, ["bec"] = {"Iceve-Maci"}, ["bed"] = {"Bedoanas"}, ["bee"] = {"Byangsi"}, ["bef"] = {"Benabena"}, ["beg"] = {"Belait"}, ["beh"] = {"Biali"}, ["bei"] = {"Bekati'"}, ["bej"] = {"Beja", "Bedawiyet"}, ["bek"] = {"Bebeli"}, ["bem"] = {"Bemba (Zambia)"}, ["beo"] = {"Beami"}, ["bep"] = {"Besoa"}, ["beq"] = {"Beembe"}, ["ber"] = {"Бербер хэлнүүд"}, ["bes"] = {"Besme"}, ["bet"] = {"Guiberoua Béte"}, ["beu"] = {"Blagar"}, ["bev"] = {"Daloa Bété"}, ["bew"] = {"Betawi"}, ["bex"] = {"Jur Modo"}, ["bey"] = {"Beli (Papua New Guinea)"}, ["bez"] = {"Bena (Tanzania)"}, ["bfa"] = {"Bari"}, ["bfb"] = {"Pauri Bareli"}, ["bfc"] = {"Panyi Bai", "Northern Bai"}, ["bfd"] = {"Bafut"}, ["bfe"] = {"Betaf", "Tena"}, ["bff"] = {"Bofi"}, ["bfg"] = {"Busang Kayan"}, ["bfh"] = {"Blafe"}, ["bfi"] = {"British Sign Language"}, ["bfj"] = {"Bafanji"}, ["bfk"] = {"Ban Khor Sign Language"}, ["bfl"] = {"Banda-Ndélé"}, ["bfm"] = {"Mmen"}, ["bfn"] = {"Bunak"}, ["bfo"] = {"Malba Birifor"}, ["bfp"] = {"Beba"}, ["bfq"] = {"Badaga"}, ["bfr"] = {"Bazigar"}, ["bfs"] = {"Southern Bai"}, ["bft"] = {"Balti"}, ["bfu"] = {"Gahri"}, ["bfw"] = {"Bondo"}, ["bfx"] = {"Bantayanon"}, ["bfy"] = {"Bagheli"}, ["bfz"] = {"Mahasu Pahari"}, ["bga"] = {"Gwamhi-Wuri"}, ["bgb"] = {"Bobongko"}, ["bgc"] = {"Haryanvi"}, ["bgd"] = {"Rathwi Bareli"}, ["bge"] = {"Bauria"}, ["bgf"] = {"Bangandu"}, ["bgg"] = {"Bugun"}, ["bgi"] = {"Giangan"}, ["bgj"] = {"Bangolan"}, ["bgk"] = {"Bit", "Buxinhua"}, ["bgl"] = {"Bo (Laos)"}, ["bgn"] = {"Western Balochi"}, ["bgo"] = {"Baga Koga"}, ["bgp"] = {"Eastern Balochi"}, ["bgq"] = {"Bagri"}, ["bgr"] = {"Bawm Chin"}, ["bgs"] = {"Tagabawa"}, ["bgt"] = {"Bughotu"}, ["bgu"] = {"Mbongno"}, ["bgv"] = {"Warkay-Bipim"}, ["bgw"] = {"Bhatri"}, ["bgx"] = {"Balkan Gagauz Turkish"}, ["bgy"] = {"Benggoi"}, ["bgz"] = {"Banggai"}, ["bha"] = {"Bharia"}, ["bhb"] = {"Bhili"}, ["bhc"] = {"Biga"}, ["bhd"] = {"Bhadrawahi"}, ["bhe"] = {"Bhaya"}, ["bhf"] = {"Odiai"}, ["bhg"] = {"Binandere"}, ["bhh"] = {"Bukharic"}, ["bhi"] = {"Bhilali"}, ["bhj"] = {"Bahing"}, ["bhl"] = {"Bimin"}, ["bhm"] = {"Bathari"}, ["bhn"] = {"Bohtan Neo-Aramaic"}, ["bho"] = {"Bhojpuri"}, ["bhp"] = {"Bima"}, ["bhq"] = {"Tukang Besi South"}, ["bhr"] = {"Bara Malagasy"}, ["bhs"] = {"Buwal"}, ["bht"] = {"Bhattiyali"}, ["bhu"] = {"Bhunjia"}, ["bhv"] = {"Bahau"}, ["bhw"] = {"Biak"}, ["bhx"] = {"Bhalay"}, ["bhy"] = {"Bhele"}, ["bhz"] = {"Bada (Indonesia)"}, ["bia"] = {"Badimaya"}, ["bib"] = {"Bissa", "Bisa"}, ["bid"] = {"Bidiyo"}, ["bie"] = {"Bepour"}, ["bif"] = {"Biafada"}, ["big"] = {"Biangai"}, ["bik"] = {"Bikol"}, ["bil"] = {"Bile"}, ["bim"] = {"Bimoba"}, ["bin"] = {"Bini", "Edo"}, ["bio"] = {"Nai"}, ["bip"] = {"Bila"}, ["biq"] = {"Bipi"}, ["bir"] = {"Bisorio"}, ["bit"] = {"Berinomo"}, ["biu"] = {"Biete"}, ["biv"] = {"Southern Birifor"}, ["biw"] = {"Kol (Cameroon)"}, ["bix"] = {"Bijori"}, ["biy"] = {"Birhor"}, ["biz"] = {"Baloi"}, ["bja"] = {"Budza"}, ["bjb"] = {"Banggarla"}, ["bjc"] = {"Bariji"}, ["bje"] = {"Biao-Jiao Mien"}, ["bjf"] = {"Barzani Jewish Neo-Aramaic"}, ["bjg"] = {"Bidyogo"}, ["bjh"] = {"Bahinemo"}, ["bji"] = {"Burji"}, ["bjj"] = {"Kanauji"}, ["bjk"] = {"Barok"}, ["bjl"] = {"Bulu (Papua New Guinea)"}, ["bjm"] = {"Bajelani"}, ["bjn"] = {"Banjar"}, ["bjo"] = {"Mid-Southern Banda"}, ["bjp"] = {"Fanamaket"}, ["bjr"] = {"Binumarien"}, ["bjs"] = {"Bajan"}, ["bjt"] = {"Balanta-Ganja"}, ["bju"] = {"Busuu"}, ["bjv"] = {"Bedjond"}, ["bjw"] = {"Bakwé"}, ["bjx"] = {"Banao Itneg"}, ["bjy"] = {"Bayali"}, ["bjz"] = {"Baruga"}, ["bka"] = {"Kyak"}, ["bkc"] = {"Baka (Cameroon)"}, ["bkd"] = {"Binukid", "Talaandig"}, ["bkf"] = {"Beeke"}, ["bkg"] = {"Buraka"}, ["bkh"] = {"Bakoko"}, ["bki"] = {"Baki"}, ["bkj"] = {"Pande"}, ["bkk"] = {"Brokskat"}, ["bkl"] = {"Berik"}, ["bkm"] = {"Kom (Cameroon)"}, ["bkn"] = {"Bukitan"}, ["bko"] = {"Kwa'"}, ["bkp"] = {"Boko (Democratic Republic of Congo)"}, ["bkq"] = {"Bakairí"}, ["bkr"] = {"Bakumpai"}, ["bks"] = {"Northern Sorsoganon"}, ["bkt"] = {"Boloki"}, ["bku"] = {"Buhid"}, ["bkv"] = {"Bekwarra"}, ["bkw"] = {"Bekwel"}, ["bkx"] = {"Baikeno"}, ["bky"] = {"Bokyi"}, ["bkz"] = {"Bungku"}, ["bla"] = {"Siksika"}, ["blb"] = {"Bilua"}, ["blc"] = {"Bella Coola"}, ["bld"] = {"Bolango"}, ["ble"] = {"Balanta-Kentohe"}, ["blf"] = {"Buol"}, ["blh"] = {"Kuwaa"}, ["bli"] = {"Bolia"}, ["blj"] = {"Bolongan"}, ["blk"] = {"Pa'o Karen", "Pa'O"}, ["bll"] = {"Biloxi"}, ["blm"] = {"Beli (South Sudan)"}, ["bln"] = {"Southern Catanduanes Bikol"}, ["blo"] = {"Anii"}, ["blp"] = {"Blablanga"}, ["blq"] = {"Baluan-Pam"}, ["blr"] = {"Blang"}, ["bls"] = {"Balaesang"}, ["blt"] = {"Tai Dam"}, ["blv"] = {"Kibala", "Bolo"}, ["blw"] = {"Balangao"}, ["blx"] = {"Mag-Indi Ayta"}, ["bly"] = {"Notre"}, ["blz"] = {"Balantak"}, ["bma"] = {"Lame"}, ["bmb"] = {"Bembe"}, ["bmc"] = {"Biem"}, ["bmd"] = {"Baga Manduri"}, ["bme"] = {"Limassa"}, ["bmf"] = {"Bom-Kim"}, ["bmg"] = {"Bamwe"}, ["bmh"] = {"Kein"}, ["bmi"] = {"Bagirmi"}, ["bmj"] = {"Bote-Majhi"}, ["bmk"] = {"Ghayavi"}, ["bml"] = {"Bomboli"}, ["bmm"] = {"Northern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bmn"] = {"Bina (Papua New Guinea)"}, ["bmo"] = {"Bambalang"}, ["bmp"] = {"Bulgebi"}, ["bmq"] = {"Bomu"}, ["bmr"] = {"Muinane"}, ["bms"] = {"Bilma Kanuri"}, ["bmt"] = {"Biao Mon"}, ["bmu"] = {"Somba-Siawari"}, ["bmv"] = {"Bum"}, ["bmw"] = {"Bomwali"}, ["bmx"] = {"Baimak"}, ["bmz"] = {"Baramu"}, ["bna"] = {"Bonerate"}, ["bnb"] = {"Bookan"}, ["bnc"] = {"Bontok"}, ["bnd"] = {"Banda (Indonesia)"}, ["bne"] = {"Bintauna"}, ["bnf"] = {"Masiwang"}, ["bng"] = {"Benga"}, ["bni"] = {"Bangi"}, ["bnj"] = {"Eastern Tawbuid"}, ["bnk"] = {"Bierebo"}, ["bnl"] = {"Boon"}, ["bnm"] = {"Batanga"}, ["bnn"] = {"Bunun"}, ["bno"] = {"Bantoanon"}, ["bnp"] = {"Bola"}, ["bnq"] = {"Bantik"}, ["bnr"] = {"Butmas-Tur"}, ["bns"] = {"Bundeli"}, ["bnt"] = {"Bantu languages"}, ["bnu"] = {"Bentong"}, ["bnv"] = {"Bonerif", "Beneraf", "Edwas"}, ["bnw"] = {"Bisis"}, ["bnx"] = {"Bangubangu"}, ["bny"] = {"Bintulu"}, ["bnz"] = {"Beezen"}, ["boa"] = {"Bora"}, ["bob"] = {"Aweer"}, ["boe"] = {"Mundabli"}, ["bof"] = {"Bolon"}, ["bog"] = {"Bamako Sign Language"}, ["boh"] = {"Boma"}, ["boi"] = {"Barbareño"}, ["boj"] = {"Anjam"}, ["bok"] = {"Bonjo"}, ["bol"] = {"Bole"}, ["bom"] = {"Berom"}, ["bon"] = {"Bine"}, ["boo"] = {"Tiemacèwè Bozo"}, ["bop"] = {"Bonkiman"}, ["boq"] = {"Bogaya"}, ["bor"] = {"Borôro"}, ["bot"] = {"Bongo"}, ["bou"] = {"Bondei"}, ["bov"] = {"Tuwuli"}, ["bow"] = {"Rema"}, ["box"] = {"Buamu"}, ["boy"] = {"Bodo (Central African Republic)"}, ["boz"] = {"Tiéyaxo Bozo"}, ["bpa"] = {"Daakaka"}, ["bpd"] = {"Banda-Banda"}, ["bpe"] = {"Bauni"}, ["bpg"] = {"Bonggo"}, ["bph"] = {"Botlikh"}, ["bpi"] = {"Bagupi"}, ["bpj"] = {"Binji"}, ["bpk"] = {"Orowe", "'Ôrôê"}, ["bpl"] = {"Broome Pearling Lugger Pidgin"}, ["bpm"] = {"Biyom"}, ["bpn"] = {"Dzao Min"}, ["bpo"] = {"Anasi"}, ["bpp"] = {"Kaure"}, ["bpq"] = {"Banda Malay"}, ["bpr"] = {"Koronadal Blaan"}, ["bps"] = {"Sarangani Blaan"}, ["bpt"] = {"Barrow Point"}, ["bpu"] = {"Bongu"}, ["bpv"] = {"Bian Marind"}, ["bpw"] = {"Bo (Papua New Guinea)"}, ["bpx"] = {"Palya Bareli"}, ["bpy"] = {"Bishnupriya"}, ["bpz"] = {"Bilba"}, ["bqa"] = {"Tchumbuli"}, ["bqb"] = {"Bagusa"}, ["bqc"] = {"Boko (Benin)", "Boo"}, ["bqd"] = {"Bung"}, ["bqf"] = {"Baga Kaloum"}, ["bqg"] = {"Bago-Kusuntu"}, ["bqh"] = {"Baima"}, ["bqi"] = {"Bakhtiari"}, ["bqj"] = {"Bandial"}, ["bqk"] = {"Banda-Mbrès"}, ["bql"] = {"Bilakura"}, ["bqm"] = {"Wumboko"}, ["bqn"] = {"Bulgarian Sign Language"}, ["bqo"] = {"Balo"}, ["bqp"] = {"Busa"}, ["bqq"] = {"Biritai"}, ["bqr"] = {"Burusu"}, ["bqs"] = {"Bosngun"}, ["bqt"] = {"Bamukumbit"}, ["bqu"] = {"Boguru"}, ["bqv"] = {"Koro Wachi", "Begbere-Ejar"}, ["bqw"] = {"Buru (Nigeria)"}, ["bqx"] = {"Baangi"}, ["bqy"] = {"Bengkala Sign Language"}, ["bqz"] = {"Bakaka"}, ["bra"] = {"Braj"}, ["brb"] = {"Lave"}, ["brc"] = {"Berbice Creole Dutch"}, ["brd"] = {"Baraamu"}, ["brf"] = {"Bira"}, ["brg"] = {"Baure"}, ["brh"] = {"Brahui"}, ["bri"] = {"Mokpwe"}, ["brj"] = {"Bieria"}, ["brk"] = {"Birked"}, ["brl"] = {"Birwa"}, ["brm"] = {"Barambu"}, ["brn"] = {"Boruca"}, ["bro"] = {"Brokkat"}, ["brp"] = {"Barapasi"}, ["brq"] = {"Breri"}, ["brr"] = {"Birao"}, ["brs"] = {"Baras"}, ["brt"] = {"Bitare"}, ["bru"] = {"Eastern Bru"}, ["brv"] = {"Western Bru"}, ["brw"] = {"Bellari"}, ["brx"] = {"Bodo (India)"}, ["bry"] = {"Burui"}, ["brz"] = {"Bilbil"}, ["bsa"] = {"Abinomn"}, ["bsb"] = {"Brunei Bisaya"}, ["bsc"] = {"Bassari", "Oniyan"}, ["bse"] = {"Wushi"}, ["bsf"] = {"Bauchi"}, ["bsg"] = {"Bashkardi"}, ["bsh"] = {"Kati"}, ["bsi"] = {"Bassossi"}, ["bsj"] = {"Bangwinji"}, ["bsk"] = {"Burushaski"}, ["bsl"] = {"Basa-Gumna"}, ["bsm"] = {"Busami"}, ["bsn"] = {"Barasana-Eduria"}, ["bso"] = {"Buso"}, ["bsp"] = {"Baga Sitemu"}, ["bsq"] = {"Bassa"}, ["bsr"] = {"Bassa-Kontagora"}, ["bss"] = {"Akoose"}, ["bst"] = {"Basketo"}, ["bsu"] = {"Bahonsuai"}, ["bsv"] = {"Baga Sobané"}, ["bsw"] = {"Baiso"}, ["bsx"] = {"Yangkam"}, ["bsy"] = {"Sabah Bisaya"}, ["bta"] = {"Bata"}, ["btc"] = {"Bati (Cameroon)"}, ["btd"] = {"Batak Dairi"}, ["bte"] = {"Gamo-Ningi"}, ["btf"] = {"Birgit"}, ["btg"] = {"Gagnoa Bété"}, ["bth"] = {"Biatah Bidayuh"}, ["bti"] = {"Burate"}, ["btj"] = {"Bacanese Malay"}, ["btk"] = {"Batak languages"}, ["btm"] = {"Batak Mandailing"}, ["btn"] = {"Ratagnon"}, ["bto"] = {"Rinconada Bikol"}, ["btp"] = {"Budibud"}, ["btq"] = {"Batek"}, ["btr"] = {"Baetora"}, ["bts"] = {"Batak Simalungun"}, ["btt"] = {"Bete-Bendi"}, ["btu"] = {"Batu"}, ["btv"] = {"Bateri"}, ["btw"] = {"Butuanon"}, ["btx"] = {"Batak Karo"}, ["bty"] = {"Bobot"}, ["btz"] = {"Batak Alas-Kluet"}, ["bua"] = {"Buriat"}, ["bub"] = {"Bua"}, ["buc"] = {"Bushi"}, ["bud"] = {"Ntcham"}, ["bue"] = {"Beothuk"}, ["buf"] = {"Bushoong"}, ["bug"] = {"Buginese"}, ["buh"] = {"Younuo Bunu"}, ["bui"] = {"Bongili"}, ["buj"] = {"Basa-Gurmana"}, ["buk"] = {"Bugawac"}, ["bum"] = {"Bulu (Cameroon)"}, ["bun"] = {"Sherbro"}, ["buo"] = {"Terei"}, ["bup"] = {"Busoa"}, ["buq"] = {"Brem"}, ["bus"] = {"Bokobaru"}, ["but"] = {"Bungain"}, ["buu"] = {"Budu"}, ["buv"] = {"Bun"}, ["buw"] = {"Bubi"}, ["bux"] = {"Boghom"}, ["buy"] = {"Bullom So"}, ["buz"] = {"Bukwen"}, ["bva"] = {"Barein"}, ["bvb"] = {"Bube"}, ["bvc"] = {"Baelelea"}, ["bvd"] = {"Baeggu"}, ["bve"] = {"Berau Malay"}, ["bvf"] = {"Boor"}, ["bvg"] = {"Bonkeng"}, ["bvh"] = {"Bure"}, ["bvi"] = {"Belanda Viri"}, ["bvj"] = {"Baan"}, ["bvk"] = {"Bukat"}, ["bvl"] = {"Bolivian Sign Language"}, ["bvm"] = {"Bamunka"}, ["bvn"] = {"Buna"}, ["bvo"] = {"Bolgo"}, ["bvp"] = {"Bumang"}, ["bvq"] = {"Birri"}, ["bvr"] = {"Burarra"}, ["bvt"] = {"Bati (Indonesia)"}, ["bvu"] = {"Bukit Malay"}, ["bvv"] = {"Baniva"}, ["bvw"] = {"Boga"}, ["bvx"] = {"Dibole"}, ["bvy"] = {"Baybayanon"}, ["bvz"] = {"Bauzi"}, ["bwa"] = {"Bwatoo"}, ["bwb"] = {"Namosi-Naitasiri-Serua"}, ["bwc"] = {"Bwile"}, ["bwd"] = {"Bwaidoka"}, ["bwe"] = {"Bwe Karen"}, ["bwf"] = {"Boselewa"}, ["bwg"] = {"Barwe"}, ["bwh"] = {"Bishuo"}, ["bwi"] = {"Baniwa"}, ["bwj"] = {"Láá Láá Bwamu"}, ["bwk"] = {"Bauwaki"}, ["bwl"] = {"Bwela"}, ["bwm"] = {"Biwat"}, ["bwn"] = {"Wunai Bunu"}, ["bwo"] = {"Boro (Ethiopia)", "Borna (Ethiopia)"}, ["bwp"] = {"Mandobo Bawah"}, ["bwq"] = {"Southern Bobo Madaré"}, ["bwr"] = {"Bura-Pabir"}, ["bws"] = {"Bomboma"}, ["bwt"] = {"Bafaw-Balong"}, ["bwu"] = {"Buli (Ghana)"}, ["bww"] = {"Bwa"}, ["bwx"] = {"Bu-Nao Bunu"}, ["bwy"] = {"Cwi Bwamu"}, ["bwz"] = {"Bwisi"}, ["bxa"] = {"Tairaha"}, ["bxb"] = {"Belanda Bor"}, ["bxc"] = {"Molengue"}, ["bxd"] = {"Pela"}, ["bxe"] = {"Birale"}, ["bxf"] = {"Bilur", "Minigir"}, ["bxg"] = {"Bangala"}, ["bxh"] = {"Buhutu"}, ["bxi"] = {"Pirlatapa"}, ["bxj"] = {"Bayungu"}, ["bxk"] = {"Bukusu", "Lubukusu"}, ["bxl"] = {"Jalkunan"}, ["bxm"] = {"Mongolia Buriat"}, ["bxn"] = {"Burduna"}, ["bxo"] = {"Barikanchi"}, ["bxp"] = {"Bebil"}, ["bxq"] = {"Beele"}, ["bxr"] = {"Орос Буриад"}, ["bxs"] = {"Busam"}, ["bxu"] = {"China Buriat"}, ["bxv"] = {"Berakou"}, ["bxw"] = {"Bankagooma"}, ["bxz"] = {"Binahari"}, ["bya"] = {"Batak"}, ["byb"] = {"Bikya"}, ["byc"] = {"Ubaghara"}, ["byd"] = {"Benyadu'"}, ["bye"] = {"Pouye"}, ["byf"] = {"Bete"}, ["byg"] = {"Baygo"}, ["byh"] = {"Bhujel"}, ["byi"] = {"Buyu"}, ["byj"] = {"Bina (Nigeria)"}, ["byk"] = {"Biao"}, ["byl"] = {"Bayono"}, ["bym"] = {"Bidjara"}, ["byn"] = {"Bilin", "Blin"}, ["byo"] = {"Biyo"}, ["byp"] = {"Bumaji"}, ["byq"] = {"Basay"}, ["byr"] = {"Baruya", "Yipma"}, ["bys"] = {"Burak"}, ["byt"] = {"Berti"}, ["byv"] = {"Medumba"}, ["byw"] = {"Belhariya"}, ["byx"] = {"Qaqet"}, ["byz"] = {"Banaro"}, ["bza"] = {"Bandi"}, ["bzb"] = {"Andio"}, ["bzc"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bzd"] = {"Bribri"}, ["bze"] = {"Jenaama Bozo"}, ["bzf"] = {"Boikin"}, ["bzg"] = {"Babuza"}, ["bzh"] = {"Mapos Buang"}, ["bzi"] = {"Bisu"}, ["bzj"] = {"Belize Kriol English"}, ["bzk"] = {"Nicaragua Creole English"}, ["bzl"] = {"Boano (Sulawesi)"}, ["bzm"] = {"Bolondo"}, ["bzn"] = {"Boano (Maluku)"}, ["bzo"] = {"Bozaba"}, ["bzp"] = {"Kemberano"}, ["bzq"] = {"Buli (Indonesia)"}, ["bzr"] = {"Biri"}, ["bzs"] = {"Brazilian Sign Language"}, ["bzt"] = {"Brithenig"}, ["bzu"] = {"Burmeso"}, ["bzv"] = {"Naami"}, ["bzw"] = {"Basa (Nigeria)"}, ["bzx"] = {"Kɛlɛngaxo Bozo"}, ["bzy"] = {"Obanliku"}, ["bzz"] = {"Evant"}, ["caa"] = {"Chortí"}, ["cab"] = {"Garifuna"}, ["cac"] = {"Chuj"}, ["cad"] = {"Caddo"}, ["cae"] = {"Lehar", "Laalaa"}, ["caf"] = {"Southern Carrier"}, ["cag"] = {"Nivaclé"}, ["cah"] = {"Cahuarano"}, ["cai"] = {"Central American Indian languages"}, ["caj"] = {"Chané"}, ["cak"] = {"Kaqchikel", "Cakchiquel"}, ["cal"] = {"Carolinian"}, ["cam"] = {"Cemuhî"}, ["can"] = {"Chambri"}, ["cao"] = {"Chácobo"}, ["cap"] = {"Chipaya"}, ["caq"] = {"Car Nicobarese"}, ["car"] = {"Galibi Carib"}, ["cas"] = {"Tsimané"}, ["cau"] = {"Caucasian languages"}, ["cav"] = {"Cavineña"}, ["caw"] = {"Callawalla"}, ["cax"] = {"Chiquitano"}, ["cay"] = {"Cayuga"}, ["caz"] = {"Canichana"}, ["cba"] = {"Chibchan languages"}, ["cbb"] = {"Cabiyarí"}, ["cbc"] = {"Carapana"}, ["cbd"] = {"Carijona"}, ["cbg"] = {"Chimila"}, ["cbi"] = {"Chachi"}, ["cbj"] = {"Ede Cabe"}, ["cbk"] = {"Chavacano"}, ["cbl"] = {"Bualkhaw Chin"}, ["cbn"] = {"Nyahkur"}, ["cbo"] = {"Izora"}, ["cbq"] = {"Tsucuba", "Cuba"}, ["cbr"] = {"Cashibo-Cacataibo"}, ["cbs"] = {"Cashinahua"}, ["cbt"] = {"Chayahuita"}, ["cbu"] = {"Candoshi-Shapra"}, ["cbv"] = {"Cacua"}, ["cbw"] = {"Kinabalian"}, ["cby"] = {"Carabayo"}, ["ccc"] = {"Chamicuro"}, ["ccd"] = {"Cafundo Creole"}, ["cce"] = {"Chopi"}, ["ccg"] = {"Samba Daka"}, ["cch"] = {"Atsam"}, ["ccj"] = {"Kasanga"}, ["ccl"] = {"Cutchi-Swahili"}, ["ccm"] = {"Malaccan Creole Malay"}, ["ccn"] = {"North Caucasian languages"}, ["cco"] = {"Comaltepec Chinantec"}, ["ccp"] = {"Chakma"}, ["ccr"] = {"Cacaopera"}, ["ccs"] = {"South Caucasian languages"}, ["cda"] = {"Choni"}, ["cdc"] = {"Chadic languages"}, ["cdd"] = {"Caddoan languages"}, ["cde"] = {"Chenchu"}, ["cdf"] = {"Chiru"}, ["cdh"] = {"Chambeali"}, ["cdi"] = {"Chodri"}, ["cdj"] = {"Churahi"}, ["cdm"] = {"Chepang"}, ["cdn"] = {"Chaudangsi"}, ["cdo"] = {"Min Dong Chinese"}, ["cdr"] = {"Cinda-Regi-Tiyal"}, ["cds"] = {"Chadian Sign Language"}, ["cdy"] = {"Chadong"}, ["cdz"] = {"Koda"}, ["cea"] = {"Lower Chehalis"}, ["ceb"] = {"Cebuano"}, ["ceg"] = {"Chamacoco"}, ["cek"] = {"Eastern Khumi Chin"}, ["cel"] = {"Celtic languages"}, ["cen"] = {"Cen"}, ["cet"] = {"Centúúm"}, ["cey"] = {"Ekai Chin"}, ["cfa"] = {"Dijim-Bwilim"}, ["cfd"] = {"Cara"}, ["cfg"] = {"Como Karim"}, ["cfm"] = {"Falam Chin"}, ["cga"] = {"Changriwa"}, ["cgc"] = {"Kagayanen"}, ["cgg"] = {"Chiga"}, ["cgk"] = {"Chocangacakha"}, ["chb"] = {"Chibcha"}, ["chc"] = {"Catawba"}, ["chd"] = {"Highland Oaxaca Chontal"}, ["chf"] = {"Tabasco Chontal"}, ["chg"] = {"Цагадайн"}, ["chh"] = {"Chinook"}, ["chj"] = {"Ojitlán Chinantec"}, ["chk"] = {"Chuukese"}, ["chl"] = {"Cahuilla"}, ["chm"] = {"Mari (Russia)"}, ["chn"] = {"Chinook jargon"}, ["cho"] = {"Choctaw"}, ["chp"] = {"Chipewyan", "Dene Suline"}, ["chq"] = {"Quiotepec Chinantec"}, ["chr"] = {"Cherokee"}, ["cht"] = {"Cholón"}, ["chw"] = {"Chuwabu"}, ["chx"] = {"Chantyal"}, ["chy"] = {"Cheyenne"}, ["chz"] = {"Ozumacín Chinantec"}, ["cia"] = {"Cia-Cia"}, ["cib"] = {"Ci Gbe"}, ["cic"] = {"Chickasaw"}, ["cid"] = {"Chimariko"}, ["cie"] = {"Cineni"}, ["cih"] = {"Chinali"}, ["cik"] = {"Chitkuli Kinnauri"}, ["cim"] = {"Cimbrian"}, ["cin"] = {"Cinta Larga"}, ["cip"] = {"Chiapanec"}, ["cir"] = {"Tiri", "Haméa", "Méa"}, ["ciw"] = {"Chippewa"}, ["ciy"] = {"Chaima"}, ["cja"] = {"Western Cham"}, ["cje"] = {"Chru"}, ["cjh"] = {"Upper Chehalis"}, ["cji"] = {"Chamalal"}, ["cjk"] = {"Chokwe"}, ["cjm"] = {"Eastern Cham"}, ["cjn"] = {"Chenapian"}, ["cjo"] = {"Ashéninka Pajonal"}, ["cjp"] = {"Cabécar"}, ["cjs"] = {"Shor"}, ["cjv"] = {"Chuave"}, ["cjy"] = {"Jinyu Chinese"}, ["ckb"] = {"Central Kurdish"}, ["ckh"] = {"Chak"}, ["ckl"] = {"Cibak"}, ["ckm"] = {"Chakavian"}, ["ckn"] = {"Kaang Chin"}, ["cko"] = {"Anufo"}, ["ckq"] = {"Kajakse"}, ["ckr"] = {"Kairak"}, ["cks"] = {"Tayo"}, ["ckt"] = {"Чукот"}, ["cku"] = {"Koasati"}, ["ckv"] = {"Kavalan"}, ["ckx"] = {"Caka"}, ["cky"] = {"Cakfem-Mushere"}, ["ckz"] = {"Cakchiquel-Quiché Mixed Language"}, ["cla"] = {"Ron"}, ["clc"] = {"Chilcotin"}, ["cld"] = {"Chaldean Neo-Aramaic"}, ["cle"] = {"Lealao Chinantec"}, ["clh"] = {"Chilisso"}, ["cli"] = {"Chakali"}, ["clj"] = {"Laitu Chin"}, ["clk"] = {"Idu-Mishmi"}, ["cll"] = {"Chala"}, ["clm"] = {"Clallam"}, ["clo"] = {"Lowland Oaxaca Chontal"}, ["clt"] = {"Lautu Chin"}, ["clu"] = {"Caluyanun"}, ["clw"] = {"Chulym"}, ["cly"] = {"Eastern Highland Chatino"}, ["cma"] = {"Maa"}, ["cmc"] = {"Chamic languages"}, ["cme"] = {"Cerma"}, ["cmg"] = {"Classical Mongolian"}, ["cmi"] = {"Emberá-Chamí"}, ["cml"] = {"Campalagian"}, ["cmm"] = {"Michigamea"}, ["cmn"] = {"Умард Хятад"}, ["cmo"] = {"Central Mnong"}, ["cmr"] = {"Mro-Khimi Chin"}, ["cms"] = {"Messapic"}, ["cmt"] = {"Camtho"}, ["cna"] = {"Changthang"}, ["cnb"] = {"Chinbon Chin"}, ["cnc"] = {"Côông"}, ["cng"] = {"Northern Qiang"}, ["cnh"] = {"Hakha Chin", "Haka Chin"}, ["cni"] = {"Asháninka"}, ["cnk"] = {"Khumi Chin"}, ["cnl"] = {"Lalana Chinantec"}, ["cno"] = {"Con"}, ["cnp"] = {"Northern Ping Chinese", "Northern Pinghua"}, ["cnr"] = {"Монтенегро"}, ["cns"] = {"Central Asmat"}, ["cnt"] = {"Tepetotutla Chinantec"}, ["cnu"] = {"Chenoua"}, ["cnw"] = {"Ngawn Chin"}, ["cnx"] = {"Middle Cornish"}, ["coa"] = {"Кокос Арлуудын Малай"}, ["cob"] = {"Chicomuceltec"}, ["coc"] = {"Cocopa"}, ["cod"] = {"Cocama-Cocamilla"}, ["coe"] = {"Koreguaje"}, ["cof"] = {"Colorado"}, ["cog"] = {"Chong"}, ["coh"] = {"Chonyi-Dzihana-Kauma", "Chichonyi-Chidzihana-Chikauma"}, ["coj"] = {"Cochimi"}, ["cok"] = {"Santa Teresa Cora"}, ["col"] = {"Columbia-Wenatchi"}, ["com"] = {"Comanche"}, ["con"] = {"Cofán"}, ["coo"] = {"Comox"}, ["cop"] = {"Coptic"}, ["coq"] = {"Coquille"}, ["cot"] = {"Caquinte"}, ["cou"] = {"Wamey"}, ["cov"] = {"Cao Miao"}, ["cow"] = {"Cowlitz"}, ["cox"] = {"Nanti"}, ["coz"] = {"Chochotec"}, ["cpa"] = {"Palantla Chinantec"}, ["cpb"] = {"Ucayali-Yurúa Ashéninka"}, ["cpc"] = {"Ajyíninka Apurucayali"}, ["cpe"] = {"English-based creoles and pidgins"}, ["cpf"] = {"French-based creoles and pidgins"}, ["cpg"] = {"Cappadocian Greek"}, ["cpi"] = {"Chinese Pidgin English"}, ["cpn"] = {"Cherepon"}, ["cpo"] = {"Kpeego"}, ["cpp"] = {"Portuguese-based creoles and pidgins"}, ["cps"] = {"Capiznon"}, ["cpu"] = {"Pichis Ashéninka"}, ["cpx"] = {"Pu-Xian Chinese"}, ["cpy"] = {"South Ucayali Ashéninka"}, ["cqd"] = {"Chuanqiandian Cluster Miao"}, ["cra"] = {"Chara"}, ["crb"] = {"Island Carib"}, ["crc"] = {"Lonwolwol"}, ["crd"] = {"Coeur d'Alene"}, ["crf"] = {"Caramanta"}, ["crg"] = {"Michif"}, ["crh"] = {"Крымын татар"}, ["cri"] = {"Sãotomense"}, ["crj"] = {"Southern East Cree"}, ["crk"] = {"Plains Cree"}, ["crl"] = {"Northern East Cree"}, ["crm"] = {"Moose Cree"}, ["crn"] = {"El Nayar Cora"}, ["cro"] = {"Crow"}, ["crp"] = {"Creoles and pidgins"}, ["crq"] = {"Iyo'wujwa Chorote"}, ["crr"] = {"Carolina Algonquian"}, ["crs"] = {"Seselwa Creole French"}, ["crt"] = {"Iyojwa'ja Chorote"}, ["crv"] = {"Chaura"}, ["crw"] = {"Chrau"}, ["crx"] = {"Carrier"}, ["cry"] = {"Cori"}, ["crz"] = {"Cruzeño"}, ["csa"] = {"Chiltepec Chinantec"}, ["csb"] = {"Kashubian"}, ["csc"] = {"Catalan Sign Language", "Lengua de señas catalana", "Llengua de Signes Catalana"}, ["csd"] = {"Chiangmai Sign Language"}, ["cse"] = {"Czech Sign Language"}, ["csf"] = {"Cuba Sign Language"}, ["csg"] = {"Chilean Sign Language"}, ["csh"] = {"Asho Chin"}, ["csi"] = {"Coast Miwok"}, ["csj"] = {"Songlai Chin"}, ["csk"] = {"Jola-Kasa"}, ["csl"] = {"Chinese Sign Language"}, ["csm"] = {"Central Sierra Miwok"}, ["csn"] = {"Colombian Sign Language"}, ["cso"] = {"Sochiapam Chinantec", "Sochiapan Chinantec"}, ["csp"] = {"Southern Ping Chinese", "Southern Pinghua"}, ["csq"] = {"Croatia Sign Language"}, ["csr"] = {"Costa Rican Sign Language"}, ["css"] = {"Southern Ohlone"}, ["cst"] = {"Northern Ohlone"}, ["csu"] = {"Central Sudanic languages"}, ["csv"] = {"Sumtu Chin"}, ["csw"] = {"Swampy Cree"}, ["csx"] = {"Cambodian Sign Language"}, ["csy"] = {"Siyin Chin"}, ["csz"] = {"Coos"}, ["cta"] = {"Tataltepec Chatino"}, ["ctc"] = {"Chetco"}, ["ctd"] = {"Tedim Chin"}, ["cte"] = {"Tepinapa Chinantec"}, ["ctg"] = {"Chittagonian"}, ["cth"] = {"Thaiphum Chin"}, ["ctl"] = {"Tlacoatzintepec Chinantec"}, ["ctm"] = {"Chitimacha"}, ["ctn"] = {"Chhintange"}, ["cto"] = {"Emberá-Catío"}, ["ctp"] = {"Western Highland Chatino"}, ["cts"] = {"Northern Catanduanes Bikol"}, ["ctt"] = {"Wayanad Chetti"}, ["ctu"] = {"Chol"}, ["cty"] = {"Moundadan Chetty"}, ["ctz"] = {"Zacatepec Chatino"}, ["cua"] = {"Cua"}, ["cub"] = {"Cubeo"}, ["cuc"] = {"Usila Chinantec"}, ["cug"] = {"Chungmboko", "Cung"}, ["cuh"] = {"Chuka", "Gichuka"}, ["cui"] = {"Cuiba"}, ["cuj"] = {"Mashco Piro"}, ["cuk"] = {"San Blas Kuna"}, ["cul"] = {"Culina", "Kulina"}, ["cuo"] = {"Cumanagoto"}, ["cup"] = {"Cupeño"}, ["cuq"] = {"Cun"}, ["cur"] = {"Chhulung"}, ["cus"] = {"Cushitic languages"}, ["cut"] = {"Teutila Cuicatec"}, ["cuu"] = {"Tai Ya"}, ["cuv"] = {"Cuvok"}, ["cuw"] = {"Chukwa"}, ["cux"] = {"Tepeuxila Cuicatec"}, ["cuy"] = {"Cuitlatec"}, ["cvg"] = {"Chug"}, ["cvn"] = {"Valle Nacional Chinantec"}, ["cwa"] = {"Kabwa"}, ["cwb"] = {"Maindo"}, ["cwd"] = {"Woods Cree"}, ["cwe"] = {"Kwere"}, ["cwg"] = {"Chewong", "Cheq Wong"}, ["cwt"] = {"Kuwaataay"}, ["cya"] = {"Nopala Chatino"}, ["cyb"] = {"Cayubaba"}, ["cyo"] = {"Cuyonon"}, ["czh"] = {"Huizhou Chinese"}, ["czk"] = {"Knaanic"}, ["czn"] = {"Zenzontepec Chatino"}, ["czo"] = {"Min Zhong Chinese"}, ["czt"] = {"Zotung Chin"}, ["daa"] = {"Dangaléat"}, ["dac"] = {"Dambi"}, ["dad"] = {"Marik"}, ["dae"] = {"Duupa"}, ["dag"] = {"Dagbani"}, ["dah"] = {"Gwahatike"}, ["dai"] = {"Day"}, ["daj"] = {"Dar Fur Daju"}, ["dak"] = {"Dakota"}, ["dal"] = {"Dahalo"}, ["dam"] = {"Damakawa"}, ["dao"] = {"Daai Chin"}, ["daq"] = {"Dandami Maria"}, ["dar"] = {"Дарган"}, ["das"] = {"Daho-Doo"}, ["dau"] = {"Dar Sila Daju"}, ["dav"] = {"Taita", "Dawida"}, ["daw"] = {"Davawenyo"}, ["dax"] = {"Dayi"}, ["day"] = {"Land Dayak languages"}, ["daz"] = {"Dao"}, ["dba"] = {"Bangime"}, ["dbb"] = {"Deno"}, ["dbd"] = {"Dadiya"}, ["dbe"] = {"Dabe"}, ["dbf"] = {"Edopi"}, ["dbg"] = {"Dogul Dom Dogon"}, ["dbi"] = {"Doka"}, ["dbj"] = {"Ida'an"}, ["dbl"] = {"Dyirbal"}, ["dbm"] = {"Duguri"}, ["dbn"] = {"Duriankere"}, ["dbo"] = {"Dulbu"}, ["dbp"] = {"Duwai"}, ["dbq"] = {"Daba"}, ["dbr"] = {"Dabarre"}, ["dbt"] = {"Ben Tey Dogon"}, ["dbu"] = {"Bondum Dom Dogon"}, ["dbv"] = {"Dungu"}, ["dbw"] = {"Bankan Tey Dogon"}, ["dby"] = {"Dibiyaso"}, ["dcc"] = {"Deccan"}, ["dcr"] = {"Negerhollands"}, ["dda"] = {"Dadi Dadi"}, ["ddd"] = {"Dongotono"}, ["dde"] = {"Doondo"}, ["ddg"] = {"Fataluku"}, ["ddi"] = {"West Goodenough"}, ["ddj"] = {"Jaru"}, ["ddn"] = {"Dendi (Benin)"}, ["ddo"] = {"Dido"}, ["ddr"] = {"Dhudhuroa"}, ["dds"] = {"Donno So Dogon"}, ["ddw"] = {"Dawera-Daweloor"}, ["dec"] = {"Dagik"}, ["ded"] = {"Dedua"}, ["dee"] = {"Dewoin"}, ["def"] = {"Dezfuli"}, ["deg"] = {"Degema"}, ["deh"] = {"Dehwari"}, ["dei"] = {"Demisa"}, ["dek"] = {"Dek"}, ["del"] = {"Delaware"}, ["dem"] = {"Dem"}, ["den"] = {"Слави (Атабаска)"}, ["dep"] = {"Pidgin Delaware"}, ["deq"] = {"Dendi (Central African Republic)"}, ["der"] = {"Deori"}, ["des"] = {"Desano"}, ["dev"] = {"Domung"}, ["dez"] = {"Dengese"}, ["dga"] = {"Southern Dagaare"}, ["dgb"] = {"Bunoge Dogon"}, ["dgc"] = {"Casiguran Dumagat Agta"}, ["dgd"] = {"Dagaari Dioula"}, ["dge"] = {"Degenan"}, ["dgg"] = {"Doga"}, ["dgh"] = {"Dghwede"}, ["dgi"] = {"Northern Dagara"}, ["dgk"] = {"Dagba"}, ["dgl"] = {"Andaandi", "Dongolawi"}, ["dgn"] = {"Dagoman"}, ["dgo"] = {"Dogri (individual language)"}, ["dgr"] = {"Dogrib", "Tłı̨chǫ"}, ["dgs"] = {"Dogoso"}, ["dgt"] = {"Ndra'ngith"}, ["dgw"] = {"Daungwurrung"}, ["dgx"] = {"Doghoro"}, ["dgz"] = {"Daga"}, ["dhd"] = {"Dhundari"}, ["dhg"] = {"Dhangu-Djangu", "Dhangu", "Djangu"}, ["dhi"] = {"Dhimal"}, ["dhl"] = {"Dhalandji"}, ["dhm"] = {"Zemba"}, ["dhn"] = {"Dhanki"}, ["dho"] = {"Dhodia"}, ["dhr"] = {"Dhargari"}, ["dhs"] = {"Dhaiso"}, ["dhu"] = {"Dhurga"}, ["dhv"] = {"Dehu", "Drehu"}, ["dhw"] = {"Dhanwar (Nepal)"}, ["dhx"] = {"Dhungaloo"}, ["dia"] = {"Dia"}, ["dib"] = {"South Central Dinka"}, ["dic"] = {"Lakota Dida"}, ["did"] = {"Didinga"}, ["dif"] = {"Dieri", "Diyari"}, ["dig"] = {"Digo", "Chidigo"}, ["dih"] = {"Kumiai"}, ["dii"] = {"Dimbong"}, ["dij"] = {"Dai"}, ["dik"] = {"Southwestern Dinka"}, ["dil"] = {"Dilling"}, ["dim"] = {"Dime"}, ["din"] = {"Dinka"}, ["dio"] = {"Dibo"}, ["dip"] = {"Northeastern Dinka"}, ["diq"] = {"Dimli (individual language)"}, ["dir"] = {"Dirim"}, ["dis"] = {"Dimasa"}, ["diu"] = {"Diriku"}, ["diw"] = {"Northwestern Dinka"}, ["dix"] = {"Dixon Reef"}, ["diy"] = {"Diuwe"}, ["diz"] = {"Ding"}, ["dja"] = {"Djadjawurrung"}, ["djb"] = {"Djinba"}, ["djc"] = {"Dar Daju Daju"}, ["djd"] = {"Djamindjung", "Ngaliwurru"}, ["dje"] = {"Zarma"}, ["djf"] = {"Djangun"}, ["dji"] = {"Djinang"}, ["djj"] = {"Djeebbana"}, ["djk"] = {"Eastern Maroon Creole", "Businenge Tongo", "Nenge"}, ["djm"] = {"Jamsay Dogon"}, ["djn"] = {"Jawoyn", "Djauan"}, ["djo"] = {"Jangkang"}, ["djr"] = {"Djambarrpuyngu"}, ["dju"] = {"Kapriman"}, ["djw"] = {"Djawi"}, ["dka"] = {"Dakpakha"}, ["dkg"] = {"Kadung"}, ["dkk"] = {"Dakka"}, ["dkr"] = {"Kuijau"}, ["dks"] = {"Southeastern Dinka"}, ["dkx"] = {"Mazagway"}, ["dlg"] = {"Dolgan"}, ["dlk"] = {"Dahalik"}, ["dlm"] = {"Dalmatian"}, ["dln"] = {"Darlong"}, ["dma"] = {"Duma"}, ["dmb"] = {"Mombo Dogon"}, ["dmc"] = {"Gavak"}, ["dmd"] = {"Madhi Madhi"}, ["dme"] = {"Dugwor"}, ["dmf"] = {"Medefaidrin"}, ["dmg"] = {"Upper Kinabatangan"}, ["dmk"] = {"Domaaki"}, ["dml"] = {"Dameli"}, ["dmm"] = {"Dama"}, ["dmn"] = {"Mande languages"}, ["dmo"] = {"Kemedzung"}, ["dmr"] = {"East Damar"}, ["dms"] = {"Dampelas"}, ["dmu"] = {"Dubu", "Tebi"}, ["dmv"] = {"Dumpas"}, ["dmw"] = {"Mudburra"}, ["dmx"] = {"Dema"}, ["dmy"] = {"Demta", "Sowari"}, ["dna"] = {"Upper Grand Valley Dani"}, ["dnd"] = {"Daonda"}, ["dne"] = {"Ndendeule"}, ["dng"] = {"Dungan"}, ["dni"] = {"Lower Grand Valley Dani"}, ["dnj"] = {"Dan"}, ["dnk"] = {"Dengka"}, ["dnn"] = {"Dzùùngoo"}, ["dno"] = {"Ndrulo", "Northern Lendu"}, ["dnr"] = {"Danaru"}, ["dnt"] = {"Mid Grand Valley Dani"}, ["dnu"] = {"Danau"}, ["dnv"] = {"Danu"}, ["dnw"] = {"Western Dani"}, ["dny"] = {"Dení"}, ["doa"] = {"Dom"}, ["dob"] = {"Dobu"}, ["doc"] = {"Northern Dong"}, ["doe"] = {"Doe"}, ["dof"] = {"Domu"}, ["doh"] = {"Dong"}, ["doi"] = {"Dogri (macrolanguage)"}, ["dok"] = {"Dondo"}, ["dol"] = {"Doso"}, ["don"] = {"Toura (Papua New Guinea)"}, ["doo"] = {"Dongo"}, ["dop"] = {"Lukpa"}, ["doq"] = {"Dominican Sign Language"}, ["dor"] = {"Dori'o"}, ["dos"] = {"Dogosé"}, ["dot"] = {"Dass"}, ["dov"] = {"Dombe"}, ["dow"] = {"Doyayo"}, ["dox"] = {"Bussa"}, ["doy"] = {"Dompo"}, ["doz"] = {"Dorze"}, ["dpp"] = {"Papar"}, ["dra"] = {"Dravidian languages"}, ["drb"] = {"Dair"}, ["drc"] = {"Minderico"}, ["drd"] = {"Darmiya"}, ["dre"] = {"Dolpo"}, ["drg"] = {"Rungus"}, ["dri"] = {"C'Lela"}, ["drl"] = {"Paakantyi"}, ["drn"] = {"West Damar"}, ["dro"] = {"Daro-Matu Melanau"}, ["drq"] = {"Dura"}, ["drs"] = {"Gedeo"}, ["drt"] = {"Drents"}, ["dru"] = {"Rukai"}, ["dry"] = {"Darai"}, ["dsb"] = {"Доод Сорб"}, ["dse"] = {"Dutch Sign Language"}, ["dsh"] = {"Daasanach"}, ["dsi"] = {"Disa"}, ["dsl"] = {"Danish Sign Language"}, ["dsn"] = {"Dusner"}, ["dso"] = {"Desiya"}, ["dsq"] = {"Tadaksahak"}, ["dta"] = {"Дагуур"}, ["dtb"] = {"Labuk-Kinabatangan Kadazan"}, ["dtd"] = {"Ditidaht"}, ["dth"] = {"Adithinngithigh"}, ["dti"] = {"Ana Tinga Dogon"}, ["dtk"] = {"Tene Kan Dogon"}, ["dtm"] = {"Tomo Kan Dogon"}, ["dtn"] = {"Daatsʼíin"}, ["dto"] = {"Tommo So Dogon"}, ["dtp"] = {"Kadazan Dusun", "Central Dusun"}, ["dtr"] = {"Lotud"}, ["dts"] = {"Toro So Dogon"}, ["dtt"] = {"Toro Tegu Dogon"}, ["dtu"] = {"Tebul Ure Dogon"}, ["dty"] = {"Dotyali"}, ["dua"] = {"Duala"}, ["dub"] = {"Dubli"}, ["duc"] = {"Duna"}, ["due"] = {"Umiray Dumaget Agta"}, ["duf"] = {"Dumbea", "Drubea"}, ["dug"] = {"Duruma", "Chiduruma"}, ["duh"] = {"Dungra Bhil"}, ["dui"] = {"Dumun"}, ["duk"] = {"Uyajitaya"}, ["dul"] = {"Alabat Island Agta"}, ["dum"] = {"Middle Dutch (ca. 1050-1350)"}, ["dun"] = {"Dusun Deyah"}, ["duo"] = {"Dupaninan Agta"}, ["dup"] = {"Duano"}, ["duq"] = {"Dusun Malang"}, ["dur"] = {"Dii"}, ["dus"] = {"Dumi"}, ["duu"] = {"Drung"}, ["duv"] = {"Duvle"}, ["duw"] = {"Dusun Witu"}, ["dux"] = {"Duungooma"}, ["duy"] = {"Dicamay Agta"}, ["duz"] = {"Duli-Gey"}, ["dva"] = {"Duau"}, ["dwa"] = {"Diri"}, ["dwk"] = {"Dawik Kui"}, ["dwr"] = {"Dawro"}, ["dws"] = {"Dutton World Speedwords"}, ["dwu"] = {"Dhuwal"}, ["dww"] = {"Dawawa"}, ["dwy"] = {"Dhuwaya"}, ["dwz"] = {"Dewas Rai"}, ["dya"] = {"Dyan"}, ["dyb"] = {"Dyaberdyaber"}, ["dyd"] = {"Dyugun"}, ["dyg"] = {"Villa Viciosa Agta"}, ["dyi"] = {"Djimini Senoufo"}, ["dym"] = {"Yanda Dom Dogon"}, ["dyn"] = {"Dyangadi", "Dhanggatti"}, ["dyo"] = {"Jola-Fonyi"}, ["dyu"] = {"Дьюла"}, ["dyy"] = {"Djabugay", "Dyaabugay"}, ["dza"] = {"Tunzu"}, ["dze"] = {"Djiwarli"}, ["dzg"] = {"Dazaga"}, ["dzl"] = {"Dzalakha"}, ["dzn"] = {"Dzando"}, ["eaa"] = {"Karenggapa"}, ["ebc"] = {"Beginci"}, ["ebg"] = {"Ebughu"}, ["ebk"] = {"Eastern Bontok"}, ["ebo"] = {"Teke-Ebo"}, ["ebr"] = {"Ebrié"}, ["ebu"] = {"Embu", "Kiembu"}, ["ecr"] = {"Eteocretan"}, ["ecs"] = {"Ecuadorian Sign Language"}, ["ecy"] = {"Eteocypriot"}, ["eee"] = {"E"}, ["efa"] = {"Efai"}, ["efe"] = {"Efe"}, ["efi"] = {"Efik"}, ["ega"] = {"Ega"}, ["egl"] = {"Эмиль"}, ["ego"] = {"Eggon"}, ["egx"] = {"Egyptian languages"}, ["egy"] = {"Egyptian (Ancient)"}, ["ehs"] = {"Miyakubo Sign Language"}, ["ehu"] = {"Ehueun"}, ["eip"] = {"Eipomek"}, ["eit"] = {"Eitiep"}, ["eiv"] = {"Askopan"}, ["eja"] = {"Ejamat"}, ["eka"] = {"Ekajuk"}, ["eke"] = {"Ekit"}, ["ekg"] = {"Ekari"}, ["eki"] = {"Eki"}, ["ekk"] = {"Standard Estonian"}, ["ekl"] = {"Kol (Bangladesh)", "Kol"}, ["ekm"] = {"Elip"}, ["eko"] = {"Koti"}, ["ekp"] = {"Ekpeye"}, ["ekr"] = {"Yace"}, ["eky"] = {"Eastern Kayah"}, ["ele"] = {"Elepi"}, ["elh"] = {"El Hugeirat"}, ["eli"] = {"Nding"}, ["elk"] = {"Elkei"}, ["elm"] = {"Eleme"}, ["elo"] = {"El Molo"}, ["elu"] = {"Elu"}, ["elx"] = {"Elamite"}, ["ema"] = {"Emai-Iuleha-Ora"}, ["emb"] = {"Embaloh"}, ["eme"] = {"Emerillon"}, ["emg"] = {"Eastern Meohang"}, ["emi"] = {"Mussau-Emira"}, ["emk"] = {"Зүүн Манинкакан"}, ["emm"] = {"Mamulique"}, ["emn"] = {"Eman"}, ["emp"] = {"Northern Emberá"}, ["emq"] = {"Eastern Minyag"}, ["ems"] = {"Pacific Gulf Yupik"}, ["emu"] = {"Eastern Muria"}, ["emw"] = {"Emplawas"}, ["emx"] = {"Erromintxela"}, ["emy"] = {"Epigraphic Mayan"}, ["emz"] = {"Mbessa"}, ["ena"] = {"Apali"}, ["enb"] = {"Markweeta"}, ["enc"] = {"En"}, ["end"] = {"Ende"}, ["enf"] = {"Forest Enets"}, ["enh"] = {"Tundra Enets"}, ["enl"] = {"Enlhet"}, ["enm"] = {"Middle English (1100-1500)"}, ["enn"] = {"Engenni"}, ["eno"] = {"Enggano"}, ["enq"] = {"Enga"}, ["enr"] = {"Emumu", "Emem"}, ["enu"] = {"Enu"}, ["env"] = {"Enwan (Edu State)"}, ["enw"] = {"Enwan (Akwa Ibom State)"}, ["enx"] = {"Enxet"}, ["eot"] = {"Beti (Côte d'Ivoire)"}, ["epi"] = {"Epie"}, ["era"] = {"Eravallan"}, ["erg"] = {"Sie"}, ["erh"] = {"Eruwa"}, ["eri"] = {"Ogea"}, ["erk"] = {"South Efate"}, ["ero"] = {"Horpa"}, ["err"] = {"Erre"}, ["ers"] = {"Ersu"}, ["ert"] = {"Eritai"}, ["erw"] = {"Erokwanas"}, ["ese"] = {"Ese Ejja"}, ["esg"] = {"Aheri Gondi"}, ["esh"] = {"Eshtehardi"}, ["esi"] = {"North Alaskan Inupiatun"}, ["esk"] = {"Northwest Alaska Inupiatun"}, ["esl"] = {"Egypt Sign Language"}, ["esm"] = {"Esuma"}, ["esn"] = {"Salvadoran Sign Language"}, ["eso"] = {"Estonian Sign Language"}, ["esq"] = {"Esselen"}, ["ess"] = {"Central Siberian Yupik"}, ["esu"] = {"Central Yupik"}, ["esx"] = {"Eskimo-Aleut languages"}, ["esy"] = {"Eskayan"}, ["etb"] = {"Etebi"}, ["etc"] = {"Etchemin"}, ["eth"] = {"Ethiopian Sign Language"}, ["etn"] = {"Eton (Vanuatu)"}, ["eto"] = {"Eton (Cameroon)"}, ["etr"] = {"Edolo"}, ["ets"] = {"Yekhee"}, ["ett"] = {"Etruscan"}, ["etu"] = {"Ejagham"}, ["etx"] = {"Eten"}, ["etz"] = {"Semimi"}, ["euq"] = {"Basque (family)"}, ["eve"] = {"Even"}, ["evh"] = {"Uvbie"}, ["evn"] = {"Хамниган"}, ["ewo"] = {"Ewondo"}, ["ext"] = {"Extremaduran"}, ["eya"] = {"Eyak"}, ["eyo"] = {"Keiyo"}, ["eza"] = {"Ezaa"}, ["eze"] = {"Uzekwe"}, ["faa"] = {"Fasu"}, ["fab"] = {"Fa d'Ambu"}, ["fad"] = {"Wagi"}, ["faf"] = {"Fagani"}, ["fag"] = {"Finongan"}, ["fah"] = {"Baissa Fali"}, ["fai"] = {"Faiwol"}, ["faj"] = {"Faita"}, ["fak"] = {"Fang (Cameroon)"}, ["fal"] = {"South Fali"}, ["fam"] = {"Fam"}, ["fan"] = {"Fang (Equatorial Guinea)"}, ["fap"] = {"Paloor"}, ["far"] = {"Fataleka"}, ["fat"] = {"Fanti"}, ["fau"] = {"Fayu"}, ["fax"] = {"Fala"}, ["fay"] = {"Southwestern Fars"}, ["faz"] = {"Northwestern Fars"}, ["fbl"] = {"West Albay Bikol"}, ["fcs"] = {"Quebec Sign Language"}, ["fer"] = {"Feroge"}, ["ffi"] = {"Foia Foia"}, ["ffm"] = {"Maasina Fulfulde"}, ["fgr"] = {"Fongoro"}, ["fia"] = {"Nobiin"}, ["fie"] = {"Fyer"}, ["fif"] = {"Faifi"}, ["fil"] = {"Филиппин", "Пилипино"}, ["fip"] = {"Fipa"}, ["fir"] = {"Firan"}, ["fit"] = {"Tornedalen Finnish"}, ["fiu"] = {"Finno-Ugrian languages"}, ["fiw"] = {"Fiwaga"}, ["fkk"] = {"Kirya-Konzəl"}, ["fkv"] = {"Kven Finnish"}, ["fla"] = {"Kalispel-Pend d'Oreille"}, ["flh"] = {"Foau"}, ["fli"] = {"Fali"}, ["fll"] = {"North Fali"}, ["fln"] = {"Flinders Island"}, ["flr"] = {"Fuliiru"}, ["fly"] = {"Flaaitaal", "Tsotsitaal"}, ["fmp"] = {"Fe'fe'"}, ["fmu"] = {"Far Western Muria"}, ["fnb"] = {"Fanbak"}, ["fng"] = {"Fanagalo"}, ["fni"] = {"Fania"}, ["fod"] = {"Foodo"}, ["foi"] = {"Foi"}, ["fom"] = {"Foma"}, ["fon"] = {"Fon"}, ["for"] = {"Fore"}, ["fos"] = {"Siraya"}, ["fox"] = {"Formosan languages"}, ["fpe"] = {"Fernando Po Creole English"}, ["fqs"] = {"Fas"}, ["frc"] = {"Cajun French"}, ["frd"] = {"Fordata"}, ["frk"] = {"Frankish"}, ["frm"] = {"Middle French (ca. 1400-1600)"}, ["fro"] = {"Old French (842-ca. 1400)"}, ["frp"] = {"Arpitan", "Francoprovençal"}, ["frq"] = {"Forak"}, ["frr"] = {"Хойд Фриз"}, ["frs"] = {"Зүүн Фриз"}, ["frt"] = {"Fortsenal"}, ["fse"] = {"Finnish Sign Language"}, ["fsl"] = {"French Sign Language"}, ["fss"] = {"Finland-Swedish Sign Language", "finlandssvenskt teckenspråk", "suomenruotsalainen viittomakieli"}, ["fub"] = {"Adamawa Fulfulde"}, ["fuc"] = {"Pulaar"}, ["fud"] = {"East Futuna"}, ["fue"] = {"Borgu Fulfulde"}, ["fuf"] = {"Пулар"}, ["fuh"] = {"Western Niger Fulfulde"}, ["fui"] = {"Bagirmi Fulfulde"}, ["fuj"] = {"Ko"}, ["fum"] = {"Fum"}, ["fun"] = {"Fulniô"}, ["fuq"] = {"Central-Eastern Niger Fulfulde"}, ["fur"] = {"Friulian"}, ["fut"] = {"Futuna-Aniwa"}, ["fuu"] = {"Furu"}, ["fuv"] = {"Nigerian Fulfulde"}, ["fuy"] = {"Fuyug"}, ["fvr"] = {"Fur"}, ["fwa"] = {"Fwâi"}, ["fwe"] = {"Fwe"}, ["gaa"] = {"Ga"}, ["gab"] = {"Gabri"}, ["gac"] = {"Mixed Great Andamanese"}, ["gad"] = {"Gaddang"}, ["gae"] = {"Guarequena"}, ["gaf"] = {"Gende"}, ["gag"] = {"Гагауз"}, ["gah"] = {"Alekano"}, ["gai"] = {"Borei"}, ["gaj"] = {"Gadsup"}, ["gak"] = {"Gamkonora"}, ["gal"] = {"Galolen"}, ["gam"] = {"Kandawo"}, ["gan"] = {"Gan Chinese"}, ["gao"] = {"Gants"}, ["gap"] = {"Gal"}, ["gaq"] = {"Gata'"}, ["gar"] = {"Galeya"}, ["gas"] = {"Adiwasi Garasia"}, ["gat"] = {"Kenati"}, ["gau"] = {"Mudhili Gadaba"}, ["gaw"] = {"Nobonob"}, ["gax"] = {"Borana-Arsi-Guji Oromo"}, ["gay"] = {"Gayo"}, ["gaz"] = {"West Central Oromo"}, ["gba"] = {"Gbaya (Central African Republic)"}, ["gbb"] = {"Kaytetye"}, ["gbd"] = {"Karajarri"}, ["gbe"] = {"Niksek"}, ["gbf"] = {"Gaikundi"}, ["gbg"] = {"Gbanziri"}, ["gbh"] = {"Defi Gbe"}, ["gbi"] = {"Galela"}, ["gbj"] = {"Bodo Gadaba"}, ["gbk"] = {"Gaddi"}, ["gbl"] = {"Gamit"}, ["gbm"] = {"Garhwali"}, ["gbn"] = {"Mo'da"}, ["gbo"] = {"Northern Grebo"}, ["gbp"] = {"Gbaya-Bossangoa"}, ["gbq"] = {"Gbaya-Bozoum"}, ["gbr"] = {"Gbagyi"}, ["gbs"] = {"Gbesi Gbe"}, ["gbu"] = {"Gagadu"}, ["gbv"] = {"Gbanu"}, ["gbw"] = {"Gabi-Gabi"}, ["gbx"] = {"Eastern Xwla Gbe"}, ["gby"] = {"Gbari"}, ["gbz"] = {"Zoroastrian Dari"}, ["gcc"] = {"Mali"}, ["gcd"] = {"Ganggalida"}, ["gce"] = {"Galice"}, ["gcf"] = {"Guadeloupean Creole French"}, ["gcl"] = {"Grenadian Creole English"}, ["gcn"] = {"Gaina"}, ["gcr"] = {"Guianese Creole French"}, ["gct"] = {"Colonia Tovar German"}, ["gda"] = {"Gade Lohar"}, ["gdb"] = {"Pottangi Ollar Gadaba"}, ["gdc"] = {"Gugu Badhun"}, ["gdd"] = {"Gedaged"}, ["gde"] = {"Gude"}, ["gdf"] = {"Guduf-Gava"}, ["gdg"] = {"Ga'dang"}, ["gdh"] = {"Gadjerawang", "Gajirrabeng"}, ["gdi"] = {"Gundi"}, ["gdj"] = {"Gurdjar"}, ["gdk"] = {"Gadang"}, ["gdl"] = {"Dirasha"}, ["gdm"] = {"Laal"}, ["gdn"] = {"Umanakaina"}, ["gdo"] = {"Ghodoberi"}, ["gdq"] = {"Mehri"}, ["gdr"] = {"Wipi"}, ["gds"] = {"Ghandruk Sign Language"}, ["gdt"] = {"Kungardutyi"}, ["gdu"] = {"Gudu"}, ["gdx"] = {"Godwari"}, ["gea"] = {"Geruma"}, ["geb"] = {"Kire"}, ["gec"] = {"Gboloo Grebo"}, ["ged"] = {"Gade"}, ["gef"] = {"Gerai"}, ["geg"] = {"Gengle"}, ["geh"] = {"Hutterite German", "Hutterisch"}, ["gei"] = {"Gebe"}, ["gej"] = {"Gen"}, ["gek"] = {"Ywom"}, ["gel"] = {"ut-Ma'in"}, ["gem"] = {"Germanic languages"}, ["geq"] = {"Geme"}, ["ges"] = {"Geser-Gorom"}, ["gev"] = {"Eviya"}, ["gew"] = {"Gera"}, ["gex"] = {"Garre"}, ["gey"] = {"Enya"}, ["gez"] = {"Geez"}, ["gfk"] = {"Patpatar"}, ["gft"] = {"Gafat"}, ["gga"] = {"Gao"}, ["ggb"] = {"Gbii"}, ["ggd"] = {"Gugadj"}, ["gge"] = {"Gurr-goni"}, ["ggg"] = {"Gurgula"}, ["ggk"] = {"Kungarakany"}, ["ggl"] = {"Ganglau"}, ["ggt"] = {"Gitua"}, ["ggu"] = {"Gagu", "Gban"}, ["ggw"] = {"Gogodala"}, ["gha"] = {"Ghadamès"}, ["ghc"] = {"Hiberno-Scottish Gaelic"}, ["ghe"] = {"Southern Ghale"}, ["ghh"] = {"Northern Ghale"}, ["ghk"] = {"Geko Karen"}, ["ghl"] = {"Ghulfan"}, ["ghn"] = {"Ghanongga"}, ["gho"] = {"Ghomara"}, ["ghr"] = {"Ghera"}, ["ghs"] = {"Guhu-Samane"}, ["ght"] = {"Kuke", "Kutang Ghale"}, ["gia"] = {"Kija"}, ["gib"] = {"Gibanawa"}, ["gic"] = {"Gail"}, ["gid"] = {"Gidar"}, ["gie"] = {"Gaɓogbo", "Guébie"}, ["gig"] = {"Goaria"}, ["gih"] = {"Githabul"}, ["gii"] = {"Girirra"}, ["gil"] = {"Гильберт"}, ["gim"] = {"Gimi (Eastern Highlands)"}, ["gin"] = {"Hinukh"}, ["gip"] = {"Gimi (West New Britain)"}, ["giq"] = {"Green Gelao"}, ["gir"] = {"Red Gelao"}, ["gis"] = {"North Giziga"}, ["git"] = {"Gitxsan"}, ["giu"] = {"Mulao"}, ["giw"] = {"White Gelao"}, ["gix"] = {"Gilima"}, ["giy"] = {"Giyug"}, ["giz"] = {"South Giziga"}, ["gjk"] = {"Kachi Koli"}, ["gjm"] = {"Gunditjmara"}, ["gjn"] = {"Gonja"}, ["gjr"] = {"Gurindji Kriol"}, ["gju"] = {"Gujari"}, ["gka"] = {"Guya"}, ["gkd"] = {"Magɨ (Madang Province)"}, ["gke"] = {"Ndai"}, ["gkn"] = {"Gokana"}, ["gko"] = {"Kok-Nar"}, ["gkp"] = {"Guinea Kpelle"}, ["gku"] = {"ǂUngkue"}, ["glb"] = {"Belning"}, ["glc"] = {"Bon Gula"}, ["gld"] = {"Nanai"}, ["glh"] = {"Northwest Pashai", "Northwest Pashayi"}, ["glj"] = {"Gula Iro"}, ["glk"] = {"Gilaki"}, ["gll"] = {"Garlali"}, ["glo"] = {"Galambu"}, ["glr"] = {"Glaro-Twabo"}, ["glu"] = {"Gula (Chad)"}, ["glw"] = {"Glavda"}, ["gly"] = {"Gule"}, ["gma"] = {"Gambera"}, ["gmb"] = {"Gula'alaa"}, ["gmd"] = {"Mághdì"}, ["gme"] = {"East Germanic languages"}, ["gmg"] = {"Magɨyi"}, ["gmh"] = {"Middle High German (ca. 1050-1500)"}, ["gml"] = {"Middle Low German"}, ["gmm"] = {"Gbaya-Mbodomo"}, ["gmn"] = {"Gimnime"}, ["gmq"] = {"North Germanic languages"}, ["gmr"] = {"Mirning", "Mirniny"}, ["gmu"] = {"Gumalu"}, ["gmv"] = {"Gamo"}, ["gmw"] = {"West Germanic languages"}, ["gmx"] = {"Magoma"}, ["gmy"] = {"Mycenaean Greek"}, ["gmz"] = {"Mgbolizhia"}, ["gna"] = {"Kaansa"}, ["gnb"] = {"Gangte"}, ["gnc"] = {"Guanche"}, ["gnd"] = {"Zulgo-Gemzek"}, ["gne"] = {"Ganang"}, ["gng"] = {"Ngangam"}, ["gnh"] = {"Lere"}, ["gni"] = {"Gooniyandi"}, ["gnj"] = {"Ngen"}, ["gnk"] = {"ǁGana"}, ["gnl"] = {"Gangulu"}, ["gnm"] = {"Ginuman"}, ["gnn"] = {"Gumatj"}, ["gno"] = {"Northern Gondi"}, ["gnq"] = {"Gana"}, ["gnr"] = {"Gureng Gureng"}, ["gnt"] = {"Guntai"}, ["gnu"] = {"Gnau"}, ["gnw"] = {"Western Bolivian Guaraní"}, ["gnz"] = {"Ganzi"}, ["goa"] = {"Guro"}, ["gob"] = {"Playero"}, ["goc"] = {"Gorakor"}, ["god"] = {"Godié"}, ["goe"] = {"Gongduk"}, ["gof"] = {"Gofa"}, ["gog"] = {"Gogo"}, ["goh"] = {"Old High German (ca. 750-1050)"}, ["goi"] = {"Gobasi"}, ["goj"] = {"Gowlan"}, ["gok"] = {"Gowli"}, ["gol"] = {"Gola"}, ["gom"] = {"Goan Konkani"}, ["gon"] = {"Gondi"}, ["goo"] = {"Gone Dau"}, ["gop"] = {"Yeretuar"}, ["goq"] = {"Gorap"}, ["gor"] = {"Gorontalo"}, ["gos"] = {"Gronings"}, ["got"] = {"Gothic"}, ["gou"] = {"Gavar"}, ["gow"] = {"Gorowa"}, ["gox"] = {"Gobu"}, ["goy"] = {"Goundo"}, ["goz"] = {"Gozarkhani"}, ["gpa"] = {"Gupa-Abawa"}, ["gpe"] = {"Ghanaian Pidgin English"}, ["gpn"] = {"Taiap"}, ["gqa"] = {"Ga'anda"}, ["gqi"] = {"Guiqiong"}, ["gqn"] = {"Guana (Brazil)"}, ["gqr"] = {"Gor"}, ["gqu"] = {"Qau"}, ["gra"] = {"Rajput Garasia"}, ["grb"] = {"Grebo"}, ["grc"] = {"Эртний Грек"}, ["grd"] = {"Guruntum-Mbaaru"}, ["grg"] = {"Madi"}, ["grh"] = {"Gbiri-Niragu"}, ["gri"] = {"Ghari"}, ["grj"] = {"Southern Grebo"}, ["grk"] = {"Greek languages"}, ["grm"] = {"Kota Marudu Talantang"}, ["gro"] = {"Groma"}, ["grq"] = {"Gorovu"}, ["grr"] = {"Taznatit"}, ["grs"] = {"Gresi"}, ["grt"] = {"Garo"}, ["gru"] = {"Kistane"}, ["grv"] = {"Central Grebo"}, ["grw"] = {"Gweda"}, ["grx"] = {"Guriaso"}, ["gry"] = {"Barclayville Grebo"}, ["grz"] = {"Guramalum"}, ["gse"] = {"Ghanaian Sign Language"}, ["gsg"] = {"German Sign Language"}, ["gsl"] = {"Gusilay"}, ["gsm"] = {"Guatemalan Sign Language"}, ["gsn"] = {"Nema", "Gusan"}, ["gso"] = {"Southwest Gbaya"}, ["gsp"] = {"Wasembo"}, ["gss"] = {"Greek Sign Language"}, ["gsw"] = {"Швейцарын Герман", "Алеманн", "Эльзасын"}, ["gta"] = {"Guató"}, ["gtu"] = {"Aghu-Tharnggala"}, ["gua"] = {"Shiki"}, ["gub"] = {"Guajajára"}, ["guc"] = {"Wayuu"}, ["gud"] = {"Yocoboué Dida"}, ["gue"] = {"Gurindji"}, ["guf"] = {"Gupapuyngu"}, ["gug"] = {"Paraguayan Guaraní"}, ["guh"] = {"Guahibo"}, ["gui"] = {"Eastern Bolivian Guaraní"}, ["guk"] = {"Gumuz"}, ["gul"] = {"Sea Island Creole English"}, ["gum"] = {"Guambiano"}, ["gun"] = {"Mbyá Guaraní"}, ["guo"] = {"Guayabero"}, ["gup"] = {"Gunwinggu"}, ["guq"] = {"Aché"}, ["gur"] = {"Farefare"}, ["gus"] = {"Guinean Sign Language"}, ["gut"] = {"Maléku Jaíka"}, ["guu"] = {"Yanomamö"}, ["guw"] = {"Gun"}, ["gux"] = {"Gourmanchéma"}, ["guz"] = {"Gusii", "Ekegusii"}, ["gva"] = {"Guana (Paraguay)"}, ["gvc"] = {"Guanano"}, ["gve"] = {"Duwet"}, ["gvf"] = {"Golin"}, ["gvj"] = {"Guajá"}, ["gvl"] = {"Gulay"}, ["gvm"] = {"Gurmana"}, ["gvn"] = {"Kuku-Yalanji"}, ["gvo"] = {"Gavião Do Jiparaná"}, ["gvp"] = {"Pará Gavião"}, ["gvr"] = {"Gurung"}, ["gvs"] = {"Gumawana"}, ["gvy"] = {"Guyani"}, ["gwa"] = {"Mbato"}, ["gwb"] = {"Gwa"}, ["gwc"] = {"Gawri", "Kalami"}, ["gwd"] = {"Gawwada"}, ["gwe"] = {"Gweno"}, ["gwf"] = {"Gowro"}, ["gwg"] = {"Moo"}, ["gwi"] = {"Gwichʼin"}, ["gwj"] = {"ǀGwi"}, ["gwm"] = {"Awngthim"}, ["gwn"] = {"Gwandara"}, ["gwr"] = {"Gwere"}, ["gwt"] = {"Gawar-Bati"}, ["gwu"] = {"Guwamu"}, ["gww"] = {"Kwini"}, ["gwx"] = {"Gua"}, ["gxx"] = {"Wè Southern"}, ["gya"] = {"Northwest Gbaya"}, ["gyb"] = {"Garus"}, ["gyd"] = {"Kayardild"}, ["gye"] = {"Gyem"}, ["gyf"] = {"Gungabula"}, ["gyg"] = {"Gbayi"}, ["gyi"] = {"Gyele"}, ["gyl"] = {"Gayil"}, ["gym"] = {"Ngäbere"}, ["gyn"] = {"Guyanese Creole English"}, ["gyo"] = {"Gyalsumdo"}, ["gyr"] = {"Guarayu"}, ["gyy"] = {"Gunya"}, ["gyz"] = {"Geji", "Gyaazi"}, ["gza"] = {"Ganza"}, ["gzi"] = {"Gazi"}, ["gzn"] = {"Gane"}, ["haa"] = {"Han"}, ["hab"] = {"Hanoi Sign Language"}, ["hac"] = {"Gurani"}, ["had"] = {"Hatam"}, ["hae"] = {"Eastern Oromo"}, ["haf"] = {"Haiphong Sign Language"}, ["hag"] = {"Hanga"}, ["hah"] = {"Hahon"}, ["hai"] = {"Haida"}, ["haj"] = {"Hajong"}, ["hak"] = {"Hakka Chinese"}, ["hal"] = {"Halang"}, ["ham"] = {"Hewa"}, ["han"] = {"Hangaza"}, ["hao"] = {"Hakö"}, ["hap"] = {"Hupla"}, ["haq"] = {"Ha"}, ["har"] = {"Harari"}, ["has"] = {"Haisla"}, ["hav"] = {"Havu"}, ["haw"] = {"Hawaiian"}, ["hax"] = {"Southern Haida"}, ["hay"] = {"Haya"}, ["haz"] = {"Hazaragi"}, ["hba"] = {"Hamba"}, ["hbb"] = {"Huba"}, ["hbn"] = {"Heiban"}, ["hbo"] = {"Ancient Hebrew"}, ["hbu"] = {"Habu"}, ["hca"] = {"Andaman Creole Hindi"}, ["hch"] = {"Huichol"}, ["hdn"] = {"Northern Haida"}, ["hds"] = {"Honduras Sign Language"}, ["hdy"] = {"Hadiyya"}, ["hea"] = {"Northern Qiandong Miao"}, ["hed"] = {"Herdé"}, ["heg"] = {"Helong"}, ["heh"] = {"Hehe"}, ["hei"] = {"Heiltsuk"}, ["hem"] = {"Hemba"}, ["hgm"] = {"Haiǁom"}, ["hgw"] = {"Haigwai"}, ["hhi"] = {"Hoia Hoia"}, ["hhr"] = {"Kerak"}, ["hhy"] = {"Hoyahoya"}, ["hia"] = {"Lamang"}, ["hib"] = {"Hibito"}, ["hid"] = {"Hidatsa"}, ["hif"] = {"Фижи Хинди"}, ["hig"] = {"Kamwe"}, ["hih"] = {"Pamosu"}, ["hii"] = {"Hinduri"}, ["hij"] = {"Hijuk"}, ["hik"] = {"Seit-Kaitetu"}, ["hil"] = {"Hiligaynon"}, ["him"] = {"Himachali languages", "Western Pahari languages"}, ["hio"] = {"Tsoa"}, ["hir"] = {"Himarimã"}, ["hit"] = {"Hittite"}, ["hiw"] = {"Hiw"}, ["hix"] = {"Hixkaryána"}, ["hji"] = {"Haji"}, ["hka"] = {"Kahe"}, ["hke"] = {"Hunde"}, ["hkh"] = {"Khah", "Poguli"}, ["hkk"] = {"Hunjara-Kaina Ke"}, ["hkn"] = {"Mel-Khaonh"}, ["hks"] = {"Hong Kong Sign Language", "Heung Kong Sau Yue"}, ["hla"] = {"Halia"}, ["hlb"] = {"Halbi"}, ["hld"] = {"Halang Doan"}, ["hle"] = {"Hlersu"}, ["hlt"] = {"Matu Chin"}, ["hlu"] = {"Hieroglyphic Luwian"}, ["hma"] = {"Southern Mashan Hmong", "Southern Mashan Miao"}, ["hmb"] = {"Humburi Senni Songhay"}, ["hmc"] = {"Central Huishui Hmong", "Central Huishui Miao"}, ["hmd"] = {"Large Flowery Miao", "A-hmaos", "Da-Hua Miao"}, ["hme"] = {"Eastern Huishui Hmong", "Eastern Huishui Miao"}, ["hmf"] = {"Hmong Don"}, ["hmg"] = {"Southwestern Guiyang Hmong"}, ["hmh"] = {"Southwestern Huishui Hmong", "Southwestern Huishui Miao"}, ["hmi"] = {"Northern Huishui Hmong", "Northern Huishui Miao"}, ["hmj"] = {"Ge", "Gejia"}, ["hmk"] = {"Maek"}, ["hml"] = {"Luopohe Hmong", "Luopohe Miao"}, ["hmm"] = {"Central Mashan Hmong", "Central Mashan Miao"}, ["hmn"] = {"Хмонг", "Монг"}, ["hmp"] = {"Northern Mashan Hmong", "Northern Mashan Miao"}, ["hmq"] = {"Eastern Qiandong Miao"}, ["hmr"] = {"Hmar"}, ["hms"] = {"Southern Qiandong Miao"}, ["hmt"] = {"Hamtai"}, ["hmu"] = {"Hamap"}, ["hmv"] = {"Hmong Dô"}, ["hmw"] = {"Western Mashan Hmong", "Western Mashan Miao"}, ["hmx"] = {"Hmong-Mien languages"}, ["hmy"] = {"Southern Guiyang Hmong", "Southern Guiyang Miao"}, ["hmz"] = {"Hmong Shua", "Sinicized Miao"}, ["hna"] = {"Mina (Cameroon)"}, ["hnd"] = {"Southern Hindko"}, ["hne"] = {"Chhattisgarhi"}, ["hng"] = {"Hungu"}, ["hnh"] = {"ǁAni"}, ["hni"] = {"Hani"}, ["hnj"] = {"Hmong Njua", "Mong Leng", "Mong Njua"}, ["hnn"] = {"Hanunoo"}, ["hno"] = {"Northern Hindko"}, ["hns"] = {"Карибын Хиндустани"}, ["hnu"] = {"Hung"}, ["hoa"] = {"Hoava"}, ["hob"] = {"Mari (Madang Province)"}, ["hoc"] = {"Ho"}, ["hod"] = {"Holma"}, ["hoe"] = {"Horom"}, ["hoh"] = {"Hobyót"}, ["hoi"] = {"Holikachuk"}, ["hoj"] = {"Hadothi", "Haroti"}, ["hok"] = {"Hokan languages"}, ["hol"] = {"Holu"}, ["hom"] = {"Homa"}, ["hoo"] = {"Holoholo"}, ["hop"] = {"Hopi"}, ["hor"] = {"Horo"}, ["hos"] = {"Ho Chi Minh City Sign Language"}, ["hot"] = {"Hote", "Malê"}, ["hov"] = {"Hovongan"}, ["how"] = {"Honi"}, ["hoy"] = {"Holiya"}, ["hoz"] = {"Hozo"}, ["hpo"] = {"Hpon"}, ["hps"] = {"Hawai'i Sign Language (HSL)", "Hawai'i Pidgin Sign Language"}, ["hra"] = {"Hrangkhol"}, ["hrc"] = {"Niwer Mil"}, ["hre"] = {"Hre"}, ["hrk"] = {"Haruku"}, ["hrm"] = {"Horned Miao"}, ["hro"] = {"Haroi"}, ["hrp"] = {"Nhirrpi"}, ["hrt"] = {"Hértevin"}, ["hru"] = {"Hruso"}, ["hrw"] = {"Warwar Feni"}, ["hrx"] = {"Hunsrik"}, ["hrz"] = {"Harzani"}, ["hsb"] = {"Дээд Сорб"}, ["hsh"] = {"Hungarian Sign Language"}, ["hsl"] = {"Hausa Sign Language"}, ["hsn"] = {"Xiang Chinese"}, ["hss"] = {"Harsusi"}, ["hti"] = {"Hoti"}, ["hto"] = {"Minica Huitoto"}, ["hts"] = {"Hadza"}, ["htu"] = {"Hitu"}, ["htx"] = {"Middle Hittite"}, ["hub"] = {"Huambisa"}, ["huc"] = {"ǂHua", "ǂʼAmkhoe"}, ["hud"] = {"Huaulu"}, ["hue"] = {"San Francisco Del Mar Huave"}, ["huf"] = {"Humene"}, ["hug"] = {"Huachipaeri"}, ["huh"] = {"Huilliche"}, ["hui"] = {"Huli"}, ["huj"] = {"Northern Guiyang Hmong", "Northern Guiyang Miao"}, ["huk"] = {"Hulung"}, ["hul"] = {"Hula"}, ["hum"] = {"Hungana"}, ["huo"] = {"Hu"}, ["hup"] = {"Hupa"}, ["huq"] = {"Tsat"}, ["hur"] = {"Halkomelem"}, ["hus"] = {"Huastec"}, ["hut"] = {"Humla"}, ["huu"] = {"Murui Huitoto"}, ["huv"] = {"San Mateo Del Mar Huave"}, ["huw"] = {"Hukumina"}, ["hux"] = {"Nüpode Huitoto"}, ["huy"] = {"Hulaulá"}, ["huz"] = {"Hunzib"}, ["hvc"] = {"Haitian Vodoun Culture Language"}, ["hve"] = {"San Dionisio Del Mar Huave"}, ["hvk"] = {"Haveke"}, ["hvn"] = {"Sabu"}, ["hvv"] = {"Santa María Del Mar Huave"}, ["hwa"] = {"Wané"}, ["hwc"] = {"Hawai'i Creole English", "Hawai'i Pidgin"}, ["hwo"] = {"Hwana"}, ["hya"] = {"Hya"}, ["hyw"] = {"Western Armenian"}, ["hyx"] = {"Armenian (family)"}, ["iai"] = {"Iaai"}, ["ian"] = {"Iatmul"}, ["iar"] = {"Purari"}, ["iba"] = {"Iban"}, ["ibb"] = {"Ibibio"}, ["ibd"] = {"Iwaidja"}, ["ibe"] = {"Akpes"}, ["ibg"] = {"Ibanag"}, ["ibh"] = {"Bih"}, ["ibl"] = {"Ibaloi"}, ["ibm"] = {"Agoi"}, ["ibn"] = {"Ibino"}, ["ibr"] = {"Ibuoro"}, ["ibu"] = {"Ibu"}, ["iby"] = {"Ibani"}, ["ica"] = {"Ede Ica"}, ["ich"] = {"Etkywan"}, ["icl"] = {"Icelandic Sign Language"}, ["icr"] = {"Islander Creole English"}, ["ida"] = {"Idakho-Isukha-Tiriki", "Luidakho-Luisukha-Lutirichi"}, ["idb"] = {"Indo-Portuguese"}, ["idc"] = {"Idon", "Ajiya"}, ["idd"] = {"Ede Idaca"}, ["ide"] = {"Idere"}, ["idi"] = {"Idi"}, ["idr"] = {"Indri"}, ["ids"] = {"Idesa"}, ["idt"] = {"Idaté"}, ["idu"] = {"Idoma"}, ["ifa"] = {"Amganad Ifugao"}, ["ifb"] = {"Batad Ifugao", "Ayangan Ifugao"}, ["ife"] = {"Ifè"}, ["iff"] = {"Ifo"}, ["ifk"] = {"Tuwali Ifugao"}, ["ifm"] = {"Teke-Fuumu"}, ["ifu"] = {"Mayoyao Ifugao"}, ["ify"] = {"Keley-I Kallahan"}, ["igb"] = {"Ebira"}, ["ige"] = {"Igede"}, ["igg"] = {"Igana"}, ["igl"] = {"Igala"}, ["igm"] = {"Kanggape"}, ["ign"] = {"Ignaciano"}, ["igo"] = {"Isebe"}, ["igs"] = {"Interglossa"}, ["igw"] = {"Igwe"}, ["ihb"] = {"Iha Based Pidgin"}, ["ihi"] = {"Ihievbe"}, ["ihp"] = {"Iha"}, ["ihw"] = {"Bidhawal"}, ["iin"] = {"Thiin"}, ["iir"] = {"Indo-Iranian languages"}, ["ijc"] = {"Izon"}, ["ije"] = {"Biseni"}, ["ijj"] = {"Ede Ije"}, ["ijn"] = {"Kalabari"}, ["ijo"] = {"Ijo languages"}, ["ijs"] = {"Southeast Ijo"}, ["ike"] = {"Eastern Canadian Inuktitut"}, ["iki"] = {"Iko"}, ["ikk"] = {"Ika"}, ["ikl"] = {"Ikulu"}, ["iko"] = {"Olulumo-Ikom"}, ["ikp"] = {"Ikpeshi"}, ["ikr"] = {"Ikaranggal"}, ["iks"] = {"Inuit Sign Language"}, ["ikt"] = {"Inuinnaqtun", "Western Canadian Inuktitut"}, ["ikv"] = {"Iku-Gora-Ankwa"}, ["ikw"] = {"Ikwere"}, ["ikx"] = {"Ik"}, ["ikz"] = {"Ikizu"}, ["ila"] = {"Ile Ape"}, ["ilb"] = {"Ila"}, ["ilg"] = {"Garig-Ilgar"}, ["ili"] = {"Ili Turki"}, ["ilk"] = {"Ilongot"}, ["ilm"] = {"Iranun (Malaysia)"}, ["ilo"] = {"Iloko"}, ["ilp"] = {"Iranun (Philippines)"}, ["ils"] = {"International Sign"}, ["ilu"] = {"Ili'uun"}, ["ilv"] = {"Ilue"}, ["ima"] = {"Mala Malasar"}, ["imi"] = {"Anamgura"}, ["iml"] = {"Miluk"}, ["imn"] = {"Imonda"}, ["imo"] = {"Imbongu"}, ["imr"] = {"Imroing"}, ["ims"] = {"Marsian"}, ["imy"] = {"Milyan"}, ["inb"] = {"Inga"}, ["inc"] = {"Indic languages"}, ["ine"] = {"Indo-European languages"}, ["ing"] = {"Degexit'an"}, ["inh"] = {"Ингуш"}, ["inj"] = {"Jungle Inga"}, ["inl"] = {"Indonesian Sign Language"}, ["inm"] = {"Minaean"}, ["inn"] = {"Isinai"}, ["ino"] = {"Inoke-Yate"}, ["inp"] = {"Iñapari"}, ["ins"] = {"Indian Sign Language"}, ["int"] = {"Intha"}, ["inz"] = {"Ineseño"}, ["ior"] = {"Inor"}, ["iou"] = {"Tuma-Irumu"}, ["iow"] = {"Iowa-Oto"}, ["ipi"] = {"Ipili"}, ["ipo"] = {"Ipiko"}, ["iqu"] = {"Iquito"}, ["iqw"] = {"Ikwo"}, ["ira"] = {"Iranian languages"}, ["ire"] = {"Iresim"}, ["irh"] = {"Irarutu"}, ["iri"] = {"Rigwe", "Irigwe"}, ["irk"] = {"Iraqw"}, ["irn"] = {"Irántxe"}, ["iro"] = {"Iroquoian languages"}, ["irr"] = {"Ir"}, ["iru"] = {"Irula"}, ["irx"] = {"Kamberau"}, ["iry"] = {"Iraya"}, ["isa"] = {"Isabi"}, ["isc"] = {"Isconahua"}, ["isd"] = {"Isnag"}, ["ise"] = {"Italian Sign Language"}, ["isg"] = {"Irish Sign Language"}, ["ish"] = {"Esan"}, ["isi"] = {"Nkem-Nkum"}, ["isk"] = {"Ishkashimi"}, ["ism"] = {"Masimasi"}, ["isn"] = {"Isanzu"}, ["iso"] = {"Isoko"}, ["isr"] = {"Israeli Sign Language"}, ["ist"] = {"Istriot"}, ["isu"] = {"Isu (Menchum Division)"}, ["itb"] = {"Binongan Itneg"}, ["itc"] = {"Italic languages"}, ["itd"] = {"Southern Tidung"}, ["ite"] = {"Itene"}, ["iti"] = {"Inlaod Itneg"}, ["itk"] = {"Judeo-Italian"}, ["itl"] = {"Itelmen"}, ["itm"] = {"Itu Mbon Uzo"}, ["ito"] = {"Itonama"}, ["itr"] = {"Iteri"}, ["its"] = {"Isekiri"}, ["itt"] = {"Maeng Itneg"}, ["itv"] = {"Itawit"}, ["itw"] = {"Ito"}, ["itx"] = {"Itik"}, ["ity"] = {"Moyadan Itneg"}, ["itz"] = {"Itzá"}, ["ium"] = {"Iu Mien"}, ["ivb"] = {"Ibatan"}, ["ivv"] = {"Ivatan"}, ["iwk"] = {"I-Wak"}, ["iwm"] = {"Iwam"}, ["iwo"] = {"Iwur"}, ["iws"] = {"Sepik Iwam"}, ["ixc"] = {"Ixcatec"}, ["ixl"] = {"Ixil"}, ["iya"] = {"Iyayu"}, ["iyo"] = {"Mesaka"}, ["iyx"] = {"Yaka (Congo)"}, ["izh"] = {"Ingrian"}, ["izr"] = {"Izere"}, ["izz"] = {"Izii"}, ["jaa"] = {"Jamamadí"}, ["jab"] = {"Hyam"}, ["jac"] = {"Popti'", "Jakalteko"}, ["jad"] = {"Jahanka"}, ["jae"] = {"Yabem"}, ["jaf"] = {"Jara"}, ["jah"] = {"Jah Hut"}, ["jaj"] = {"Zazao"}, ["jak"] = {"Jakun"}, ["jal"] = {"Yalahatan"}, ["jam"] = {"Ямайкын Креол"}, ["jan"] = {"Jandai"}, ["jao"] = {"Yanyuwa"}, ["jaq"] = {"Yaqay"}, ["jas"] = {"New Caledonian Javanese"}, ["jat"] = {"Jakati"}, ["jau"] = {"Yaur"}, ["jax"] = {"Jambi Malay"}, ["jay"] = {"Yan-nhangu", "Nhangu"}, ["jaz"] = {"Jawe"}, ["jbe"] = {"Judeo-Berber"}, ["jbi"] = {"Badjiri"}, ["jbj"] = {"Arandai"}, ["jbk"] = {"Barikewa"}, ["jbm"] = {"Bijim"}, ["jbn"] = {"Nafusi"}, ["jbo"] = {"Lojban"}, ["jbr"] = {"Jofotek-Bromnya"}, ["jbt"] = {"Jabutí"}, ["jbu"] = {"Jukun Takum"}, ["jbw"] = {"Yawijibaya"}, ["jcs"] = {"Jamaican Country Sign Language"}, ["jct"] = {"Krymchak"}, ["jda"] = {"Jad"}, ["jdg"] = {"Jadgali"}, ["jdt"] = {"Judeo-Tat"}, ["jeb"] = {"Jebero"}, ["jee"] = {"Jerung"}, ["jeh"] = {"Jeh"}, ["jei"] = {"Yei"}, ["jek"] = {"Jeri Kuo"}, ["jel"] = {"Yelmek"}, ["jen"] = {"Dza"}, ["jer"] = {"Jere"}, ["jet"] = {"Manem"}, ["jeu"] = {"Jonkor Bourmataguil"}, ["jgb"] = {"Ngbee"}, ["jge"] = {"Judeo-Georgian"}, ["jgk"] = {"Gwak"}, ["jgo"] = {"Ngomba"}, ["jhi"] = {"Jehai"}, ["jhs"] = {"Jhankot Sign Language"}, ["jia"] = {"Jina"}, ["jib"] = {"Jibu"}, ["jic"] = {"Tol"}, ["jid"] = {"Bu (Kaduna State)"}, ["jie"] = {"Jilbe"}, ["jig"] = {"Jingulu", "Djingili"}, ["jih"] = {"sTodsde", "Shangzhai"}, ["jii"] = {"Jiiddu"}, ["jil"] = {"Jilim"}, ["jim"] = {"Jimi (Cameroon)"}, ["jio"] = {"Jiamao"}, ["jiq"] = {"Guanyinqiao", "Lavrung"}, ["jit"] = {"Jita"}, ["jiu"] = {"Youle Jinuo"}, ["jiv"] = {"Shuar"}, ["jiy"] = {"Buyuan Jinuo"}, ["jje"] = {"Jejueo"}, ["jjr"] = {"Bankal"}, ["jka"] = {"Kaera"}, ["jkm"] = {"Mobwa Karen"}, ["jko"] = {"Kubo"}, ["jkp"] = {"Paku Karen"}, ["jkr"] = {"Koro (India)"}, ["jks"] = {"Amami Koniya Sign Language"}, ["jku"] = {"Labir"}, ["jle"] = {"Ngile"}, ["jls"] = {"Jamaican Sign Language"}, ["jma"] = {"Dima"}, ["jmb"] = {"Zumbun"}, ["jmc"] = {"Machame"}, ["jmd"] = {"Yamdena"}, ["jmi"] = {"Jimi (Nigeria)"}, ["jml"] = {"Jumli"}, ["jmn"] = {"Makuri Naga"}, ["jmr"] = {"Kamara"}, ["jms"] = {"Mashi (Nigeria)"}, ["jmw"] = {"Mouwase"}, ["jmx"] = {"Western Juxtlahuaca Mixtec"}, ["jna"] = {"Jangshung"}, ["jnd"] = {"Jandavra"}, ["jng"] = {"Yangman"}, ["jni"] = {"Janji"}, ["jnj"] = {"Yemsa"}, ["jnl"] = {"Rawat"}, ["jns"] = {"Jaunsari"}, ["job"] = {"Joba"}, ["jod"] = {"Wojenaka"}, ["jog"] = {"Jogi"}, ["jor"] = {"Jorá"}, ["jos"] = {"Jordanian Sign Language"}, ["jow"] = {"Jowulu"}, ["jpa"] = {"Jewish Palestinian Aramaic"}, ["jpr"] = {"Judeo-Persian"}, ["jpx"] = {"Japanese (family)"}, ["jqr"] = {"Jaqaru"}, ["jra"] = {"Jarai"}, ["jrb"] = {"Judeo-Arabic"}, ["jrr"] = {"Jiru"}, ["jrt"] = {"Jakattoe"}, ["jru"] = {"Japrería"}, ["jsl"] = {"Japanese Sign Language"}, ["jua"] = {"Júma"}, ["jub"] = {"Wannu"}, ["juc"] = {"Jurchen"}, ["jud"] = {"Worodougou"}, ["juh"] = {"Hõne"}, ["jui"] = {"Ngadjuri"}, ["juk"] = {"Wapan"}, ["jul"] = {"Jirel"}, ["jum"] = {"Jumjum"}, ["jun"] = {"Juang"}, ["juo"] = {"Jiba"}, ["jup"] = {"Hupdë"}, ["jur"] = {"Jurúna"}, ["jus"] = {"Jumla Sign Language"}, ["jut"] = {"Jutish"}, ["juu"] = {"Ju"}, ["juw"] = {"Wãpha"}, ["juy"] = {"Juray"}, ["jvd"] = {"Javindo"}, ["jvn"] = {"Caribbean Javanese"}, ["jwi"] = {"Jwira-Pepesa"}, ["jya"] = {"Jiarong"}, ["jye"] = {"Judeo-Yemeni Arabic"}, ["jyy"] = {"Jaya"}, ["kaa"] = {"Кара-Калпак", "Каракалпак"}, ["kab"] = {"Kabyle"}, ["kac"] = {"Kachin", "Jingpho"}, ["kad"] = {"Adara"}, ["kae"] = {"Ketangalan"}, ["kaf"] = {"Katso"}, ["kag"] = {"Kajaman"}, ["kah"] = {"Kara (Central African Republic)"}, ["kai"] = {"Karekare"}, ["kaj"] = {"Jju"}, ["kak"] = {"Kalanguya", "Kayapa Kallahan"}, ["kam"] = {"Kamba (Kenya)"}, ["kao"] = {"Xaasongaxango"}, ["kap"] = {"Bezhta"}, ["kaq"] = {"Capanahua"}, ["kar"] = {"Karen languages"}, ["kav"] = {"Katukína"}, ["kaw"] = {"Кави"}, ["kax"] = {"Kao"}, ["kay"] = {"Kamayurá"}, ["kba"] = {"Kalarko"}, ["kbb"] = {"Kaxuiâna"}, ["kbc"] = {"Kadiwéu"}, ["kbd"] = {"Кабард"}, ["kbe"] = {"Kanju"}, ["kbg"] = {"Khamba"}, ["kbh"] = {"Camsá"}, ["kbi"] = {"Kaptiau"}, ["kbj"] = {"Kari"}, ["kbk"] = {"Grass Koiari"}, ["kbl"] = {"Kanembu"}, ["kbm"] = {"Iwal"}, ["kbn"] = {"Kare (Central African Republic)"}, ["kbo"] = {"Keliko"}, ["kbp"] = {"Kabiyè"}, ["kbq"] = {"Kamano"}, ["kbr"] = {"Kafa"}, ["kbs"] = {"Kande"}, ["kbt"] = {"Abadi"}, ["kbu"] = {"Kabutra"}, ["kbv"] = {"Dera (Indonesia)"}, ["kbw"] = {"Kaiep"}, ["kbx"] = {"Ap Ma"}, ["kby"] = {"Manga Kanuri"}, ["kbz"] = {"Duhwa"}, ["kca"] = {"Khanty"}, ["kcb"] = {"Kawacha"}, ["kcc"] = {"Lubila"}, ["kcd"] = {"Ngkâlmpw Kanum"}, ["kce"] = {"Kaivi"}, ["kcf"] = {"Ukaan"}, ["kcg"] = {"Tyap"}, ["kch"] = {"Vono"}, ["kci"] = {"Kamantan"}, ["kcj"] = {"Kobiana"}, ["kck"] = {"Kalanga"}, ["kcl"] = {"Kela (Papua New Guinea)", "Kala"}, ["kcm"] = {"Gula (Central African Republic)"}, ["kcn"] = {"Nubi"}, ["kco"] = {"Kinalakna"}, ["kcp"] = {"Kanga"}, ["kcq"] = {"Kamo"}, ["kcr"] = {"Katla"}, ["kcs"] = {"Koenoem"}, ["kct"] = {"Kaian"}, ["kcu"] = {"Kami (Tanzania)"}, ["kcv"] = {"Kete"}, ["kcw"] = {"Kabwari"}, ["kcx"] = {"Kachama-Ganjule"}, ["kcy"] = {"Korandje"}, ["kcz"] = {"Konongo"}, ["kda"] = {"Worimi"}, ["kdc"] = {"Kutu"}, ["kdd"] = {"Yankunytjatjara"}, ["kde"] = {"Makonde"}, ["kdf"] = {"Mamusi"}, ["kdg"] = {"Seba"}, ["kdh"] = {"Tem"}, ["kdi"] = {"Kumam"}, ["kdj"] = {"Karamojong"}, ["kdk"] = {"Numèè", "Kwényi"}, ["kdl"] = {"Tsikimba"}, ["kdm"] = {"Kagoma"}, ["kdn"] = {"Kunda"}, ["kdo"] = {"Kordofanian languages"}, ["kdp"] = {"Kaningdon-Nindem"}, ["kdq"] = {"Koch"}, ["kdr"] = {"Karaim"}, ["kdt"] = {"Kuy"}, ["kdu"] = {"Kadaru"}, ["kdw"] = {"Koneraw"}, ["kdx"] = {"Kam"}, ["kdy"] = {"Keder", "Keijar"}, ["kdz"] = {"Kwaja"}, ["kea"] = {"Kabuverdianu"}, ["keb"] = {"Kélé"}, ["kec"] = {"Keiga"}, ["ked"] = {"Kerewe"}, ["kee"] = {"Eastern Keres"}, ["kef"] = {"Kpessi"}, ["keg"] = {"Tese"}, ["keh"] = {"Keak"}, ["kei"] = {"Kei"}, ["kej"] = {"Kadar"}, ["kek"] = {"Kekchí"}, ["kel"] = {"Kela (Democratic Republic of Congo)"}, ["kem"] = {"Kemak"}, ["ken"] = {"Kenyang"}, ["keo"] = {"Kakwa"}, ["kep"] = {"Kaikadi"}, ["keq"] = {"Kamar"}, ["ker"] = {"Kera"}, ["kes"] = {"Kugbo"}, ["ket"] = {"Ket"}, ["keu"] = {"Akebu"}, ["kev"] = {"Kanikkaran"}, ["kew"] = {"West Kewa"}, ["kex"] = {"Kukna"}, ["key"] = {"Kupia"}, ["kez"] = {"Kukele"}, ["kfa"] = {"Kodava"}, ["kfb"] = {"Northwestern Kolami"}, ["kfc"] = {"Konda-Dora"}, ["kfd"] = {"Korra Koraga"}, ["kfe"] = {"Kota (India)"}, ["kff"] = {"Koya"}, ["kfg"] = {"Kudiya"}, ["kfh"] = {"Kurichiya"}, ["kfi"] = {"Kannada Kurumba"}, ["kfj"] = {"Kemiehua"}, ["kfk"] = {"Kinnauri"}, ["kfl"] = {"Kung"}, ["kfm"] = {"Khunsari"}, ["kfn"] = {"Kuk"}, ["kfo"] = {"Koro (Côte d'Ivoire)"}, ["kfp"] = {"Korwa"}, ["kfq"] = {"Korku"}, ["kfr"] = {"Kachhi", "Kutchi"}, ["kfs"] = {"Bilaspuri"}, ["kft"] = {"Kanjari"}, ["kfu"] = {"Katkari"}, ["kfv"] = {"Kurmukar"}, ["kfw"] = {"Kharam Naga"}, ["kfx"] = {"Kullu Pahari"}, ["kfy"] = {"Kumaoni"}, ["kfz"] = {"Koromfé"}, ["kga"] = {"Koyaga"}, ["kgb"] = {"Kawe"}, ["kge"] = {"Komering"}, ["kgf"] = {"Kube"}, ["kgg"] = {"Kusunda"}, ["kgi"] = {"Selangor Sign Language"}, ["kgj"] = {"Gamale Kham"}, ["kgk"] = {"Kaiwá"}, ["kgl"] = {"Kunggari"}, ["kgm"] = {"Karipúna"}, ["kgn"] = {"Karingani"}, ["kgo"] = {"Krongo"}, ["kgp"] = {"Kaingang"}, ["kgq"] = {"Kamoro"}, ["kgr"] = {"Abun"}, ["kgs"] = {"Kumbainggar"}, ["kgt"] = {"Somyev"}, ["kgu"] = {"Kobol"}, ["kgv"] = {"Karas"}, ["kgw"] = {"Karon Dori"}, ["kgx"] = {"Kamaru"}, ["kgy"] = {"Kyerung"}, ["kha"] = {"Khasi"}, ["khb"] = {"Lü"}, ["khc"] = {"Tukang Besi North"}, ["khd"] = {"Bädi Kanum"}, ["khe"] = {"Korowai"}, ["khf"] = {"Khuen"}, ["khg"] = {"Khams Tibetan"}, ["khh"] = {"Kehu"}, ["khi"] = {"Khoisan languages"}, ["khj"] = {"Kuturmi"}, ["khk"] = {"Halh Mongolian"}, ["khl"] = {"Lusi"}, ["khn"] = {"Khandesi"}, ["kho"] = {"Khotanese", "Sakan"}, ["khp"] = {"Kapori", "Kapauri"}, ["khq"] = {"Koyra Chiini Songhay"}, ["khr"] = {"Kharia"}, ["khs"] = {"Kasua"}, ["kht"] = {"Khamti"}, ["khu"] = {"Nkhumbi"}, ["khv"] = {"Khvarshi"}, ["khw"] = {"Ховар"}, ["khx"] = {"Kanu"}, ["khy"] = {"Kele (Democratic Republic of Congo)"}, ["khz"] = {"Keapara"}, ["kia"] = {"Kim"}, ["kib"] = {"Koalib"}, ["kic"] = {"Kickapoo"}, ["kid"] = {"Koshin"}, ["kie"] = {"Kibet"}, ["kif"] = {"Eastern Parbate Kham"}, ["kig"] = {"Kimaama", "Kimaghima"}, ["kih"] = {"Kilmeri"}, ["kii"] = {"Kitsai"}, ["kij"] = {"Kilivila"}, ["kil"] = {"Kariya"}, ["kim"] = {"Karagas"}, ["kio"] = {"Kiowa"}, ["kip"] = {"Sheshi Kham"}, ["kiq"] = {"Kosadle", "Kosare"}, ["kis"] = {"Kis"}, ["kit"] = {"Agob"}, ["kiu"] = {"Kirmanjki (individual language)"}, ["kiv"] = {"Kimbu"}, ["kiw"] = {"Northeast Kiwai"}, ["kix"] = {"Khiamniungan Naga"}, ["kiy"] = {"Kirikiri"}, ["kiz"] = {"Kisi"}, ["kja"] = {"Mlap"}, ["kjb"] = {"Q'anjob'al", "Kanjobal"}, ["kjc"] = {"Coastal Konjo"}, ["kjd"] = {"Southern Kiwai"}, ["kje"] = {"Kisar"}, ["kjg"] = {"Khmu"}, ["kjh"] = {"Khakas"}, ["kji"] = {"Zabana"}, ["kjj"] = {"Khinalugh"}, ["kjk"] = {"Highland Konjo"}, ["kjl"] = {"Western Parbate Kham"}, ["kjm"] = {"Kháng"}, ["kjn"] = {"Kunjen"}, ["kjo"] = {"Harijan Kinnauri"}, ["kjp"] = {"Pwo Eastern Karen"}, ["kjq"] = {"Western Keres"}, ["kjr"] = {"Kurudu"}, ["kjs"] = {"East Kewa"}, ["kjt"] = {"Phrae Pwo Karen"}, ["kju"] = {"Kashaya"}, ["kjv"] = {"Kaikavian Literary Language"}, ["kjx"] = {"Ramopa"}, ["kjy"] = {"Erave"}, ["kjz"] = {"Bumthangkha"}, ["kka"] = {"Kakanda"}, ["kkb"] = {"Kwerisa"}, ["kkc"] = {"Odoodee"}, ["kkd"] = {"Kinuku"}, ["kke"] = {"Kakabe"}, ["kkf"] = {"Kalaktang Monpa"}, ["kkg"] = {"Mabaka Valley Kalinga"}, ["kkh"] = {"Khün"}, ["kki"] = {"Kagulu"}, ["kkj"] = {"Kako"}, ["kkk"] = {"Kokota"}, ["kkl"] = {"Kosarek Yale"}, ["kkm"] = {"Kiong"}, ["kkn"] = {"Kon Keu"}, ["kko"] = {"Karko"}, ["kkp"] = {"Gugubera", "Koko-Bera"}, ["kkq"] = {"Kaeku"}, ["kkr"] = {"Kir-Balar"}, ["kks"] = {"Giiwo"}, ["kkt"] = {"Koi"}, ["kku"] = {"Tumi"}, ["kkv"] = {"Kangean"}, ["kkw"] = {"Teke-Kukuya"}, ["kkx"] = {"Kohin"}, ["kky"] = {"Guugu Yimidhirr", "Guguyimidjir"}, ["kkz"] = {"Kaska"}, ["kla"] = {"Klamath-Modoc"}, ["klb"] = {"Kiliwa"}, ["klc"] = {"Kolbila"}, ["kld"] = {"Gamilaraay"}, ["kle"] = {"Kulung (Nepal)"}, ["klf"] = {"Kendeje"}, ["klg"] = {"Tagakaulo"}, ["klh"] = {"Weliki"}, ["kli"] = {"Kalumpang"}, ["klj"] = {"Khalaj"}, ["klk"] = {"Kono (Nigeria)"}, ["kll"] = {"Kagan Kalagan"}, ["klm"] = {"Migum"}, ["kln"] = {"Kalenjin"}, ["klo"] = {"Kapya"}, ["klp"] = {"Kamasa"}, ["klq"] = {"Rumu"}, ["klr"] = {"Khaling"}, ["kls"] = {"Kalasha"}, ["klt"] = {"Nukna"}, ["klu"] = {"Klao"}, ["klv"] = {"Maskelynes"}, ["klw"] = {"Tado", "Lindu"}, ["klx"] = {"Koluwawa"}, ["kly"] = {"Kalao"}, ["klz"] = {"Kabola"}, ["kma"] = {"Konni"}, ["kmb"] = {"Kimbundu"}, ["kmc"] = {"Southern Dong"}, ["kmd"] = {"Majukayang Kalinga"}, ["kme"] = {"Bakole"}, ["kmf"] = {"Kare (Papua New Guinea)"}, ["kmg"] = {"Kâte"}, ["kmh"] = {"Kalam"}, ["kmi"] = {"Kami (Nigeria)"}, ["kmj"] = {"Kumarbhag Paharia"}, ["kmk"] = {"Limos Kalinga"}, ["kml"] = {"Tanudan Kalinga"}, ["kmm"] = {"Kom (India)"}, ["kmn"] = {"Awtuw"}, ["kmo"] = {"Kwoma"}, ["kmp"] = {"Gimme"}, ["kmq"] = {"Kwama"}, ["kmr"] = {"Northern Kurdish"}, ["kms"] = {"Kamasau"}, ["kmt"] = {"Kemtuik"}, ["kmu"] = {"Kanite"}, ["kmv"] = {"Karipúna Creole French"}, ["kmw"] = {"Komo (Democratic Republic of Congo)"}, ["kmx"] = {"Waboda"}, ["kmy"] = {"Koma"}, ["kmz"] = {"Khorasani Turkish"}, ["kna"] = {"Dera (Nigeria)"}, ["knb"] = {"Lubuagan Kalinga"}, ["knc"] = {"Central Kanuri"}, ["knd"] = {"Konda"}, ["kne"] = {"Kankanaey"}, ["knf"] = {"Mankanya"}, ["kng"] = {"Koongo"}, ["kni"] = {"Kanufi"}, ["knj"] = {"Western Kanjobal"}, ["knk"] = {"Kuranko"}, ["knl"] = {"Keninjal"}, ["knm"] = {"Kanamarí"}, ["knn"] = {"Konkani (individual language)"}, ["kno"] = {"Kono (Sierra Leone)"}, ["knp"] = {"Kwanja"}, ["knq"] = {"Kintaq"}, ["knr"] = {"Kaningra"}, ["kns"] = {"Kensiu"}, ["knt"] = {"Panoan Katukína"}, ["knu"] = {"Kono (Guinea)"}, ["knv"] = {"Tabo"}, ["knw"] = {"Kung-Ekoka"}, ["knx"] = {"Kendayan", "Salako"}, ["kny"] = {"Kanyok"}, ["knz"] = {"Kalamsé"}, ["koa"] = {"Konomala"}, ["koc"] = {"Kpati"}, ["kod"] = {"Kodi"}, ["koe"] = {"Kacipo-Bale Suri"}, ["kof"] = {"Kubi"}, ["kog"] = {"Cogui", "Kogi"}, ["koh"] = {"Koyo"}, ["koi"] = {"Komi-Permyak"}, ["kok"] = {"Konkani (macrolanguage)"}, ["kol"] = {"Kol (Papua New Guinea)"}, ["koo"] = {"Konzo"}, ["kop"] = {"Waube"}, ["koq"] = {"Kota (Gabon)"}, ["kos"] = {"Kosraean"}, ["kot"] = {"Lagwan"}, ["kou"] = {"Koke"}, ["kov"] = {"Kudu-Camo"}, ["kow"] = {"Kugama"}, ["koy"] = {"Koyukon"}, ["koz"] = {"Korak"}, ["kpa"] = {"Kutto"}, ["kpb"] = {"Mullu Kurumba"}, ["kpc"] = {"Curripaco"}, ["kpd"] = {"Koba"}, ["kpe"] = {"Kpelle"}, ["kpf"] = {"Komba"}, ["kpg"] = {"Kapingamarangi"}, ["kph"] = {"Kplang"}, ["kpi"] = {"Kofei"}, ["kpj"] = {"Karajá"}, ["kpk"] = {"Kpan"}, ["kpl"] = {"Kpala"}, ["kpm"] = {"Koho"}, ["kpn"] = {"Kepkiriwát"}, ["kpo"] = {"Ikposo"}, ["kpq"] = {"Korupun-Sela"}, ["kpr"] = {"Korafe-Yegha"}, ["kps"] = {"Tehit"}, ["kpt"] = {"Karata"}, ["kpu"] = {"Kafoa"}, ["kpv"] = {"Komi-Zyrian"}, ["kpw"] = {"Kobon"}, ["kpx"] = {"Mountain Koiali"}, ["kpy"] = {"Koryak"}, ["kpz"] = {"Kupsabiny"}, ["kqa"] = {"Mum"}, ["kqb"] = {"Kovai"}, ["kqc"] = {"Doromu-Koki"}, ["kqd"] = {"Koy Sanjaq Surat"}, ["kqe"] = {"Kalagan"}, ["kqf"] = {"Kakabai"}, ["kqg"] = {"Khe"}, ["kqh"] = {"Kisankasa"}, ["kqi"] = {"Koitabu"}, ["kqj"] = {"Koromira"}, ["kqk"] = {"Kotafon Gbe"}, ["kql"] = {"Kyenele"}, ["kqm"] = {"Khisa"}, ["kqn"] = {"Kaonde"}, ["kqo"] = {"Eastern Krahn"}, ["kqp"] = {"Kimré"}, ["kqq"] = {"Krenak"}, ["kqr"] = {"Kimaragang"}, ["kqs"] = {"Northern Kissi"}, ["kqt"] = {"Klias River Kadazan"}, ["kqu"] = {"Seroa"}, ["kqv"] = {"Okolod"}, ["kqw"] = {"Kandas"}, ["kqx"] = {"Mser"}, ["kqy"] = {"Koorete"}, ["kqz"] = {"Korana"}, ["kra"] = {"Kumhali"}, ["krb"] = {"Karkin"}, ["krc"] = {"Карачай-Балкар"}, ["krd"] = {"Kairui-Midiki"}, ["kre"] = {"Panará"}, ["krf"] = {"Koro (Vanuatu)"}, ["krh"] = {"Kurama"}, ["kri"] = {"Krio"}, ["krj"] = {"Kinaray-A"}, ["krk"] = {"Kerek"}, ["krl"] = {"Karelian"}, ["krn"] = {"Sapo"}, ["kro"] = {"Kru languages"}, ["krp"] = {"Korop"}, ["krr"] = {"Krung"}, ["krs"] = {"Gbaya (Sudan)"}, ["krt"] = {"Tumari Kanuri"}, ["kru"] = {"Kurukh"}, ["krv"] = {"Kavet"}, ["krw"] = {"Western Krahn"}, ["krx"] = {"Karon"}, ["kry"] = {"Kryts"}, ["krz"] = {"Sota Kanum"}, ["ksa"] = {"Shuwa-Zamani"}, ["ksb"] = {"Shambala"}, ["ksc"] = {"Southern Kalinga"}, ["ksd"] = {"Kuanua"}, ["kse"] = {"Kuni"}, ["ksf"] = {"Bafia"}, ["ksg"] = {"Kusaghe"}, ["ksh"] = {"Кёльн"}, ["ksi"] = {"Krisa", "I'saka"}, ["ksj"] = {"Uare"}, ["ksk"] = {"Kansa"}, ["ksl"] = {"Kumalu"}, ["ksm"] = {"Kumba"}, ["ksn"] = {"Kasiguranin"}, ["kso"] = {"Kofa"}, ["ksp"] = {"Kaba"}, ["ksq"] = {"Kwaami"}, ["ksr"] = {"Borong"}, ["kss"] = {"Southern Kisi"}, ["kst"] = {"Winyé"}, ["ksu"] = {"Khamyang"}, ["ksv"] = {"Kusu"}, ["ksw"] = {"S'gaw Karen"}, ["ksx"] = {"Kedang"}, ["ksy"] = {"Kharia Thar"}, ["ksz"] = {"Kodaku"}, ["kta"] = {"Katua"}, ["ktb"] = {"Kambaata"}, ["ktc"] = {"Kholok"}, ["ktd"] = {"Kokata", "Kukatha"}, ["kte"] = {"Nubri"}, ["ktf"] = {"Kwami"}, ["ktg"] = {"Kalkutung"}, ["kth"] = {"Karanga"}, ["kti"] = {"North Muyu"}, ["ktj"] = {"Plapo Krumen"}, ["ktk"] = {"Kaniet"}, ["ktl"] = {"Koroshi"}, ["ktm"] = {"Kurti"}, ["ktn"] = {"Karitiâna"}, ["kto"] = {"Kuot"}, ["ktp"] = {"Kaduo"}, ["ktq"] = {"Katabaga"}, ["kts"] = {"South Muyu"}, ["ktt"] = {"Ketum"}, ["ktu"] = {"Kituba (Democratic Republic of Congo)"}, ["ktv"] = {"Eastern Katu"}, ["ktw"] = {"Kato"}, ["ktx"] = {"Kaxararí"}, ["kty"] = {"Kango (Bas-Uélé District)"}, ["ktz"] = {"Juǀʼhoan", "Juǀʼhoansi"}, ["kub"] = {"Kutep"}, ["kuc"] = {"Kwinsu"}, ["kud"] = {"'Auhelawa"}, ["kue"] = {"Kuman (Papua New Guinea)"}, ["kuf"] = {"Western Katu"}, ["kug"] = {"Kupa"}, ["kuh"] = {"Kushi"}, ["kui"] = {"Kuikúro-Kalapálo", "Kalapalo"}, ["kuj"] = {"Kuria"}, ["kuk"] = {"Kepo'"}, ["kul"] = {"Kulere"}, ["kum"] = {"Кумык"}, ["kun"] = {"Kunama"}, ["kuo"] = {"Kumukio"}, ["kup"] = {"Kunimaipa"}, ["kuq"] = {"Karipuna"}, ["kus"] = {"Kusaal"}, ["kut"] = {"Kutenai"}, ["kuu"] = {"Upper Kuskokwim"}, ["kuv"] = {"Kur"}, ["kuw"] = {"Kpagua"}, ["kux"] = {"Kukatja"}, ["kuy"] = {"Kuuku-Ya'u"}, ["kuz"] = {"Kunza"}, ["kva"] = {"Bagvalal"}, ["kvb"] = {"Kubu"}, ["kvc"] = {"Kove"}, ["kvd"] = {"Kui (Indonesia)"}, ["kve"] = {"Kalabakan"}, ["kvf"] = {"Kabalai"}, ["kvg"] = {"Kuni-Boazi"}, ["kvh"] = {"Komodo"}, ["kvi"] = {"Kwang"}, ["kvj"] = {"Psikye"}, ["kvk"] = {"Korean Sign Language"}, ["kvl"] = {"Kayaw"}, ["kvm"] = {"Kendem"}, ["kvn"] = {"Border Kuna"}, ["kvo"] = {"Dobel"}, ["kvp"] = {"Kompane"}, ["kvq"] = {"Geba Karen"}, ["kvr"] = {"Kerinci"}, ["kvt"] = {"Lahta Karen", "Lahta"}, ["kvu"] = {"Yinbaw Karen"}, ["kvv"] = {"Kola"}, ["kvw"] = {"Wersing"}, ["kvx"] = {"Parkari Koli"}, ["kvy"] = {"Yintale Karen", "Yintale"}, ["kvz"] = {"Tsakwambo", "Tsaukambo"}, ["kwa"] = {"Dâw"}, ["kwb"] = {"Kwa"}, ["kwc"] = {"Likwala"}, ["kwd"] = {"Kwaio"}, ["kwe"] = {"Kwerba"}, ["kwf"] = {"Kwara'ae"}, ["kwg"] = {"Sara Kaba Deme"}, ["kwh"] = {"Kowiai"}, ["kwi"] = {"Awa-Cuaiquer"}, ["kwj"] = {"Kwanga"}, ["kwk"] = {"Kwakiutl"}, ["kwl"] = {"Kofyar"}, ["kwm"] = {"Kwambi"}, ["kwn"] = {"Квангали"}, ["kwo"] = {"Kwomtari"}, ["kwp"] = {"Kodia"}, ["kwr"] = {"Kwer"}, ["kws"] = {"Kwese"}, ["kwt"] = {"Kwesten"}, ["kwu"] = {"Kwakum"}, ["kwv"] = {"Sara Kaba Náà"}, ["kww"] = {"Kwinti"}, ["kwx"] = {"Khirwar"}, ["kwy"] = {"San Salvador Kongo"}, ["kwz"] = {"Kwadi"}, ["kxa"] = {"Kairiru"}, ["kxb"] = {"Krobu"}, ["kxc"] = {"Konso", "Khonso"}, ["kxd"] = {"Brunei"}, ["kxf"] = {"Manumanaw Karen", "Manumanaw"}, ["kxh"] = {"Karo (Ethiopia)"}, ["kxi"] = {"Keningau Murut"}, ["kxj"] = {"Kulfa"}, ["kxk"] = {"Zayein Karen"}, ["kxm"] = {"Northern Khmer"}, ["kxn"] = {"Kanowit-Tanjong Melanau"}, ["kxo"] = {"Kanoé"}, ["kxp"] = {"Wadiyara Koli"}, ["kxq"] = {"Smärky Kanum"}, ["kxr"] = {"Koro (Papua New Guinea)"}, ["kxs"] = {"Kangjia"}, ["kxt"] = {"Koiwat"}, ["kxv"] = {"Kuvi"}, ["kxw"] = {"Konai"}, ["kxx"] = {"Likuba"}, ["kxy"] = {"Kayong"}, ["kxz"] = {"Kerewo"}, ["kya"] = {"Kwaya"}, ["kyb"] = {"Butbut Kalinga"}, ["kyc"] = {"Kyaka"}, ["kyd"] = {"Karey"}, ["kye"] = {"Krache"}, ["kyf"] = {"Kouya"}, ["kyg"] = {"Keyagana"}, ["kyh"] = {"Karok"}, ["kyi"] = {"Kiput"}, ["kyj"] = {"Karao"}, ["kyk"] = {"Kamayo"}, ["kyl"] = {"Kalapuya"}, ["kym"] = {"Kpatili"}, ["kyn"] = {"Northern Binukidnon"}, ["kyo"] = {"Kelon"}, ["kyp"] = {"Kang"}, ["kyq"] = {"Kenga"}, ["kyr"] = {"Kuruáya"}, ["kys"] = {"Baram Kayan"}, ["kyt"] = {"Kayagar"}, ["kyu"] = {"Western Kayah"}, ["kyv"] = {"Kayort"}, ["kyw"] = {"Kudmali"}, ["kyx"] = {"Rapoisi"}, ["kyy"] = {"Kambaira"}, ["kyz"] = {"Kayabí"}, ["kza"] = {"Western Karaboro"}, ["kzb"] = {"Kaibobo"}, ["kzc"] = {"Bondoukou Kulango"}, ["kzd"] = {"Kadai"}, ["kze"] = {"Kosena"}, ["kzf"] = {"Da'a Kaili"}, ["kzg"] = {"Kikai"}, ["kzi"] = {"Kelabit"}, ["kzk"] = {"Kazukuru"}, ["kzl"] = {"Kayeli"}, ["kzm"] = {"Kais"}, ["kzn"] = {"Kokola"}, ["kzo"] = {"Kaningi"}, ["kzp"] = {"Kaidipang"}, ["kzq"] = {"Kaike"}, ["kzr"] = {"Karang"}, ["kzs"] = {"Sugut Dusun"}, ["kzu"] = {"Kayupulau"}, ["kzv"] = {"Komyandaret"}, ["kzw"] = {"Karirí-Xocó"}, ["kzx"] = {"Kamarian"}, ["kzy"] = {"Kango (Tshopo District)"}, ["kzz"] = {"Kalabra"}, ["laa"] = {"Southern Subanen"}, ["lab"] = {"Linear A"}, ["lac"] = {"Lacandon"}, ["lad"] = {"Ladino"}, ["lae"] = {"Pattani"}, ["laf"] = {"Lafofa"}, ["lag"] = {"Langi"}, ["lah"] = {"Lahnda"}, ["lai"] = {"Lambya"}, ["laj"] = {"Lango (Uganda)"}, ["lak"] = {"Laka (Nigeria)"}, ["lal"] = {"Lalia"}, ["lam"] = {"Lamba"}, ["lan"] = {"Laru"}, ["lap"] = {"Laka (Chad)"}, ["laq"] = {"Qabiao"}, ["lar"] = {"Larteh"}, ["las"] = {"Lama (Togo)"}, ["lau"] = {"Laba"}, ["law"] = {"Lauje"}, ["lax"] = {"Tiwa"}, ["lay"] = {"Lama Bai"}, ["laz"] = {"Aribwatsa"}, ["lbb"] = {"Label"}, ["lbc"] = {"Lakkia"}, ["lbe"] = {"Лак"}, ["lbf"] = {"Tinani"}, ["lbg"] = {"Laopang"}, ["lbi"] = {"La'bi"}, ["lbj"] = {"Ladakhi"}, ["lbk"] = {"Central Bontok"}, ["lbl"] = {"Libon Bikol"}, ["lbm"] = {"Lodhi"}, ["lbn"] = {"Rmeet"}, ["lbo"] = {"Laven"}, ["lbq"] = {"Wampar"}, ["lbr"] = {"Lohorung"}, ["lbs"] = {"Libyan Sign Language"}, ["lbt"] = {"Lachi"}, ["lbu"] = {"Labu"}, ["lbv"] = {"Lavatbura-Lamusong"}, ["lbw"] = {"Tolaki"}, ["lbx"] = {"Lawangan"}, ["lby"] = {"Lamalama", "Lamu-Lamu"}, ["lbz"] = {"Lardil"}, ["lcc"] = {"Legenyem"}, ["lcd"] = {"Lola"}, ["lce"] = {"Loncong", "Sekak"}, ["lcf"] = {"Lubu"}, ["lch"] = {"Luchazi"}, ["lcl"] = {"Lisela"}, ["lcm"] = {"Tungag"}, ["lcp"] = {"Western Lawa"}, ["lcq"] = {"Luhu"}, ["lcs"] = {"Lisabata-Nuniali"}, ["lda"] = {"Kla-Dan"}, ["ldb"] = {"Dũya"}, ["ldd"] = {"Luri"}, ["ldg"] = {"Lenyima"}, ["ldh"] = {"Lamja-Dengsa-Tola"}, ["ldi"] = {"Laari"}, ["ldj"] = {"Lemoro"}, ["ldk"] = {"Leelau"}, ["ldl"] = {"Kaan"}, ["ldm"] = {"Landoma"}, ["ldn"] = {"Láadan"}, ["ldo"] = {"Loo"}, ["ldp"] = {"Tso"}, ["ldq"] = {"Lufu"}, ["lea"] = {"Lega-Shabunda"}, ["leb"] = {"Lala-Bisa"}, ["lec"] = {"Leco"}, ["led"] = {"Lendu"}, ["lee"] = {"Lyélé"}, ["lef"] = {"Lelemi"}, ["leh"] = {"Lenje"}, ["lei"] = {"Lemio"}, ["lej"] = {"Lengola"}, ["lek"] = {"Leipon"}, ["lel"] = {"Lele (Democratic Republic of Congo)"}, ["lem"] = {"Nomaande"}, ["len"] = {"Lenca"}, ["leo"] = {"Leti (Cameroon)"}, ["lep"] = {"Lepcha"}, ["leq"] = {"Lembena"}, ["ler"] = {"Lenkau"}, ["les"] = {"Lese"}, ["let"] = {"Lesing-Gelimi", "Amio-Gelimi"}, ["leu"] = {"Kara (Papua New Guinea)"}, ["lev"] = {"Lamma"}, ["lew"] = {"Ledo Kaili"}, ["lex"] = {"Luang"}, ["ley"] = {"Lemolang"}, ["lez"] = {"Лезги"}, ["lfa"] = {"Lefa"}, ["lfn"] = {"Lingua Franca Nova"}, ["lga"] = {"Lungga"}, ["lgb"] = {"Laghu"}, ["lgg"] = {"Lugbara"}, ["lgh"] = {"Laghuu"}, ["lgi"] = {"Lengilu"}, ["lgk"] = {"Lingarak", "Neverver"}, ["lgl"] = {"Wala"}, ["lgm"] = {"Lega-Mwenga"}, ["lgn"] = {"T'apo", "Opuuo"}, ["lgq"] = {"Logba"}, ["lgr"] = {"Lengo"}, ["lgt"] = {"Pahi"}, ["lgu"] = {"Longgu"}, ["lgz"] = {"Ligenza"}, ["lha"] = {"Laha (Viet Nam)"}, ["lhh"] = {"Laha (Indonesia)"}, ["lhi"] = {"Lahu Shi"}, ["lhl"] = {"Lahul Lohar"}, ["lhm"] = {"Lhomi"}, ["lhn"] = {"Lahanan"}, ["lhp"] = {"Lhokpu"}, ["lhs"] = {"Mlahsö"}, ["lht"] = {"Lo-Toga"}, ["lhu"] = {"Lahu"}, ["lia"] = {"West-Central Limba"}, ["lib"] = {"Likum"}, ["lic"] = {"Hlai"}, ["lid"] = {"Nyindrou"}, ["lie"] = {"Likila"}, ["lif"] = {"Limbu"}, ["lig"] = {"Ligbi"}, ["lih"] = {"Lihir"}, ["lij"] = {"Лигур"}, ["lik"] = {"Lika"}, ["lil"] = {"Lillooet"}, ["lio"] = {"Liki"}, ["lip"] = {"Sekpele"}, ["liq"] = {"Libido"}, ["lir"] = {"Liberian English"}, ["lis"] = {"Lisu"}, ["liu"] = {"Logorik"}, ["liv"] = {"Liv"}, ["liw"] = {"Col"}, ["lix"] = {"Liabuku"}, ["liy"] = {"Banda-Bambari"}, ["liz"] = {"Libinza"}, ["lja"] = {"Golpa"}, ["lje"] = {"Rampi"}, ["lji"] = {"Laiyolo"}, ["ljl"] = {"Li'o"}, ["ljp"] = {"Lampung Api"}, ["ljw"] = {"Yirandali"}, ["ljx"] = {"Yuru"}, ["lka"] = {"Lakalei"}, ["lkb"] = {"Kabras", "Lukabaras"}, ["lkc"] = {"Kucong"}, ["lkd"] = {"Lakondê"}, ["lke"] = {"Kenyi"}, ["lkh"] = {"Lakha"}, ["lki"] = {"Laki"}, ["lkj"] = {"Remun"}, ["lkl"] = {"Laeko-Libuat"}, ["lkm"] = {"Kalaamaya"}, ["lkn"] = {"Lakon", "Vure"}, ["lko"] = {"Khayo", "Olukhayo"}, ["lkr"] = {"Päri"}, ["lks"] = {"Kisa", "Olushisa"}, ["lkt"] = {"Lakota"}, ["lku"] = {"Kungkari"}, ["lky"] = {"Lokoya"}, ["lla"] = {"Lala-Roba"}, ["llb"] = {"Lolo"}, ["llc"] = {"Lele (Guinea)"}, ["lld"] = {"Ladin"}, ["lle"] = {"Lele (Papua New Guinea)"}, ["llf"] = {"Hermit"}, ["llg"] = {"Lole"}, ["llh"] = {"Lamu"}, ["lli"] = {"Teke-Laali"}, ["llj"] = {"Ladji Ladji"}, ["llk"] = {"Lelak"}, ["lll"] = {"Lilau"}, ["llm"] = {"Lasalimu"}, ["lln"] = {"Lele (Chad)"}, ["llp"] = {"North Efate"}, ["llq"] = {"Lolak"}, ["lls"] = {"Lithuanian Sign Language"}, ["llu"] = {"Lau"}, ["llx"] = {"Lauan"}, ["lma"] = {"East Limba"}, ["lmb"] = {"Merei"}, ["lmc"] = {"Limilngan"}, ["lmd"] = {"Lumun"}, ["lme"] = {"Pévé"}, ["lmf"] = {"South Lembata"}, ["lmg"] = {"Lamogai"}, ["lmh"] = {"Lambichhong"}, ["lmi"] = {"Lombi"}, ["lmj"] = {"West Lembata"}, ["lmk"] = {"Lamkang"}, ["lml"] = {"Hano"}, ["lmn"] = {"Lambadi"}, ["lmo"] = {"Ломбард"}, ["lmp"] = {"Limbum"}, ["lmq"] = {"Lamatuka"}, ["lmr"] = {"Lamalera"}, ["lmu"] = {"Lamenu"}, ["lmv"] = {"Lomaiviti"}, ["lmw"] = {"Lake Miwok"}, ["lmx"] = {"Laimbue"}, ["lmy"] = {"Lamboya"}, ["lna"] = {"Langbashe"}, ["lnb"] = {"Mbalanhu"}, ["lnd"] = {"Lundayeh", "Lun Bawang"}, ["lng"] = {"Langobardic"}, ["lnh"] = {"Lanoh"}, ["lni"] = {"Daantanai'"}, ["lnj"] = {"Leningitij"}, ["lnl"] = {"South Central Banda"}, ["lnm"] = {"Langam"}, ["lnn"] = {"Lorediakarkar"}, ["lno"] = {"Lango (South Sudan)"}, ["lns"] = {"Lamnso'"}, ["lnu"] = {"Longuda"}, ["lnw"] = {"Lanima"}, ["lnz"] = {"Lonzo"}, ["loa"] = {"Loloda"}, ["lob"] = {"Lobi"}, ["loc"] = {"Inonhan"}, ["loe"] = {"Saluan"}, ["lof"] = {"Logol"}, ["log"] = {"Logo"}, ["loh"] = {"Narim"}, ["loi"] = {"Loma (Côte d'Ivoire)"}, ["loj"] = {"Lou"}, ["lok"] = {"Loko"}, ["lol"] = {"Mongo"}, ["lom"] = {"Loma (Liberia)"}, ["lon"] = {"Malawi Lomwe"}, ["loo"] = {"Lombo"}, ["lop"] = {"Lopa"}, ["loq"] = {"Lobala"}, ["lor"] = {"Téén"}, ["los"] = {"Loniu"}, ["lot"] = {"Otuho"}, ["lou"] = {"Louisiana Creole"}, ["lov"] = {"Lopi"}, ["low"] = {"Tampias Lobu"}, ["lox"] = {"Loun"}, ["loy"] = {"Loke"}, ["loz"] = {"Лози"}, ["lpa"] = {"Lelepa"}, ["lpe"] = {"Lepki"}, ["lpn"] = {"Long Phuri Naga"}, ["lpo"] = {"Lipo"}, ["lpx"] = {"Lopit"}, ["lra"] = {"Rara Bakati'"}, ["lrc"] = {"Northern Luri"}, ["lre"] = {"Laurentian"}, ["lrg"] = {"Laragia"}, ["lri"] = {"Marachi", "Olumarachi"}, ["lrk"] = {"Loarki"}, ["lrl"] = {"Lari"}, ["lrm"] = {"Marama", "Olumarama"}, ["lrn"] = {"Lorang"}, ["lro"] = {"Laro"}, ["lrr"] = {"Southern Yamphu"}, ["lrt"] = {"Larantuka Malay"}, ["lrv"] = {"Larevat"}, ["lrz"] = {"Lemerig"}, ["lsa"] = {"Lasgerdi"}, ["lsb"] = {"Burundian Sign Language", "Langue des Signes Burundaise"}, ["lsd"] = {"Lishana Deni"}, ["lse"] = {"Lusengo"}, ["lsh"] = {"Lish"}, ["lsi"] = {"Lashi"}, ["lsl"] = {"Latvian Sign Language"}, ["lsm"] = {"Saamia", "Olusamia"}, ["lsn"] = {"Tibetan Sign Language"}, ["lso"] = {"Laos Sign Language"}, ["lsp"] = {"Panamanian Sign Language", "Lengua de Señas Panameñas"}, ["lsr"] = {"Aruop"}, ["lss"] = {"Lasi"}, ["lst"] = {"Trinidad and Tobago Sign Language"}, ["lsv"] = {"Sivia Sign Language"}, ["lsy"] = {"Mauritian Sign Language"}, ["ltc"] = {"Late Middle Chinese"}, ["ltg"] = {"Латгал"}, ["lth"] = {"Thur"}, ["lti"] = {"Leti (Indonesia)"}, ["ltn"] = {"Latundê"}, ["lto"] = {"Tsotso", "Olutsotso"}, ["lts"] = {"Tachoni", "Lutachoni"}, ["ltu"] = {"Latu"}, ["lua"] = {"Luba-Lulua"}, ["luc"] = {"Aringa"}, ["lud"] = {"Ludian"}, ["lue"] = {"Luvale"}, ["luf"] = {"Laua"}, ["lui"] = {"Luiseno"}, ["luj"] = {"Luna"}, ["luk"] = {"Lunanakha"}, ["lul"] = {"Olu'bo"}, ["lum"] = {"Luimbi"}, ["lun"] = {"Lunda"}, ["luo"] = {"Luo (Kenya and Tanzania)", "Dholuo"}, ["lup"] = {"Lumbu"}, ["luq"] = {"Lucumi"}, ["lur"] = {"Laura"}, ["lus"] = {"Lushai"}, ["lut"] = {"Лушуцид"}, ["luu"] = {"Lumba-Yakkha"}, ["luv"] = {"Luwati"}, ["luw"] = {"Luo (Cameroon)"}, ["luy"] = {"Luyia", "Oluluyia"}, ["luz"] = {"Southern Luri"}, ["lva"] = {"Maku'a"}, ["lvi"] = {"Lavi"}, ["lvk"] = {"Lavukaleve"}, ["lvs"] = {"Standard Latvian"}, ["lvu"] = {"Levuka"}, ["lwa"] = {"Lwalu"}, ["lwe"] = {"Lewo Eleng"}, ["lwg"] = {"Wanga", "Oluwanga"}, ["lwh"] = {"White Lachi"}, ["lwl"] = {"Eastern Lawa"}, ["lwm"] = {"Laomian"}, ["lwo"] = {"Luwo"}, ["lws"] = {"Malawian Sign Language"}, ["lwt"] = {"Lewotobi"}, ["lwu"] = {"Lawu"}, ["lww"] = {"Lewo"}, ["lxm"] = {"Lakurumau"}, ["lya"] = {"Layakha"}, ["lyg"] = {"Lyngngam"}, ["lyn"] = {"Luyana"}, ["lzh"] = {"Literary Chinese"}, ["lzl"] = {"Litzlitz"}, ["lzn"] = {"Leinong Naga"}, ["lzz"] = {"Laz"}, ["maa"] = {"San Jerónimo Tecóatl Mazatec"}, ["mab"] = {"Yutanduchi Mixtec"}, ["mad"] = {"Madurese"}, ["mae"] = {"Bo-Rukul"}, ["maf"] = {"Mafa"}, ["mag"] = {"Magahi"}, ["mai"] = {"Maithili"}, ["maj"] = {"Jalapa De Díaz Mazatec"}, ["mak"] = {"Makasar"}, ["mam"] = {"Mam"}, ["man"] = {"Mandingo", "Manding"}, ["map"] = {"Austronesian languages"}, ["maq"] = {"Chiquihuitlán Mazatec"}, ["mas"] = {"Masai"}, ["mat"] = {"San Francisco Matlatzinca"}, ["mau"] = {"Huautla Mazatec"}, ["mav"] = {"Sateré-Mawé"}, ["maw"] = {"Mampruli"}, ["max"] = {"North Moluccan Malay"}, ["maz"] = {"Central Mazahua"}, ["mba"] = {"Higaonon"}, ["mbb"] = {"Western Bukidnon Manobo"}, ["mbc"] = {"Macushi"}, ["mbd"] = {"Dibabawon Manobo"}, ["mbe"] = {"Molale"}, ["mbf"] = {"Baba Malay"}, ["mbh"] = {"Mangseng"}, ["mbi"] = {"Ilianen Manobo"}, ["mbj"] = {"Nadëb"}, ["mbk"] = {"Malol"}, ["mbl"] = {"Maxakalí"}, ["mbm"] = {"Ombamba"}, ["mbn"] = {"Macaguán"}, ["mbo"] = {"Mbo (Cameroon)"}, ["mbp"] = {"Malayo"}, ["mbq"] = {"Maisin"}, ["mbr"] = {"Nukak Makú"}, ["mbs"] = {"Sarangani Manobo"}, ["mbt"] = {"Matigsalug Manobo"}, ["mbu"] = {"Mbula-Bwazza"}, ["mbv"] = {"Mbulungish"}, ["mbw"] = {"Maring"}, ["mbx"] = {"Mari (East Sepik Province)"}, ["mby"] = {"Memoni"}, ["mbz"] = {"Amoltepec Mixtec"}, ["mca"] = {"Maca"}, ["mcb"] = {"Machiguenga"}, ["mcc"] = {"Bitur"}, ["mcd"] = {"Sharanahua"}, ["mce"] = {"Itundujia Mixtec"}, ["mcf"] = {"Matsés"}, ["mcg"] = {"Mapoyo"}, ["mch"] = {"Maquiritari"}, ["mci"] = {"Mese"}, ["mcj"] = {"Mvanip"}, ["mck"] = {"Mbunda"}, ["mcl"] = {"Macaguaje"}, ["mcm"] = {"Malaccan Creole Portuguese"}, ["mcn"] = {"Masana"}, ["mco"] = {"Coatlán Mixe"}, ["mcp"] = {"Makaa"}, ["mcq"] = {"Ese"}, ["mcr"] = {"Menya"}, ["mcs"] = {"Mambai"}, ["mct"] = {"Mengisa"}, ["mcu"] = {"Cameroon Mambila"}, ["mcv"] = {"Minanibai"}, ["mcw"] = {"Mawa (Chad)"}, ["mcx"] = {"Mpiemo"}, ["mcy"] = {"South Watut"}, ["mcz"] = {"Mawan"}, ["mda"] = {"Mada (Nigeria)"}, ["mdb"] = {"Morigi"}, ["mdc"] = {"Male (Papua New Guinea)"}, ["mdd"] = {"Mbum"}, ["mde"] = {"Maba (Chad)"}, ["mdf"] = {"Moksha"}, ["mdg"] = {"Massalat"}, ["mdh"] = {"Maguindanaon"}, ["mdi"] = {"Mamvu"}, ["mdj"] = {"Mangbetu"}, ["mdk"] = {"Mangbutu"}, ["mdl"] = {"Maltese Sign Language"}, ["mdm"] = {"Mayogo"}, ["mdn"] = {"Mbati"}, ["mdp"] = {"Mbala"}, ["mdq"] = {"Mbole"}, ["mdr"] = {"Mandar"}, ["mds"] = {"Maria (Papua New Guinea)"}, ["mdt"] = {"Mbere"}, ["mdu"] = {"Mboko"}, ["mdv"] = {"Santa Lucía Monteverde Mixtec"}, ["mdw"] = {"Mbosi"}, ["mdx"] = {"Dizin"}, ["mdy"] = {"Male (Ethiopia)"}, ["mdz"] = {"Suruí Do Pará"}, ["mea"] = {"Menka"}, ["meb"] = {"Ikobi"}, ["mec"] = {"Marra"}, ["med"] = {"Melpa"}, ["mee"] = {"Mengen"}, ["mef"] = {"Megam"}, ["meh"] = {"Southwestern Tlaxiaco Mixtec"}, ["mei"] = {"Midob"}, ["mej"] = {"Meyah"}, ["mek"] = {"Mekeo"}, ["mel"] = {"Central Melanau"}, ["mem"] = {"Mangala"}, ["men"] = {"Mende (Sierra Leone)"}, ["meo"] = {"Kedah Malay"}, ["mep"] = {"Miriwoong"}, ["meq"] = {"Merey"}, ["mer"] = {"Meru"}, ["mes"] = {"Masmaje"}, ["met"] = {"Mato"}, ["meu"] = {"Motu"}, ["mev"] = {"Mano"}, ["mew"] = {"Maaka"}, ["mey"] = {"Хассания"}, ["mez"] = {"Menominee"}, ["mfa"] = {"Pattani Malay"}, ["mfb"] = {"Bangka"}, ["mfc"] = {"Mba"}, ["mfd"] = {"Mendankwe-Nkwen"}, ["mfe"] = {"Маврикийн Креол"}, ["mff"] = {"Naki"}, ["mfg"] = {"Mogofin"}, ["mfh"] = {"Matal"}, ["mfi"] = {"Wandala"}, ["mfj"] = {"Mefele"}, ["mfk"] = {"North Mofu"}, ["mfl"] = {"Putai"}, ["mfm"] = {"Marghi South"}, ["mfn"] = {"Cross River Mbembe"}, ["mfo"] = {"Mbe"}, ["mfp"] = {"Makassar Malay"}, ["mfq"] = {"Moba"}, ["mfr"] = {"Marrithiyel"}, ["mfs"] = {"Mexican Sign Language"}, ["mft"] = {"Mokerang"}, ["mfu"] = {"Mbwela"}, ["mfv"] = {"Mandjak"}, ["mfw"] = {"Mulaha"}, ["mfx"] = {"Melo"}, ["mfy"] = {"Mayo"}, ["mfz"] = {"Mabaan"}, ["mga"] = {"Middle Irish (900-1200)"}, ["mgb"] = {"Mararit"}, ["mgc"] = {"Morokodo"}, ["mgd"] = {"Moru"}, ["mge"] = {"Mango"}, ["mgf"] = {"Maklew"}, ["mgg"] = {"Mpumpong"}, ["mgh"] = {"Makhuwa-Meetto"}, ["mgi"] = {"Lijili"}, ["mgj"] = {"Abureni"}, ["mgk"] = {"Mawes"}, ["mgl"] = {"Maleu-Kilenge"}, ["mgm"] = {"Mambae"}, ["mgn"] = {"Mbangi"}, ["mgo"] = {"Meta'"}, ["mgp"] = {"Eastern Magar"}, ["mgq"] = {"Malila"}, ["mgr"] = {"Mambwe-Lungu"}, ["mgs"] = {"Manda (Tanzania)"}, ["mgt"] = {"Mongol"}, ["mgu"] = {"Mailu"}, ["mgv"] = {"Matengo"}, ["mgw"] = {"Matumbi"}, ["mgy"] = {"Mbunga"}, ["mgz"] = {"Mbugwe"}, ["mha"] = {"Manda (India)"}, ["mhb"] = {"Mahongwe"}, ["mhc"] = {"Mocho"}, ["mhd"] = {"Mbugu"}, ["mhe"] = {"Besisi", "Mah Meri"}, ["mhf"] = {"Mamaa"}, ["mhg"] = {"Margu"}, ["mhi"] = {"Ma'di"}, ["mhj"] = {"Mogholi"}, ["mhk"] = {"Mungaka"}, ["mhl"] = {"Mauwake"}, ["mhm"] = {"Makhuwa-Moniga"}, ["mhn"] = {"Mócheno"}, ["mho"] = {"Mashi (Zambia)"}, ["mhp"] = {"Balinese Malay"}, ["mhq"] = {"Mandan"}, ["mhr"] = {"Eastern Mari"}, ["mhs"] = {"Buru (Indonesia)"}, ["mht"] = {"Mandahuaca"}, ["mhu"] = {"Digaro-Mishmi", "Darang Deng"}, ["mhw"] = {"Mbukushu"}, ["mhx"] = {"Maru", "Lhaovo"}, ["mhy"] = {"Ma'anyan"}, ["mhz"] = {"Mor (Mor Islands)"}, ["mia"] = {"Майами"}, ["mib"] = {"Atatláhuca Mixtec"}, ["mic"] = {"Mi'kmaq", "Micmac"}, ["mid"] = {"Mandaic"}, ["mie"] = {"Ocotepec Mixtec"}, ["mif"] = {"Mofu-Gudur"}, ["mig"] = {"San Miguel El Grande Mixtec"}, ["mih"] = {"Chayuco Mixtec"}, ["mii"] = {"Chigmecatitlán Mixtec"}, ["mij"] = {"Abar", "Mungbam"}, ["mik"] = {"Mikasuki"}, ["mil"] = {"Peñoles Mixtec"}, ["mim"] = {"Alacatlatzala Mixtec"}, ["min"] = {"Minangkabau"}, ["mio"] = {"Pinotepa Nacional Mixtec"}, ["mip"] = {"Apasco-Apoala Mixtec"}, ["miq"] = {"Mískito"}, ["mir"] = {"Isthmus Mixe"}, ["mis"] = {"Кодлогдоогүй хэлнүүд"}, ["mit"] = {"Southern Puebla Mixtec"}, ["miu"] = {"Cacaloxtepec Mixtec"}, ["miw"] = {"Akoye"}, ["mix"] = {"Mixtepec Mixtec"}, ["miy"] = {"Ayutla Mixtec"}, ["miz"] = {"Coatzospan Mixtec"}, ["mjb"] = {"Makalero"}, ["mjc"] = {"San Juan Colorado Mixtec"}, ["mjd"] = {"Northwest Maidu"}, ["mje"] = {"Muskum"}, ["mjg"] = {"Tu"}, ["mjh"] = {"Mwera (Nyasa)"}, ["mji"] = {"Kim Mun"}, ["mjj"] = {"Mawak"}, ["mjk"] = {"Matukar"}, ["mjl"] = {"Mandeali"}, ["mjm"] = {"Medebur"}, ["mjn"] = {"Ma (Papua New Guinea)"}, ["mjo"] = {"Malankuravan"}, ["mjp"] = {"Malapandaram"}, ["mjq"] = {"Malaryan"}, ["mjr"] = {"Malavedan"}, ["mjs"] = {"Miship"}, ["mjt"] = {"Sauria Paharia"}, ["mju"] = {"Manna-Dora"}, ["mjv"] = {"Mannan"}, ["mjw"] = {"Karbi"}, ["mjx"] = {"Mahali"}, ["mjy"] = {"Mahican"}, ["mjz"] = {"Majhi"}, ["mka"] = {"Mbre"}, ["mkb"] = {"Mal Paharia"}, ["mkc"] = {"Siliput"}, ["mke"] = {"Mawchi"}, ["mkf"] = {"Miya"}, ["mkg"] = {"Mak (China)"}, ["mkh"] = {"Mon-Khmer languages"}, ["mki"] = {"Dhatki"}, ["mkj"] = {"Mokilese"}, ["mkk"] = {"Byep"}, ["mkl"] = {"Mokole"}, ["mkm"] = {"Moklen"}, ["mkn"] = {"Kupang Malay"}, ["mko"] = {"Mingang Doso"}, ["mkp"] = {"Moikodi"}, ["mkq"] = {"Bay Miwok"}, ["mkr"] = {"Malas"}, ["mks"] = {"Silacayoapan Mixtec"}, ["mkt"] = {"Vamale"}, ["mku"] = {"Konyanka Maninka"}, ["mkv"] = {"Mafea"}, ["mkw"] = {"Китуба (Конго)"}, ["mkx"] = {"Kinamiging Manobo"}, ["mky"] = {"East Makian"}, ["mkz"] = {"Makasae"}, ["mla"] = {"Malo"}, ["mlb"] = {"Mbule"}, ["mlc"] = {"Cao Lan"}, ["mle"] = {"Manambu"}, ["mlf"] = {"Mal"}, ["mlh"] = {"Mape"}, ["mli"] = {"Malimpung"}, ["mlj"] = {"Miltu"}, ["mlk"] = {"Ilwana", "Kiwilwana"}, ["mll"] = {"Malua Bay"}, ["mlm"] = {"Mulam"}, ["mln"] = {"Malango"}, ["mlo"] = {"Mlomp"}, ["mlp"] = {"Bargam"}, ["mlq"] = {"Western Maninkakan"}, ["mlr"] = {"Vame"}, ["mls"] = {"Masalit"}, ["mlu"] = {"To'abaita"}, ["mlv"] = {"Motlav", "Mwotlap"}, ["mlw"] = {"Moloko"}, ["mlx"] = {"Malfaxal", "Naha'ai"}, ["mlz"] = {"Malaynon"}, ["mma"] = {"Mama"}, ["mmb"] = {"Momina"}, ["mmc"] = {"Michoacán Mazahua"}, ["mmd"] = {"Maonan"}, ["mme"] = {"Mae"}, ["mmf"] = {"Mundat"}, ["mmg"] = {"North Ambrym"}, ["mmh"] = {"Mehináku"}, ["mmi"] = {"Musar"}, ["mmj"] = {"Majhwar"}, ["mmk"] = {"Mukha-Dora"}, ["mml"] = {"Man Met"}, ["mmm"] = {"Maii"}, ["mmn"] = {"Mamanwa"}, ["mmo"] = {"Mangga Buang"}, ["mmp"] = {"Siawi"}, ["mmq"] = {"Musak"}, ["mmr"] = {"Western Xiangxi Miao"}, ["mmt"] = {"Malalamai"}, ["mmu"] = {"Mmaala"}, ["mmv"] = {"Miriti"}, ["mmw"] = {"Emae"}, ["mmx"] = {"Madak"}, ["mmy"] = {"Migaama"}, ["mmz"] = {"Mabaale"}, ["mna"] = {"Mbula"}, ["mnb"] = {"Muna"}, ["mnc"] = {"Манж"}, ["mnd"] = {"Mondé"}, ["mne"] = {"Naba"}, ["mnf"] = {"Mundani"}, ["mng"] = {"Eastern Mnong"}, ["mnh"] = {"Mono (Democratic Republic of Congo)"}, ["mni"] = {"Манипури"}, ["mnj"] = {"Munji"}, ["mnk"] = {"Мандинка"}, ["mnl"] = {"Tiale"}, ["mnm"] = {"Mapena"}, ["mnn"] = {"Southern Mnong"}, ["mno"] = {"Manobo languages"}, ["mnp"] = {"Min Bei Chinese"}, ["mnq"] = {"Minriq"}, ["mnr"] = {"Mono (USA)"}, ["mns"] = {"Mansi"}, ["mnu"] = {"Mer"}, ["mnv"] = {"Rennell-Bellona"}, ["mnw"] = {"Mon"}, ["mnx"] = {"Manikion"}, ["mny"] = {"Manyawa"}, ["mnz"] = {"Moni"}, ["moa"] = {"Mwan"}, ["moc"] = {"Mocoví"}, ["mod"] = {"Mobilian"}, ["moe"] = {"Innu", "Montagnais"}, ["mog"] = {"Mongondow"}, ["moh"] = {"Mohawk"}, ["moi"] = {"Mboi"}, ["moj"] = {"Monzombo"}, ["mok"] = {"Morori"}, ["mom"] = {"Mangue"}, ["moo"] = {"Monom"}, ["mop"] = {"Mopán Maya"}, ["moq"] = {"Mor (Bomberai Peninsula)"}, ["mor"] = {"Moro"}, ["mos"] = {"Мооре"}, ["mot"] = {"Barí"}, ["mou"] = {"Mogum"}, ["mov"] = {"Mohave"}, ["mow"] = {"Moi (Congo)"}, ["mox"] = {"Molima"}, ["moy"] = {"Shekkacho"}, ["moz"] = {"Mukulu", "Gergiko"}, ["mpa"] = {"Mpoto"}, ["mpb"] = {"Malak Malak", "Mullukmulluk"}, ["mpc"] = {"Mangarrayi"}, ["mpd"] = {"Machinere"}, ["mpe"] = {"Majang"}, ["mpg"] = {"Marba"}, ["mph"] = {"Maung"}, ["mpi"] = {"Mpade"}, ["mpj"] = {"Martu Wangka", "Wangkajunga"}, ["mpk"] = {"Mbara (Chad)"}, ["mpl"] = {"Middle Watut"}, ["mpm"] = {"Yosondúa Mixtec"}, ["mpn"] = {"Mindiri"}, ["mpo"] = {"Miu"}, ["mpp"] = {"Migabac"}, ["mpq"] = {"Matís"}, ["mpr"] = {"Vangunu"}, ["mps"] = {"Dadibi"}, ["mpt"] = {"Mian"}, ["mpu"] = {"Makuráp"}, ["mpv"] = {"Mungkip"}, ["mpw"] = {"Mapidian"}, ["mpx"] = {"Misima-Panaeati"}, ["mpy"] = {"Mapia"}, ["mpz"] = {"Mpi"}, ["mqa"] = {"Maba (Indonesia)"}, ["mqb"] = {"Mbuko"}, ["mqc"] = {"Mangole"}, ["mqe"] = {"Matepi"}, ["mqf"] = {"Momuna"}, ["mqg"] = {"Kota Bangun Kutai Malay"}, ["mqh"] = {"Tlazoyaltepec Mixtec"}, ["mqi"] = {"Mariri"}, ["mqj"] = {"Mamasa"}, ["mqk"] = {"Rajah Kabunsuwan Manobo"}, ["mql"] = {"Mbelime"}, ["mqm"] = {"South Marquesan"}, ["mqn"] = {"Moronene"}, ["mqo"] = {"Modole"}, ["mqp"] = {"Manipa"}, ["mqq"] = {"Minokok"}, ["mqr"] = {"Mander"}, ["mqs"] = {"West Makian"}, ["mqt"] = {"Mok"}, ["mqu"] = {"Mandari"}, ["mqv"] = {"Mosimo"}, ["mqw"] = {"Murupi"}, ["mqx"] = {"Mamuju"}, ["mqy"] = {"Manggarai"}, ["mqz"] = {"Pano"}, ["mra"] = {"Mlabri"}, ["mrb"] = {"Marino"}, ["mrc"] = {"Maricopa"}, ["mrd"] = {"Western Magar"}, ["mre"] = {"Martha's Vineyard Sign Language"}, ["mrf"] = {"Elseng"}, ["mrg"] = {"Mising"}, ["mrh"] = {"Mara Chin"}, ["mrj"] = {"Western Mari"}, ["mrk"] = {"Hmwaveke"}, ["mrl"] = {"Mortlockese"}, ["mrm"] = {"Merlav", "Mwerlap"}, ["mrn"] = {"Cheke Holo"}, ["mro"] = {"Mru"}, ["mrp"] = {"Morouas"}, ["mrq"] = {"North Marquesan"}, ["mrr"] = {"Maria (India)"}, ["mrs"] = {"Maragus"}, ["mrt"] = {"Marghi Central"}, ["mru"] = {"Mono (Cameroon)"}, ["mrv"] = {"Mangareva"}, ["mrw"] = {"Maranao"}, ["mrx"] = {"Maremgi", "Dineor"}, ["mry"] = {"Mandaya"}, ["mrz"] = {"Marind"}, ["msb"] = {"Masbatenyo"}, ["msc"] = {"Sankaran Maninka"}, ["msd"] = {"Yucatec Maya Sign Language"}, ["mse"] = {"Musey"}, ["msf"] = {"Mekwei"}, ["msg"] = {"Moraid"}, ["msh"] = {"Masikoro Malagasy"}, ["msi"] = {"Sabah Malay"}, ["msj"] = {"Ma (Democratic Republic of Congo)"}, ["msk"] = {"Mansaka"}, ["msl"] = {"Molof", "Poule"}, ["msm"] = {"Agusan Manobo"}, ["msn"] = {"Vurës"}, ["mso"] = {"Mombum"}, ["msp"] = {"Maritsauá"}, ["msq"] = {"Caac"}, ["msr"] = {"Mongolian Sign Language"}, ["mss"] = {"West Masela"}, ["msu"] = {"Musom"}, ["msv"] = {"Maslam"}, ["msw"] = {"Mansoanka"}, ["msx"] = {"Moresada"}, ["msy"] = {"Aruamu"}, ["msz"] = {"Momare"}, ["mta"] = {"Cotabato Manobo"}, ["mtb"] = {"Anyin Morofo"}, ["mtc"] = {"Munit"}, ["mtd"] = {"Mualang"}, ["mte"] = {"Mono (Solomon Islands)"}, ["mtf"] = {"Murik (Papua New Guinea)"}, ["mtg"] = {"Una"}, ["mth"] = {"Munggui"}, ["mti"] = {"Maiwa (Papua New Guinea)"}, ["mtj"] = {"Moskona"}, ["mtk"] = {"Mbe'"}, ["mtl"] = {"Montol"}, ["mtm"] = {"Mator"}, ["mtn"] = {"Matagalpa"}, ["mto"] = {"Totontepec Mixe"}, ["mtp"] = {"Wichí Lhamtés Nocten"}, ["mtq"] = {"Muong"}, ["mtr"] = {"Mewari"}, ["mts"] = {"Yora"}, ["mtt"] = {"Mota"}, ["mtu"] = {"Tututepec Mixtec"}, ["mtv"] = {"Asaro'o"}, ["mtw"] = {"Southern Binukidnon"}, ["mtx"] = {"Tidaá Mixtec"}, ["mty"] = {"Nabi"}, ["mua"] = {"Mundang"}, ["mub"] = {"Mubi"}, ["muc"] = {"Ajumbu"}, ["mud"] = {"Mednyj Aleut"}, ["mue"] = {"Media Lengua"}, ["mug"] = {"Musgu"}, ["muh"] = {"Mündü"}, ["mui"] = {"Musi"}, ["muj"] = {"Mabire"}, ["muk"] = {"Mugom"}, ["mul"] = {"Multiple languages"}, ["mum"] = {"Maiwala"}, ["mun"] = {"Munda languages"}, ["muo"] = {"Nyong"}, ["mup"] = {"Malvi"}, ["muq"] = {"Eastern Xiangxi Miao"}, ["mur"] = {"Murle"}, ["mus"] = {"Creek"}, ["mut"] = {"Western Muria"}, ["muu"] = {"Yaaku"}, ["muv"] = {"Muthuvan"}, ["mux"] = {"Bo-Ung"}, ["muy"] = {"Muyang"}, ["muz"] = {"Mursi"}, ["mva"] = {"Manam"}, ["mvb"] = {"Mattole"}, ["mvd"] = {"Mamboru"}, ["mve"] = {"Marwari (Pakistan)"}, ["mvf"] = {"Peripheral Mongolian"}, ["mvg"] = {"Yucuañe Mixtec"}, ["mvh"] = {"Mulgi"}, ["mvi"] = {"Miyako"}, ["mvk"] = {"Mekmek"}, ["mvl"] = {"Mbara (Australia)"}, ["mvn"] = {"Minaveha"}, ["mvo"] = {"Marovo"}, ["mvp"] = {"Duri"}, ["mvq"] = {"Moere"}, ["mvr"] = {"Marau"}, ["mvs"] = {"Massep"}, ["mvt"] = {"Mpotovoro"}, ["mvu"] = {"Marfa"}, ["mvv"] = {"Tagal Murut"}, ["mvw"] = {"Machinga"}, ["mvx"] = {"Meoswar"}, ["mvy"] = {"Indus Kohistani"}, ["mvz"] = {"Mesqan"}, ["mwa"] = {"Mwatebu"}, ["mwb"] = {"Juwal"}, ["mwc"] = {"Are"}, ["mwe"] = {"Mwera (Chimwera)"}, ["mwf"] = {"Murrinh-Patha"}, ["mwg"] = {"Aiklep"}, ["mwh"] = {"Mouk-Aria"}, ["mwi"] = {"Labo", "Ninde"}, ["mwk"] = {"Kita Maninkakan"}, ["mwl"] = {"Mirandese"}, ["mwm"] = {"Sar"}, ["mwn"] = {"Nyamwanga"}, ["mwo"] = {"Central Maewo"}, ["mwp"] = {"Kala Lagaw Ya"}, ["mwq"] = {"Mün Chin"}, ["mwr"] = {"Marwari"}, ["mws"] = {"Mwimbi-Muthambi"}, ["mwt"] = {"Moken"}, ["mwu"] = {"Mittu"}, ["mwv"] = {"Mentawai"}, ["mww"] = {"Hmong Daw"}, ["mwz"] = {"Moingi"}, ["mxa"] = {"Northwest Oaxaca Mixtec"}, ["mxb"] = {"Tezoatlán Mixtec"}, ["mxc"] = {"Manyika"}, ["mxd"] = {"Modang"}, ["mxe"] = {"Mele-Fila"}, ["mxf"] = {"Malgbe"}, ["mxg"] = {"Mbangala"}, ["mxh"] = {"Mvuba"}, ["mxi"] = {"Mozarabic"}, ["mxj"] = {"Miju-Mishmi", "Geman Deng"}, ["mxk"] = {"Monumbo"}, ["mxl"] = {"Maxi Gbe"}, ["mxm"] = {"Meramera"}, ["mxn"] = {"Moi (Indonesia)"}, ["mxo"] = {"Mbowe"}, ["mxp"] = {"Tlahuitoltepec Mixe"}, ["mxq"] = {"Juquila Mixe"}, ["mxr"] = {"Murik (Malaysia)"}, ["mxs"] = {"Huitepec Mixtec"}, ["mxt"] = {"Jamiltepec Mixtec"}, ["mxu"] = {"Mada (Cameroon)"}, ["mxv"] = {"Metlatónoc Mixtec"}, ["mxw"] = {"Namo"}, ["mxx"] = {"Mahou", "Mawukakan"}, ["mxy"] = {"Southeastern Nochixtlán Mixtec"}, ["mxz"] = {"Central Masela"}, ["myb"] = {"Mbay"}, ["myc"] = {"Mayeka"}, ["mye"] = {"Myene"}, ["myf"] = {"Bambassi"}, ["myg"] = {"Manta"}, ["myh"] = {"Makah"}, ["myj"] = {"Mangayat"}, ["myk"] = {"Mamara Senoufo"}, ["myl"] = {"Moma"}, ["mym"] = {"Me'en"}, ["myn"] = {"Mayan languages"}, ["myo"] = {"Anfillo"}, ["myp"] = {"Pirahã"}, ["myr"] = {"Muniche"}, ["mys"] = {"Mesmes"}, ["myu"] = {"Mundurukú"}, ["myv"] = {"Erzya"}, ["myw"] = {"Muyuw"}, ["myx"] = {"Масаба"}, ["myy"] = {"Macuna"}, ["myz"] = {"Classical Mandaic"}, ["mza"] = {"Santa María Zacatepec Mixtec"}, ["mzb"] = {"Tumzabt"}, ["mzc"] = {"Madagascar Sign Language"}, ["mzd"] = {"Malimba"}, ["mze"] = {"Morawa"}, ["mzg"] = {"Monastic Sign Language"}, ["mzh"] = {"Wichí Lhamtés Güisnay"}, ["mzi"] = {"Ixcatlán Mazatec"}, ["mzj"] = {"Manya"}, ["mzk"] = {"Nigeria Mambila"}, ["mzl"] = {"Mazatlán Mixe"}, ["mzm"] = {"Mumuye"}, ["mzn"] = {"Mazanderani"}, ["mzo"] = {"Matipuhy"}, ["mzp"] = {"Movima"}, ["mzq"] = {"Mori Atas"}, ["mzr"] = {"Marúbo"}, ["mzs"] = {"Macanese"}, ["mzt"] = {"Mintil"}, ["mzu"] = {"Inapang"}, ["mzv"] = {"Manza"}, ["mzw"] = {"Deg"}, ["mzx"] = {"Mawayana"}, ["mzy"] = {"Mozambican Sign Language"}, ["mzz"] = {"Maiadomu"}, ["naa"] = {"Namla"}, ["nab"] = {"Southern Nambikuára"}, ["nac"] = {"Narak"}, ["nae"] = {"Naka'ela"}, ["naf"] = {"Nabak"}, ["nag"] = {"Naga Pidgin"}, ["nah"] = {"Nahuatl languages"}, ["nai"] = {"North American Indian languages"}, ["naj"] = {"Nalu"}, ["nak"] = {"Nakanai"}, ["nal"] = {"Nalik"}, ["nam"] = {"Ngan'gityemerri"}, ["nan"] = {"Min Nan Chinese"}, ["nao"] = {"Naaba"}, ["nap"] = {"Neapolitan"}, ["naq"] = {"Хоехое", "Нама (Намиби)"}, ["nar"] = {"Iguta"}, ["nas"] = {"Naasioi"}, ["nat"] = {"Ca̱hungwa̱rya̱", "Hungworo"}, ["naw"] = {"Nawuri"}, ["nax"] = {"Nakwi"}, ["nay"] = {"Ngarrindjeri"}, ["naz"] = {"Coatepec Nahuatl"}, ["nba"] = {"Nyemba"}, ["nbb"] = {"Ndoe"}, ["nbc"] = {"Chang Naga"}, ["nbd"] = {"Ngbinda"}, ["nbe"] = {"Konyak Naga"}, ["nbg"] = {"Nagarchal"}, ["nbh"] = {"Ngamo"}, ["nbi"] = {"Mao Naga"}, ["nbj"] = {"Ngarinyman"}, ["nbk"] = {"Nake"}, ["nbm"] = {"Ngbaka Ma'bo"}, ["nbn"] = {"Kuri"}, ["nbo"] = {"Nkukoli"}, ["nbp"] = {"Nnam"}, ["nbq"] = {"Nggem"}, ["nbr"] = {"Numana"}, ["nbs"] = {"Namibian Sign Language"}, ["nbt"] = {"Na"}, ["nbu"] = {"Rongmei Naga"}, ["nbv"] = {"Ngamambo"}, ["nbw"] = {"Southern Ngbandi"}, ["nby"] = {"Ningera"}, ["nca"] = {"Iyo"}, ["ncb"] = {"Central Nicobarese"}, ["ncc"] = {"Ponam"}, ["ncd"] = {"Nachering"}, ["nce"] = {"Yale"}, ["ncf"] = {"Notsi"}, ["ncg"] = {"Nisga'a"}, ["nch"] = {"Central Huasteca Nahuatl"}, ["nci"] = {"Classical Nahuatl"}, ["ncj"] = {"Northern Puebla Nahuatl"}, ["nck"] = {"Na-kara"}, ["ncl"] = {"Michoacán Nahuatl"}, ["ncm"] = {"Nambo"}, ["ncn"] = {"Nauna"}, ["nco"] = {"Sibe"}, ["ncq"] = {"Northern Katang"}, ["ncr"] = {"Ncane"}, ["ncs"] = {"Nicaraguan Sign Language"}, ["nct"] = {"Chothe Naga"}, ["ncu"] = {"Chumburung"}, ["ncx"] = {"Central Puebla Nahuatl"}, ["ncz"] = {"Natchez"}, ["nda"] = {"Ndasa"}, ["ndb"] = {"Kenswei Nsei"}, ["ndc"] = {"Ndau"}, ["ndd"] = {"Nde-Nsele-Nta"}, ["ndf"] = {"Nadruvian"}, ["ndg"] = {"Ndengereko"}, ["ndh"] = {"Ndali"}, ["ndi"] = {"Samba Leko"}, ["ndj"] = {"Ndamba"}, ["ndk"] = {"Ndaka"}, ["ndl"] = {"Ndolo"}, ["ndm"] = {"Ndam"}, ["ndn"] = {"Ngundi"}, ["ndp"] = {"Ndo"}, ["ndq"] = {"Ndombe"}, ["ndr"] = {"Ndoola"}, ["nds"] = {"Доод Герман", "Доод Саксон"}, ["ndt"] = {"Ndunga"}, ["ndu"] = {"Dugun"}, ["ndv"] = {"Ndut"}, ["ndw"] = {"Ndobo"}, ["ndx"] = {"Nduga"}, ["ndy"] = {"Lutos"}, ["ndz"] = {"Ndogo"}, ["nea"] = {"Eastern Ngad'a"}, ["neb"] = {"Toura (Côte d'Ivoire)"}, ["nec"] = {"Nedebang"}, ["ned"] = {"Nde-Gbite"}, ["nee"] = {"Nêlêmwa-Nixumwak"}, ["nef"] = {"Nefamese"}, ["neg"] = {"Negidal"}, ["neh"] = {"Nyenkha"}, ["nei"] = {"Neo-Hittite"}, ["nej"] = {"Neko"}, ["nek"] = {"Neku"}, ["nem"] = {"Nemi"}, ["nen"] = {"Nengone"}, ["neo"] = {"Ná-Meo"}, ["neq"] = {"North Central Mixe"}, ["ner"] = {"Yahadian"}, ["nes"] = {"Bhoti Kinnauri"}, ["net"] = {"Nete"}, ["neu"] = {"Neo"}, ["nev"] = {"Nyaheun"}, ["new"] = {"Невар", "Непал Бхаса"}, ["nex"] = {"Neme"}, ["ney"] = {"Neyo"}, ["nez"] = {"Nez Perce"}, ["nfa"] = {"Dhao"}, ["nfd"] = {"Ahwai"}, ["nfl"] = {"Ayiwo", "Äiwoo"}, ["nfr"] = {"Nafaanra"}, ["nfu"] = {"Mfumte"}, ["nga"] = {"Ngbaka"}, ["ngb"] = {"Northern Ngbandi"}, ["ngc"] = {"Ngombe (Democratic Republic of Congo)"}, ["ngd"] = {"Ngando (Central African Republic)"}, ["nge"] = {"Ngemba"}, ["ngf"] = {"Trans-New Guinea languages"}, ["ngg"] = {"Ngbaka Manza"}, ["ngh"] = {"Nǁng"}, ["ngi"] = {"Ngizim"}, ["ngj"] = {"Ngie"}, ["ngk"] = {"Dalabon"}, ["ngl"] = {"Lomwe"}, ["ngm"] = {"Ngatik Men's Creole"}, ["ngn"] = {"Ngwo"}, ["ngp"] = {"Ngulu"}, ["ngq"] = {"Ngurimi", "Ngoreme"}, ["ngr"] = {"Engdewu"}, ["ngs"] = {"Gvoko"}, ["ngt"] = {"Kriang", "Ngeq"}, ["ngu"] = {"Guerrero Nahuatl"}, ["ngv"] = {"Nagumi"}, ["ngw"] = {"Ngwaba"}, ["ngx"] = {"Nggwahyi"}, ["ngy"] = {"Tibea"}, ["ngz"] = {"Ngungwel"}, ["nha"] = {"Nhanda"}, ["nhb"] = {"Beng"}, ["nhc"] = {"Tabasco Nahuatl"}, ["nhd"] = {"Chiripá", "Ava Guaraní"}, ["nhe"] = {"Eastern Huasteca Nahuatl"}, ["nhf"] = {"Nhuwala"}, ["nhg"] = {"Tetelcingo Nahuatl"}, ["nhh"] = {"Nahari"}, ["nhi"] = {"Zacatlán-Ahuacatlán-Tepetzintla Nahuatl"}, ["nhk"] = {"Isthmus-Cosoleacaque Nahuatl"}, ["nhm"] = {"Morelos Nahuatl"}, ["nhn"] = {"Төв Нахуатл"}, ["nho"] = {"Takuu"}, ["nhp"] = {"Isthmus-Pajapan Nahuatl"}, ["nhq"] = {"Huaxcaleca Nahuatl"}, ["nhr"] = {"Naro"}, ["nht"] = {"Ometepec Nahuatl"}, ["nhu"] = {"Noone"}, ["nhv"] = {"Temascaltepec Nahuatl"}, ["nhw"] = {"Western Huasteca Nahuatl"}, ["nhx"] = {"Isthmus-Mecayapan Nahuatl"}, ["nhy"] = {"Northern Oaxaca Nahuatl"}, ["nhz"] = {"Santa María La Alta Nahuatl"}, ["nia"] = {"Nias"}, ["nib"] = {"Nakame"}, ["nic"] = {"Niger-Kordofanian languages"}, ["nid"] = {"Ngandi"}, ["nie"] = {"Niellim"}, ["nif"] = {"Nek"}, ["nig"] = {"Ngalakgan"}, ["nih"] = {"Nyiha (Tanzania)"}, ["nii"] = {"Nii"}, ["nij"] = {"Ngaju"}, ["nik"] = {"Southern Nicobarese"}, ["nil"] = {"Nila"}, ["nim"] = {"Nilamba"}, ["nin"] = {"Ninzo"}, ["nio"] = {"Nganasan"}, ["niq"] = {"Nandi"}, ["nir"] = {"Nimboran"}, ["nis"] = {"Nimi"}, ["nit"] = {"Southeastern Kolami"}, ["niu"] = {"Ниуэ"}, ["niv"] = {"Gilyak"}, ["niw"] = {"Nimo"}, ["nix"] = {"Hema"}, ["niy"] = {"Ngiti"}, ["niz"] = {"Ningil"}, ["nja"] = {"Nzanyi"}, ["njb"] = {"Nocte Naga"}, ["njd"] = {"Ndonde Hamba"}, ["njh"] = {"Lotha Naga"}, ["nji"] = {"Gudanji"}, ["njj"] = {"Njen"}, ["njl"] = {"Njalgulgule"}, ["njm"] = {"Angami Naga"}, ["njn"] = {"Liangmai Naga"}, ["njo"] = {"Ao Naga"}, ["njr"] = {"Njerep"}, ["njs"] = {"Nisa"}, ["njt"] = {"Ndyuka-Trio Pidgin"}, ["nju"] = {"Ngadjunmaya"}, ["njx"] = {"Kunyi"}, ["njy"] = {"Njyem"}, ["njz"] = {"Nyishi"}, ["nka"] = {"Nkoya"}, ["nkb"] = {"Khoibu Naga"}, ["nkc"] = {"Nkongho"}, ["nkd"] = {"Koireng"}, ["nke"] = {"Duke"}, ["nkf"] = {"Inpui Naga"}, ["nkg"] = {"Nekgini"}, ["nkh"] = {"Khezha Naga"}, ["nki"] = {"Thangal Naga"}, ["nkj"] = {"Nakai"}, ["nkk"] = {"Nokuku"}, ["nkm"] = {"Namat"}, ["nkn"] = {"Nkangala"}, ["nko"] = {"Nkonya"}, ["nkp"] = {"Niuatoputapu"}, ["nkq"] = {"Nkami"}, ["nkr"] = {"Nukuoro"}, ["nks"] = {"North Asmat"}, ["nkt"] = {"Nyika (Tanzania)"}, ["nku"] = {"Bouna Kulango"}, ["nkv"] = {"Nyika (Malawi and Zambia)"}, ["nkw"] = {"Nkutu"}, ["nkx"] = {"Nkoroo"}, ["nkz"] = {"Nkari"}, ["nla"] = {"Ngombale"}, ["nlc"] = {"Nalca"}, ["nle"] = {"East Nyala"}, ["nlg"] = {"Gela"}, ["nli"] = {"Grangali"}, ["nlj"] = {"Nyali"}, ["nlk"] = {"Ninia Yali"}, ["nll"] = {"Nihali"}, ["nlm"] = {"Mankiyali"}, ["nlo"] = {"Ngul"}, ["nlq"] = {"Lao Naga"}, ["nlu"] = {"Nchumbulu"}, ["nlv"] = {"Orizaba Nahuatl"}, ["nlw"] = {"Walangama"}, ["nlx"] = {"Nahali"}, ["nly"] = {"Nyamal"}, ["nlz"] = {"Nalögo"}, ["nma"] = {"Maram Naga"}, ["nmb"] = {"Big Nambas", "V'ënen Taut"}, ["nmc"] = {"Ngam"}, ["nmd"] = {"Ndumu"}, ["nme"] = {"Mzieme Naga"}, ["nmf"] = {"Tangkhul Naga (India)"}, ["nmg"] = {"Kwasio"}, ["nmh"] = {"Monsang Naga"}, ["nmi"] = {"Nyam"}, ["nmj"] = {"Ngombe (Central African Republic)"}, ["nmk"] = {"Namakura"}, ["nml"] = {"Ndemli"}, ["nmm"] = {"Manangba"}, ["nmn"] = {"ǃXóõ"}, ["nmo"] = {"Moyon Naga"}, ["nmp"] = {"Nimanbur"}, ["nmq"] = {"Nambya"}, ["nmr"] = {"Nimbari"}, ["nms"] = {"Letemboi"}, ["nmt"] = {"Namonuito"}, ["nmu"] = {"Northeast Maidu"}, ["nmv"] = {"Ngamini"}, ["nmw"] = {"Nimoa", "Rifao"}, ["nmx"] = {"Nama (Papua New Guinea)"}, ["nmy"] = {"Namuyi"}, ["nmz"] = {"Nawdm"}, ["nna"] = {"Nyangumarta"}, ["nnb"] = {"Nande"}, ["nnc"] = {"Nancere"}, ["nnd"] = {"West Ambae"}, ["nne"] = {"Ngandyera"}, ["nnf"] = {"Ngaing"}, ["nng"] = {"Maring Naga"}, ["nnh"] = {"Ngiemboon"}, ["nni"] = {"North Nuaulu"}, ["nnj"] = {"Nyangatom"}, ["nnk"] = {"Nankina"}, ["nnl"] = {"Northern Rengma Naga"}, ["nnm"] = {"Namia"}, ["nnn"] = {"Ngete"}, ["nnp"] = {"Wancho Naga"}, ["nnq"] = {"Ngindo"}, ["nnr"] = {"Narungga"}, ["nnt"] = {"Nanticoke"}, ["nnu"] = {"Dwang"}, ["nnv"] = {"Nugunu (Australia)"}, ["nnw"] = {"Southern Nuni"}, ["nny"] = {"Nyangga"}, ["nnz"] = {"Nda'nda'"}, ["noa"] = {"Woun Meu"}, ["noc"] = {"Nuk"}, ["nod"] = {"Northern Thai"}, ["noe"] = {"Nimadi"}, ["nof"] = {"Nomane"}, ["nog"] = {"Ногай"}, ["noh"] = {"Nomu"}, ["noi"] = {"Noiri"}, ["noj"] = {"Nonuya"}, ["nok"] = {"Nooksack"}, ["nol"] = {"Nomlaki"}, ["nom"] = {"Nocamán"}, ["non"] = {"Эртний Скандинав"}, ["nop"] = {"Numanggang"}, ["noq"] = {"Ngongo"}, ["nos"] = {"Eastern Nisu"}, ["not"] = {"Nomatsiguenga"}, ["nou"] = {"Ewage-Notu"}, ["nov"] = {"Novial"}, ["now"] = {"Nyambo"}, ["noy"] = {"Noy"}, ["noz"] = {"Nayi"}, ["npa"] = {"Nar Phu"}, ["npb"] = {"Nupbikha"}, ["npg"] = {"Ponyo-Gongwang Naga"}, ["nph"] = {"Phom Naga"}, ["npi"] = {"Nepali (individual language)"}, ["npl"] = {"Southeastern Puebla Nahuatl"}, ["npn"] = {"Mondropolon"}, ["npo"] = {"Pochuri Naga"}, ["nps"] = {"Nipsan"}, ["npu"] = {"Puimei Naga"}, ["npx"] = {"Noipx"}, ["npy"] = {"Napu"}, ["nqg"] = {"Southern Nago"}, ["nqk"] = {"Kura Ede Nago"}, ["nql"] = {"Ngendelengo"}, ["nqm"] = {"Ndom"}, ["nqn"] = {"Nen"}, ["nqo"] = {"Нко", "Нко"}, ["nqq"] = {"Kyan-Karyaw Naga"}, ["nqt"] = {"Nteng"}, ["nqy"] = {"Akyaung Ari Naga"}, ["nra"] = {"Ngom"}, ["nrb"] = {"Nara"}, ["nrc"] = {"Noric"}, ["nre"] = {"Southern Rengma Naga"}, ["nrf"] = {"Jèrriais", "Guernésiais"}, ["nrg"] = {"Narango"}, ["nri"] = {"Chokri Naga"}, ["nrk"] = {"Ngarla"}, ["nrl"] = {"Ngarluma"}, ["nrm"] = {"Narom"}, ["nrn"] = {"Norn"}, ["nrp"] = {"North Picene"}, ["nrr"] = {"Norra", "Nora"}, ["nrt"] = {"Northern Kalapuya"}, ["nru"] = {"Narua"}, ["nrx"] = {"Ngurmbur"}, ["nrz"] = {"Lala"}, ["nsa"] = {"Sangtam Naga"}, ["nsb"] = {"Lower Nossob"}, ["nsc"] = {"Nshi"}, ["nsd"] = {"Southern Nisu"}, ["nse"] = {"Nsenga"}, ["nsf"] = {"Northwestern Nisu"}, ["nsg"] = {"Ngasa"}, ["nsh"] = {"Ngoshie"}, ["nsi"] = {"Nigerian Sign Language"}, ["nsk"] = {"Naskapi"}, ["nsl"] = {"Norwegian Sign Language"}, ["nsm"] = {"Sumi Naga"}, ["nsn"] = {"Nehan"}, ["nso"] = {"Педи", "Хойд Сото", "Сепеди"}, ["nsp"] = {"Nepalese Sign Language"}, ["nsq"] = {"Northern Sierra Miwok"}, ["nsr"] = {"Maritime Sign Language"}, ["nss"] = {"Nali"}, ["nst"] = {"Tase Naga"}, ["nsu"] = {"Sierra Negra Nahuatl"}, ["nsv"] = {"Southwestern Nisu"}, ["nsw"] = {"Navut"}, ["nsx"] = {"Nsongo"}, ["nsy"] = {"Nasal"}, ["nsz"] = {"Nisenan"}, ["ntd"] = {"Northern Tidung"}, ["nte"] = {"Nathembo"}, ["ntg"] = {"Ngantangarra"}, ["nti"] = {"Natioro"}, ["ntj"] = {"Ngaanyatjarra"}, ["ntk"] = {"Ikoma-Nata-Isenye"}, ["ntm"] = {"Nateni"}, ["nto"] = {"Ntomba"}, ["ntp"] = {"Northern Tepehuan"}, ["ntr"] = {"Delo"}, ["ntu"] = {"Natügu"}, ["ntw"] = {"Nottoway"}, ["ntx"] = {"Tangkhul Naga (Myanmar)"}, ["nty"] = {"Mantsi"}, ["ntz"] = {"Natanzi"}, ["nua"] = {"Yuanga"}, ["nub"] = {"Nubian languages"}, ["nuc"] = {"Nukuini"}, ["nud"] = {"Ngala"}, ["nue"] = {"Ngundu"}, ["nuf"] = {"Nusu"}, ["nug"] = {"Nungali"}, ["nuh"] = {"Ndunda"}, ["nui"] = {"Ngumbi"}, ["nuj"] = {"Nyole"}, ["nuk"] = {"Nuu-chah-nulth", "Nuuchahnulth"}, ["nul"] = {"Nusa Laut"}, ["num"] = {"Niuafo'ou"}, ["nun"] = {"Anong"}, ["nuo"] = {"Nguôn"}, ["nup"] = {"Nupe-Nupe-Tako"}, ["nuq"] = {"Nukumanu"}, ["nur"] = {"Nukuria"}, ["nus"] = {"Nuer"}, ["nut"] = {"Nung (Viet Nam)"}, ["nuu"] = {"Ngbundu"}, ["nuv"] = {"Northern Nuni"}, ["nuw"] = {"Nguluwan"}, ["nux"] = {"Mehek"}, ["nuy"] = {"Nunggubuyu"}, ["nuz"] = {"Tlamacazapa Nahuatl"}, ["nvh"] = {"Nasarian"}, ["nvm"] = {"Namiae"}, ["nvo"] = {"Nyokon"}, ["nwa"] = {"Nawathinehena"}, ["nwb"] = {"Nyabwa"}, ["nwc"] = {"Classical Newari", "Classical Nepal Bhasa", "Old Newari"}, ["nwe"] = {"Ngwe"}, ["nwg"] = {"Ngayawung"}, ["nwi"] = {"Southwest Tanna"}, ["nwm"] = {"Nyamusa-Molo"}, ["nwo"] = {"Nauo"}, ["nwr"] = {"Nawaru"}, ["nwx"] = {"Middle Newar"}, ["nwy"] = {"Nottoway-Meherrin"}, ["nxa"] = {"Nauete"}, ["nxd"] = {"Ngando (Democratic Republic of Congo)"}, ["nxe"] = {"Nage"}, ["nxg"] = {"Ngad'a"}, ["nxi"] = {"Nindi"}, ["nxk"] = {"Koki Naga"}, ["nxl"] = {"South Nuaulu"}, ["nxm"] = {"Numidian"}, ["nxn"] = {"Ngawun"}, ["nxo"] = {"Ndambomo"}, ["nxq"] = {"Naxi"}, ["nxr"] = {"Ninggerum"}, ["nxx"] = {"Nafri"}, ["nyb"] = {"Nyangbo"}, ["nyc"] = {"Nyanga-li"}, ["nyd"] = {"Nyore", "Olunyole"}, ["nye"] = {"Nyengo"}, ["nyf"] = {"Giryama", "Kigiryama"}, ["nyg"] = {"Nyindu"}, ["nyh"] = {"Nyikina"}, ["nyi"] = {"Ama (Sudan)"}, ["nyj"] = {"Nyanga"}, ["nyk"] = {"Nyaneka"}, ["nyl"] = {"Nyeu"}, ["nym"] = {"Nyamwezi"}, ["nyn"] = {"Nyankole"}, ["nyo"] = {"Nyoro"}, ["nyp"] = {"Nyang'i"}, ["nyq"] = {"Nayini"}, ["nyr"] = {"Nyiha (Malawi)"}, ["nys"] = {"Nyungar"}, ["nyt"] = {"Nyawaygi"}, ["nyu"] = {"Nyungwe"}, ["nyv"] = {"Nyulnyul"}, ["nyw"] = {"Nyaw"}, ["nyx"] = {"Nganyaywana"}, ["nyy"] = {"Nyakyusa-Ngonde"}, ["nza"] = {"Tigon Mbembe"}, ["nzb"] = {"Njebi"}, ["nzd"] = {"Nzadi"}, ["nzi"] = {"Nzima"}, ["nzk"] = {"Nzakara"}, ["nzm"] = {"Zeme Naga"}, ["nzs"] = {"New Zealand Sign Language"}, ["nzu"] = {"Teke-Nzikou"}, ["nzy"] = {"Nzakambay"}, ["nzz"] = {"Nanga Dama Dogon"}, ["oaa"] = {"Orok"}, ["oac"] = {"Oroch"}, ["oar"] = {"Old Aramaic (up to 700 BCE)", "Ancient Aramaic (up to 700 BCE)"}, ["oav"] = {"Old Avar"}, ["obi"] = {"Obispeño"}, ["obk"] = {"Southern Bontok"}, ["obl"] = {"Oblo"}, ["obm"] = {"Moabite"}, ["obo"] = {"Obo Manobo"}, ["obr"] = {"Old Burmese"}, ["obt"] = {"Old Breton"}, ["obu"] = {"Obulom"}, ["oca"] = {"Ocaina"}, ["och"] = {"Old Chinese"}, ["ocm"] = {"Old Cham"}, ["oco"] = {"Old Cornish"}, ["ocu"] = {"Atzingo Matlatzinca"}, ["oda"] = {"Odut"}, ["odk"] = {"Od"}, ["odt"] = {"Old Dutch"}, ["odu"] = {"Odual"}, ["ofo"] = {"Ofo"}, ["ofs"] = {"Old Frisian"}, ["ofu"] = {"Efutop"}, ["ogb"] = {"Ogbia"}, ["ogc"] = {"Ogbah"}, ["oge"] = {"Old Georgian"}, ["ogg"] = {"Ogbogolo"}, ["ogo"] = {"Khana"}, ["ogu"] = {"Ogbronuagum"}, ["oht"] = {"Old Hittite"}, ["ohu"] = {"Old Hungarian"}, ["oia"] = {"Oirata"}, ["oin"] = {"Inebu One"}, ["ojb"] = {"Northwestern Ojibwa"}, ["ojc"] = {"Central Ojibwa"}, ["ojg"] = {"Eastern Ojibwa"}, ["ojp"] = {"Old Japanese"}, ["ojs"] = {"Severn Ojibwa"}, ["ojv"] = {"Ontong Java"}, ["ojw"] = {"Western Ojibwa"}, ["oka"] = {"Okanagan"}, ["okb"] = {"Okobo"}, ["okc"] = {"Kobo"}, ["okd"] = {"Okodia"}, ["oke"] = {"Okpe (Southwestern Edo)"}, ["okg"] = {"Koko Babangk"}, ["okh"] = {"Koresh-e Rostam"}, ["oki"] = {"Okiek"}, ["okj"] = {"Oko-Juwoi"}, ["okk"] = {"Kwamtim One"}, ["okl"] = {"Old Kentish Sign Language"}, ["okm"] = {"Middle Korean (10th-16th cent.)"}, ["okn"] = {"Oki-No-Erabu"}, ["oko"] = {"Old Korean (3rd-9th cent.)"}, ["okr"] = {"Kirike"}, ["oks"] = {"Oko-Eni-Osayen"}, ["oku"] = {"Oku"}, ["okv"] = {"Orokaiva"}, ["okx"] = {"Okpe (Northwestern Edo)"}, ["okz"] = {"Old Khmer"}, ["ola"] = {"Walungge"}, ["old"] = {"Mochi"}, ["ole"] = {"Olekha"}, ["olk"] = {"Olkol"}, ["olm"] = {"Oloma"}, ["olo"] = {"Livvi"}, ["olr"] = {"Olrat"}, ["olt"] = {"Old Lithuanian"}, ["olu"] = {"Kuvale"}, ["oma"] = {"Omaha-Ponca"}, ["omb"] = {"East Ambae"}, ["omc"] = {"Mochica"}, ["omg"] = {"Omagua"}, ["omi"] = {"Omi"}, ["omk"] = {"Omok"}, ["oml"] = {"Ombo"}, ["omn"] = {"Minoan"}, ["omo"] = {"Utarmbung"}, ["omp"] = {"Old Manipuri"}, ["omq"] = {"Oto-Manguean languages"}, ["omr"] = {"Old Marathi"}, ["omt"] = {"Omotik"}, ["omu"] = {"Omurano"}, ["omv"] = {"Omotic languages"}, ["omw"] = {"South Tairora"}, ["omx"] = {"Old Mon"}, ["omy"] = {"Old Malay"}, ["ona"] = {"Ona"}, ["onb"] = {"Lingao"}, ["one"] = {"Oneida"}, ["ong"] = {"Olo"}, ["oni"] = {"Onin"}, ["onj"] = {"Onjob"}, ["onk"] = {"Kabore One"}, ["onn"] = {"Onobasulu"}, ["ono"] = {"Onondaga"}, ["onp"] = {"Sartang"}, ["onr"] = {"Northern One"}, ["ons"] = {"Ono"}, ["ont"] = {"Ontenu"}, ["onu"] = {"Unua"}, ["onw"] = {"Old Nubian"}, ["onx"] = {"Onin Based Pidgin"}, ["ood"] = {"Тохоно Оодхам"}, ["oog"] = {"Ong"}, ["oon"] = {"Önge"}, ["oor"] = {"Oorlams"}, ["oos"] = {"Old Ossetic"}, ["opa"] = {"Okpamheri"}, ["opk"] = {"Kopkaka"}, ["opm"] = {"Oksapmin"}, ["opo"] = {"Opao"}, ["opt"] = {"Opata"}, ["opy"] = {"Ofayé"}, ["ora"] = {"Oroha"}, ["orc"] = {"Orma"}, ["ore"] = {"Orejón"}, ["org"] = {"Oring"}, ["orh"] = {"Орчон"}, ["orn"] = {"Orang Kanaq"}, ["oro"] = {"Orokolo"}, ["orr"] = {"Oruma"}, ["ors"] = {"Orang Seletar"}, ["ort"] = {"Adivasi Oriya"}, ["oru"] = {"Ormuri"}, ["orv"] = {"Эртний Орос"}, ["orw"] = {"Oro Win"}, ["orx"] = {"Oro"}, ["ory"] = {"Odia (individual language)", "Oriya (individual language)"}, ["orz"] = {"Ormu"}, ["osa"] = {"Osage"}, ["osc"] = {"Oscan"}, ["osi"] = {"Osing"}, ["osn"] = {"Old Sundanese"}, ["oso"] = {"Ososo"}, ["osp"] = {"Old Spanish"}, ["ost"] = {"Osatu"}, ["osu"] = {"Southern One"}, ["osx"] = {"Old Saxon"}, ["ota"] = {"Османы Турк (1500-1928)"}, ["otb"] = {"Old Tibetan"}, ["otd"] = {"Ot Danum"}, ["ote"] = {"Mezquital Otomi"}, ["oti"] = {"Oti"}, ["otk"] = {"Эртний Түрэг"}, ["otl"] = {"Tilapa Otomi"}, ["otm"] = {"Eastern Highland Otomi"}, ["otn"] = {"Tenango Otomi"}, ["oto"] = {"Отоми хэлнүүд"}, ["otq"] = {"Querétaro Otomi"}, ["otr"] = {"Otoro"}, ["ots"] = {"Estado de México Otomi"}, ["ott"] = {"Temoaya Otomi"}, ["otu"] = {"Otuke"}, ["otw"] = {"Ottawa"}, ["otx"] = {"Texcatepec Otomi"}, ["oty"] = {"Old Tamil"}, ["otz"] = {"Ixtenco Otomi"}, ["oua"] = {"Tagargrent"}, ["oub"] = {"Glio-Oubi"}, ["oue"] = {"Oune"}, ["oui"] = {"Old Uighur"}, ["oum"] = {"Ouma"}, ["ovd"] = {"Elfdalian", "Övdalian"}, ["owi"] = {"Owiniga"}, ["owl"] = {"Old Welsh"}, ["oyb"] = {"Oy"}, ["oyd"] = {"Oyda"}, ["oym"] = {"Wayampi"}, ["oyy"] = {"Oya'oya"}, ["ozm"] = {"Koonzime"}, ["paa"] = {"Papuan languages"}, ["pab"] = {"Parecís"}, ["pac"] = {"Pacoh"}, ["pad"] = {"Paumarí"}, ["pae"] = {"Pagibete"}, ["paf"] = {"Paranawát"}, ["pag"] = {"Pangasinan"}, ["pah"] = {"Tenharim"}, ["pai"] = {"Pe"}, ["pak"] = {"Parakanã"}, ["pal"] = {"Pahlavi"}, ["pam"] = {"Пампанга", "Капампанган"}, ["pao"] = {"Northern Paiute"}, ["pap"] = {"Папиаменто"}, ["paq"] = {"Parya"}, ["par"] = {"Panamint", "Timbisha"}, ["pas"] = {"Papasena"}, ["pau"] = {"Палау"}, ["pav"] = {"Pakaásnovos"}, ["paw"] = {"Pawnee"}, ["pax"] = {"Pankararé"}, ["pay"] = {"Pech"}, ["paz"] = {"Pankararú"}, ["pbb"] = {"Páez"}, ["pbc"] = {"Patamona"}, ["pbe"] = {"Mezontla Popoloca"}, ["pbf"] = {"Coyotepec Popoloca"}, ["pbg"] = {"Paraujano"}, ["pbh"] = {"E'ñapa Woromaipu"}, ["pbi"] = {"Parkwa"}, ["pbl"] = {"Mak (Nigeria)"}, ["pbm"] = {"Puebla Mazatec"}, ["pbn"] = {"Kpasam"}, ["pbo"] = {"Papel"}, ["pbp"] = {"Badyara"}, ["pbr"] = {"Pangwa"}, ["pbs"] = {"Central Pame"}, ["pbt"] = {"Southern Pashto"}, ["pbu"] = {"Northern Pashto"}, ["pbv"] = {"Pnar"}, ["pby"] = {"Pyu (Papua New Guinea)"}, ["pca"] = {"Santa Inés Ahuatempan Popoloca"}, ["pcb"] = {"Pear"}, ["pcc"] = {"Bouyei"}, ["pcd"] = {"Picard"}, ["pce"] = {"Ruching Palaung"}, ["pcf"] = {"Paliyan"}, ["pcg"] = {"Paniya"}, ["pch"] = {"Pardhan"}, ["pci"] = {"Duruwa"}, ["pcj"] = {"Parenga"}, ["pck"] = {"Paite Chin"}, ["pcl"] = {"Pardhi"}, ["pcm"] = {"Nigerian Pidgin"}, ["pcn"] = {"Piti"}, ["pcp"] = {"Pacahuara"}, ["pcw"] = {"Pyapun"}, ["pda"] = {"Anam"}, ["pdc"] = {"Pennsylvania German"}, ["pdi"] = {"Pa Di"}, ["pdn"] = {"Podena", "Fedan"}, ["pdo"] = {"Padoe"}, ["pdt"] = {"Plautdietsch"}, ["pdu"] = {"Kayan"}, ["pea"] = {"Peranakan Indonesian"}, ["peb"] = {"Eastern Pomo"}, ["ped"] = {"Mala (Papua New Guinea)"}, ["pee"] = {"Taje"}, ["pef"] = {"Northeastern Pomo"}, ["peg"] = {"Pengo"}, ["peh"] = {"Баоань"}, ["pei"] = {"Chichimeca-Jonaz"}, ["pej"] = {"Northern Pomo"}, ["pek"] = {"Penchal"}, ["pel"] = {"Pekal"}, ["pem"] = {"Phende"}, ["peo"] = {"Old Persian (ca. 600-400 B.C.)"}, ["pep"] = {"Kunja"}, ["peq"] = {"Southern Pomo"}, ["pes"] = {"Iranian Persian"}, ["pev"] = {"Pémono"}, ["pex"] = {"Petats"}, ["pey"] = {"Petjo"}, ["pez"] = {"Eastern Penan"}, ["pfa"] = {"Pááfang"}, ["pfe"] = {"Pere"}, ["pfl"] = {"Пфальц"}, ["pga"] = {"Sudanese Creole Arabic"}, ["pgd"] = {"Gāndhārī"}, ["pgg"] = {"Pangwali"}, ["pgi"] = {"Pagi"}, ["pgk"] = {"Rerep"}, ["pgl"] = {"Primitive Irish"}, ["pgn"] = {"Paelignian"}, ["pgs"] = {"Pangseng"}, ["pgu"] = {"Pagu"}, ["pgz"] = {"Papua New Guinean Sign Language"}, ["pha"] = {"Pa-Hng"}, ["phd"] = {"Phudagi"}, ["phg"] = {"Phuong"}, ["phh"] = {"Phukha"}, ["phi"] = {"Philippine languages"}, ["phk"] = {"Phake"}, ["phl"] = {"Phalura", "Palula"}, ["phm"] = {"Phimbi"}, ["phn"] = {"Phoenician"}, ["pho"] = {"Phunoi"}, ["phq"] = {"Phana'"}, ["phr"] = {"Pahari-Potwari"}, ["pht"] = {"Phu Thai"}, ["phu"] = {"Phuan"}, ["phv"] = {"Pahlavani"}, ["phw"] = {"Phangduwali"}, ["pia"] = {"Pima Bajo"}, ["pib"] = {"Yine"}, ["pic"] = {"Pinji"}, ["pid"] = {"Piaroa"}, ["pie"] = {"Piro"}, ["pif"] = {"Pingelapese"}, ["pig"] = {"Pisabo"}, ["pih"] = {"Pitcairn-Norfolk"}, ["pii"] = {"Pini"}, ["pij"] = {"Pijao"}, ["pil"] = {"Yom"}, ["pim"] = {"Powhatan"}, ["pin"] = {"Piame"}, ["pio"] = {"Piapoco"}, ["pip"] = {"Pero"}, ["pir"] = {"Piratapuyo"}, ["pis"] = {"Pijin"}, ["pit"] = {"Pitta Pitta"}, ["piu"] = {"Pintupi-Luritja"}, ["piv"] = {"Pileni", "Vaeakau-Taumako"}, ["piw"] = {"Pimbwe"}, ["pix"] = {"Piu"}, ["piy"] = {"Piya-Kwonci"}, ["piz"] = {"Pije"}, ["pjt"] = {"Pitjantjatjara"}, ["pka"] = {"Ardhamāgadhī Prākrit"}, ["pkb"] = {"Pokomo", "Kipfokomo"}, ["pkc"] = {"Paekche"}, ["pkg"] = {"Pak-Tong"}, ["pkh"] = {"Pankhu"}, ["pkn"] = {"Pakanha"}, ["pko"] = {"Pökoot"}, ["pkp"] = {"Pukapuka"}, ["pkr"] = {"Attapady Kurumba"}, ["pks"] = {"Pakistan Sign Language"}, ["pkt"] = {"Maleng"}, ["pku"] = {"Paku"}, ["pla"] = {"Miani"}, ["plb"] = {"Polonombauk"}, ["plc"] = {"Central Palawano"}, ["pld"] = {"Polari"}, ["ple"] = {"Palu'e"}, ["plf"] = {"Central Malayo-Polynesian languages"}, ["plg"] = {"Pilagá"}, ["plh"] = {"Paulohi"}, ["plj"] = {"Polci"}, ["plk"] = {"Kohistani Shina"}, ["pll"] = {"Shwe Palaung"}, ["pln"] = {"Palenquero"}, ["plo"] = {"Oluta Popoluca"}, ["plq"] = {"Palaic"}, ["plr"] = {"Palaka Senoufo"}, ["pls"] = {"San Marcos Tlacoyalco Popoloca", "San Marcos Tlalcoyalco Popoloca"}, ["plt"] = {"Plateau Malagasy"}, ["plu"] = {"Palikúr"}, ["plv"] = {"Southwest Palawano"}, ["plw"] = {"Brooke's Point Palawano"}, ["ply"] = {"Bolyu"}, ["plz"] = {"Paluan"}, ["pma"] = {"Paama"}, ["pmb"] = {"Pambia"}, ["pmd"] = {"Pallanganmiddang"}, ["pme"] = {"Pwaamei"}, ["pmf"] = {"Pamona"}, ["pmh"] = {"Māhārāṣṭri Prākrit"}, ["pmi"] = {"Northern Pumi"}, ["pmj"] = {"Southern Pumi"}, ["pmk"] = {"Pamlico"}, ["pml"] = {"Lingua Franca"}, ["pmm"] = {"Pomo"}, ["pmn"] = {"Pam"}, ["pmo"] = {"Pom"}, ["pmq"] = {"Northern Pame"}, ["pmr"] = {"Paynamar"}, ["pms"] = {"Пьемонт"}, ["pmt"] = {"Tuamotuan"}, ["pmw"] = {"Plains Miwok"}, ["pmx"] = {"Poumei Naga"}, ["pmy"] = {"Papuan Malay"}, ["pmz"] = {"Southern Pame"}, ["pna"] = {"Punan Bah-Biau"}, ["pnb"] = {"Western Panjabi"}, ["pnc"] = {"Pannei"}, ["pnd"] = {"Mpinda"}, ["pne"] = {"Western Penan"}, ["png"] = {"Pangu", "Pongu"}, ["pnh"] = {"Пенрин"}, ["pni"] = {"Aoheng"}, ["pnj"] = {"Pinjarup"}, ["pnk"] = {"Paunaka"}, ["pnl"] = {"Paleni"}, ["pnm"] = {"Punan Batu 1"}, ["pnn"] = {"Pinai-Hagahai"}, ["pno"] = {"Panobo"}, ["pnp"] = {"Pancana"}, ["pnq"] = {"Pana (Burkina Faso)"}, ["pnr"] = {"Panim"}, ["pns"] = {"Ponosakan"}, ["pnt"] = {"Pontic"}, ["pnu"] = {"Jiongnai Bunu"}, ["pnv"] = {"Pinigura"}, ["pnw"] = {"Banyjima", "Panytyima"}, ["pnx"] = {"Phong-Kniang"}, ["pny"] = {"Pinyin"}, ["pnz"] = {"Pana (Central African Republic)"}, ["poc"] = {"Poqomam"}, ["poe"] = {"San Juan Atzingo Popoloca"}, ["pof"] = {"Poke"}, ["pog"] = {"Potiguára"}, ["poh"] = {"Poqomchi'"}, ["poi"] = {"Highland Popoluca"}, ["pok"] = {"Pokangá"}, ["pom"] = {"Southeastern Pomo"}, ["pon"] = {"Pohnpeian"}, ["poo"] = {"Central Pomo"}, ["pop"] = {"Pwapwâ"}, ["poq"] = {"Texistepec Popoluca"}, ["pos"] = {"Sayula Popoluca"}, ["pot"] = {"Potawatomi"}, ["pov"] = {"Upper Guinea Crioulo"}, ["pow"] = {"San Felipe Otlaltepec Popoloca"}, ["pox"] = {"Polabian"}, ["poy"] = {"Pogolo"}, ["poz"] = {"Malayo-Polynesian languages"}, ["ppe"] = {"Papi"}, ["ppi"] = {"Paipai"}, ["ppk"] = {"Uma"}, ["ppl"] = {"Pipil", "Nicarao"}, ["ppm"] = {"Papuma"}, ["ppn"] = {"Papapana"}, ["ppo"] = {"Folopa"}, ["ppp"] = {"Pelende"}, ["ppq"] = {"Pei"}, ["pps"] = {"San Luís Temalacayuca Popoloca"}, ["ppt"] = {"Pare"}, ["ppu"] = {"Papora"}, ["pqa"] = {"Pa'a"}, ["pqe"] = {"Eastern Malayo-Polynesian languages"}, ["pqm"] = {"Malecite-Passamaquoddy"}, ["pqw"] = {"Western Malayo-Polynesian languages"}, ["pra"] = {"Prakrit languages"}, ["prc"] = {"Parachi"}, ["prd"] = {"Parsi-Dari"}, ["pre"] = {"Principense"}, ["prf"] = {"Paranan"}, ["prg"] = {"Прусс"}, ["prh"] = {"Porohanon"}, ["pri"] = {"Paicî"}, ["prk"] = {"Parauk"}, ["prl"] = {"Peruvian Sign Language"}, ["prm"] = {"Kibiri"}, ["prn"] = {"Prasuni"}, ["pro"] = {"Old Provençal (to 1500)", "Old Occitan (to 1500)"}, ["prp"] = {"Parsi"}, ["prq"] = {"Ashéninka Perené"}, ["prr"] = {"Puri"}, ["prs"] = {"Дари", "Дари Перс"}, ["prt"] = {"Phai"}, ["pru"] = {"Puragi"}, ["prw"] = {"Parawen"}, ["prx"] = {"Purik"}, ["prz"] = {"Providencia Sign Language"}, ["psa"] = {"Asue Awyu"}, ["psc"] = {"Persian Sign Language"}, ["psd"] = {"Plains Indian Sign Language"}, ["pse"] = {"Central Malay"}, ["psg"] = {"Penang Sign Language"}, ["psh"] = {"Southwest Pashai", "Southwest Pashayi"}, ["psi"] = {"Southeast Pashai", "Southeast Pashayi"}, ["psl"] = {"Puerto Rican Sign Language"}, ["psm"] = {"Pauserna"}, ["psn"] = {"Panasuan"}, ["pso"] = {"Polish Sign Language"}, ["psp"] = {"Philippine Sign Language"}, ["psq"] = {"Pasi"}, ["psr"] = {"Portuguese Sign Language"}, ["pss"] = {"Kaulong"}, ["pst"] = {"Central Pashto"}, ["psu"] = {"Sauraseni Prākrit"}, ["psw"] = {"Port Sandwich"}, ["psy"] = {"Piscataway"}, ["pta"] = {"Pai Tavytera"}, ["pth"] = {"Pataxó Hã-Ha-Hãe"}, ["pti"] = {"Pindiini", "Wangkatha"}, ["ptn"] = {"Patani"}, ["pto"] = {"Zo'é"}, ["ptp"] = {"Patep"}, ["ptq"] = {"Pattapu"}, ["ptr"] = {"Piamatsina"}, ["ptt"] = {"Enrekang"}, ["ptu"] = {"Bambam"}, ["ptv"] = {"Port Vato"}, ["ptw"] = {"Pentlatch"}, ["pty"] = {"Pathiya"}, ["pua"] = {"Western Highland Purepecha"}, ["pub"] = {"Purum"}, ["puc"] = {"Punan Merap"}, ["pud"] = {"Punan Aput"}, ["pue"] = {"Puelche"}, ["puf"] = {"Punan Merah"}, ["pug"] = {"Phuie"}, ["pui"] = {"Puinave"}, ["puj"] = {"Punan Tubu"}, ["pum"] = {"Puma"}, ["puo"] = {"Puoc"}, ["pup"] = {"Pulabu"}, ["puq"] = {"Puquina"}, ["pur"] = {"Puruborá"}, ["put"] = {"Putoh"}, ["puu"] = {"Punu"}, ["puw"] = {"Puluwatese"}, ["pux"] = {"Puare"}, ["puy"] = {"Purisimeño"}, ["pwa"] = {"Pawaia"}, ["pwb"] = {"Panawa"}, ["pwg"] = {"Gapapaiwa"}, ["pwi"] = {"Patwin"}, ["pwm"] = {"Molbog"}, ["pwn"] = {"Paiwan"}, ["pwo"] = {"Pwo Western Karen"}, ["pwr"] = {"Powari"}, ["pww"] = {"Pwo Northern Karen"}, ["pxm"] = {"Quetzaltepec Mixe"}, ["pye"] = {"Pye Krumen"}, ["pym"] = {"Fyam"}, ["pyn"] = {"Poyanáwa"}, ["pys"] = {"Paraguayan Sign Language", "Lengua de Señas del Paraguay"}, ["pyu"] = {"Puyuma"}, ["pyx"] = {"Pyu (Myanmar)"}, ["pyy"] = {"Pyen"}, ["pzn"] = {"Para Naga"}, ["qua"] = {"Quapaw"}, ["qub"] = {"Huallaga Huánuco Quechua"}, ["quc"] = {"K'iche'", "Quiché"}, ["qud"] = {"Calderón Highland Quichua"}, ["quf"] = {"Lambayeque Quechua"}, ["qug"] = {"Chimborazo Highland Quichua"}, ["quh"] = {"South Bolivian Quechua"}, ["qui"] = {"Quileute"}, ["quk"] = {"Chachapoyas Quechua"}, ["qul"] = {"North Bolivian Quechua"}, ["qum"] = {"Sipacapense"}, ["qun"] = {"Quinault"}, ["qup"] = {"Southern Pastaza Quechua"}, ["quq"] = {"Quinqui"}, ["qur"] = {"Yanahuanca Pasco Quechua"}, ["qus"] = {"Santiago del Estero Quichua"}, ["quv"] = {"Sacapulteco"}, ["quw"] = {"Tena Lowland Quichua"}, ["qux"] = {"Yauyos Quechua"}, ["quy"] = {"Ayacucho Quechua"}, ["quz"] = {"Cusco Quechua"}, ["qva"] = {"Ambo-Pasco Quechua"}, ["qvc"] = {"Cajamarca Quechua"}, ["qve"] = {"Eastern Apurímac Quechua"}, ["qvh"] = {"Huamalíes-Dos de Mayo Huánuco Quechua"}, ["qvi"] = {"Imbabura Highland Quichua"}, ["qvj"] = {"Loja Highland Quichua"}, ["qvl"] = {"Cajatambo North Lima Quechua"}, ["qvm"] = {"Margos-Yarowilca-Lauricocha Quechua"}, ["qvn"] = {"North Junín Quechua"}, ["qvo"] = {"Napo Lowland Quechua"}, ["qvp"] = {"Pacaraos Quechua"}, ["qvs"] = {"San Martín Quechua"}, ["qvw"] = {"Huaylla Wanca Quechua"}, ["qvy"] = {"Queyu"}, ["qvz"] = {"Northern Pastaza Quichua"}, ["qwa"] = {"Corongo Ancash Quechua"}, ["qwc"] = {"Classical Quechua"}, ["qwe"] = {"Quechuan (family)"}, ["qwh"] = {"Huaylas Ancash Quechua"}, ["qwm"] = {"Kuman (Russia)"}, ["qws"] = {"Sihuas Ancash Quechua"}, ["qwt"] = {"Kwalhioqua-Tlatskanai"}, ["qxa"] = {"Chiquián Ancash Quechua"}, ["qxc"] = {"Chincha Quechua"}, ["qxh"] = {"Panao Huánuco Quechua"}, ["qxl"] = {"Salasaca Highland Quichua"}, ["qxn"] = {"Northern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxo"] = {"Southern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxp"] = {"Puno Quechua"}, ["qxq"] = {"Qashqa'i"}, ["qxr"] = {"Cañar Highland Quichua"}, ["qxs"] = {"Southern Qiang"}, ["qxt"] = {"Santa Ana de Tusi Pasco Quechua"}, ["qxu"] = {"Arequipa-La Unión Quechua"}, ["qxw"] = {"Jauja Wanca Quechua"}, ["qya"] = {"Quenya"}, ["qyp"] = {"Quiripi"}, ["raa"] = {"Dungmali"}, ["rab"] = {"Camling"}, ["rac"] = {"Rasawa"}, ["rad"] = {"Rade"}, ["raf"] = {"Western Meohang"}, ["rag"] = {"Logooli", "Lulogooli"}, ["rah"] = {"Rabha"}, ["rai"] = {"Ramoaaina"}, ["raj"] = {"Rajasthani"}, ["rak"] = {"Tulu-Bohuai"}, ["ral"] = {"Ralte"}, ["ram"] = {"Canela"}, ["ran"] = {"Riantana"}, ["rao"] = {"Rao"}, ["rap"] = {"Рапануй"}, ["raq"] = {"Saam"}, ["rar"] = {"Rarotongan", "Маори"}, ["ras"] = {"Tegali"}, ["rat"] = {"Razajerdi"}, ["rau"] = {"Raute"}, ["rav"] = {"Sampang"}, ["raw"] = {"Rawang"}, ["rax"] = {"Rang"}, ["ray"] = {"Rapa"}, ["raz"] = {"Rahambuu"}, ["rbb"] = {"Rumai Palaung"}, ["rbk"] = {"Northern Bontok"}, ["rbl"] = {"Miraya Bikol"}, ["rbp"] = {"Barababaraba"}, ["rcf"] = {"Réunion Creole French"}, ["rdb"] = {"Rudbari"}, ["rea"] = {"Rerau"}, ["reb"] = {"Rembong"}, ["ree"] = {"Rejang Kayan"}, ["reg"] = {"Kara (Tanzania)"}, ["rei"] = {"Reli"}, ["rej"] = {"Rejang"}, ["rel"] = {"Rendille"}, ["rem"] = {"Remo"}, ["ren"] = {"Rengao"}, ["rer"] = {"Rer Bare"}, ["res"] = {"Reshe"}, ["ret"] = {"Retta"}, ["rey"] = {"Reyesano"}, ["rga"] = {"Roria"}, ["rge"] = {"Romano-Greek"}, ["rgk"] = {"Rangkas"}, ["rgn"] = {"Romagnol"}, ["rgr"] = {"Resígaro"}, ["rgs"] = {"Southern Roglai"}, ["rgu"] = {"Ringgou"}, ["rhg"] = {"Rohingya"}, ["rhp"] = {"Yahang"}, ["ria"] = {"Riang (India)"}, ["rif"] = {"Tarifit"}, ["ril"] = {"Riang Lang", "Riang (Myanmar)"}, ["rim"] = {"Nyaturu"}, ["rin"] = {"Nungu"}, ["rir"] = {"Ribun"}, ["rit"] = {"Ritharrngu"}, ["riu"] = {"Riung"}, ["rjg"] = {"Rajong"}, ["rji"] = {"Raji"}, ["rjs"] = {"Rajbanshi"}, ["rka"] = {"Kraol"}, ["rkb"] = {"Rikbaktsa"}, ["rkh"] = {"Rakahanga-Manihiki"}, ["rki"] = {"Rakhine"}, ["rkm"] = {"Marka"}, ["rkt"] = {"Rangpuri", "Kamta"}, ["rkw"] = {"Arakwal"}, ["rma"] = {"Rama"}, ["rmb"] = {"Rembarrnga"}, ["rmc"] = {"Carpathian Romani"}, ["rmd"] = {"Traveller Danish"}, ["rme"] = {"Angloromani"}, ["rmf"] = {"Kalo Finnish Romani"}, ["rmg"] = {"Traveller Norwegian"}, ["rmh"] = {"Murkim"}, ["rmi"] = {"Lomavren"}, ["rmk"] = {"Romkun"}, ["rml"] = {"Baltic Romani"}, ["rmm"] = {"Roma"}, ["rmn"] = {"Balkan Romani"}, ["rmo"] = {"Sinte Romani"}, ["rmp"] = {"Rempi"}, ["rmq"] = {"Caló"}, ["rms"] = {"Romanian Sign Language"}, ["rmt"] = {"Domari"}, ["rmu"] = {"Tavringer Romani"}, ["rmv"] = {"Romanova"}, ["rmw"] = {"Welsh Romani"}, ["rmx"] = {"Romam"}, ["rmy"] = {"Vlax Romani"}, ["rmz"] = {"Marma"}, ["rnd"] = {"Ruund"}, ["rng"] = {"Ronga"}, ["rnl"] = {"Ranglong"}, ["rnn"] = {"Roon"}, ["rnp"] = {"Rongpo"}, ["rnr"] = {"Nari Nari"}, ["rnw"] = {"Rungwa"}, ["roa"] = {"Romance languages"}, ["rob"] = {"Tae'"}, ["roc"] = {"Cacgia Roglai"}, ["rod"] = {"Rogo"}, ["roe"] = {"Ronji"}, ["rof"] = {"Rombo"}, ["rog"] = {"Northern Roglai"}, ["rol"] = {"Romblomanon"}, ["rom"] = {"Romany"}, ["roo"] = {"Rotokas"}, ["rop"] = {"Kriol"}, ["ror"] = {"Rongga"}, ["rou"] = {"Runga"}, ["row"] = {"Dela-Oenale"}, ["rpn"] = {"Repanbitip"}, ["rpt"] = {"Rapting"}, ["rri"] = {"Ririo"}, ["rro"] = {"Waima"}, ["rrt"] = {"Arritinngithigh"}, ["rsb"] = {"Romano-Serbian"}, ["rsl"] = {"Russian Sign Language"}, ["rsm"] = {"Miriwoong Sign Language"}, ["rtc"] = {"Rungtu Chin"}, ["rth"] = {"Ratahan"}, ["rtm"] = {"Rotuman"}, ["rts"] = {"Yurats"}, ["rtw"] = {"Rathawi"}, ["rub"] = {"Gungu"}, ["ruc"] = {"Ruuli"}, ["rue"] = {"Русин"}, ["ruf"] = {"Luguru"}, ["rug"] = {"Roviana"}, ["ruh"] = {"Ruga"}, ["rui"] = {"Rufiji"}, ["ruk"] = {"Che"}, ["ruo"] = {"Istro Romanian"}, ["rup"] = {"Macedo-Romanian", "Aromanian", "Arumanian"}, ["ruq"] = {"Megleno Romanian"}, ["rut"] = {"Рутуль"}, ["ruu"] = {"Lanas Lobu"}, ["ruy"] = {"Mala (Nigeria)"}, ["ruz"] = {"Ruma"}, ["rwa"] = {"Rawo"}, ["rwk"] = {"Rwa"}, ["rwl"] = {"Ruwila"}, ["rwm"] = {"Amba (Uganda)"}, ["rwo"] = {"Rawa"}, ["rwr"] = {"Marwari (India)"}, ["rxd"] = {"Ngardi"}, ["rxw"] = {"Karuwali", "Garuwali"}, ["ryn"] = {"Northern Amami-Oshima"}, ["rys"] = {"Yaeyama"}, ["ryu"] = {"Төв Окинава"}, ["rzh"] = {"Rāziḥī"}, ["saa"] = {"Saba"}, ["sab"] = {"Buglere"}, ["sac"] = {"Meskwaki"}, ["sad"] = {"Sandawe"}, ["sae"] = {"Sabanê"}, ["saf"] = {"Safaliba"}, ["sah"] = {"Якут"}, ["sai"] = {"South American Indian languages"}, ["saj"] = {"Sahu"}, ["sak"] = {"Sake"}, ["sal"] = {"Salishan languages"}, ["sam"] = {"Samaritan Aramaic"}, ["sao"] = {"Sause"}, ["saq"] = {"Samburu"}, ["sar"] = {"Saraveca"}, ["sas"] = {"Sasak"}, ["sat"] = {"Santali"}, ["sau"] = {"Saleman"}, ["sav"] = {"Saafi-Saafi"}, ["saw"] = {"Sawi"}, ["sax"] = {"Sa"}, ["say"] = {"Saya"}, ["saz"] = {"Saurashtra"}, ["sba"] = {"Ngambay"}, ["sbb"] = {"Simbo"}, ["sbc"] = {"Kele (Papua New Guinea)"}, ["sbd"] = {"Southern Samo"}, ["sbe"] = {"Saliba"}, ["sbf"] = {"Chabu", "Shabo"}, ["sbg"] = {"Seget"}, ["sbh"] = {"Sori-Harengan"}, ["sbi"] = {"Seti"}, ["sbj"] = {"Surbakhal"}, ["sbk"] = {"Safwa"}, ["sbl"] = {"Botolan Sambal"}, ["sbm"] = {"Sagala"}, ["sbn"] = {"Sindhi Bhil"}, ["sbo"] = {"Sabüm"}, ["sbp"] = {"Sangu (Tanzania)"}, ["sbq"] = {"Sileibi"}, ["sbr"] = {"Sembakung Murut"}, ["sbs"] = {"Subiya"}, ["sbt"] = {"Kimki"}, ["sbu"] = {"Stod Bhoti"}, ["sbv"] = {"Sabine"}, ["sbw"] = {"Simba"}, ["sbx"] = {"Seberuang"}, ["sby"] = {"Soli"}, ["sbz"] = {"Sara Kaba"}, ["scb"] = {"Chut"}, ["sce"] = {"Дуншян"}, ["scf"] = {"San Miguel Creole French"}, ["scg"] = {"Sanggau"}, ["sch"] = {"Sakachep"}, ["sci"] = {"Sri Lankan Creole Malay"}, ["sck"] = {"Sadri"}, ["scl"] = {"Shina"}, ["scn"] = {"Сицили"}, ["sco"] = {"Скот"}, ["scp"] = {"Hyolmo", "Helambu Sherpa"}, ["scq"] = {"Sa'och"}, ["scs"] = {"North Slavey"}, ["sct"] = {"Southern Katang"}, ["scu"] = {"Shumcho"}, ["scv"] = {"Sheni"}, ["scw"] = {"Sha"}, ["scx"] = {"Sicel"}, ["sda"] = {"Toraja-Sa'dan"}, ["sdb"] = {"Shabak"}, ["sdc"] = {"Sassarese Sardinian"}, ["sde"] = {"Surubu"}, ["sdf"] = {"Sarli"}, ["sdg"] = {"Savi"}, ["sdh"] = {"Өмнөд Курд"}, ["sdj"] = {"Suundi"}, ["sdk"] = {"Sos Kundi"}, ["sdl"] = {"Saudi Arabian Sign Language"}, ["sdn"] = {"Gallurese Sardinian"}, ["sdo"] = {"Bukar-Sadung Bidayuh"}, ["sdp"] = {"Sherdukpen"}, ["sdq"] = {"Semandang"}, ["sdr"] = {"Oraon Sadri"}, ["sds"] = {"Sened"}, ["sdt"] = {"Shuadit"}, ["sdu"] = {"Sarudu"}, ["sdv"] = {"Eastern Sudanic languages"}, ["sdx"] = {"Sibu Melanau"}, ["sdz"] = {"Sallands"}, ["sea"] = {"Semai"}, ["seb"] = {"Shempire Senoufo"}, ["sec"] = {"Sechelt"}, ["sed"] = {"Sedang"}, ["see"] = {"Seneca"}, ["sef"] = {"Cebaara Senoufo"}, ["seg"] = {"Segeju"}, ["seh"] = {"Sena"}, ["sei"] = {"Seri"}, ["sej"] = {"Sene"}, ["sek"] = {"Sekani"}, ["sel"] = {"Selkup"}, ["sem"] = {"Semitic languages"}, ["sen"] = {"Nanerigé Sénoufo"}, ["seo"] = {"Suarmin"}, ["sep"] = {"Sìcìté Sénoufo"}, ["seq"] = {"Senara Sénoufo"}, ["ser"] = {"Serrano"}, ["ses"] = {"Koyraboro Senni Songhai"}, ["set"] = {"Sentani"}, ["seu"] = {"Serui-Laut"}, ["sev"] = {"Nyarafolo Senoufo"}, ["sew"] = {"Sewa Bay"}, ["sey"] = {"Secoya"}, ["sez"] = {"Senthang Chin"}, ["sfb"] = {"Langue des signes de Belgique Francophone", "French Belgian Sign Language"}, ["sfe"] = {"Eastern Subanen"}, ["sfm"] = {"Small Flowery Miao"}, ["sfs"] = {"South African Sign Language"}, ["sfw"] = {"Sehwi"}, ["sga"] = {"Old Irish (to 900)"}, ["sgb"] = {"Mag-antsi Ayta"}, ["sgc"] = {"Kipsigis"}, ["sgd"] = {"Surigaonon"}, ["sge"] = {"Segai"}, ["sgg"] = {"Swiss-German Sign Language"}, ["sgh"] = {"Shughni"}, ["sgi"] = {"Suga"}, ["sgj"] = {"Surgujia"}, ["sgk"] = {"Sangkong"}, ["sgm"] = {"Singa"}, ["sgn"] = {"Sign languages"}, ["sgp"] = {"Singpho"}, ["sgr"] = {"Sangisari"}, ["sgs"] = {"Жемайт"}, ["sgt"] = {"Brokpake"}, ["sgu"] = {"Salas"}, ["sgw"] = {"Sebat Bet Gurage"}, ["sgx"] = {"Sierra Leone Sign Language"}, ["sgy"] = {"Sanglechi"}, ["sgz"] = {"Sursurunga"}, ["sha"] = {"Shall-Zwall"}, ["shb"] = {"Ninam"}, ["shc"] = {"Sonde"}, ["shd"] = {"Kundal Shahi"}, ["she"] = {"Sheko"}, ["shg"] = {"Shua"}, ["shh"] = {"Shoshoni"}, ["shi"] = {"Tachelhit"}, ["shj"] = {"Shatt"}, ["shk"] = {"Shilluk"}, ["shl"] = {"Shendu"}, ["shm"] = {"Shahrudi"}, ["shn"] = {"Shan"}, ["sho"] = {"Shanga"}, ["shp"] = {"Shipibo-Conibo"}, ["shq"] = {"Sala"}, ["shr"] = {"Shi"}, ["shs"] = {"Shuswap"}, ["sht"] = {"Shasta"}, ["shu"] = {"Chadian Arabic"}, ["shv"] = {"Shehri"}, ["shw"] = {"Shwai"}, ["shx"] = {"She"}, ["shy"] = {"Tachawit"}, ["shz"] = {"Syenara Senoufo"}, ["sia"] = {"Akkala Sami"}, ["sib"] = {"Sebop"}, ["sid"] = {"Sidamo"}, ["sie"] = {"Simaa"}, ["sif"] = {"Siamou"}, ["sig"] = {"Paasaal"}, ["sih"] = {"Zire", "Sîshëë"}, ["sii"] = {"Shom Peng"}, ["sij"] = {"Numbami"}, ["sik"] = {"Sikiana"}, ["sil"] = {"Tumulung Sisaala"}, ["sim"] = {"Mende (Papua New Guinea)"}, ["sio"] = {"Siouan languages"}, ["sip"] = {"Sikkimese"}, ["siq"] = {"Sonia"}, ["sir"] = {"Siri"}, ["sis"] = {"Siuslaw"}, ["sit"] = {"Sino-Tibetan languages"}, ["siu"] = {"Sinagen"}, ["siv"] = {"Sumariup"}, ["siw"] = {"Siwai"}, ["six"] = {"Sumau"}, ["siy"] = {"Sivandi"}, ["siz"] = {"Siwi"}, ["sja"] = {"Epena"}, ["sjb"] = {"Sajau Basap"}, ["sjd"] = {"Kildin Sami"}, ["sje"] = {"Pite Sami"}, ["sjg"] = {"Assangori"}, ["sjk"] = {"Kemi Sami"}, ["sjl"] = {"Sajalong", "Miji"}, ["sjm"] = {"Mapun"}, ["sjn"] = {"Sindarin"}, ["sjo"] = {"Xibe"}, ["sjp"] = {"Surjapuri"}, ["sjr"] = {"Siar-Lak"}, ["sjs"] = {"Senhaja De Srair"}, ["sjt"] = {"Ter Sami"}, ["sju"] = {"Уме Сами"}, ["sjw"] = {"Shawnee"}, ["ska"] = {"Skagit"}, ["skb"] = {"Saek"}, ["skc"] = {"Ma Manda"}, ["skd"] = {"Southern Sierra Miwok"}, ["ske"] = {"Seke (Vanuatu)"}, ["skf"] = {"Sakirabiá"}, ["skg"] = {"Sakalava Malagasy"}, ["skh"] = {"Sikule"}, ["ski"] = {"Sika"}, ["skj"] = {"Seke (Nepal)"}, ["skm"] = {"Kutong"}, ["skn"] = {"Kolibugan Subanon"}, ["sko"] = {"Seko Tengah"}, ["skp"] = {"Sekapan"}, ["skq"] = {"Sininkere"}, ["skr"] = {"Saraiki", "Seraiki"}, ["sks"] = {"Maia"}, ["skt"] = {"Sakata"}, ["sku"] = {"Sakao"}, ["skv"] = {"Skou"}, ["skw"] = {"Skepi Creole Dutch"}, ["skx"] = {"Seko Padang"}, ["sky"] = {"Sikaiana"}, ["skz"] = {"Sekar"}, ["sla"] = {"Slavic languages"}, ["slc"] = {"Sáliba"}, ["sld"] = {"Sissala"}, ["sle"] = {"Sholaga"}, ["slf"] = {"Swiss-Italian Sign Language"}, ["slg"] = {"Selungai Murut"}, ["slh"] = {"Southern Puget Sound Salish"}, ["sli"] = {"Lower Silesian"}, ["slj"] = {"Salumá"}, ["sll"] = {"Salt-Yui"}, ["slm"] = {"Pangutaran Sama"}, ["sln"] = {"Salinan"}, ["slp"] = {"Lamaholot"}, ["slq"] = {"Salchuq"}, ["slr"] = {"Салар"}, ["sls"] = {"Singapore Sign Language"}, ["slt"] = {"Sila"}, ["slu"] = {"Selaru"}, ["slw"] = {"Sialum"}, ["slx"] = {"Salampasu"}, ["sly"] = {"Selayar"}, ["slz"] = {"Ma'ya"}, ["sma"] = {"Өмнөд Сами"}, ["smb"] = {"Simbari"}, ["smc"] = {"Som"}, ["smd"] = {"Sama"}, ["smf"] = {"Auwe"}, ["smg"] = {"Simbali"}, ["smh"] = {"Samei"}, ["smi"] = {"Sami languages"}, ["smj"] = {"Луле-Сами"}, ["smk"] = {"Bolinao"}, ["sml"] = {"Central Sama"}, ["smm"] = {"Musasa"}, ["smn"] = {"Inari Sami"}, ["smp"] = {"Samaritan"}, ["smq"] = {"Samo"}, ["smr"] = {"Simeulue"}, ["sms"] = {"Skolt Sami"}, ["smt"] = {"Simte"}, ["smu"] = {"Somray"}, ["smv"] = {"Samvedi"}, ["smw"] = {"Sumbawa"}, ["smx"] = {"Samba"}, ["smy"] = {"Semnani"}, ["smz"] = {"Simeku"}, ["snb"] = {"Sebuyau"}, ["snc"] = {"Sinaugoro"}, ["sne"] = {"Bau Bidayuh"}, ["snf"] = {"Noon"}, ["sng"] = {"Sanga (Democratic Republic of Congo)"}, ["sni"] = {"Sensi"}, ["snj"] = {"Riverain Sango"}, ["snk"] = {"Сонинке"}, ["snl"] = {"Sangil"}, ["snm"] = {"Southern Ma'di"}, ["snn"] = {"Siona"}, ["sno"] = {"Snohomish"}, ["snp"] = {"Siane"}, ["snq"] = {"Sangu (Gabon)"}, ["snr"] = {"Sihan"}, ["sns"] = {"South West Bay", "Nahavaq"}, ["snu"] = {"Senggi", "Viid"}, ["snv"] = {"Sa'ban"}, ["snw"] = {"Selee"}, ["snx"] = {"Sam"}, ["sny"] = {"Saniyo-Hiyewe"}, ["snz"] = {"Kou"}, ["soa"] = {"Thai Song"}, ["sob"] = {"Sobei"}, ["soc"] = {"So (Democratic Republic of Congo)"}, ["sod"] = {"Songoora"}, ["soe"] = {"Songomeno"}, ["sog"] = {"Sogdian"}, ["soh"] = {"Aka"}, ["soi"] = {"Sonha"}, ["soj"] = {"Soi"}, ["sok"] = {"Sokoro"}, ["sol"] = {"Solos"}, ["son"] = {"Songhai languages"}, ["soo"] = {"Songo"}, ["sop"] = {"Songe"}, ["soq"] = {"Kanasi"}, ["sor"] = {"Somrai"}, ["sos"] = {"Seeku"}, ["sou"] = {"Southern Thai"}, ["sov"] = {"Sonsorol"}, ["sow"] = {"Sowanda"}, ["sox"] = {"Swo"}, ["soy"] = {"Miyobe"}, ["soz"] = {"Temi"}, ["spb"] = {"Sepa (Indonesia)"}, ["spc"] = {"Sapé"}, ["spd"] = {"Saep"}, ["spe"] = {"Sepa (Papua New Guinea)"}, ["spg"] = {"Sian"}, ["spi"] = {"Saponi"}, ["spk"] = {"Sengo"}, ["spl"] = {"Selepet"}, ["spm"] = {"Akukem"}, ["spn"] = {"Sanapaná"}, ["spo"] = {"Spokane"}, ["spp"] = {"Supyire Senoufo"}, ["spq"] = {"Loreto-Ucayali Spanish"}, ["spr"] = {"Saparua"}, ["sps"] = {"Saposa"}, ["spt"] = {"Spiti Bhoti"}, ["spu"] = {"Sapuan"}, ["spv"] = {"Sambalpuri", "Kosli"}, ["spx"] = {"South Picene"}, ["spy"] = {"Sabaot"}, ["sqa"] = {"Shama-Sambuga"}, ["sqh"] = {"Shau"}, ["sqj"] = {"Albanian languages"}, ["sqk"] = {"Albanian Sign Language"}, ["sqm"] = {"Suma"}, ["sqn"] = {"Susquehannock"}, ["sqo"] = {"Sorkhei"}, ["sqq"] = {"Sou"}, ["sqr"] = {"Siculo Arabic"}, ["sqs"] = {"Sri Lankan Sign Language"}, ["sqt"] = {"Soqotri"}, ["squ"] = {"Squamish"}, ["sqx"] = {"Kufr Qassem Sign Language (KQSL)"}, ["sra"] = {"Saruga"}, ["srb"] = {"Sora"}, ["src"] = {"Logudorese Sardinian"}, ["sre"] = {"Sara"}, ["srf"] = {"Nafi"}, ["srg"] = {"Sulod"}, ["srh"] = {"Sarikoli"}, ["sri"] = {"Siriano"}, ["srk"] = {"Serudung Murut"}, ["srl"] = {"Isirawa"}, ["srm"] = {"Saramaccan"}, ["srn"] = {"Sranan Tongo"}, ["sro"] = {"Campidanese Sardinian"}, ["srq"] = {"Sirionó"}, ["srr"] = {"Serer"}, ["srs"] = {"Sarsi"}, ["srt"] = {"Sauri"}, ["sru"] = {"Suruí"}, ["srv"] = {"Southern Sorsoganon"}, ["srw"] = {"Serua"}, ["srx"] = {"Sirmauri"}, ["sry"] = {"Sera"}, ["srz"] = {"Shahmirzadi"}, ["ssa"] = {"Nilo-Saharan languages"}, ["ssb"] = {"Southern Sama"}, ["ssc"] = {"Suba-Simbiti"}, ["ssd"] = {"Siroi"}, ["sse"] = {"Balangingi", "Bangingih Sama"}, ["ssf"] = {"Thao"}, ["ssg"] = {"Seimat"}, ["ssh"] = {"Shihhi Arabic"}, ["ssi"] = {"Sansi"}, ["ssj"] = {"Sausi"}, ["ssk"] = {"Sunam"}, ["ssl"] = {"Western Sisaala"}, ["ssm"] = {"Semnam"}, ["ssn"] = {"Waata"}, ["sso"] = {"Sissano"}, ["ssp"] = {"Spanish Sign Language"}, ["ssq"] = {"So'a"}, ["ssr"] = {"Swiss-French Sign Language"}, ["sss"] = {"Sô"}, ["sst"] = {"Sinasina"}, ["ssu"] = {"Susuami"}, ["ssv"] = {"Shark Bay"}, ["ssx"] = {"Samberigi"}, ["ssy"] = {"Saho"}, ["ssz"] = {"Sengseng"}, ["sta"] = {"Settla"}, ["stb"] = {"Northern Subanen"}, ["std"] = {"Sentinel"}, ["ste"] = {"Liana-Seti"}, ["stf"] = {"Seta"}, ["stg"] = {"Trieng"}, ["sth"] = {"Shelta"}, ["sti"] = {"Bulo Stieng"}, ["stj"] = {"Matya Samo"}, ["stk"] = {"Arammba"}, ["stl"] = {"Stellingwerfs"}, ["stm"] = {"Setaman"}, ["stn"] = {"Owa"}, ["sto"] = {"Stoney"}, ["stp"] = {"Southeastern Tepehuan"}, ["stq"] = {"Saterfriesisch"}, ["str"] = {"Straits Salish"}, ["sts"] = {"Shumashti"}, ["stt"] = {"Budeh Stieng"}, ["stu"] = {"Samtao"}, ["stv"] = {"Silt'e"}, ["stw"] = {"Satawalese"}, ["sty"] = {"Siberian Tatar"}, ["sua"] = {"Sulka"}, ["sub"] = {"Suku"}, ["suc"] = {"Western Subanon"}, ["sue"] = {"Suena"}, ["sug"] = {"Suganga"}, ["sui"] = {"Suki"}, ["suj"] = {"Shubi"}, ["suk"] = {"Sukuma"}, ["suo"] = {"Bouni"}, ["suq"] = {"Tirmaga-Chai Suri", "Suri"}, ["sur"] = {"Mwaghavul"}, ["sus"] = {"Susu"}, ["sut"] = {"Subtiaba"}, ["suv"] = {"Puroik"}, ["suw"] = {"Sumbwa"}, ["sux"] = {"Sumerian"}, ["suy"] = {"Suyá"}, ["suz"] = {"Sunwar"}, ["sva"] = {"Svan"}, ["svb"] = {"Ulau-Suain"}, ["svc"] = {"Vincentian Creole English"}, ["sve"] = {"Serili"}, ["svk"] = {"Slovakian Sign Language"}, ["svm"] = {"Slavomolisano"}, ["svs"] = {"Savosavo"}, ["svx"] = {"Skalvian"}, ["swb"] = {"Maore Comorian"}, ["swc"] = {"Congo Swahili"}, ["swf"] = {"Sere"}, ["swg"] = {"Шваби"}, ["swh"] = {"Свахили", "Кисвахили"}, ["swi"] = {"Sui"}, ["swj"] = {"Sira"}, ["swk"] = {"Malawi Sena"}, ["swl"] = {"Swedish Sign Language"}, ["swm"] = {"Samosa"}, ["swn"] = {"Sawknah"}, ["swo"] = {"Shanenawa"}, ["swp"] = {"Suau"}, ["swq"] = {"Sharwa"}, ["swr"] = {"Saweru"}, ["sws"] = {"Seluwasan"}, ["swt"] = {"Sawila"}, ["swu"] = {"Suwawa"}, ["swv"] = {"Shekhawati"}, ["sww"] = {"Sowa"}, ["swx"] = {"Suruahá"}, ["swy"] = {"Sarua"}, ["sxb"] = {"Suba"}, ["sxc"] = {"Sicanian"}, ["sxe"] = {"Sighu"}, ["sxg"] = {"Shuhi", "Shixing"}, ["sxk"] = {"Southern Kalapuya"}, ["sxl"] = {"Selian"}, ["sxm"] = {"Samre"}, ["sxn"] = {"Sangir"}, ["sxo"] = {"Sorothaptic"}, ["sxr"] = {"Saaroa"}, ["sxs"] = {"Sasaru"}, ["sxu"] = {"Дээд Саксон"}, ["sxw"] = {"Saxwe Gbe"}, ["sya"] = {"Siang"}, ["syb"] = {"Central Subanen"}, ["syc"] = {"Сонгодог Сири"}, ["syd"] = {"Samoyedic languages"}, ["syi"] = {"Seki"}, ["syk"] = {"Sukur"}, ["syl"] = {"Sylheti"}, ["sym"] = {"Maya Samo"}, ["syn"] = {"Senaya"}, ["syo"] = {"Suoy"}, ["syr"] = {"Syriac"}, ["sys"] = {"Sinyar"}, ["syw"] = {"Kagate"}, ["syx"] = {"Samay"}, ["syy"] = {"Al-Sayyid Bedouin Sign Language"}, ["sza"] = {"Semelai"}, ["szb"] = {"Ngalum"}, ["szc"] = {"Semaq Beri"}, ["szd"] = {"Seru"}, ["sze"] = {"Seze"}, ["szg"] = {"Sengele"}, ["szl"] = {"Силези"}, ["szn"] = {"Sula"}, ["szp"] = {"Suabo"}, ["szs"] = {"Solomon Islands Sign Language"}, ["szv"] = {"Isu (Fako Division)"}, ["szw"] = {"Sawai"}, ["szy"] = {"Sakizaya"}, ["taa"] = {"Lower Tanana"}, ["tab"] = {"Табасаран"}, ["tac"] = {"Lowland Tarahumara"}, ["tad"] = {"Tause"}, ["tae"] = {"Tariana"}, ["taf"] = {"Tapirapé"}, ["tag"] = {"Tagoi"}, ["tai"] = {"Tai languages"}, ["taj"] = {"Eastern Tamang"}, ["tak"] = {"Tala"}, ["tal"] = {"Tal"}, ["tan"] = {"Tangale"}, ["tao"] = {"Yami"}, ["tap"] = {"Taabwa"}, ["taq"] = {"Tamasheq"}, ["tar"] = {"Central Tarahumara"}, ["tas"] = {"Tay Boi"}, ["tau"] = {"Upper Tanana"}, ["tav"] = {"Tatuyo"}, ["taw"] = {"Tai"}, ["tax"] = {"Tamki"}, ["tay"] = {"Atayal"}, ["taz"] = {"Tocho"}, ["tba"] = {"Aikanã"}, ["tbc"] = {"Takia"}, ["tbd"] = {"Kaki Ae"}, ["tbe"] = {"Tanimbili"}, ["tbf"] = {"Mandara"}, ["tbg"] = {"North Tairora"}, ["tbh"] = {"Dharawal", "Thurawal"}, ["tbi"] = {"Gaam"}, ["tbj"] = {"Tiang"}, ["tbk"] = {"Calamian Tagbanwa"}, ["tbl"] = {"Tboli"}, ["tbm"] = {"Tagbu"}, ["tbn"] = {"Barro Negro Tunebo"}, ["tbo"] = {"Tawala"}, ["tbp"] = {"Taworta", "Diebroud"}, ["tbq"] = {"Tibeto-Burman languages"}, ["tbr"] = {"Tumtum"}, ["tbs"] = {"Tanguat"}, ["tbt"] = {"Tembo (Kitembo)"}, ["tbu"] = {"Tubar"}, ["tbv"] = {"Tobo"}, ["tbw"] = {"Tagbanwa"}, ["tbx"] = {"Kapin"}, ["tby"] = {"Tabaru"}, ["tbz"] = {"Ditammari"}, ["tca"] = {"Ticuna"}, ["tcb"] = {"Tanacross"}, ["tcc"] = {"Datooga"}, ["tcd"] = {"Tafi"}, ["tce"] = {"Southern Tutchone"}, ["tcf"] = {"Malinaltepec Me'phaa", "Malinaltepec Tlapanec"}, ["tcg"] = {"Tamagario"}, ["tch"] = {"Turks And Caicos Creole English"}, ["tci"] = {"Wára"}, ["tck"] = {"Tchitchege"}, ["tcl"] = {"Taman (Myanmar)"}, ["tcm"] = {"Tanahmerah"}, ["tcn"] = {"Tichurong"}, ["tco"] = {"Taungyo"}, ["tcp"] = {"Tawr Chin"}, ["tcq"] = {"Kaiy"}, ["tcs"] = {"Torres Strait Creole", "Yumplatok"}, ["tct"] = {"T'en"}, ["tcu"] = {"Southeastern Tarahumara"}, ["tcw"] = {"Tecpatlán Totonac"}, ["tcx"] = {"Toda"}, ["tcy"] = {"Tulu"}, ["tcz"] = {"Thado Chin"}, ["tda"] = {"Tagdal"}, ["tdb"] = {"Panchpargania"}, ["tdc"] = {"Emberá-Tadó"}, ["tdd"] = {"Tai Nüa"}, ["tde"] = {"Tiranige Diga Dogon"}, ["tdf"] = {"Talieng"}, ["tdg"] = {"Western Tamang"}, ["tdh"] = {"Thulung"}, ["tdi"] = {"Tomadino"}, ["tdj"] = {"Tajio"}, ["tdk"] = {"Tambas"}, ["tdl"] = {"Sur"}, ["tdm"] = {"Taruma"}, ["tdn"] = {"Tondano"}, ["tdo"] = {"Teme"}, ["tdq"] = {"Tita"}, ["tdr"] = {"Todrah"}, ["tds"] = {"Doutai"}, ["tdt"] = {"Tetun Dili"}, ["tdv"] = {"Toro"}, ["tdx"] = {"Tandroy-Mahafaly Malagasy"}, ["tdy"] = {"Tadyawan"}, ["tea"] = {"Temiar"}, ["teb"] = {"Tetete"}, ["tec"] = {"Terik"}, ["ted"] = {"Tepo Krumen"}, ["tee"] = {"Huehuetla Tepehua"}, ["tef"] = {"Teressa"}, ["teg"] = {"Teke-Tege"}, ["teh"] = {"Tehuelche"}, ["tei"] = {"Torricelli"}, ["tek"] = {"Ibali Teke"}, ["tem"] = {"Timne"}, ["ten"] = {"Tama (Colombia)"}, ["teo"] = {"Teso"}, ["tep"] = {"Tepecano"}, ["teq"] = {"Temein"}, ["ter"] = {"Tereno"}, ["tes"] = {"Tengger"}, ["tet"] = {"Тетум"}, ["teu"] = {"Soo"}, ["tev"] = {"Teor"}, ["tew"] = {"Tewa (USA)"}, ["tex"] = {"Tennet"}, ["tey"] = {"Tulishi"}, ["tez"] = {"Tetserret"}, ["tfi"] = {"Tofin Gbe"}, ["tfn"] = {"Tanaina"}, ["tfo"] = {"Tefaro"}, ["tfr"] = {"Teribe"}, ["tft"] = {"Ternate"}, ["tga"] = {"Sagalla"}, ["tgb"] = {"Tobilung"}, ["tgc"] = {"Tigak"}, ["tgd"] = {"Ciwogai"}, ["tge"] = {"Eastern Gorkha Tamang"}, ["tgf"] = {"Chalikha"}, ["tgh"] = {"Tobagonian Creole English"}, ["tgi"] = {"Lawunuia"}, ["tgj"] = {"Tagin"}, ["tgn"] = {"Tandaganon"}, ["tgo"] = {"Sudest"}, ["tgp"] = {"Tangoa"}, ["tgq"] = {"Tring"}, ["tgr"] = {"Tareng"}, ["tgs"] = {"Nume"}, ["tgt"] = {"Central Tagbanwa"}, ["tgu"] = {"Tanggu"}, ["tgv"] = {"Tingui-Boto"}, ["tgw"] = {"Tagwana Senoufo"}, ["tgx"] = {"Tagish"}, ["tgy"] = {"Togoyo"}, ["tgz"] = {"Tagalaka"}, ["thd"] = {"Kuuk Thaayorre", "Thayore"}, ["the"] = {"Chitwania Tharu"}, ["thf"] = {"Thangmi"}, ["thh"] = {"Northern Tarahumara"}, ["thi"] = {"Tai Long"}, ["thk"] = {"Tharaka", "Kitharaka"}, ["thl"] = {"Dangaura Tharu"}, ["thm"] = {"Aheu"}, ["thn"] = {"Thachanadan"}, ["thp"] = {"Thompson"}, ["thq"] = {"Kochila Tharu"}, ["thr"] = {"Rana Tharu"}, ["ths"] = {"Thakali"}, ["tht"] = {"Tahltan"}, ["thu"] = {"Thuri"}, ["thv"] = {"Tahaggart Tamahaq"}, ["thy"] = {"Tha"}, ["thz"] = {"Tayart Tamajeq"}, ["tia"] = {"Tidikelt Tamazight"}, ["tic"] = {"Tira"}, ["tif"] = {"Tifal"}, ["tig"] = {"Tigre"}, ["tih"] = {"Timugon Murut"}, ["tii"] = {"Tiene"}, ["tij"] = {"Tilung"}, ["tik"] = {"Tikar"}, ["til"] = {"Tillamook"}, ["tim"] = {"Timbe"}, ["tin"] = {"Tindi"}, ["tio"] = {"Teop"}, ["tip"] = {"Trimuris"}, ["tiq"] = {"Tiéfo"}, ["tis"] = {"Masadiit Itneg"}, ["tit"] = {"Tinigua"}, ["tiu"] = {"Adasen"}, ["tiv"] = {"Tiv"}, ["tiw"] = {"Tiwi"}, ["tix"] = {"Southern Tiwa"}, ["tiy"] = {"Tiruray"}, ["tiz"] = {"Tai Hongjin"}, ["tja"] = {"Tajuasohn"}, ["tjg"] = {"Tunjung"}, ["tji"] = {"Northern Tujia"}, ["tjj"] = {"Tjungundji"}, ["tjl"] = {"Tai Laing"}, ["tjm"] = {"Timucua"}, ["tjn"] = {"Tonjon"}, ["tjo"] = {"Temacine Tamazight"}, ["tjp"] = {"Tjupany"}, ["tjs"] = {"Southern Tujia"}, ["tju"] = {"Tjurruru"}, ["tjw"] = {"Djabwurrung"}, ["tka"] = {"Truká"}, ["tkb"] = {"Buksa"}, ["tkd"] = {"Tukudede"}, ["tke"] = {"Takwane"}, ["tkf"] = {"Tukumanféd"}, ["tkg"] = {"Tesaka Malagasy"}, ["tkl"] = {"Tokelau"}, ["tkm"] = {"Takelma"}, ["tkn"] = {"Toku-No-Shima"}, ["tkp"] = {"Tikopia"}, ["tkq"] = {"Tee"}, ["tkr"] = {"Цахур"}, ["tks"] = {"Takestani"}, ["tkt"] = {"Kathoriya Tharu"}, ["tku"] = {"Upper Necaxa Totonac"}, ["tkv"] = {"Mur Pano"}, ["tkw"] = {"Teanu"}, ["tkx"] = {"Tangko"}, ["tkz"] = {"Takua"}, ["tla"] = {"Southwestern Tepehuan"}, ["tlb"] = {"Tobelo"}, ["tlc"] = {"Yecuatla Totonac"}, ["tld"] = {"Talaud"}, ["tlf"] = {"Telefol"}, ["tlg"] = {"Tofanma"}, ["tlh"] = {"Klingon", "tlhIngan Hol"}, ["tli"] = {"Tlingit"}, ["tlj"] = {"Talinga-Bwisi"}, ["tlk"] = {"Taloki"}, ["tll"] = {"Tetela"}, ["tlm"] = {"Tolomako"}, ["tln"] = {"Talondo'"}, ["tlo"] = {"Talodi"}, ["tlp"] = {"Filomena Mata-Coahuitlán Totonac"}, ["tlq"] = {"Tai Loi"}, ["tlr"] = {"Talise"}, ["tls"] = {"Tambotalo"}, ["tlt"] = {"Sou Nama", "Teluti"}, ["tlu"] = {"Tulehu"}, ["tlv"] = {"Taliabu"}, ["tlx"] = {"Khehek"}, ["tly"] = {"Talysh"}, ["tma"] = {"Tama (Chad)"}, ["tmb"] = {"Katbol", "Avava"}, ["tmc"] = {"Tumak"}, ["tmd"] = {"Haruai"}, ["tme"] = {"Tremembé"}, ["tmf"] = {"Toba-Maskoy"}, ["tmg"] = {"Ternateño"}, ["tmh"] = {"Tamashek"}, ["tmi"] = {"Tutuba"}, ["tmj"] = {"Samarokena"}, ["tmk"] = {"Northwestern Tamang"}, ["tml"] = {"Tamnim Citak"}, ["tmm"] = {"Tai Thanh"}, ["tmn"] = {"Taman (Indonesia)"}, ["tmo"] = {"Temoq"}, ["tmq"] = {"Tumleo"}, ["tmr"] = {"Вавилоны Еврей-Арамей"}, ["tms"] = {"Tima"}, ["tmt"] = {"Tasmate"}, ["tmu"] = {"Iau"}, ["tmv"] = {"Tembo (Motembo)"}, ["tmw"] = {"Temuan"}, ["tmy"] = {"Tami"}, ["tmz"] = {"Tamanaku"}, ["tna"] = {"Tacana"}, ["tnb"] = {"Western Tunebo"}, ["tnc"] = {"Tanimuca-Retuarã"}, ["tnd"] = {"Angosturas Tunebo"}, ["tng"] = {"Tobanga"}, ["tnh"] = {"Maiani"}, ["tni"] = {"Tandia"}, ["tnk"] = {"Kwamera"}, ["tnl"] = {"Lenakel"}, ["tnm"] = {"Tabla"}, ["tnn"] = {"North Tanna"}, ["tno"] = {"Toromono"}, ["tnp"] = {"Whitesands"}, ["tnq"] = {"Taino"}, ["tnr"] = {"Ménik"}, ["tns"] = {"Tenis"}, ["tnt"] = {"Tontemboan"}, ["tnu"] = {"Tay Khang"}, ["tnv"] = {"Tangchangya"}, ["tnw"] = {"Tonsawang"}, ["tnx"] = {"Tanema"}, ["tny"] = {"Tongwe"}, ["tnz"] = {"Ten'edn"}, ["tob"] = {"Toba"}, ["toc"] = {"Coyutla Totonac"}, ["tod"] = {"Toma"}, ["tof"] = {"Gizrra"}, ["tog"] = {"Tonga (Nyasa)"}, ["toh"] = {"Gitonga"}, ["toi"] = {"Tonga (Zambia)"}, ["toj"] = {"Tojolabal"}, ["tol"] = {"Tolowa"}, ["tom"] = {"Tombulu"}, ["too"] = {"Xicotepec De Juárez Totonac"}, ["top"] = {"Papantla Totonac"}, ["toq"] = {"Toposa"}, ["tor"] = {"Togbo-Vara Banda"}, ["tos"] = {"Highland Totonac"}, ["tou"] = {"Tho"}, ["tov"] = {"Upper Taromi"}, ["tow"] = {"Jemez"}, ["tox"] = {"Tobian"}, ["toy"] = {"Topoiyo"}, ["toz"] = {"To"}, ["tpa"] = {"Taupota"}, ["tpc"] = {"Azoyú Me'phaa", "Azoyú Tlapanec"}, ["tpe"] = {"Tippera"}, ["tpf"] = {"Tarpia"}, ["tpg"] = {"Kula"}, ["tpi"] = {"Ток Писин"}, ["tpj"] = {"Tapieté"}, ["tpk"] = {"Tupinikin"}, ["tpl"] = {"Tlacoapa Me'phaa", "Tlacoapa Tlapanec"}, ["tpm"] = {"Tampulma"}, ["tpn"] = {"Tupinambá"}, ["tpo"] = {"Tai Pao"}, ["tpp"] = {"Pisaflores Tepehua"}, ["tpq"] = {"Tukpa"}, ["tpr"] = {"Tuparí"}, ["tpt"] = {"Tlachichilco Tepehua"}, ["tpu"] = {"Tampuan"}, ["tpv"] = {"Tanapag"}, ["tpw"] = {"Tupí"}, ["tpx"] = {"Acatepec Me'phaa", "Acatepec Tlapanec"}, ["tpy"] = {"Trumai"}, ["tpz"] = {"Tinputz"}, ["tqb"] = {"Tembé"}, ["tql"] = {"Lehali"}, ["tqm"] = {"Turumsa"}, ["tqn"] = {"Tenino"}, ["tqo"] = {"Toaripi"}, ["tqp"] = {"Tomoip"}, ["tqq"] = {"Tunni"}, ["tqr"] = {"Torona"}, ["tqt"] = {"Western Totonac"}, ["tqu"] = {"Touo"}, ["tqw"] = {"Tonkawa"}, ["tra"] = {"Tirahi"}, ["trb"] = {"Terebu"}, ["trc"] = {"Copala Triqui"}, ["trd"] = {"Turi"}, ["tre"] = {"East Tarangan"}, ["trf"] = {"Trinidadian Creole English"}, ["trg"] = {"Lishán Didán"}, ["trh"] = {"Turaka"}, ["tri"] = {"Trió"}, ["trj"] = {"Toram"}, ["trk"] = {"Turkic languages"}, ["trl"] = {"Traveller Scottish"}, ["trm"] = {"Tregami"}, ["trn"] = {"Trinitario"}, ["tro"] = {"Tarao Naga"}, ["trp"] = {"Kok Borok"}, ["trq"] = {"San Martín Itunyoso Triqui"}, ["trr"] = {"Taushiro"}, ["trs"] = {"Chicahuaxtla Triqui"}, ["trt"] = {"Tunggare"}, ["tru"] = {"Turoyo", "Surayt"}, ["trv"] = {"Taroko"}, ["trw"] = {"Torwali"}, ["trx"] = {"Tringgus-Sembaan Bidayuh"}, ["try"] = {"Turung"}, ["trz"] = {"Torá"}, ["tsa"] = {"Tsaangi"}, ["tsb"] = {"Tsamai"}, ["tsc"] = {"Tswa"}, ["tsd"] = {"Tsakonian"}, ["tse"] = {"Tunisian Sign Language"}, ["tsg"] = {"Tausug"}, ["tsh"] = {"Tsuvan"}, ["tsi"] = {"Tsimshian"}, ["tsj"] = {"Tshangla"}, ["tsk"] = {"Tseku"}, ["tsl"] = {"Ts'ün-Lao"}, ["tsm"] = {"Turkish Sign Language", "Türk İşaret Dili"}, ["tsp"] = {"Northern Toussian"}, ["tsq"] = {"Thai Sign Language"}, ["tsr"] = {"Akei"}, ["tss"] = {"Taiwan Sign Language"}, ["tst"] = {"Tondi Songway Kiini"}, ["tsu"] = {"Tsou"}, ["tsv"] = {"Tsogo"}, ["tsw"] = {"Tsishingini"}, ["tsx"] = {"Mubami"}, ["tsy"] = {"Tebul Sign Language"}, ["tsz"] = {"Purepecha"}, ["tta"] = {"Tutelo"}, ["ttb"] = {"Gaa"}, ["ttc"] = {"Tektiteko"}, ["ttd"] = {"Tauade"}, ["tte"] = {"Bwanabwana"}, ["ttf"] = {"Tuotomb"}, ["ttg"] = {"Tutong"}, ["tth"] = {"Upper Ta'oih"}, ["tti"] = {"Tobati"}, ["ttj"] = {"Tooro"}, ["ttk"] = {"Totoro"}, ["ttl"] = {"Totela"}, ["ttm"] = {"Northern Tutchone"}, ["ttn"] = {"Towei"}, ["tto"] = {"Lower Ta'oih"}, ["ttp"] = {"Tombelala"}, ["ttq"] = {"Tawallammat Tamajaq"}, ["ttr"] = {"Tera"}, ["tts"] = {"Northeastern Thai"}, ["ttt"] = {"Лалын Тат"}, ["ttu"] = {"Torau"}, ["ttv"] = {"Titan"}, ["ttw"] = {"Long Wat"}, ["tty"] = {"Sikaritai"}, ["ttz"] = {"Tsum"}, ["tua"] = {"Wiarumus"}, ["tub"] = {"Tübatulabal"}, ["tuc"] = {"Mutu"}, ["tud"] = {"Tuxá"}, ["tue"] = {"Tuyuca"}, ["tuf"] = {"Central Tunebo"}, ["tug"] = {"Tunia"}, ["tuh"] = {"Taulil"}, ["tui"] = {"Tupuri"}, ["tuj"] = {"Tugutil"}, ["tul"] = {"Tula"}, ["tum"] = {"Тумбука"}, ["tun"] = {"Tunica"}, ["tuo"] = {"Tucano"}, ["tup"] = {"Tupi languages"}, ["tuq"] = {"Tedaga"}, ["tus"] = {"Tuscarora"}, ["tut"] = {"Altaic languages"}, ["tuu"] = {"Tututni"}, ["tuv"] = {"Turkana"}, ["tuw"] = {"Tungus languages"}, ["tux"] = {"Tuxináwa"}, ["tuy"] = {"Tugen"}, ["tuz"] = {"Turka"}, ["tva"] = {"Vaghua"}, ["tvd"] = {"Tsuvadi"}, ["tve"] = {"Te'un"}, ["tvk"] = {"Southeast Ambrym"}, ["tvl"] = {"Тувалу"}, ["tvm"] = {"Tela-Masbuar"}, ["tvn"] = {"Tavoyan"}, ["tvo"] = {"Tidore"}, ["tvs"] = {"Taveta"}, ["tvt"] = {"Tutsa Naga"}, ["tvu"] = {"Tunen"}, ["tvw"] = {"Sedoa"}, ["tvx"] = {"Taivoan"}, ["tvy"] = {"Timor Pidgin"}, ["twa"] = {"Twana"}, ["twb"] = {"Western Tawbuid"}, ["twc"] = {"Teshenawa"}, ["twd"] = {"Twents"}, ["twe"] = {"Tewa (Indonesia)"}, ["twf"] = {"Northern Tiwa"}, ["twg"] = {"Tereweng"}, ["twh"] = {"Tai Dón"}, ["twl"] = {"Tawara"}, ["twm"] = {"Tawang Monpa"}, ["twn"] = {"Twendi"}, ["two"] = {"Tswapong"}, ["twp"] = {"Ere"}, ["twq"] = {"Tasawaq"}, ["twr"] = {"Southwestern Tarahumara"}, ["twt"] = {"Turiwára"}, ["twu"] = {"Termanu"}, ["tww"] = {"Tuwari"}, ["twx"] = {"Tewe"}, ["twy"] = {"Tawoyan"}, ["txa"] = {"Tombonuo"}, ["txb"] = {"Tokharian B"}, ["txc"] = {"Tsetsaut"}, ["txe"] = {"Totoli"}, ["txg"] = {"Tangut"}, ["txh"] = {"Thracian"}, ["txi"] = {"Ikpeng"}, ["txj"] = {"Tarjumo"}, ["txm"] = {"Tomini"}, ["txn"] = {"West Tarangan"}, ["txo"] = {"Toto"}, ["txq"] = {"Tii"}, ["txr"] = {"Tartessian"}, ["txs"] = {"Tonsea"}, ["txt"] = {"Citak"}, ["txu"] = {"Kayapó"}, ["txx"] = {"Tatana"}, ["txy"] = {"Tanosy Malagasy"}, ["tya"] = {"Tauya"}, ["tye"] = {"Kyanga"}, ["tyh"] = {"O'du"}, ["tyi"] = {"Teke-Tsaayi"}, ["tyj"] = {"Tai Do", "Tai Yo"}, ["tyl"] = {"Thu Lao"}, ["tyn"] = {"Kombai"}, ["typ"] = {"Thaypan"}, ["tyr"] = {"Tai Daeng"}, ["tys"] = {"Tày Sa Pa"}, ["tyt"] = {"Tày Tac"}, ["tyu"] = {"Kua"}, ["tyv"] = {"Тува"}, ["tyx"] = {"Teke-Tyee"}, ["tyy"] = {"Tiyaa"}, ["tyz"] = {"Tày"}, ["tza"] = {"Tanzanian Sign Language"}, ["tzh"] = {"Tzeltal"}, ["tzj"] = {"Tz'utujil"}, ["tzl"] = {"Talossan"}, ["tzm"] = {"Central Atlas Tamazight"}, ["tzn"] = {"Tugun"}, ["tzo"] = {"Tzotzil"}, ["tzx"] = {"Tabriak"}, ["uam"] = {"Uamué"}, ["uan"] = {"Kuan"}, ["uar"] = {"Tairuma"}, ["uba"] = {"Ubang"}, ["ubi"] = {"Ubi"}, ["ubl"] = {"Buhi'non Bikol"}, ["ubr"] = {"Ubir"}, ["ubu"] = {"Umbu-Ungu"}, ["uby"] = {"Ubykh"}, ["uda"] = {"Uda"}, ["ude"] = {"Udihe"}, ["udg"] = {"Muduga"}, ["udi"] = {"Udi"}, ["udj"] = {"Ujir"}, ["udl"] = {"Wuzlam"}, ["udm"] = {"Удмурт"}, ["udu"] = {"Uduk"}, ["ues"] = {"Kioko"}, ["ufi"] = {"Ufim"}, ["uga"] = {"Ugaritic"}, ["ugb"] = {"Kuku-Ugbanh"}, ["uge"] = {"Ughele"}, ["ugn"] = {"Ugandan Sign Language"}, ["ugo"] = {"Ugong"}, ["ugy"] = {"Uruguayan Sign Language"}, ["uha"] = {"Uhami"}, ["uhn"] = {"Damal"}, ["uis"] = {"Uisai"}, ["uiv"] = {"Iyive"}, ["uji"] = {"Tanjijili"}, ["uka"] = {"Kaburi"}, ["ukg"] = {"Ukuriguma"}, ["ukh"] = {"Ukhwejo"}, ["uki"] = {"Kui (India)"}, ["ukk"] = {"Muak Sa-aak"}, ["ukl"] = {"Ukrainian Sign Language"}, ["ukp"] = {"Ukpe-Bayobiri"}, ["ukq"] = {"Ukwa"}, ["uks"] = {"Urubú-Kaapor Sign Language", "Kaapor Sign Language"}, ["uku"] = {"Ukue"}, ["ukv"] = {"Kuku"}, ["ukw"] = {"Ukwuani-Aboh-Ndoni"}, ["uky"] = {"Kuuk-Yak"}, ["ula"] = {"Fungwa"}, ["ulb"] = {"Ulukwumi"}, ["ulc"] = {"Ulch"}, ["ule"] = {"Lule"}, ["ulf"] = {"Usku", "Afra"}, ["uli"] = {"Ulithian"}, ["ulk"] = {"Meriam Mir"}, ["ull"] = {"Ullatan"}, ["ulm"] = {"Ulumanda'"}, ["uln"] = {"Unserdeutsch"}, ["ulu"] = {"Uma' Lung"}, ["ulw"] = {"Ulwa"}, ["uma"] = {"Umatilla"}, ["umb"] = {"Umbundu"}, ["umc"] = {"Marrucinian"}, ["umd"] = {"Umbindhamu"}, ["umg"] = {"Morrobalama", "Umbuygamu"}, ["umi"] = {"Ukit"}, ["umm"] = {"Umon"}, ["umn"] = {"Makyan Naga"}, ["umo"] = {"Umotína"}, ["ump"] = {"Umpila"}, ["umr"] = {"Umbugarla"}, ["ums"] = {"Pendau"}, ["umu"] = {"Munsee"}, ["una"] = {"North Watut"}, ["und"] = {"Тодорхойгүй"}, ["une"] = {"Uneme"}, ["ung"] = {"Ngarinyin"}, ["uni"] = {"Uni"}, ["unk"] = {"Enawené-Nawé"}, ["unm"] = {"Unami"}, ["unn"] = {"Kurnai"}, ["unr"] = {"Mundari"}, ["unu"] = {"Unubahe"}, ["unx"] = {"Munda"}, ["unz"] = {"Unde Kaili"}, ["upi"] = {"Umeda"}, ["upv"] = {"Uripiv-Wala-Rano-Atchin"}, ["ura"] = {"Urarina"}, ["urb"] = {"Urubú-Kaapor", "Kaapor"}, ["urc"] = {"Urningangg"}, ["ure"] = {"Uru"}, ["urf"] = {"Uradhi"}, ["urg"] = {"Urigina"}, ["urh"] = {"Urhobo"}, ["uri"] = {"Urim"}, ["urj"] = {"Uralic languages"}, ["urk"] = {"Urak Lawoi'"}, ["url"] = {"Urali"}, ["urm"] = {"Urapmin"}, ["urn"] = {"Uruangnirin"}, ["uro"] = {"Ura (Papua New Guinea)"}, ["urp"] = {"Uru-Pa-In"}, ["urr"] = {"Lehalurup", "Löyöp"}, ["urt"] = {"Urat"}, ["uru"] = {"Urumi"}, ["urv"] = {"Uruava"}, ["urw"] = {"Sop"}, ["urx"] = {"Urimo"}, ["ury"] = {"Orya"}, ["urz"] = {"Uru-Eu-Wau-Wau"}, ["usa"] = {"Usarufa"}, ["ush"] = {"Ushojo"}, ["usi"] = {"Usui"}, ["usk"] = {"Usaghade"}, ["usp"] = {"Uspanteco"}, ["uss"] = {"us-Saare"}, ["usu"] = {"Uya"}, ["uta"] = {"Otank"}, ["ute"] = {"Ute-Southern Paiute"}, ["uth"] = {"ut-Hun"}, ["utp"] = {"Amba (Solomon Islands)"}, ["utr"] = {"Etulo"}, ["utu"] = {"Utu"}, ["uum"] = {"Urum"}, ["uun"] = {"Kulon-Pazeh"}, ["uur"] = {"Ura (Vanuatu)"}, ["uuu"] = {"U"}, ["uve"] = {"West Uvean", "Fagauvea"}, ["uvh"] = {"Uri"}, ["uvl"] = {"Lote"}, ["uwa"] = {"Kuku-Uwanh"}, ["uya"] = {"Doko-Uyanga"}, ["uzn"] = {"Northern Uzbek"}, ["uzs"] = {"Southern Uzbek"}, ["vaa"] = {"Vaagri Booli"}, ["vae"] = {"Vale"}, ["vaf"] = {"Vafsi"}, ["vag"] = {"Vagla"}, ["vah"] = {"Varhadi-Nagpuri"}, ["vai"] = {"Vai"}, ["vaj"] = {"Sekele", "Northwestern ǃKung", "Vasekele"}, ["val"] = {"Vehes"}, ["vam"] = {"Vanimo"}, ["van"] = {"Valman"}, ["vao"] = {"Vao"}, ["vap"] = {"Vaiphei"}, ["var"] = {"Huarijio"}, ["vas"] = {"Vasavi"}, ["vau"] = {"Vanuma"}, ["vav"] = {"Varli"}, ["vay"] = {"Wayu"}, ["vbb"] = {"Southeast Babar"}, ["vbk"] = {"Southwestern Bontok"}, ["vec"] = {"Венец"}, ["ved"] = {"Veddah"}, ["vel"] = {"Veluws"}, ["vem"] = {"Vemgo-Mabas"}, ["veo"] = {"Ventureño"}, ["vep"] = {"Veps"}, ["ver"] = {"Mom Jango"}, ["vgr"] = {"Vaghri"}, ["vgt"] = {"Vlaamse Gebarentaal", "Flemish Sign Language"}, ["vic"] = {"Virgin Islands Creole English"}, ["vid"] = {"Vidunda"}, ["vif"] = {"Vili"}, ["vig"] = {"Viemo"}, ["vil"] = {"Vilela"}, ["vin"] = {"Vinza"}, ["vis"] = {"Vishavan"}, ["vit"] = {"Viti"}, ["viv"] = {"Iduna"}, ["vka"] = {"Kariyarra"}, ["vkj"] = {"Kujarge"}, ["vkk"] = {"Kaur"}, ["vkl"] = {"Kulisusu"}, ["vkm"] = {"Kamakan"}, ["vkn"] = {"Koro Nulu"}, ["vko"] = {"Kodeoha"}, ["vkp"] = {"Korlai Creole Portuguese"}, ["vkt"] = {"Tenggarong Kutai Malay"}, ["vku"] = {"Kurrama"}, ["vkz"] = {"Koro Zuba"}, ["vlp"] = {"Valpei"}, ["vls"] = {"Vlaams"}, ["vma"] = {"Martuyhunira"}, ["vmb"] = {"Barbaram"}, ["vmc"] = {"Juxtlahuaca Mixtec"}, ["vmd"] = {"Mudu Koraga"}, ["vme"] = {"East Masela"}, ["vmf"] = {"Майны Франк"}, ["vmg"] = {"Lungalunga"}, ["vmh"] = {"Maraghei"}, ["vmi"] = {"Miwa"}, ["vmj"] = {"Ixtayutla Mixtec"}, ["vmk"] = {"Makhuwa-Shirima"}, ["vml"] = {"Malgana"}, ["vmm"] = {"Mitlatongo Mixtec"}, ["vmp"] = {"Soyaltepec Mazatec"}, ["vmq"] = {"Soyaltepec Mixtec"}, ["vmr"] = {"Marenje"}, ["vms"] = {"Moksela"}, ["vmu"] = {"Muluridyi"}, ["vmv"] = {"Valley Maidu"}, ["vmw"] = {"Makhuwa"}, ["vmx"] = {"Tamazola Mixtec"}, ["vmy"] = {"Ayautla Mazatec"}, ["vmz"] = {"Mazatlán Mazatec"}, ["vnk"] = {"Vano", "Lovono"}, ["vnm"] = {"Vinmavis", "Neve'ei"}, ["vnp"] = {"Vunapu"}, ["vor"] = {"Voro"}, ["vot"] = {"Votic"}, ["vra"] = {"Vera'a"}, ["vro"] = {"Võro"}, ["vrs"] = {"Varisi"}, ["vrt"] = {"Burmbar", "Banam Bay"}, ["vsi"] = {"Moldova Sign Language"}, ["vsl"] = {"Venezuelan Sign Language"}, ["vsv"] = {"Valencian Sign Language", "Llengua de signes valenciana"}, ["vto"] = {"Vitou"}, ["vum"] = {"Vumbu"}, ["vun"] = {"Vunjo"}, ["vut"] = {"Vute"}, ["vwa"] = {"Awa (China)"}, ["waa"] = {"Walla Walla"}, ["wab"] = {"Wab"}, ["wac"] = {"Wasco-Wishram"}, ["wad"] = {"Wamesa", "Wondama"}, ["wae"] = {"Walser"}, ["waf"] = {"Wakoná"}, ["wag"] = {"Wa'ema"}, ["wah"] = {"Watubela"}, ["wai"] = {"Wares"}, ["waj"] = {"Waffa"}, ["wak"] = {"Wakashan languages"}, ["wal"] = {"Wolaytta", "Wolaitta"}, ["wam"] = {"Wampanoag"}, ["wan"] = {"Wan"}, ["wao"] = {"Wappo"}, ["wap"] = {"Wapishana"}, ["waq"] = {"Wagiman"}, ["war"] = {"Waray (Philippines)"}, ["was"] = {"Washo"}, ["wat"] = {"Kaninuwa"}, ["wau"] = {"Waurá"}, ["wav"] = {"Waka"}, ["waw"] = {"Waiwai"}, ["wax"] = {"Watam", "Marangis"}, ["way"] = {"Wayana"}, ["waz"] = {"Wampur"}, ["wba"] = {"Warao"}, ["wbb"] = {"Wabo"}, ["wbe"] = {"Waritai"}, ["wbf"] = {"Wara"}, ["wbh"] = {"Wanda"}, ["wbi"] = {"Vwanji"}, ["wbj"] = {"Alagwa"}, ["wbk"] = {"Waigali"}, ["wbl"] = {"Wakhi"}, ["wbm"] = {"Wa"}, ["wbp"] = {"Warlpiri"}, ["wbq"] = {"Waddar"}, ["wbr"] = {"Wagdi"}, ["wbs"] = {"West Bengal Sign Language"}, ["wbt"] = {"Warnman"}, ["wbv"] = {"Wajarri"}, ["wbw"] = {"Woi"}, ["wca"] = {"Yanomámi"}, ["wci"] = {"Waci Gbe"}, ["wdd"] = {"Wandji"}, ["wdg"] = {"Wadaginam"}, ["wdj"] = {"Wadjiginy"}, ["wdk"] = {"Wadikali"}, ["wdu"] = {"Wadjigu"}, ["wdy"] = {"Wadjabangayi"}, ["wea"] = {"Wewaw"}, ["wec"] = {"Wè Western"}, ["wed"] = {"Wedau"}, ["weg"] = {"Wergaia"}, ["weh"] = {"Weh"}, ["wei"] = {"Kiunum"}, ["wem"] = {"Weme Gbe"}, ["wen"] = {"Sorbian languages"}, ["weo"] = {"Wemale"}, ["wep"] = {"Вестфали"}, ["wer"] = {"Weri"}, ["wes"] = {"Cameroon Pidgin"}, ["wet"] = {"Perai"}, ["weu"] = {"Rawngtu Chin"}, ["wew"] = {"Wejewa"}, ["wfg"] = {"Yafi", "Zorop"}, ["wga"] = {"Wagaya"}, ["wgb"] = {"Wagawaga"}, ["wgg"] = {"Wangkangurru", "Wangganguru"}, ["wgi"] = {"Wahgi"}, ["wgo"] = {"Waigeo"}, ["wgu"] = {"Wirangu"}, ["wgy"] = {"Warrgamay"}, ["wha"] = {"Sou Upaa", "Manusela"}, ["whg"] = {"North Wahgi"}, ["whk"] = {"Wahau Kenyah"}, ["whu"] = {"Wahau Kayan"}, ["wib"] = {"Southern Toussian"}, ["wic"] = {"Wichita"}, ["wie"] = {"Wik-Epa"}, ["wif"] = {"Wik-Keyangan"}, ["wig"] = {"Wik Ngathan"}, ["wih"] = {"Wik-Me'anha"}, ["wii"] = {"Minidien"}, ["wij"] = {"Wik-Iiyanh"}, ["wik"] = {"Wikalkan"}, ["wil"] = {"Wilawila"}, ["wim"] = {"Wik-Mungkan"}, ["win"] = {"Ho-Chunk"}, ["wir"] = {"Wiraféd"}, ["wiu"] = {"Wiru"}, ["wiv"] = {"Vitu"}, ["wiy"] = {"Wiyot"}, ["wja"] = {"Waja"}, ["wji"] = {"Warji"}, ["wka"] = {"Kw'adza"}, ["wkb"] = {"Kumbaran"}, ["wkd"] = {"Wakde", "Mo"}, ["wkl"] = {"Kalanadi"}, ["wkr"] = {"Keerray-Woorroong"}, ["wku"] = {"Kunduvadi"}, ["wkw"] = {"Wakawaka"}, ["wky"] = {"Wangkayutyuru"}, ["wla"] = {"Walio"}, ["wlc"] = {"Mwali Comorian"}, ["wle"] = {"Wolane"}, ["wlg"] = {"Kunbarlang"}, ["wlh"] = {"Welaun"}, ["wli"] = {"Waioli"}, ["wlk"] = {"Wailaki"}, ["wll"] = {"Wali (Sudan)"}, ["wlm"] = {"Middle Welsh"}, ["wlo"] = {"Wolio"}, ["wlr"] = {"Wailapa"}, ["wls"] = {"Wallisian"}, ["wlu"] = {"Wuliwuli"}, ["wlv"] = {"Wichí Lhamtés Vejoz"}, ["wlw"] = {"Walak"}, ["wlx"] = {"Wali (Ghana)"}, ["wly"] = {"Waling"}, ["wma"] = {"Mawa (Nigeria)"}, ["wmb"] = {"Wambaya"}, ["wmc"] = {"Wamas"}, ["wmd"] = {"Mamaindé"}, ["wme"] = {"Wambule"}, ["wmg"] = {"Western Minyag"}, ["wmh"] = {"Waima'a"}, ["wmi"] = {"Wamin"}, ["wmm"] = {"Maiwa (Indonesia)"}, ["wmn"] = {"Waamwang"}, ["wmo"] = {"Wom (Papua New Guinea)"}, ["wms"] = {"Wambon"}, ["wmt"] = {"Walmajarri"}, ["wmw"] = {"Mwani"}, ["wmx"] = {"Womo"}, ["wnb"] = {"Wanambre"}, ["wnc"] = {"Wantoat"}, ["wnd"] = {"Wandarang"}, ["wne"] = {"Waneci"}, ["wng"] = {"Wanggom"}, ["wni"] = {"Ndzwani Comorian"}, ["wnk"] = {"Wanukaka"}, ["wnm"] = {"Wanggamala"}, ["wnn"] = {"Wunumara"}, ["wno"] = {"Wano"}, ["wnp"] = {"Wanap"}, ["wnu"] = {"Usan"}, ["wnw"] = {"Wintu"}, ["wny"] = {"Wanyi", "Waanyi"}, ["woa"] = {"Kuwema", "Tyaraity"}, ["wob"] = {"Wè Northern"}, ["woc"] = {"Wogeo"}, ["wod"] = {"Wolani"}, ["woe"] = {"Woleaian"}, ["wof"] = {"Gambian Wolof"}, ["wog"] = {"Wogamusin"}, ["woi"] = {"Kamang"}, ["wok"] = {"Longto"}, ["wom"] = {"Wom (Nigeria)"}, ["won"] = {"Wongo"}, ["woo"] = {"Manombai"}, ["wor"] = {"Woria"}, ["wos"] = {"Hanga Hundi"}, ["wow"] = {"Wawonii"}, ["woy"] = {"Weyto"}, ["wpc"] = {"Maco"}, ["wrb"] = {"Waluwarra", "Warluwara"}, ["wrd"] = {"Warduji"}, ["wrg"] = {"Warungu", "Gudjal"}, ["wrh"] = {"Wiradjuri"}, ["wri"] = {"Wariyangga"}, ["wrk"] = {"Garrwa"}, ["wrl"] = {"Warlmanpa"}, ["wrm"] = {"Warumungu"}, ["wrn"] = {"Warnang"}, ["wro"] = {"Worrorra"}, ["wrp"] = {"Waropen"}, ["wrr"] = {"Wardaman"}, ["wrs"] = {"Waris"}, ["wru"] = {"Waru"}, ["wrv"] = {"Waruna"}, ["wrw"] = {"Gugu Warra"}, ["wrx"] = {"Wae Rana"}, ["wry"] = {"Merwari"}, ["wrz"] = {"Waray (Australia)"}, ["wsa"] = {"Warembori"}, ["wsg"] = {"Adilabad Gondi"}, ["wsi"] = {"Wusi"}, ["wsk"] = {"Waskia"}, ["wsr"] = {"Owenia"}, ["wss"] = {"Wasa"}, ["wsu"] = {"Wasu"}, ["wsv"] = {"Wotapuri-Katarqalai"}, ["wtf"] = {"Watiwa"}, ["wth"] = {"Wathawurrung"}, ["wti"] = {"Berta"}, ["wtk"] = {"Watakataui"}, ["wtm"] = {"Mewati"}, ["wtw"] = {"Wotu"}, ["wua"] = {"Wikngenchera"}, ["wub"] = {"Wunambal"}, ["wud"] = {"Wudu"}, ["wuh"] = {"Wutunhua"}, ["wul"] = {"Silimo"}, ["wum"] = {"Wumbvu"}, ["wun"] = {"Bungu"}, ["wur"] = {"Wurrugu"}, ["wut"] = {"Wutung"}, ["wuu"] = {"Wu Chinese"}, ["wuv"] = {"Wuvulu-Aua"}, ["wux"] = {"Wulna"}, ["wuy"] = {"Wauyai"}, ["wwa"] = {"Waama"}, ["wwb"] = {"Wakabunga"}, ["wwo"] = {"Wetamut", "Dorig"}, ["wwr"] = {"Warrwa"}, ["www"] = {"Wawa"}, ["wxa"] = {"Waxianghua"}, ["wxw"] = {"Wardandi"}, ["wya"] = {"Wyandot"}, ["wyb"] = {"Wangaaybuwan-Ngiyambaa"}, ["wyi"] = {"Woiwurrung"}, ["wym"] = {"Wymysorys"}, ["wyr"] = {"Wayoró"}, ["wyy"] = {"Western Fijian"}, ["xaa"] = {"Andalusian Arabic"}, ["xab"] = {"Sambe"}, ["xac"] = {"Kachari"}, ["xad"] = {"Adai"}, ["xae"] = {"Aequian"}, ["xag"] = {"Aghwan"}, ["xai"] = {"Kaimbé"}, ["xaj"] = {"Ararandewára"}, ["xak"] = {"Máku"}, ["xal"] = {"Халимаг", "Ойрад"}, ["xam"] = {"Цъхам"}, ["xan"] = {"Xamtanga"}, ["xao"] = {"Khao"}, ["xap"] = {"Apalachee"}, ["xaq"] = {"Aquitanian"}, ["xar"] = {"Karami"}, ["xas"] = {"Kamas"}, ["xat"] = {"Katawixi"}, ["xau"] = {"Kauwera"}, ["xav"] = {"Xavánte"}, ["xaw"] = {"Kawaiisu"}, ["xay"] = {"Kayan Mahakam"}, ["xbb"] = {"Lower Burdekin"}, ["xbc"] = {"Bactrian"}, ["xbd"] = {"Bindal"}, ["xbe"] = {"Bigambal"}, ["xbg"] = {"Bunganditj"}, ["xbi"] = {"Kombio"}, ["xbj"] = {"Birrpayi"}, ["xbm"] = {"Middle Breton"}, ["xbn"] = {"Kenaboi"}, ["xbo"] = {"Bolgarian"}, ["xbp"] = {"Bibbulman"}, ["xbr"] = {"Kambera"}, ["xbw"] = {"Kambiwá"}, ["xby"] = {"Batjala", "Batyala"}, ["xcb"] = {"Cumbric"}, ["xcc"] = {"Camunic"}, ["xce"] = {"Celtiberian"}, ["xcg"] = {"Cisalpine Gaulish"}, ["xch"] = {"Chemakum", "Chimakum"}, ["xcl"] = {"Classical Armenian"}, ["xcm"] = {"Comecrudo"}, ["xcn"] = {"Cotoname"}, ["xco"] = {"Chorasmian"}, ["xcr"] = {"Carian"}, ["xct"] = {"Classical Tibetan"}, ["xcu"] = {"Curonian"}, ["xcv"] = {"Chuvantsy"}, ["xcw"] = {"Coahuilteco"}, ["xcy"] = {"Cayuse"}, ["xda"] = {"Darkinyung"}, ["xdc"] = {"Dacian"}, ["xdk"] = {"Dharuk"}, ["xdm"] = {"Edomite"}, ["xdo"] = {"Kwandu"}, ["xdy"] = {"Malayic Dayak"}, ["xeb"] = {"Eblan"}, ["xed"] = {"Hdi"}, ["xeg"] = {"ǁXegwi"}, ["xel"] = {"Kelo"}, ["xem"] = {"Kembayan"}, ["xep"] = {"Epi-Olmec"}, ["xer"] = {"Xerénte"}, ["xes"] = {"Kesawai"}, ["xet"] = {"Xetá"}, ["xeu"] = {"Keoru-Ahia"}, ["xfa"] = {"Faliscan"}, ["xga"] = {"Galatian"}, ["xgb"] = {"Gbin"}, ["xgd"] = {"Gudang"}, ["xgf"] = {"Gabrielino-Fernandeño"}, ["xgg"] = {"Goreng"}, ["xgi"] = {"Garingbal"}, ["xgl"] = {"Galindan"}, ["xgm"] = {"Dharumbal", "Guwinmal"}, ["xgn"] = {"Mongolian languages"}, ["xgr"] = {"Garza"}, ["xgu"] = {"Unggumi"}, ["xgw"] = {"Guwa"}, ["xha"] = {"Harami"}, ["xhc"] = {"Hunnic"}, ["xhd"] = {"Hadrami"}, ["xhe"] = {"Khetrani"}, ["xhr"] = {"Hernican"}, ["xht"] = {"Hattic"}, ["xhu"] = {"Hurrian"}, ["xhv"] = {"Khua"}, ["xib"] = {"Iberian"}, ["xii"] = {"Xiri"}, ["xil"] = {"Illyrian"}, ["xin"] = {"Xinca"}, ["xir"] = {"Xiriâna"}, ["xis"] = {"Kisan"}, ["xiv"] = {"Indus Valley Language"}, ["xiy"] = {"Xipaya"}, ["xjb"] = {"Minjungbal"}, ["xjt"] = {"Jaitmatang"}, ["xka"] = {"Kalkoti"}, ["xkb"] = {"Northern Nago"}, ["xkc"] = {"Kho'ini"}, ["xkd"] = {"Mendalam Kayan"}, ["xke"] = {"Kereho"}, ["xkf"] = {"Khengkha"}, ["xkg"] = {"Kagoro"}, ["xki"] = {"Kenyan Sign Language"}, ["xkj"] = {"Kajali"}, ["xkk"] = {"Kaco'"}, ["xkl"] = {"Mainstream Kenyah"}, ["xkn"] = {"Kayan River Kayan"}, ["xko"] = {"Kiorr"}, ["xkp"] = {"Kabatei"}, ["xkq"] = {"Koroni"}, ["xkr"] = {"Xakriabá"}, ["xks"] = {"Kumbewaha"}, ["xkt"] = {"Kantosi"}, ["xku"] = {"Kaamba"}, ["xkv"] = {"Kgalagadi"}, ["xkw"] = {"Kembra"}, ["xkx"] = {"Karore"}, ["xky"] = {"Uma' Lasan"}, ["xkz"] = {"Kurtokha"}, ["xla"] = {"Kamula"}, ["xlb"] = {"Loup B"}, ["xlc"] = {"Lycian"}, ["xld"] = {"Lydian"}, ["xle"] = {"Lemnian"}, ["xlg"] = {"Ligurian (Ancient)"}, ["xli"] = {"Liburnian"}, ["xln"] = {"Alanic"}, ["xlo"] = {"Loup A"}, ["xlp"] = {"Lepontic"}, ["xls"] = {"Lusitanian"}, ["xlu"] = {"Cuneiform Luwian"}, ["xly"] = {"Elymian"}, ["xma"] = {"Mushungulu"}, ["xmb"] = {"Mbonga"}, ["xmc"] = {"Makhuwa-Marrevone"}, ["xmd"] = {"Mbudum"}, ["xme"] = {"Median"}, ["xmf"] = {"Mingrelian"}, ["xmg"] = {"Mengaka"}, ["xmh"] = {"Kugu-Muminh"}, ["xmj"] = {"Majera"}, ["xmk"] = {"Ancient Macedonian"}, ["xml"] = {"Malaysian Sign Language"}, ["xmm"] = {"Manado Malay"}, ["xmn"] = {"Manichaean Middle Persian"}, ["xmo"] = {"Morerebi"}, ["xmp"] = {"Kuku-Mu'inh"}, ["xmq"] = {"Kuku-Mangk"}, ["xmr"] = {"Meroitic"}, ["xms"] = {"Moroccan Sign Language"}, ["xmt"] = {"Matbat"}, ["xmu"] = {"Kamu"}, ["xmv"] = {"Antankarana Malagasy", "Tankarana Malagasy"}, ["xmw"] = {"Tsimihety Malagasy"}, ["xmx"] = {"Maden"}, ["xmy"] = {"Mayaguduna"}, ["xmz"] = {"Mori Bawah"}, ["xna"] = {"Ancient North Arabian"}, ["xnb"] = {"Kanakanabu"}, ["xnd"] = {"Na-Dene languages"}, ["xng"] = {"Middle Mongolian"}, ["xnh"] = {"Kuanhua"}, ["xni"] = {"Ngarigu"}, ["xnj"] = {"Ngoni (Tanzania)"}, ["xnk"] = {"Nganakarti"}, ["xnm"] = {"Ngumbarl"}, ["xnn"] = {"Northern Kankanay"}, ["xno"] = {"Anglo-Norman"}, ["xnq"] = {"Ngoni (Mozambique)"}, ["xnr"] = {"Kangri"}, ["xns"] = {"Kanashi"}, ["xnt"] = {"Narragansett"}, ["xnu"] = {"Nukunul"}, ["xny"] = {"Nyiyaparli"}, ["xnz"] = {"Kenzi", "Mattoki"}, ["xoc"] = {"O'chi'chi'"}, ["xod"] = {"Kokoda"}, ["xog"] = {"Сога"}, ["xoi"] = {"Kominimung"}, ["xok"] = {"Xokleng"}, ["xom"] = {"Komo (Sudan)"}, ["xon"] = {"Konkomba"}, ["xoo"] = {"Xukurú"}, ["xop"] = {"Kopar"}, ["xor"] = {"Korubo"}, ["xow"] = {"Kowaki"}, ["xpa"] = {"Pirriya"}, ["xpb"] = {"Northeastern Tasmanian", "Pyemmairrener"}, ["xpc"] = {"Pecheneg"}, ["xpd"] = {"Oyster Bay Tasmanian"}, ["xpe"] = {"Liberia Kpelle"}, ["xpf"] = {"Southeast Tasmanian", "Nuenonne"}, ["xpg"] = {"Phrygian"}, ["xph"] = {"North Midlands Tasmanian", "Tyerrenoterpanner"}, ["xpi"] = {"Pictish"}, ["xpj"] = {"Mpalitjanh"}, ["xpk"] = {"Kulina Pano"}, ["xpl"] = {"Port Sorell Tasmanian"}, ["xpm"] = {"Pumpokol"}, ["xpn"] = {"Kapinawá"}, ["xpo"] = {"Pochutec"}, ["xpp"] = {"Puyo-Paekche"}, ["xpq"] = {"Mohegan-Pequot"}, ["xpr"] = {"Parthian"}, ["xps"] = {"Pisidian"}, ["xpt"] = {"Punthamara"}, ["xpu"] = {"Punic"}, ["xpv"] = {"Northern Tasmanian", "Tommeginne"}, ["xpw"] = {"Northwestern Tasmanian", "Peerapper"}, ["xpx"] = {"Southwestern Tasmanian", "Toogee"}, ["xpy"] = {"Puyo"}, ["xpz"] = {"Bruny Island Tasmanian"}, ["xqa"] = {"Karakhanid"}, ["xqt"] = {"Qatabanian"}, ["xra"] = {"Krahô"}, ["xrb"] = {"Eastern Karaboro"}, ["xrd"] = {"Gundungurra"}, ["xre"] = {"Kreye"}, ["xrg"] = {"Minang"}, ["xri"] = {"Krikati-Timbira"}, ["xrm"] = {"Armazic"}, ["xrn"] = {"Arin"}, ["xrr"] = {"Raetic"}, ["xrt"] = {"Aranama-Tamique"}, ["xru"] = {"Marriammu"}, ["xrw"] = {"Karawa"}, ["xsa"] = {"Sabaean"}, ["xsb"] = {"Sambal"}, ["xsc"] = {"Scythian"}, ["xsd"] = {"Sidetic"}, ["xse"] = {"Sempan"}, ["xsh"] = {"Shamang"}, ["xsi"] = {"Sio"}, ["xsj"] = {"Subi"}, ["xsl"] = {"South Slavey"}, ["xsm"] = {"Kasem"}, ["xsn"] = {"Sanga (Nigeria)"}, ["xso"] = {"Solano"}, ["xsp"] = {"Silopi"}, ["xsq"] = {"Makhuwa-Saka"}, ["xsr"] = {"Sherpa"}, ["xss"] = {"Assan"}, ["xsu"] = {"Sanumá"}, ["xsv"] = {"Sudovian"}, ["xsy"] = {"Saisiyat"}, ["xta"] = {"Alcozauca Mixtec"}, ["xtb"] = {"Chazumba Mixtec"}, ["xtc"] = {"Katcha-Kadugli-Miri"}, ["xtd"] = {"Diuxi-Tilantongo Mixtec"}, ["xte"] = {"Ketengban"}, ["xtg"] = {"Transalpine Gaulish"}, ["xth"] = {"Yitha Yitha"}, ["xti"] = {"Sinicahua Mixtec"}, ["xtj"] = {"San Juan Teita Mixtec"}, ["xtl"] = {"Tijaltepec Mixtec"}, ["xtm"] = {"Magdalena Peñasco Mixtec"}, ["xtn"] = {"Northern Tlaxiaco Mixtec"}, ["xto"] = {"Tokharian A"}, ["xtp"] = {"San Miguel Piedras Mixtec"}, ["xtq"] = {"Tumshuqese"}, ["xtr"] = {"Early Tripuri"}, ["xts"] = {"Sindihui Mixtec"}, ["xtt"] = {"Tacahua Mixtec"}, ["xtu"] = {"Cuyamecalco Mixtec"}, ["xtv"] = {"Thawa"}, ["xtw"] = {"Tawandê"}, ["xty"] = {"Yoloxochitl Mixtec"}, ["xua"] = {"Alu Kurumba"}, ["xub"] = {"Betta Kurumba"}, ["xud"] = {"Umiida"}, ["xug"] = {"Kunigami"}, ["xuj"] = {"Jennu Kurumba"}, ["xul"] = {"Нгунавал", "Нунукул"}, ["xum"] = {"Umbrian"}, ["xun"] = {"Unggaranggu"}, ["xuo"] = {"Kuo"}, ["xup"] = {"Upper Umpqua"}, ["xur"] = {"Urartian"}, ["xut"] = {"Kuthant"}, ["xuu"] = {"Kxoe", "Khwedam"}, ["xve"] = {"Venetic"}, ["xvi"] = {"Kamviri"}, ["xvn"] = {"Vandalic"}, ["xvo"] = {"Volscian"}, ["xvs"] = {"Vestinian"}, ["xwa"] = {"Kwaza"}, ["xwc"] = {"Woccon"}, ["xwd"] = {"Wadi Wadi"}, ["xwe"] = {"Xwela Gbe"}, ["xwg"] = {"Kwegu"}, ["xwj"] = {"Wajuk"}, ["xwk"] = {"Wangkumara"}, ["xwl"] = {"Western Xwla Gbe"}, ["xwo"] = {"Written Oirat"}, ["xwr"] = {"Kwerba Mamberamo"}, ["xwt"] = {"Wotjobaluk"}, ["xww"] = {"Wemba Wemba"}, ["xxb"] = {"Boro (Ghana)"}, ["xxk"] = {"Ke'o"}, ["xxm"] = {"Minkin"}, ["xxr"] = {"Koropó"}, ["xxt"] = {"Tambora"}, ["xya"] = {"Yaygir"}, ["xyb"] = {"Yandjibara"}, ["xyj"] = {"Mayi-Yapi"}, ["xyk"] = {"Mayi-Kulan"}, ["xyl"] = {"Yalakalore"}, ["xyt"] = {"Mayi-Thakurti"}, ["xyy"] = {"Yorta Yorta"}, ["xzh"] = {"Zhang-Zhung"}, ["xzm"] = {"Zemgalian"}, ["xzp"] = {"Ancient Zapotec"}, ["yaa"] = {"Yaminahua"}, ["yab"] = {"Yuhup"}, ["yac"] = {"Pass Valley Yali"}, ["yad"] = {"Yagua"}, ["yae"] = {"Pumé"}, ["yaf"] = {"Yaka (Democratic Republic of Congo)"}, ["yag"] = {"Yámana"}, ["yah"] = {"Yazgulyam"}, ["yai"] = {"Yagnobi"}, ["yaj"] = {"Banda-Yangere"}, ["yak"] = {"Yakama"}, ["yal"] = {"Yalunka"}, ["yam"] = {"Yamba"}, ["yan"] = {"Mayangna"}, ["yao"] = {"Yao"}, ["yap"] = {"Yapese"}, ["yaq"] = {"Yaqui"}, ["yar"] = {"Yabarana"}, ["yas"] = {"Nugunu (Cameroon)"}, ["yat"] = {"Yambeta"}, ["yau"] = {"Yuwana"}, ["yav"] = {"Yangben"}, ["yaw"] = {"Yawalapití"}, ["yax"] = {"Yauma"}, ["yay"] = {"Agwagwune"}, ["yaz"] = {"Lokaa"}, ["yba"] = {"Yala"}, ["ybb"] = {"Yemba"}, ["ybe"] = {"West Yugur"}, ["ybh"] = {"Yakha"}, ["ybi"] = {"Yamphu"}, ["ybj"] = {"Hasha"}, ["ybk"] = {"Bokha"}, ["ybl"] = {"Yukuben"}, ["ybm"] = {"Yaben"}, ["ybn"] = {"Yabaâna"}, ["ybo"] = {"Yabong"}, ["ybx"] = {"Yawiyo"}, ["yby"] = {"Yaweyuha"}, ["ych"] = {"Chesu"}, ["ycl"] = {"Lolopo"}, ["ycn"] = {"Yucuna"}, ["ycp"] = {"Chepya"}, ["yda"] = {"Yanda"}, ["ydd"] = {"Eastern Yiddish"}, ["yde"] = {"Yangum Dey"}, ["ydg"] = {"Yidgha"}, ["ydk"] = {"Yoidik"}, ["yea"] = {"Ravula"}, ["yec"] = {"Yeniche"}, ["yee"] = {"Yimas"}, ["yei"] = {"Yeni"}, ["yej"] = {"Yevanic"}, ["yel"] = {"Yela"}, ["yer"] = {"Tarok"}, ["yes"] = {"Nyankpa"}, ["yet"] = {"Yetfa"}, ["yeu"] = {"Yerukula"}, ["yev"] = {"Yapunda"}, ["yey"] = {"Yeyi"}, ["yga"] = {"Malyangapa"}, ["ygi"] = {"Yiningayi"}, ["ygl"] = {"Yangum Gel"}, ["ygm"] = {"Yagomi"}, ["ygp"] = {"Gepo"}, ["ygr"] = {"Yagaria"}, ["ygs"] = {"Yolŋu Sign Language"}, ["ygu"] = {"Yugul"}, ["ygw"] = {"Yagwoia"}, ["yha"] = {"Baha Buyang"}, ["yhd"] = {"Judeo-Iraqi Arabic"}, ["yhl"] = {"Hlepho Phowa"}, ["yhs"] = {"Yan-nhaŋu Sign Language"}, ["yia"] = {"Yinggarda"}, ["yif"] = {"Ache"}, ["yig"] = {"Wusa Nasu"}, ["yih"] = {"Western Yiddish"}, ["yii"] = {"Yidiny"}, ["yij"] = {"Yindjibarndi"}, ["yik"] = {"Dongshanba Lalo"}, ["yil"] = {"Yindjilandji"}, ["yim"] = {"Yimchungru Naga"}, ["yin"] = {"Riang Lai", "Yinchia"}, ["yip"] = {"Pholo"}, ["yiq"] = {"Miqie"}, ["yir"] = {"North Awyu"}, ["yis"] = {"Yis"}, ["yit"] = {"Eastern Lalu"}, ["yiu"] = {"Awu"}, ["yiv"] = {"Northern Nisu"}, ["yix"] = {"Axi Yi"}, ["yiz"] = {"Azhe"}, ["yka"] = {"Yakan"}, ["ykg"] = {"Northern Yukaghir"}, ["yki"] = {"Yoke"}, ["ykk"] = {"Yakaikeke"}, ["ykl"] = {"Khlula"}, ["ykm"] = {"Kap"}, ["ykn"] = {"Kua-nsi"}, ["yko"] = {"Yasa"}, ["ykr"] = {"Yekora"}, ["ykt"] = {"Kathu"}, ["yku"] = {"Kuamasi"}, ["yky"] = {"Yakoma"}, ["yla"] = {"Yaul"}, ["ylb"] = {"Yaleba"}, ["yle"] = {"Yele"}, ["ylg"] = {"Yelogu"}, ["yli"] = {"Angguruk Yali"}, ["yll"] = {"Yil"}, ["ylm"] = {"Limi"}, ["yln"] = {"Langnian Buyang"}, ["ylo"] = {"Naluo Yi"}, ["ylr"] = {"Yalarnnga"}, ["ylu"] = {"Aribwaung"}, ["yly"] = {"Nyâlayu", "Nyelâyu"}, ["ymb"] = {"Yambes"}, ["ymc"] = {"Southern Muji"}, ["ymd"] = {"Muda"}, ["yme"] = {"Yameo"}, ["ymg"] = {"Yamongeri"}, ["ymh"] = {"Mili"}, ["ymi"] = {"Moji"}, ["ymk"] = {"Makwe"}, ["yml"] = {"Iamalele"}, ["ymm"] = {"Maay"}, ["ymn"] = {"Yamna", "Sunum"}, ["ymo"] = {"Yangum Mon"}, ["ymp"] = {"Yamap"}, ["ymq"] = {"Qila Muji"}, ["ymr"] = {"Malasar"}, ["yms"] = {"Mysian"}, ["ymx"] = {"Northern Muji"}, ["ymz"] = {"Muzi"}, ["yna"] = {"Aluo"}, ["ynd"] = {"Yandruwandha"}, ["yne"] = {"Lang'e"}, ["yng"] = {"Yango"}, ["ynk"] = {"Naukan Yupik"}, ["ynl"] = {"Yangulam"}, ["ynn"] = {"Yana"}, ["yno"] = {"Yong"}, ["ynq"] = {"Yendang"}, ["yns"] = {"Yansi"}, ["ynu"] = {"Yahuna"}, ["yob"] = {"Yoba"}, ["yog"] = {"Yogad"}, ["yoi"] = {"Yonaguni"}, ["yok"] = {"Yokuts"}, ["yol"] = {"Yola"}, ["yom"] = {"Yombe"}, ["yon"] = {"Yongkom"}, ["yot"] = {"Yotti"}, ["yox"] = {"Yoron"}, ["yoy"] = {"Yoy"}, ["ypa"] = {"Phala"}, ["ypb"] = {"Labo Phowa"}, ["ypg"] = {"Phola"}, ["yph"] = {"Phupha"}, ["ypk"] = {"Yupik languages"}, ["ypm"] = {"Phuma"}, ["ypn"] = {"Ani Phowa"}, ["ypo"] = {"Alo Phola"}, ["ypp"] = {"Phupa"}, ["ypz"] = {"Phuza"}, ["yra"] = {"Yerakai"}, ["yrb"] = {"Yareba"}, ["yre"] = {"Yaouré"}, ["yrk"] = {"Ненец"}, ["yrl"] = {"Nhengatu"}, ["yrm"] = {"Yirrk-Mel"}, ["yrn"] = {"Yerong"}, ["yro"] = {"Yaroamë"}, ["yrs"] = {"Yarsun"}, ["yrw"] = {"Yarawata"}, ["yry"] = {"Yarluyandi"}, ["ysc"] = {"Yassic"}, ["ysd"] = {"Samatao"}, ["ysg"] = {"Sonaga"}, ["ysl"] = {"Yugoslavian Sign Language"}, ["ysm"] = {"Myanmar Sign Language"}, ["ysn"] = {"Sani"}, ["yso"] = {"Nisi (China)"}, ["ysp"] = {"Southern Lolopo"}, ["ysr"] = {"Sirenik Yupik"}, ["yss"] = {"Yessan-Mayo"}, ["ysy"] = {"Sanie"}, ["yta"] = {"Talu"}, ["ytl"] = {"Tanglang"}, ["ytp"] = {"Thopho"}, ["ytw"] = {"Yout Wam"}, ["yty"] = {"Yatay"}, ["yua"] = {"Юкатек", "Юкатек Маяа"}, ["yub"] = {"Yugambal"}, ["yuc"] = {"Yuchi"}, ["yud"] = {"Judeo-Tripolitanian Arabic"}, ["yue"] = {"Yue Chinese", "Cantonese"}, ["yuf"] = {"Havasupai-Walapai-Yavapai"}, ["yug"] = {"Yug"}, ["yui"] = {"Yurutí"}, ["yuj"] = {"Karkar-Yuri"}, ["yuk"] = {"Yuki"}, ["yul"] = {"Yulu"}, ["yum"] = {"Quechan"}, ["yun"] = {"Bena (Nigeria)"}, ["yup"] = {"Yukpa"}, ["yuq"] = {"Yuqui"}, ["yur"] = {"Yurok"}, ["yut"] = {"Yopno"}, ["yuw"] = {"Yau (Morobe Province)"}, ["yux"] = {"Southern Yukaghir"}, ["yuy"] = {"East Yugur"}, ["yuz"] = {"Yuracare"}, ["yva"] = {"Yawa"}, ["yvt"] = {"Yavitero"}, ["ywa"] = {"Kalou"}, ["ywg"] = {"Yinhawangka"}, ["ywl"] = {"Western Lalu"}, ["ywn"] = {"Yawanawa"}, ["ywq"] = {"Wuding-Luquan Yi"}, ["ywr"] = {"Yawuru"}, ["ywt"] = {"Xishanba Lalo", "Central Lalo"}, ["ywu"] = {"Wumeng Nasu"}, ["yww"] = {"Yawarawarga"}, ["yxa"] = {"Mayawali"}, ["yxg"] = {"Yagara"}, ["yxl"] = {"Yardliyawarra"}, ["yxm"] = {"Yinwum"}, ["yxu"] = {"Yuyu"}, ["yxy"] = {"Yabula Yabula"}, ["yyr"] = {"Yir Yoront"}, ["yyu"] = {"Yau (Sandaun Province)"}, ["yyz"] = {"Ayizi"}, ["yzg"] = {"E'ma Buyang"}, ["yzk"] = {"Zokhuo"}, ["zaa"] = {"Sierra de Juárez Zapotec"}, ["zab"] = {"Western Tlacolula Valley Zapotec", "San Juan Guelavía Zapotec"}, ["zac"] = {"Ocotlán Zapotec"}, ["zad"] = {"Cajonos Zapotec"}, ["zae"] = {"Yareni Zapotec"}, ["zaf"] = {"Ayoquesco Zapotec"}, ["zag"] = {"Zaghawa"}, ["zah"] = {"Zangwal"}, ["zai"] = {"Isthmus Zapotec"}, ["zaj"] = {"Zaramo"}, ["zak"] = {"Zanaki"}, ["zal"] = {"Zauzou"}, ["zam"] = {"Miahuatlán Zapotec"}, ["zao"] = {"Ozolotepec Zapotec"}, ["zap"] = {"Zapotec"}, ["zaq"] = {"Aloápam Zapotec"}, ["zar"] = {"Rincón Zapotec"}, ["zas"] = {"Santo Domingo Albarradas Zapotec"}, ["zat"] = {"Tabaa Zapotec"}, ["zau"] = {"Zangskari"}, ["zav"] = {"Yatzachi Zapotec"}, ["zaw"] = {"Mitla Zapotec"}, ["zax"] = {"Xadani Zapotec"}, ["zay"] = {"Zayse-Zergulla", "Zaysete"}, ["zaz"] = {"Zari"}, ["zba"] = {"Balaibalan"}, ["zbc"] = {"Central Berawan"}, ["zbe"] = {"East Berawan"}, ["zbl"] = {"Blissymbols", "Bliss", "Blissymbolics"}, ["zbt"] = {"Batui"}, ["zbu"] = {"Bu (Bauchi State)"}, ["zbw"] = {"West Berawan"}, ["zca"] = {"Coatecas Altas Zapotec"}, ["zch"] = {"Central Hongshuihe Zhuang"}, ["zdj"] = {"Комор"}, ["zea"] = {"Zeeuws"}, ["zeg"] = {"Zenag"}, ["zeh"] = {"Eastern Hongshuihe Zhuang"}, ["zen"] = {"Zenaga"}, ["zga"] = {"Kinga"}, ["zgb"] = {"Guibei Zhuang"}, ["zgh"] = {"Стандарт Мароккогийн Бербер"}, ["zgm"] = {"Minz Zhuang"}, ["zgn"] = {"Guibian Zhuang"}, ["zgr"] = {"Magori"}, ["zhb"] = {"Zhaba"}, ["zhd"] = {"Dai Zhuang"}, ["zhi"] = {"Zhire"}, ["zhn"] = {"Nong Zhuang"}, ["zhw"] = {"Zhoa"}, ["zhx"] = {"Chinese (family)"}, ["zia"] = {"Zia"}, ["zib"] = {"Zimbabwe Sign Language"}, ["zik"] = {"Zimakani"}, ["zil"] = {"Zialo"}, ["zim"] = {"Mesme"}, ["zin"] = {"Zinza"}, ["ziw"] = {"Zigula"}, ["ziz"] = {"Zizilivakan"}, ["zka"] = {"Kaimbulawa"}, ["zkb"] = {"Koibal"}, ["zkd"] = {"Kadu"}, ["zkg"] = {"Koguryo"}, ["zkh"] = {"Khorezmian"}, ["zkk"] = {"Karankawa"}, ["zkn"] = {"Kanan"}, ["zko"] = {"Kott"}, ["zkp"] = {"São Paulo Kaingáng"}, ["zkr"] = {"Zakhring"}, ["zkt"] = {"Kitan"}, ["zku"] = {"Kaurna"}, ["zkv"] = {"Krevinian"}, ["zkz"] = {"Khazar"}, ["zla"] = {"Zula"}, ["zle"] = {"Зүүн Слав хэлнүүд"}, ["zlj"] = {"Liujiang Zhuang"}, ["zlm"] = {"Malay (individual language)"}, ["zln"] = {"Lianshan Zhuang"}, ["zlq"] = {"Liuqian Zhuang"}, ["zls"] = {"South Slavic languages"}, ["zlw"] = {"West Slavic languages"}, ["zma"] = {"Manda (Australia)"}, ["zmb"] = {"Zimba"}, ["zmc"] = {"Margany"}, ["zmd"] = {"Maridan"}, ["zme"] = {"Mangerr"}, ["zmf"] = {"Mfinu"}, ["zmg"] = {"Marti Ke"}, ["zmh"] = {"Makolkol"}, ["zmi"] = {"Negeri Sembilan Malay"}, ["zmj"] = {"Maridjabin"}, ["zmk"] = {"Mandandanyi"}, ["zml"] = {"Matngala"}, ["zmm"] = {"Marimanindji", "Marramaninyshi"}, ["zmn"] = {"Mbangwe"}, ["zmo"] = {"Molo"}, ["zmp"] = {"Mpuono"}, ["zmq"] = {"Mituku"}, ["zmr"] = {"Maranunggu"}, ["zms"] = {"Mbesa"}, ["zmt"] = {"Maringarr"}, ["zmu"] = {"Muruwari"}, ["zmv"] = {"Mbariman-Gudhinma"}, ["zmw"] = {"Mbo (Democratic Republic of Congo)"}, ["zmx"] = {"Bomitaba"}, ["zmy"] = {"Mariyedi"}, ["zmz"] = {"Mbandja"}, ["zna"] = {"Zan Gula"}, ["znd"] = {"Zande languages"}, ["zne"] = {"Zande (individual language)"}, ["zng"] = {"Mang"}, ["znk"] = {"Manangkari"}, ["zns"] = {"Mangas"}, ["zoc"] = {"Copainalá Zoque"}, ["zoh"] = {"Chimalapa Zoque"}, ["zom"] = {"Zou"}, ["zoo"] = {"Asunción Mixtepec Zapotec"}, ["zoq"] = {"Tabasco Zoque"}, ["zor"] = {"Rayón Zoque"}, ["zos"] = {"Francisco León Zoque"}, ["zpa"] = {"Lachiguiri Zapotec"}, ["zpb"] = {"Yautepec Zapotec"}, ["zpc"] = {"Choapan Zapotec"}, ["zpd"] = {"Southeastern Ixtlán Zapotec"}, ["zpe"] = {"Petapa Zapotec"}, ["zpf"] = {"San Pedro Quiatoni Zapotec"}, ["zpg"] = {"Guevea De Humboldt Zapotec"}, ["zph"] = {"Totomachapan Zapotec"}, ["zpi"] = {"Santa María Quiegolani Zapotec"}, ["zpj"] = {"Quiavicuzas Zapotec"}, ["zpk"] = {"Tlacolulita Zapotec"}, ["zpl"] = {"Lachixío Zapotec"}, ["zpm"] = {"Mixtepec Zapotec"}, ["zpn"] = {"Santa Inés Yatzechi Zapotec"}, ["zpo"] = {"Amatlán Zapotec"}, ["zpp"] = {"El Alto Zapotec"}, ["zpq"] = {"Zoogocho Zapotec"}, ["zpr"] = {"Santiago Xanica Zapotec"}, ["zps"] = {"Coatlán Zapotec"}, ["zpt"] = {"San Vicente Coatlán Zapotec"}, ["zpu"] = {"Yalálag Zapotec"}, ["zpv"] = {"Chichicapan Zapotec"}, ["zpw"] = {"Zaniza Zapotec"}, ["zpx"] = {"San Baltazar Loxicha Zapotec"}, ["zpy"] = {"Mazaltepec Zapotec"}, ["zpz"] = {"Texmelucan Zapotec"}, ["zqe"] = {"Qiubei Zhuang"}, ["zra"] = {"Kara (Korea)"}, ["zrg"] = {"Mirgan"}, ["zrn"] = {"Zerenkel"}, ["zro"] = {"Záparo"}, ["zrp"] = {"Zarphatic"}, ["zrs"] = {"Mairasi"}, ["zsa"] = {"Sarasira"}, ["zsk"] = {"Kaskean"}, ["zsl"] = {"Zambian Sign Language"}, ["zsm"] = {"Standard Malay"}, ["zsr"] = {"Southern Rincon Zapotec"}, ["zsu"] = {"Sukurum"}, ["zte"] = {"Elotepec Zapotec"}, ["ztg"] = {"Xanaguía Zapotec"}, ["ztl"] = {"Lapaguía-Guivini Zapotec"}, ["ztm"] = {"San Agustín Mixtepec Zapotec"}, ["ztn"] = {"Santa Catarina Albarradas Zapotec"}, ["ztp"] = {"Loxicha Zapotec"}, ["ztq"] = {"Quioquitani-Quierí Zapotec"}, ["zts"] = {"Tilquiapan Zapotec"}, ["ztt"] = {"Tejalapan Zapotec"}, ["ztu"] = {"Güilá Zapotec"}, ["ztx"] = {"Zaachila Zapotec"}, ["zty"] = {"Yatee Zapotec"}, ["zua"] = {"Zeem"}, ["zuh"] = {"Tokano"}, ["zum"] = {"Kumzari"}, ["zun"] = {"Zuni"}, ["zuy"] = {"Zumaya"}, ["zwa"] = {"Zay"}, ["zxx"] = {"No linguistic content", "Not applicable"}, ["zyb"] = {"Yongbei Zhuang"}, ["zyg"] = {"Yang Zhuang"}, ["zyj"] = {"Youjiang Zhuang"}, ["zyn"] = {"Yongnan Zhuang"}, ["zyp"] = {"Zyphe Chin"}, ["zza"] = {"Zaza", "Dimili", "Dimli (macrolanguage)", "Kirdki", "Kirmanjki (macrolanguage)", "Zazaki"}, ["zzj"] = {"Zuojiang Zhuang"} } local deprecated = { ["in"] = {"Indonesian"}, ["iw"] = {"Еврей"}, ["ji"] = {"Yiddish"}, ["jw"] = {"Javanese"}, ["mo"] = {"Moldavian", "Moldovan"}, ["aam"] = {"Aramanik"}, ["adp"] = {"Adap"}, ["agp"] = {"Paranan"}, ["ais"] = {"Nataoran Amis"}, ["aoh"] = {"Arma"}, ["asd"] = {"Asas"}, ["aue"] = {"ǂKxʼauǁʼein"}, ["ayx"] = {"Ayi (China)"}, ["ayy"] = {"Tayabas Ayta"}, ["baz"] = {"Tunen"}, ["bbz"] = {"Babalia Creole Arabic"}, ["bgm"] = {"Baga Mboteni"}, ["bhk"] = {"Albay Bicolano"}, ["bic"] = {"Bikaru"}, ["bij"] = {"Vaghat-Ya-Bijim-Legeri"}, ["bjd"] = {"Bandjigali"}, ["bjq"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bkb"] = {"Finallig"}, ["blg"] = {"Balau"}, ["bmy"] = {"Bemba (Democratic Republic of Congo)"}, ["bpb"] = {"Barbacoas"}, ["btb"] = {"Beti (Cameroon)"}, ["btl"] = {"Bhatola"}, ["bxx"] = {"Borna (Democratic Republic of Congo)"}, ["byy"] = {"Buya"}, ["cbe"] = {"Chipiajes"}, ["cbh"] = {"Cagua"}, ["cca"] = {"Cauca"}, ["ccq"] = {"Chaungtha"}, ["cdg"] = {"Chamari"}, ["cjr"] = {"Chorotega"}, ["cka"] = {"Khumi Awa Chin"}, ["cmk"] = {"Chimakum"}, ["coy"] = {"Coyaima"}, ["cqu"] = {"Chilean Quechua"}, ["cum"] = {"Cumeral"}, ["daf"] = {"Dan"}, ["dap"] = {"Nisi (India)"}, ["dgu"] = {"Degaru"}, ["dha"] = {"Dhanwar (India)"}, ["dit"] = {"Dirari"}, ["djl"] = {"Djiwarli"}, ["dkl"] = {"Kolum So Dogon"}, ["drh"] = {"Darkhat"}, ["drr"] = {"Dororo"}, ["drw"] = {"Darwazi"}, ["dud"] = {"Hun-Saare"}, ["duj"] = {"Dhuwal"}, ["dwl"] = {"Walo Kumbe Dogon"}, ["dzd"] = {"Daza"}, ["ekc"] = {"Eastern Karnic"}, ["elp"] = {"Elpaputih"}, ["emo"] = {"Emok"}, ["gav"] = {"Gabutamon"}, ["gbc"] = {"Garawa"}, ["gfx"] = {"Mangetti Dune ǃXung"}, ["ggn"] = {"Eastern Gurung"}, ["ggo"] = {"Southern Gondi"}, ["ggr"] = {"Aghu Tharnggalu"}, ["gio"] = {"Gelao"}, ["gji"] = {"Geji"}, ["gli"] = {"Guliguli"}, ["gti"] = {"Gbati-ri"}, ["guv"] = {"Gey"}, ["hrr"] = {"Horuru"}, ["iap"] = {"Iapama"}, ["ibi"] = {"Ibilo"}, ["ill"] = {"Iranun"}, ["ilw"] = {"Talur"}, ["ime"] = {"Imeraguen"}, ["izi"] = {"Izi-Ezaa-Ikwo-Mgbo"}, ["jar"] = {"Jarawa (Nigeria)"}, ["jeg"] = {"Jeng"}, ["kbf"] = {"Kakauhua"}, ["kdv"] = {"Kado"}, ["kgc"] = {"Kasseng"}, ["kgd"] = {"Kataang"}, ["kgh"] = {"Upper Tanudan Kalinga"}, ["kjf"] = {"Khalaj [Indo-Iranian]"}, ["koj"] = {"Sara Dunjo"}, ["kox"] = {"Coxima"}, ["kpp"] = {"Paku Karen"}, ["krm"] = {"Krim"}, ["ktr"] = {"Kota Marudu Tinagas"}, ["kvs"] = {"Kunggara"}, ["kwq"] = {"Kwak"}, ["kxe"] = {"Kakihum"}, ["kxl"] = {"Nepali Kurux"}, ["kxu"] = {"Kui (India)"}, ["kzh"] = {"Kenuzi-Dongola"}, ["kzj"] = {"Coastal Kadazan"}, ["kzt"] = {"Tambunan Dusun"}, ["lba"] = {"Lui"}, ["leg"] = {"Lengua"}, ["lii"] = {"Lingkhim"}, ["llo"] = {"Khlor"}, ["lmm"] = {"Lamam"}, ["lmz"] = {"Lumbee"}, ["lsg"] = {"Lyons Sign Language"}, ["meg"] = {"Mea"}, ["mgx"] = {"Omati"}, ["mhh"] = {"Maskoy Pidgin"}, ["mja"] = {"Mahei"}, ["mld"] = {"Malakhel"}, ["mnt"] = {"Maykulan"}, ["mof"] = {"Mohegan-Montauk-Narragansett"}, ["mst"] = {"Cataelano Mandaya"}, ["mvm"] = {"Muya"}, ["mwd"] = {"Mudbura"}, ["mwj"] = {"Maligo"}, ["mwx"] = {"Mediak"}, ["mwy"] = {"Mosiro"}, ["myd"] = {"Maramba"}, ["myi"] = {"Mina (India)"}, ["myq"] = {"Forest Maninka"}, ["myt"] = {"Sangab Mandaya"}, ["nad"] = {"Nijadali"}, ["nbf"] = {"Naxi"}, ["nbx"] = {"Ngura"}, ["ncp"] = {"Ndaktup"}, ["ngo"] = {"Ngoni"}, ["nln"] = {"Durango Nahuatl"}, ["nlr"] = {"Ngarla"}, ["nns"] = {"Ningye"}, ["nnx"] = {"Ngong"}, ["noo"] = {"Nootka"}, ["nts"] = {"Natagaimas"}, ["nxu"] = {"Narau"}, ["ome"] = {"Omejes"}, ["oun"] = {"ǃOǃung"}, ["pat"] = {"Papitalai"}, ["pbz"] = {"Palu"}, ["pcr"] = {"Panang"}, ["pgy"] = {"Pongyong"}, ["plp"] = {"Palpa"}, ["pmc"] = {"Palumata"}, ["pmu"] = {"Mirpur Panjabi"}, ["pod"] = {"Ponares"}, ["ppa"] = {"Pao"}, ["ppr"] = {"Piru"}, ["prb"] = {"Lua'"}, ["pry"] = {"Pray 3"}, ["puk"] = {"Pu Ko"}, ["puz"] = {"Purum Naga"}, ["rie"] = {"Rien"}, ["rmr"] = {"Caló"}, ["rna"] = {"Runa"}, ["rsi"] = {"Rennellese Sign Language"}, ["sap"] = {"Sanapaná"}, ["sca"] = {"Sansu"}, ["sdm"] = {"Semandang"}, ["sgl"] = {"Sanglechi-Ishkashimi"}, ["sgo"] = {"Songa"}, ["skk"] = {"Sok"}, ["snh"] = {"Shinabo"}, ["sul"] = {"Surigaonon"}, ["sum"] = {"Sumo-Mayangna"}, ["svr"] = {"Savara"}, ["tbb"] = {"Tapeba"}, ["tdu"] = {"Tempasuk Dusun"}, ["tgg"] = {"Tangga"}, ["thc"] = {"Tai Hang Tong"}, ["thw"] = {"Thudam"}, ["thx"] = {"The"}, ["tid"] = {"Tidong"}, ["tie"] = {"Tingal"}, ["tkk"] = {"Takpa"}, ["tlw"] = {"South Wemale"}, ["tmp"] = {"Tai Mène"}, ["tne"] = {"Tinoc Kallahan"}, ["tnf"] = {"Tangshewi"}, ["toe"] = {"Tomedes"}, ["tsf"] = {"Southwestern Tamang"}, ["unp"] = {"Worora"}, ["uok"] = {"Uokha"}, ["vki"] = {"Ija-Zuba"}, ["wgw"] = {"Wagawaga"}, ["wit"] = {"Wintu"}, ["wiw"] = {"Wirangu"}, ["wra"] = {"Warapu"}, ["xba"] = {"Kamba (Brazil)"}, ["xbx"] = {"Kabixí"}, ["xia"] = {"Xiandao"}, ["xip"] = {"Xipináwa"}, ["xkh"] = {"Karahawyana"}, ["xrq"] = {"Karranga"}, ["xtz"] = {"Tasmanian"}, ["ybd"] = {"Yangbye"}, ["yds"] = {"Yiddish Sign Language"}, ["yen"] = {"Yendang"}, ["yiy"] = {"Yir Yoront"}, ["yma"] = {"Yamphe"}, ["ymt"] = {"Mator-Taygi-Karagas"}, ["ynh"] = {"Yangho"}, ["yos"] = {"Yos"}, ["yri"] = {"Yarí"}, ["yuu"] = {"Yugh"}, ["zir"] = {"Ziriya"} } return { active = active, deprecated = deprecated, } 4sqo8j0um8e19n7phajbj0v3msv3x26 Загвар:Инфобокс улс төрийн хуваалт 10 127584 858409 853426 2026-06-08T20:37:22Z Enkhsaihan2005 64429 858409 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{main other|{{#invoke:Settlement short description|main}}|}}{{Инфобокс | child = {{yesno|{{{embed|}}}}} | templatestyles = Template:Инфобокс улс төрийн хуваалт/styles.css | bodyclass = ib-pol-div vcard | {{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|title|above}} = {{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes| |<div class="fn org">{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> }}{{#if:{{{native_name|}}}|<div class="ib-pol-div-native nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}}{{#if:{{{other_name|}}}|<div class="ib-pol-div-other nickname">{{{other_name}}}</div>}} <!--** names, type, and transliterations ** --> | subheader = {{#if:{{both|{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}{{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|1}}|{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}}}|<div class="category">{{{settlement_type|{{{type}}}}}}</div>}} | rowclass1 = mergedtoprow ib-pol-div-official-below | data1 = {{#if:{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}} <!-- ***Transliteration language 1*** --> | rowclass2 = mergedtoprow | header2 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{{translit_lang1}}}&nbsp;transcription(s)}} | rowclass3 = {{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label3 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type}}} | data3 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type|}}}|{{{translit_lang1_info|}}}}}}} | rowclass4 = {{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label4 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type1}}} | data4 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|{{{translit_lang1_info1|}}}}}}} | rowclass5 = {{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label5 =&nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type2}}} | data5 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|{{{translit_lang1_info2|}}}}}}} | rowclass6 = {{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label6 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type3}}} | data6 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|{{{translit_lang1_info3|}}}}}}} | rowclass7 = {{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label7 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type4}}} | data7 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|{{{translit_lang1_info4|}}}}}}} | rowclass8 = {{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label8 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type5}}} | data8 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|{{{translit_lang1_info5|}}}}}}} | rowclass9 = mergedbottomrow | label9 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type6}}} | data9 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|{{{translit_lang1_info6|}}}}}}} <!-- ***Transliteration language 2*** --> | rowclass10 = mergedtoprow | header10 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{{translit_lang2}}}&nbsp;transcription(s)}} | rowclass11 = {{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label11 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type}}} | data11 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type|}}}|{{{translit_lang2_info|}}}}}}} | rowclass12 = {{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label12 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type1}}} | data12 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|{{{translit_lang2_info1|}}}}}}} | rowclass13 = {{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label13 =&nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type2}}} | data13 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|{{{translit_lang2_info2|}}}}}}} | rowclass14 = {{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label14 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type3}}} | data14 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|{{{translit_lang2_info3|}}}}}}} | rowclass15 = {{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label15 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type4}}} | data15 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|{{{translit_lang2_info4|}}}}}}} | rowclass16 = {{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label16 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type5}}} | data16 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|{{{translit_lang2_info5|}}}}}}} | rowclass17 = mergedbottomrow | label17 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type6}}} | data17 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|{{{translit_lang2_info6|}}}}}}} <!-- end ** names, type, and transliterations ** --> <!-- ***Skyline Image*** --> | rowclass18 = mergedtoprow | data18 = {{#if:{{{image_skyline|}}}{{{image|}}}|<!-- -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage<!-- -->|image={{if empty|{{{image_skyline|}}}|{{{image|}}}}}<!-- -->|size={{if empty|{{{image_size|}}}|{{{imagesize|}}}}}|sizedefault=250px<!-- -->|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}<!-- -->|title={{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{image_caption|}}}{{{caption|}}}|<div class="ib-pol-div-caption">{{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}}}</div>}} }} <!-- ***Flag, Seal, Shield and Coat of arms*** --> | rowclass19 = mergedtoprow | class19 = maptable | data19 = {{#if:{{{image_flag|}}}{{{image_seal|}}}{{{image_shield|}}}{{{image_blank_emblem|}}}{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}} |{{Инфобокс суурин/columns | 1 = {{#if:{{{image_flag|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_flag}}}|size={{{flag_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|border={{yesno |{{{flag_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{flag_alt|}}}|title=Flag of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<br />{{Инфобокс суурин/link|type={{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|Далбаа}}|link={{{flag_link|}}}|name={{{official_name}}}}}}} | 2 = {{#if:{{{image_seal|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_seal|}}}|size={{{seal_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{seal_alt|}}}|title=Official seal of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<br />{{Инфобокс суурин/link|type={{#if:{{{seal_type|}}}|{{{seal_type}}}|Seal}}|link={{{seal_link|}}}|name={{{official_name}}}}}}} | 3 = {{#if:{{{image_shield|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_shield|}}}||size={{{shield_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{shield_alt|}}}|title=Coat of arms of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<br />{{Инфобокс суурин/link|type=Сүлд|link={{{shield_link|}}}|name={{{official_name}}}}}}} | 4 = {{#if:{{{image_blank_emblem|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_blank_emblem|}}}|size={{{blank_emblem_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{blank_emblem_alt|}}}|title=Official logo of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<br />{{Инфобокс суурин/link|type={{#if:{{{blank_emblem_type|}}}|{{{blank_emblem_type}}}}}|link={{{blank_emblem_link|}}}|name={{{official_name}}}}}}} | 5 = {{#if:{{{image_map|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=100px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div class="ib-pol-div-caption">{{{map_caption}}}}}</div>}} | 0 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}}}}}}} |float = center |width = {{#if:{{{pushpin_mapsize|}}}|{{{pushpin_mapsize}}}|150}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} }} }} <!-- ***Etymology*** --> | rowclass20 = mergedtoprow | data20 = {{#if:{{{etymology|}}}|'''Etymology''': {{{etymology}}} }} <!-- ***Nickname*** --> | rowclass21 = {{#if:{{{etymology|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data21 = {{#if:{{{nickname|}}}|{{#if:{{{nickname_link|}}}|[[{{{nickname_link|}}}|'''Хоч(нууд)''':]]|'''Хоч(нууд)''':}}|{{#if:{{{nicknames|}}}|{{#if:{{{nickname_link|}}}|[[{{{nickname_link|}}}|'''Nicknames''':]]|'''Nicknames''':}}}}}}{{#if:{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}|&nbsp;<div class="ib-pol-div-nick nickname">{{if empty|{{{nickname|}}}|{{{nicknames|}}}}}</div>}} <!-- ***Motto*** --> | rowclass22 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data22 = {{#if:{{{motto|}}}|{{#if:{{{motto_link|}}}|[[{{{motto_link|}}}|'''Motto''':]]|'''Уриа''':}}|{{#if:{{{mottoes|}}}|{{#if:{{{motto_link|}}}|[[{{{motto_link|}}}|'''Уриа''':]]|'''Уриа''':}}}}}}{{#if:{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}|&nbsp;<div class="ib-pol-div-motto nickname">{{if empty|{{{motto|}}}|{{{mottoes|}}}}}</div>}} <!-- ***Anthem*** --> | rowclass23 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data23 = {{#if:{{{anthem|}}}|{{#if:{{{anthem_link|}}}|[[{{{anthem_link|}}}|'''Anthem''':]]|'''Төрийн дуулал''':}} {{{anthem}}}}} <!-- ***Song*** --> | rowclass24 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}{{{anthem|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data24 = {{#if:{{{song|}}}|{{#if:{{{song_type|}}}|{{{song_type}}}:|'''Дуу''':}} {{{song}}}}} <!-- ***Map*** --> | rowclass25 = mergedtoprow | data25 = {{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}||{{#if:{{{image_map|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div class="ib-pol-div-caption">{{{map_caption}}}</div>}} }}}} | rowclass26 = mergedrow | data26 = {{#if:{{{image_map2|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map2}}}|size={{{mapsize2|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt2|}}}|title={{{map_caption2|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption2|}}}|<div class="ib-pol-div-caption">{{{map_caption2}}}</div>}} }} <!-- ***Pushpin Map*** --> | rowclass27 = mergedtoprow | data27 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}||{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}}}}}}} |float = center |width = {{{pushpin_mapsize|}}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} | rowclass28 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map2|}}}{{{pushpin_map|}}}|mergedbottomrow|mergedrow}} | label28 = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&nbsp;position}} | data28 = {{{grid_position|}}} <!-- ***Subdivisions*** --> | rowclass29 = {{#if:{{{subdivision_type1|}}}{{{subdivision_type2|}}}{{{subdivision_type3|}}}{{{subdivision_type4|}}}{{{subdivision_type5|}}}{{{subdivision_type6|}}}|mergedtoprow|}} | label29 = {{{subdivision_type}}} | data29 = {{#if:{{{subdivision_type|}}}|{{{subdivision_name|}}} }} | rowclass30 = mergedrow | label30 = {{{subdivision_type1}}} | data30 = {{#if:{{{subdivision_type1|}}}|{{{subdivision_name1|}}} }} | rowclass31 = mergedrow | label31 = {{{subdivision_type2}}} | data31 = {{#if:{{{subdivision_type2|}}}|{{{subdivision_name2|}}} }} | rowclass32 = mergedrow | label32 = {{{subdivision_type3}}} | data32 = {{#if:{{{subdivision_type3|}}}|{{{subdivision_name3|}}} }} | rowclass33 = mergedrow | label33 = {{{subdivision_type4}}} | data33 = {{#if:{{{subdivision_type4|}}}|{{{subdivision_name4|}}} }} | rowclass34 = mergedrow | label34 = {{{subdivision_type5}}} | data34 = {{#if:{{{subdivision_type5|}}}|{{{subdivision_name5|}}} }} | rowclass35 = mergedrow | label35 = {{{subdivision_type6}}} | data35 = {{#if:{{{subdivision_type6|}}}|{{{subdivision_name6|}}} }} <!--***Established*** --> | rowclass36 = {{#if:{{{established_title1|}}}{{{established_title2|}}}{{{established_title3|}}}{{{established_title4|}}}{{{established_title5|}}}{{{established_title6|}}}|mergedtoprow|}} | label36 = {{{established_title}}} | data36 = {{#if:{{{established_title|}}}|{{{established_date|}}} }} | rowclass37 = mergedrow | label37 = {{{established_title1}}} | data37 = {{#if:{{{established_title1|}}}|{{{established_date1|}}} }} | rowclass38 = mergedrow | label38 = {{{established_title2}}} | data38 = {{#if:{{{established_title2|}}}|{{{established_date2|}}} }} | rowclass39 = mergedrow | label39 = {{{established_title3}}} | data39 = {{#if:{{{established_title3|}}}|{{{established_date3|}}} }} | rowclass40 = mergedrow | label40 = {{{established_title4}}} | data40 = {{#if:{{{established_title4|}}}|{{{established_date4|}}} }} | rowclass41 = mergedrow | label41 = {{{established_title5}}} | data41 = {{#if:{{{established_title5|}}}|{{{established_date5|}}} }} | rowclass42 = mergedrow | label42 = {{{established_title6}}} | data42 = {{#if:{{{established_title6|}}}|{{{established_date6|}}} }} | rowclass43 = mergedrow | label43 = {{{established_title7}}} | data43 = {{#if:{{{established_title7|}}}|{{{established_date7|}}} }} | rowclass44 = mergedrow | label44 = {{{extinct_title}}} | data44 = {{#if:{{{extinct_title|}}}|{{{extinct_date|}}} }} | rowclass45 = mergedrow | label45 = Founded by | data45 = {{{founder|}}} | rowclass46 = mergedrow | label46 = [[Аминдай|Юуны өмнөөс нэрлэсэн]] | data46 = {{{named_for|}}} <!-- ***Seat of government and largest city*** --> | rowclass47 = {{#if:{{{admin_center|}}}{{{largest_settlement|}}}|mergedtoprow}} | label47 = {{#if:{{{capital_type|}}} | {{{capital_type}}} | Нийслэл }}{{#ifeq: {{#ifeq:{{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}}|capital |capital<!-- -->|{{#switch:{{{capital}}} | [[{{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}}]] = capital | {{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}} = capital | not capital }}<!-- -->}}|capital <!-- (#ifeq:)-->|<!------------------------------------------ capital is largest_city/_settlement: ------------------------------------------- --><div class="ib-pol-div-largest">ба {{{largest_settlement_type|томоохон хот}}}</div> }} | data47 = {{#if:{{{capital|}}}|{{{capital}}}{{#if:{{{coordinates|}}}|<br/>{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|type:city}}}} }} | rowclass48 = {{#if:{{{capital|}}}|mergedrow}} | label48 = {{#if:{{{admin_center_type|}}}| {{{admin_center_type}}} | Administrative&nbsp;center }} | data48 = {{#switch:{{{admin_center|}}} |capital | = |[[{{{capital|}}}]] = |{{{capital|}}} = |#default = {{{admin_center}}}{{#if:{{{capital|}}}||{{#if:{{{coordinates|}}}|<br/>{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|type:city}}}} }} }} | rowclass49 = {{#if:{{{capital|}}}{{{admin_center|}}}|mergedbottomrow}} | label49 = Хамгийн том {{{largest_settlement_type|city}}} | data49 = {{#ifeq: {{#ifeq:{{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}}|capital |capital<!-- -->|{{#switch:{{{capital}}} | [[{{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}}]] = capital | {{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}} = capital | not capital }}<!-- -->}}|capital <!-- (#ifeq:)-->|<!-- nothing already appears above --> | {{if empty| {{{largest_city|}}} | {{{largest_settlement|}}} }} }} | label50 = {{#if:{{{official_languages_type|}}} | {{{official_languages_type}}} | Албан ёсны хэл }} | data50 = {{{official_languages|}}} | rowclass51 = mergedrow | label51 = {{nobold|1={{#if:{{{recognized_languages|}}}|Зөвшөөрөгдсөн|Зөвшөөрөгдсөн}}&nbsp;хэл}} | data51 = {{if empty| {{{recognized_languages|}}} | {{{recognised_languages|}}} }} | rowclass52 = mergedrow | label52 = {{nobold|1={{#if:{{{recognized_national_languages|}}}|Recognized|Recognised}} national&nbsp;languages}} | data52 = {{if empty| {{{recognized_national_languages|}}} | {{{recognised_national_languages|}}} | {{{national_languages|}}} }} | rowclass53 = mergedrow | label53 = {{nobold|1={{#if:{{{recognized_regional_languages|}}}|Recognized|Recognised}} regional&nbsp;languages}} | data53 = {{if empty| {{{recognized_regional_languages|}}} | {{{recognised_regional_languages|}}} | {{{regional_languages|}}} }} | label54 = Common&nbsp;languages | data54 = {{{common_languages|}}} | rowclass55 = {{#ifeq:{{{languages2_sub|}}}|yes |{{#ifeq:{{{languages_sub|}}}|yes |mergedrow}} |{{#ifeq:{{{languages_sub|}}}|yes |mergedbottomrow}} }} | label55 ={{#ifeq:{{{languages_sub|}}}|yes |<div class="ib-pol-div-lang">{{if empty| {{{languages_type|}}} | Other&nbsp;languages }}</div> |{{if empty| {{{languages_type|}}} | Бусад&nbsp;хэл }} }} | data55 = {{{languages|}}} | rowclass56 = {{#ifeq:{{{languages2_sub|}}}|yes |mergedbottomrow}} | label56 = {{#ifeq:{{{languages2_sub|}}}|yes |<div class="ib-pol-div-lang">{{if empty|{{{languages2_type|}}} | Other&nbsp;languages }}</div> |{{if empty|{{{languages2_type|}}} | Other&nbsp;languages }} }} | data56 = {{{languages2|}}} | label57 = [[Ястан|Угсаатны&nbsp;бүлгүүд]] <!-- -->{{#if:{{{ethnic_groups_year|}}} |<div class="ib-pol-div-ethnic"> ({{{ethnic_groups_year}}}){{{ethnic_groups_ref|}}}</div>|<div class="ib-pol-div-ethnic">{{{ethnic_groups_ref|}}}</div>}} | data57 = {{{ethnic_groups|}}} | label58 = Шашин <!-- -->{{#if:{{{religion_year|}}} |<div class="ib-pol-div-religion"> ({{{religion_year}}}){{{religion_ref|}}}</div>|<div class="ib-pol-div-religion">{{{religion_ref|}}}</div>}} | data58 = {{{religion|}}} | label59 = [[Ард түмний нэр|Ард түмний нэршил]] | data59 = {{#if:{{{demonym|}}} |{{#ifexist:{{{demonym}}} people | [[{{{demonym}}} people|{{{demonym}}}]] | {{{demonym}}} }} }} <!-- ***Government type and Leader*** --> | label60 = {{#if:{{{government_type|}}} | {{#if:{{{politics_link|}}} | [[{{{politics_link}}}|Төр засаг]]<!-- -->| {{#ifexist:Politics of {{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} | [[{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} улсын улс төр|Төр засаг]]<!-- -->| Төр засаг<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}} | data60 = {{{government_type|}}} <!-- ***Government*** --> | header61 = {{#if:{{{government_type|}}} || {{#if:{{{leader_title1|}}}{{{leader_name1|}}} | Төр засаг }} }} | rowclass62 = mergedrow | data62 = {{#if:{{{leader_name1|}}}|{{Инфобокс улс/multirow|{{{leader_title1|}}} |{{{leader_name1|}}} |{{{leader_title2|}}} |{{{leader_name2|}}} |{{{leader_title3|}}} |{{{leader_name3|}}} |{{{leader_title4|}}} |{{{leader_name4|}}} |{{{leader_title5|}}} |{{{leader_name5|}}} |{{{leader_title6|}}} |{{{leader_name6|}}} |{{{leader_title7|}}} |{{{leader_name7|}}} |{{{leader_title8|}}} |{{{leader_name8|}}} |{{{leader_title9|}}} |{{{leader_name9|}}} |{{{leader_title10|}}} |{{{leader_name10|}}} |{{{leader_title11|}}} |{{{leader_name11|}}} |{{{leader_title12|}}} |{{{leader_name12|}}} |{{{leader_title13|}}} |{{{leader_name13|}}} |{{{leader_title14|}}} |{{{leader_name14|}}} |{{{leader_title15|}}} |{{{leader_name15|}}} }} }} | label63 = Хууль тогтоох байгууллага | data63 = {{{legislature|}}} | rowclass64 = mergedrow | label64 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{#if:{{{type_house1|}}}|{{{type_house1}}}|[[Дээд танхим]]}}</div> | data64 = {{{upper_house|{{{house1|}}}}}} | rowclass65 = mergedbottomrow | label65 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{#if:{{{type_house2|}}}|{{{type_house2}}}|[[Доод танхим]]}}</div> | data65 = {{{lower_house|{{{house2|}}}}}} | label66 = {{#if:{{{judiciary_link|}}} | [[{{{judiciary_link}}}|Шүүх]]<!-- -->| {{#ifexist:Judiciary of {{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} | [[Judiciary of {{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}}|Judiciary]]<!-- -->| Шүүх<!-- -->}}<!-- -->}} | data66 = {{{judiciary|}}} <!-- ***Representation in federal/national government*** --> | header67 = {{#if:{{{national_representation_type1|}}} | {{#if:{{{national_representation|}}} | {{{national_representation}}} | Үндэсний&nbsp;төлөөлөл }} }} | rowclass68 = {{#if:{{{national_representation2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label68 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{{national_representation_type1}}}</div> | data68 = {{#if:{{{national_representation_type1|}}}|{{{national_representation1|}}} }} | rowclass69 = mergedbottomrow | label69 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{{national_representation_type2}}}</div> | data69 = {{#if:{{{national_representation_type2|}}}|{{{national_representation2|}}} }} <!-- ***Geographical characteristics*** --> <!-- ***Area*** --> | rowclass70 = mergedtoprow | header70 = {{#if:{{{area_km2|}}}{{{area_ha|}}}{{{area_sq_mi|}}}{{{area_acre|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}} | {{#if:{{{area_link|}}} | [[{{{area_link}}}|Газар нутаг]] | {{#ifexist:{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}} улсын газарзүй}} | [[{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} улсын газарзүй|Газар нутаг]] | Газар нутаг <!-- -->}}<!-- -->}} }} | rowclass71 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_label2|}}}{{{area_label3|}}}{{{percent_water|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label71 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{{area_label|Нийт}}}{{{FR_foot4|}}}</div> | data71 = {{#if:{{{area_km2|}}}{{{area_ha|}}}{{{area_sq_mi|}}}{{{area_acre|}}} |{{#if:{{{area_km2|}}}{{{area_sq_mi|}}} |{{{area_km2|}}} км<sup>2</sup> |{{#if:{{{area_ha|}}}{{{area_acre|}}} |{{convinfobox|{{{area_ha|}}}|ha|{{{area_acre|}}}|acre|abbr=on}} }} }}{{{area_footnote|}}}{{#if:{{{area_rank|}}} |&#32;([[{{#if:{{{area_rank_link|}}}|{{{area_rank_link|}}}|List of countries and dependencies by area}}|{{{area_rank}}}]]) }} }} | rowclass72 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_label2|}}}{{{area_label3|}}}{{{percent_water|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label72 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Газар</div> | data72 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_acre|}}} |{{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_sq_mi|}}} |{{{area_land_km2|}}} км<sup>2</sup> }}{{{area_land_footnote|}}} }} | rowclass73 = {{#if:{{{area_label2|}}}{{{area_label3|}}}{{{percent_water|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label73 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Ус</div> | data73 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_acre|}}} |{{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_sq_mi|}}} |{{{area_water_km2|}}} км<sup>2</sup> }}{{{area_water_footnote|}}} }} | rowclass74 = {{#if:{{{area_label2|}}}{{{area_label3|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label74 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Усны эзлэх талбай&nbsp;(%)</div> | data74 = {{{percent_water|}}} | rowclass75 = {{#if:{{{area_label3|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label75 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{{area_label2|}}}</div> | data75 = {{#if:{{{area_label2|}}}| {{{area_data2|}}} }} | rowclass76 = {{#if:{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label76 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{{area_label3|}}}</div> | data76 = {{#if:{{{area_label3|}}}| {{{area_data3|}}} }} | rowclass77 = {{#if:{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label77 = {{{stat_year1|}}}{{{ref_area1|}}} | data77 = {{#if: {{{stat_area1|}}} | {{{stat_area1|}}} км<sup>2</sup> }} | rowclass78 = {{#if:{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label78 = {{{stat_year2|}}}{{{ref_area2|}}} | data78 = {{#if: {{{stat_area2|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area2|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass79 = {{#if:{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label79 = {{{stat_year3|}}}{{{ref_area3|}}} | data79 = {{#if: {{{stat_area3|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area3|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass80 = {{#if:{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label80 = {{{stat_year4|}}}{{{ref_area4|}}} | data80 = {{#if: {{{stat_area4|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area4|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass81 = mergedbottomrow | label81 = {{{stat_year5|}}}{{{ref_area5|}}} | data81 = {{#if: {{{stat_area5|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area5|}}}|km2||sqmi}} }} <!-- ***Dimensions*** --> | rowclass82 = mergedtoprow | header82 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}|Dimensions<div class="ib-settlement-fn">{{{dimensions_footnotes|}}}</div>}} | rowclass83 = mergedrow | label83 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Length</div> | data83 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}} |{{convinfobox|{{{length_km|}}}|km|{{{length_mi|}}}|mi|abbr=on}} }} | rowclass84 = mergedbottomrow | label84 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Width</div> | data84 = {{#if:{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}} |{{convinfobox|{{{width_km|}}}|km|{{{width_mi|}}}|mi|abbr=on}} }} <!-- ***Elevation*** --> | rowclass85 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}|mergedtoprow|}} | label85 = {{#if:{{{elevation_link|}}}|[[{{{elevation_link|}}}|Elevation]]|Elevation}}<div class="ib-pol-div-elevation">{{{elevation_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_point|}}}|&#32;({{{elevation_point}}})}}</div> | data85 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}} |{{инфобокс суурин/lengthdisp |m ={{{elevation_m|}}} |ft ={{{elevation_ft|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }} }} | rowclass86 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}|mergedrow|{{#if:{{{elevation_min_m|}}}{{{elevation_min_ft|}}}|mergedtoprow|}}}} | label86 = Хамгийн өндөр&nbsp;цэг<div class="ib-pol-div-elevation">{{{elevation_max_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_max_point|}}}|&#32;({{{elevation_max_point}}})}}</div> | data86 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}} |{{инфобокс суурин/lengthdisp |m ={{{elevation_max_m|}}} |ft ={{{elevation_max_ft|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }} }} <!-- ***Elevation max rank*** --> | rowclass87 = {{#if:{{{elevation_min_m|}}}{{{elevation_min_ft|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label87 = &nbsp;•&nbsp;Rank | data87 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}| {{{elevation_max_rank|}}} }} | rowclass88 = {{#if:{{{elevation_min_rank|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label88 = Хамгийн нам&nbsp;цэг<div class="ib-pol-div-elevation">{{{elevation_min_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_min_point|}}}|&#32;({{{elevation_min_point}}})}}</div> | data88 = {{#if:{{{elevation_min_m|}}}{{{elevation_min_ft|}}} |{{{elevation_min_m|}}} м }} <!-- ***Elevation min rank*** --> | rowclass89 = mergedbottomrow | label89 = &nbsp;•&nbsp;Rank | data89 = {{#if:{{{elevation_min_m|}}}{{{elevation_min_ft|}}}|{{{elevation_min_rank|}}}}} <!-- ***Population*** --> <!-- ***Demographics 1*** --> | rowclass90 = mergedtoprow | header90 = {{#if:{{{population_estimate|}}}{{{population_census|}}}{{{stat_pop1|}}}{{{stat_pop2|}}}{{{stat_pop3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}} |{{#if:{{{population_link|}}} | {{#ifeq:{{{population_link}}}|no|Хүн ам|[[{{{population_link}}}|Хүн ам]]}}<!-- -->| {{#ifexist:{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} улсын хүн ам | [[{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} улсын хүн ам|Хүн ам]]<!-- -->| Хүн ам<!-- -->}}<!-- -->}} }} | rowclass91 = mergedrow | label91 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{#if:{{{population_estimate_year|}}} |{{{population_estimate_year}}} тооцоо|Тооцоо}}</div> | data91 = {{#if:{{{population_estimate|}}} |{{{population_estimate}}}<!-- -->{{#if:{{{population_estimate_rank|}}} |&#32;([[{{#if:{{{population_rank_link|}}}|{{{population_rank_link|}}}|Улс орнуудын хүн амын тоо}}|{{{population_estimate_rank}}}]])}} }} | rowclass92 = mergedrow | label92= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{{population_label2|}}}</div> | data92= {{#if:{{{population_label2|}}}|{{{population_data2|}}}}} | rowclass93= mergedrow | label93= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{{population_label3|}}}</div> | data93= {{#if:{{{population_label3|}}}|{{{population_data3|}}}}} | rowclass94= mergedrow | data94= {{#if:{{{stat_pop1|}}}{{{stat_pop2|}}}{{{stat_pop3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}}|{{инфобокс улс/multirow|{{{stat_year1|}}}{{{ref_pop1|}}} |{{{stat_pop1|}}}|{{{stat_year2|}}}{{{ref_pop2|}}} |{{{stat_pop2|}}}|{{{stat_year3|}}}{{{ref_pop3|}}} |{{{stat_pop3|}}}|{{{stat_year4|}}}{{{ref_pop4|}}} |{{{stat_pop4|}}}|{{{stat_year5|}}}{{{ref_pop5|}}} |{{{stat_pop5|}}} }} }} | rowclass95= mergedrow | label95= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{#if:{{{population_census_year|}}} |{{{population_census_year}}}&nbsp;тооллого|Тооллого}}</div> | data95= {{#if:{{{population_census|}}} |{{{population_census}}}<!-- -->{{#if:{{{population_census_rank|}}} |&#32;([[{{#if:{{{population_rank_link|}}}|{{{population_rank_link|}}}|Улс орнуудын хүн амын тоо}}|{{{population_census_rank}}}]])}} }} | rowclass96 = mergedbottomrow | label96= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Нягтаршил{{{FR_foot5|}}}</div> | data96= {{#if:{{{population_density_km2|}}}{{{population_density_sq_mi|}}} | {{{population_density_km2|}}}/км<sup>2</sup>{{{pop_den_footnote|}}}<!-- -->{{#if:{{{population_density_rank|}}} |&#32;([[{{#if:{{{population_density_rank_link|}}}|{{{population_density_rank_link|}}}|Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг}}|{{{population_density_rank}}}]])}} }} | rowclass107= mergedtoprow | label107= [[Gross value added|GVA]] | data107= {{#if:{{{GVA|}}}{{{GVA_per_capita|}}} |{{#if:{{{GVA_year|}}} |{{{GVA_year}}}&nbsp;}}estimate }} | rowclass108= mergedrow | label108= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | data108= {{#if:{{{GVA|}}} |{{{GVA}}}<!-- -->{{#if:{{{GVA_rank|}}} |&#32;({{{GVA_rank}}})}} }} | rowclass109= mergedbottomrow | label109= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Per capita</div> | data109= {{#if:{{{GVA_per_capita|}}} | {{{GVA_per_capita}}}<!-- -->{{#if:{{{GVA_per_capita_rank|}}} |&#32;({{{GVA_per_capita_rank}}})}} }} | rowclass110= mergedtoprow | label110= {{#if:{{{GDP_PPP_type|}}}|{{{GDP_PPP_type}}}|[[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]]&nbsp;{{nobold|([[Худалдаж авах чадварын паритет|ХАЧТ]])}}}} | data110= {{#if:{{{GDP_PPP|}}}{{{GDP_PPP_per_capita|}}} |{{#if:{{{GDP_PPP_year|}}} |{{{GDP_PPP_year}}}&nbsp;}}тооцоо }} | rowclass111= mergedrow | label111= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Нийт</div> | data111= {{#if:{{{GDP_PPP|}}} |{{{GDP_PPP}}}<!-- -->{{#if:{{{GDP_PPP_rank|}}} |&#32;([[{{#if:{{{GDP_PPP_rank_link|}}}|{{{GDP_PPP_rank_link|}}}|Улс орнуудын жагсаалт (Худалдан авах чадвараар тэгшитгэгдсэн Дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээр)}}|{{{GDP_PPP_rank}}}]])}} }} | rowclass112= mergedbottomrow | label112= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Нэг хүнд ноогдох</div> | data112= {{#if:{{{GDP_PPP_per_capita|}}} |{{{GDP_PPP_per_capita}}}<!-- -->{{#if:{{{GDP_PPP_per_capita_rank|}}} |&#32;([[{{#if:{{{GDP_PPP_per_capita_rank_link|}}}|{{{GDP_PPP_per_capita_rank_link|}}}|Улс орнуудын жагсаалт (Нэг хүнд оногдох Худалдан авах чадвараар тэгшитгэгдсэн Дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээр)}}|{{{GDP_PPP_per_capita_rank}}}]])}} }} | rowclass113= mergedtoprow | label113= {{#if:{{{GDP_nominal_type|}}}|{{{GDP_nominal_type}}}|[[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]]&nbsp;{{nobold|(нэрлэгч)}}}} | data113= {{#if:{{{GDP_nominal|}}}{{{GDP_nominal_per_capita|}}} |{{#if:{{{GDP_nominal_year|}}} |{{{GDP_nominal_year}}}&nbsp;}}тооцоо }} | rowclass114= mergedrow | label114= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Нийт</div> | data114= {{#if:{{{GDP_nominal|}}} |{{{GDP_nominal}}}<!-- -->{{#if:{{{GDP_nominal_rank|}}} |&#32;([[{{#if:{{{GDP_nominal_rank_link|}}}|{{{GDP_nominal_rank_link|}}}|Улс орнуудын жагсаалт (Нэрлэсэн Дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээр)}}|{{{GDP_nominal_rank}}}]])}} }} | rowclass115= mergedbottomrow | label115= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Нэг хүнд ноогдох</div> | data115= {{#if:{{{GDP_nominal_per_capita|}}} | {{{GDP_nominal_per_capita}}}<!-- -->{{#if:{{{GDP_nominal_per_capita_rank|}}} |&#32;([[{{#if:{{{GDP_nominal_per_capita_rank_link|}}}|{{{GDP_nominal_per_capita_rank_link|}}}|Улс орнуудын жагсаалт (Нэг хүнд оногдох Нэрлэсэн Дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээр)}}|{{{GDP_nominal_per_capita_rank}}}]])}} }} | label116= [[Орлогын тэгш бус байдлын илтгэлцүүр|ОТББИ]]{{#if:{{{Gini_year|}}} |&nbsp;{{nobold|1=({{{Gini_year}}})}}}} | data116= {{#if:{{{Gini|}}} | {{#switch:{{{Gini_change|}}} |increase = {{increaseNegative}}&nbsp;<!-- -->|decrease = {{decreasePositive}}&nbsp;<!-- -->|steady = {{steady}}&nbsp;<!-- -->}}{{{Gini}}}{{{Gini_ref|}}}<br/><!-- ---------Evaluate and add Gini category:---------- -->{{nowrap|1=<!-- -->{{#iferror:<!-- -->{{#ifexpr:{{{Gini}}}>100 <!-- -->| {{error|Error: Gini value above 100}}<!--Handled by outer #iferror, not visible to users--><!-- -->| {{#ifexpr:{{{Gini}}}>=60 |{{color|red|маш өндөр}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{Gini}}}>=46 <!-- -->| {{color|darkred|өндөр}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{Gini}}}>=30 <!-- -->| {{color|orange|дунд}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{Gini}}}>=0 <!-- -->| {{color|forestgreen|бага}}<!-- -->| {{error|Error:Gini value below 0}}<!--Handled by outer #iferror, not visible to users--><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->| {{error|Error: Invalid Gini value}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -----------Add Gini_rank (if supplied):---------- -->{{#if:{{{Gini_rank|}}} |&nbsp;·&nbsp;[[{{#if:{{{Gini_rank_link|}}}|{{{Gini_rank_link|}}}|улс орнуудын жагсаалт (Орлогын тэгш байдлаар)}}|{{{Gini_rank}}}]]<!-- -->}}<!-- -->}} | label117= [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]]{{#if:{{{HDI_year|}}} |&nbsp;{{nobold|1=({{{HDI_year}}})}}}} | data117= {{#if:{{{HDI|}}} | {{#switch:{{{HDI_change|}}} |increase = {{increase}}&nbsp;<!-- -->|decrease = {{decrease}}&nbsp;<!-- -->|steady = {{steady}}&nbsp;<!-- -->}}{{{HDI}}}{{{HDI_ref|}}}<br/><!-- ---------Evaluate and add HDI category:--------- -->{{nowrap|1=<!-- -->{{#iferror:<!-- -->{{#ifexpr:{{{HDI}}}>1 <!-- -->| {{error|Error: HDI value greater than 1}}<!--Handled by outer #iferror, not visible to users--><!-- -->| {{#ifexpr:{{{HDI}}}>0.799 <!-- -->| {{color|darkgreen|маш өндөр}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{HDI}}}>0.699 <!-- -->| {{color|forestgreen|өндөр}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{HDI}}}>0.549 <!-- -->| {{color|orange|дунд}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{HDI}}}>=0.000<!-- -->| {{color|red|бага}}<!-- -->| {{error|Error: HDI value less than 0}}<!--Handled by outer #iferror, not visible to users--><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->| {{error|Error: Invalid HDI value}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- ----------Add HDI_rank (if supplied):----------- -->{{#if:{{{HDI_rank|}}} |&nbsp;·&nbsp;[[{{#if:{{{HDI_rank_link|}}}|{{{HDI_rank_link|}}}|Улс орны жагсаалт (Хүний хөгжлийн илтгэлцүүрээр)}}|{{{HDI_rank}}}]]<!-- -->}}<!-- -->}} | label118= Мөнгөний нэгж | data118= {{#if:{{{currency|}}} | {{{currency}}} {{#if:{{{currency_code|}}} |([[ISO 4217|{{{currency_code}}}]])}} }} <!-- ***Time Zones*** --> | rowclass119 = {{#if:{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | header119 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|Цагийн бүс}}|Цагийн бүс]]|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|Цагийн бүс}}|Цагийн бүс]]}}|}} | rowclass120 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label120 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{{timezone1_location}}}|{{#if:{{{timezone2_location|}}}|{{{timezone2_location}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|Цагийн бүс}}|Цагийн бүс]]|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|Цагийн бүс}}|Цагийн бүс]]}}}}}} | data120 = {{#if:{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset1|{{{utc_offset}}}}}}]] {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}|({{{timezone1|{{{timezone}}}}}})}} |{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{#if:{{{utc_offset_list|}}}|{{{utc_offset_list}}} {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}|({{{timezone1|{{{timezone}}}}}})}}}} }} | rowclass121 = mergedbottomrow | label121 = <div class="ib-pol-div-fake-li">&nbsp;•&nbsp;Зун ([[Зуны цаг|ЗЦ]])</div> | data121 = {{#if:{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}} |[[UTC{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}}]] {{#if:{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}}|({{{timezone1_DST|{{{timezone_DST}}}}}})}} |{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}}{{#if:{{{utc_offset_list_DST|}}}|{{{utc_offset_list_DST}}}}} }} <!-- ***Date format*** --> | label130 = Огнооны формат | data130= {{{date_format|}}} <!-- ***Electricity*** --> | label131 = [[Төвлөрсөн хангамжийн цахилгаан шугам|Сүлжээний хүчдэл]] | data131= {{{electricity|}}} <!-- ***Driving side*** --> | label132= [[Зүүн ба баруун гар талын хөдөлгөөн|Жолооны тал]] | data132= {{#if:{{{drives_on|}}} | {{lcfirst:{{{drives_on}}}}} }} <!-- ***Calling Code(s)*** --> | rowclass133 = {{#if:{{{iso_code|}}}{{{postal_code|}}}{{{postal2_code|}}}|mergedtoprow|}} | label133= {{#if:{{{calling_code|}}} |{{#ifexist:{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}} улс дахь утасны дугаар}} | [[{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} улс дахь утасы дугаар|Утасны томьёо]] | Утасны томьёо }} }} | data133= {{{calling_code|}}} <!-- ***Postal Code(s)*** --> | rowclass134 = {{#if:{{{calling_code|}}}|mergedrow|{{#if:{{{postal2_code|}}}{{{iso_code|}}}|mergedtoprow|}}}} | label134 = {{{postal_code_type}}} | data134 = {{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal_code}}}</div>}}}} | rowclass135 = {{#if:{{{iso_code|}}}|mergedrow|{{#if:{{{postal_code|}}}|mergedbottomrow|}}}} | label135 = {{{postal2_code_type}}} | data135 = {{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal2_code}}}</div>}} }} }} <!-- ISO Code--> | rowclass136 = {{#if:{{{calling_code|}}}{{{postal_code|}}}{{{postal2_code|}}}|mergedbottomrow|}} | label136= [[ISO 3166|ISO 3166 код]] | data136= {{{iso_code|}}} <!-- ccTLD--> | label137= [[Интернетийн улсын домэйнуудын жагсаалт|Домэйн нэр]] | data137= {{{cctld|}}} <!-- ***Blank Fields (two sections)*** --> | rowclass139 = mergedtoprow | label139 = {{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}} | data139 = {{#if:{{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}}|{{{blank_info_sec1|{{{blank_info|}}}}}}}} | rowclass140 = mergedrow | label140 = {{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}} | data140 = {{#if:{{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}}|{{{blank1_info_sec1|{{{blank1_info|}}}}}}}} | rowclass141 = mergedrow | label141 = {{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}} | data141 = {{#if:{{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}}|{{{blank2_info_sec1|{{{blank2_info|}}}}}}}} | rowclass142 = mergedrow | label142 = {{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}} | data142 = {{#if:{{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}}|{{{blank3_info_sec1|{{{blank3_info|}}}}}}}} | rowclass143 = mergedrow | label143 = {{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}} | data143 = {{#if:{{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}}|{{{blank4_info_sec1|{{{blank4_info|}}}}}}}} | rowclass144 = mergedrow | label144 = {{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}} | data144 = {{#if:{{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}}|{{{blank5_info_sec1|{{{blank5_info|}}}}}}}} | rowclass145 = mergedrow | label145 = {{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}} | data145 = {{#if:{{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}}|{{{blank6_info_sec1|{{{blank6_info|}}}}}}}} | rowclass146 = mergedbottomrow | label146 = {{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}} | data146 = {{#if:{{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}}|{{{blank7_info_sec1|{{{blank7_info|}}}}}}}} | rowclass147 = mergedtoprow | label147 = {{{blank_name_sec2}}} | data147 = {{#if:{{{blank_name_sec2|}}}|{{{blank_info_sec2|}}}}} | rowclass148 = mergedrow | label148 = {{{blank1_name_sec2}}} | data148 = {{#if:{{{blank1_name_sec2|}}}|{{{blank1_info_sec2|}}}}} | rowclass149 = mergedrow | label149 = {{{blank2_name_sec2}}} | data149 = {{#if:{{{blank2_name_sec2|}}}|{{{blank2_info_sec2|}}}}} | rowclass150 = mergedrow | label150 = {{{blank3_name_sec2}}} | data150 = {{#if:{{{blank3_name_sec2|}}}|{{{blank3_info_sec2|}}}}} | rowclass151 = mergedrow | label151 = {{{blank4_name_sec2}}} | data151 = {{#if:{{{blank4_name_sec2|}}}|{{{blank4_info_sec2|}}}}} | rowclass152 = mergedrow | label152 = {{{blank5_name_sec2}}} | data152 = {{#if:{{{blank5_name_sec2|}}}|{{{blank5_info_sec2|}}}}} | rowclass153 = mergedrow | label153 = {{{blank6_name_sec2}}} | data153 = {{#if:{{{blank6_name_sec2|}}}|{{{blank6_info_sec2|}}}}} | rowclass154 = mergedbottomrow | label154 = {{{blank7_name_sec2}}} | data154 = {{#if:{{{blank7_name_sec2|}}}|{{{blank7_info_sec2|}}}}} <!-- ***Website*** --> | label155 = Вебсайт | data155 = {{#if:{{{website|}}}|{{{website}}}}} <!-- ***Footnotes*** --> | belowrowclass = mergedtoprow | below = {{{footnotes|}}} }}{{#switch:{{{coordinates_region|}}}|CA-X|US-X|IN-X=[[Category:Pages using infobox political division with imprecise region codes]] }}{{#if:{{{image_dot_map|}}}{{{dot_mapsize|}}}{{{dot_map_base_alt|}}}{{{dot_map_alt|}}}{{{dot_map_caption|}}}{{{dot_x|}}}{{{dot_y|}}}|[[Category:Pages using infobox political division with a dot map]] }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox political division with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox political division]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y | admin_center | admin_center_type | alt | anthem | anthem_link | area_label | area_data2 | area_label2 | area_data3 | area_label3 | area_km2 | area_sq_mi | area_footnotes | area_land_acre | area_land_ha | area_land_km2 | area_land_sq_mi | area_magnitude | area_metro_acre | area_metro_footnotes | area_metro_ha | area_metro_km2 | area_metro_sq_mi | area_note | area_rank | area_rank_link | area_rural_acre | area_rural_footnotes | area_rural_ha | area_rural_km2 | area_rural_sq_mi | area_total_acre | area_total_ha | area_total_km2 | area_total_sq_mi | area_urban_acre | area_urban_footnotes | area_urban_ha | area_urban_km2 | area_urban_sq_mi | area_water_acre | area_water_ha | area_water_km2 | area_water_percent | area_water_sq_mi | blank_emblem_link | blank_emblem_size | blank_emblem_type | blank_info | blank_info_sec1 | blank_info_sec2 | blank_name | blank_name_sec1 | blank_name_sec2 | blank1_info | blank1_info_sec1 | blank1_info_sec2 | blank1_name | blank1_name_sec1 | blank1_name_sec2 | blank2_info | blank2_info_sec1 | blank2_info_sec2 | blank2_name | blank2_name_sec1 | blank2_name_sec2 | blank3_info | blank3_info_sec1 | blank3_info_sec2 | blank3_name | blank3_name_sec1 | blank3_name_sec2 | blank4_info | blank4_info_sec1 | blank4_info_sec2 | blank4_name | blank4_name_sec1 | blank4_name_sec2 | blank5_info | blank5_info_sec1 | blank5_info_sec2 | blank5_name | blank5_name_sec1 | blank5_name_sec2 | blank6_info | blank6_info_sec1 | blank6_info_sec2 | blank6_name | blank6_name_sec1 | blank6_name_sec2 | blank7_info | blank7_info_sec1 | blank7_info_sec2 | blank7_name | blank7_name_sec1 | blank7_name_sec2 | calling_code | capital | capital_type | caption | cctld | common_languages | coor_pinpoint | coor_type | coordinates | coordinates_footnotes | currency | currency_code | date_format | demonym | drives_on | electricity | elevation_footnotes | elevation_ft | elevation_link | elevation_m | elevation_max_footnotes | elevation_max_ft | elevation_max_m | elevation_max_point | elevation_max_rank | elevation_min_footnotes | elevation_min_ft | elevation_min_m | elevation_min_point | elevation_min_rank | elevation_point | embed | established_date | established_date1 | established_date2 | established_date3 | established_date4 | established_date5 | established_date6 | established_date7 | established_title | established_title1 | established_title2 | established_title3 | established_title4 | established_title5 | established_title6 | established_title7 | ethnic_groups_ref | ethnic_groups_year | ethnic_groups | etymology | extinct_date | extinct_title | flag_alt | flag_border | flag_link | flag_size | flag_type | footnotes | founder | GDP_nominal_per_capita_rank | GDP_nominal_per_capita_rank_link | GDP_nominal_per_capita | GDP_nominal_rank | GDP_nominal_rank_link | GDP_nominal_year | GDP_nominal | GDP_nominal_type | GDP_PPP_per_capita_rank | GDP_PPP_per_capita | GDP_PPP_rank | GDP_PPP_year | GDP_PPP | GVA_per_capita_rank | GVA_per_capita | GVA_rank | GVA_year | GVA | Gini_change | Gini_rank | Gini_rank_link | Gini_ref | Gini_year | Gini | governing_body | government_footnotes | government_type | grid_name | grid_position | HDI_change | HDI_rank | HDI_rank_link | HDI_ref | HDI_year | HDI | image | image_alt | image_blank_emblem | image_caption | image_flag | image_map | image_map2 | image_seal | image_shield | image_size | image_skyline | imagesize | iso_code | judiciary | judiciary_link | languages_sub | languages_type | languages | languages2_sub | languages2_type | languages2 | largest_city | largest_settlement_type | largest_settlement | leader_name | leader_name1 | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_name5 | leader_name6 | leader_party | leader_title | leader_title1 | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | leader_title5 | leader_title6 | legislature | length_km | length_mi | linking_name | lower_house | map_alt | map_alt2 | map_caption | map_caption2 | mapsize | mapsize2 | motto | motto_link | mottoes | name | named_for | national_languages | national_representation | national_representation1 | national_representation2 | national_representation_type1 | national_representation_type2 | native_name | native_name_lang | nickname | nickname_link | nicknames | official_languages | official_languages_type | official_name | other_name | percent_water | politics_link | pop_den_footnote | population_census_rank | population_census_year | population_census | population_data2 | population_data3 | population_density_km2 | population_density_rank | population_density_rank_link | population_density_sq_mi | population_estimate_rank | population_estimate_year | population_estimate | population_rank_link | population_label2 | population_label3 | population_link | postal_code | postal_code_type | postal2_code | postal2_code_type | pushpin_image | pushpin_label | pushpin_label_position | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_caption_notsmall | pushpin_map_narrow | pushpin_mapsize | pushpin_outside | pushpin_overlay | pushpin_relief | recognised_languages | recognised_national_languages | recognised_regional_languages | recognized_languages | recognized_national_languages | regional_languages | registration_plate | registration_plate_type | religion_ref | religion_year | religion | seal_alt | seal_link | seal_size | seal_type | seat | seat_type | seat1 | seat1_type | seat2 | seat2_type | settlement_type | shield_alt | shield_link | shield_size | short_description | song | song_type | subdivision_name | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | subdivision_name4 | subdivision_name5 | subdivision_name6 | subdivision_type | subdivision_type1 | subdivision_type2 | subdivision_type3 | subdivision_type4 | subdivision_type5 | subdivision_type6 | timezone | timezone_DST | timezone_link | timezone1 | timezone1_DST | timezone1_location | timezone2 | timezone2_DST | timezone2_location | total_type | translit_lang1 | translit_lang1_info | translit_lang1_info1 | translit_lang1_info2 | translit_lang1_info3 | translit_lang1_info4 | translit_lang1_info5 | translit_lang1_info6 | translit_lang1_type | translit_lang1_type1 | translit_lang1_type2 | translit_lang1_type3 | translit_lang1_type4 | translit_lang1_type5 | translit_lang1_type6 | translit_lang2 | translit_lang2_info | translit_lang2_info1 | translit_lang2_info2 | translit_lang2_info3 | translit_lang2_info4 | translit_lang2_info5 | translit_lang2_info6 | translit_lang2_type | translit_lang2_type1 | translit_lang2_type2 | translit_lang2_type3 | translit_lang2_type4 | translit_lang2_type5 | translit_lang2_type6 | type | unit_pref | upper_house | utc_offset | utc_offset_DST | utc_offset1 | utc_offset1_DST | utc_offset2 | utc_offset2_DST | utc_offset_list | utc_offset_list_DST | website | width_km | width_mi }}{{#if:{{{image|}}}|[[Category:Pages using infobox political division with the image parameter|{{#if:{{{image_skyline|}}}|!}}{{PAGENAME}}]]}}{{#if:{{{coordinates_wikidata|}}}{{{wikidata|}}} |[[Category:Pages using infobox political division with the wikidata parameter]] }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} <!--Please add this template's categories to the /doc subpage, not here - thanks!--> </noinclude> efuvf50dmlhs7496g4mpvwhquu2njwk 858465 858409 2026-06-09T08:15:07Z Enkhsaihan2005 64429 858465 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{main other|{{#invoke:Settlement short description|main}}|}}{{Инфобокс | child = {{yesno|{{{embed|}}}}} | templatestyles = Template:Инфобокс улс төрийн хуваалт/styles.css | bodyclass = ib-pol-div vcard | {{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|title|above}} = {{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes| |<div class="fn org">{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> }}{{#if:{{{native_name|}}}|<div class="ib-pol-div-native nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}}{{#if:{{{other_name|}}}|<div class="ib-pol-div-other nickname">{{{other_name}}}</div>}} <!--** names, type, and transliterations ** --> | subheader = {{#if:{{both|{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}{{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|1}}|{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}}}|<div class="category">{{{settlement_type|{{{type}}}}}}</div>}} | rowclass1 = mergedtoprow ib-pol-div-official-below | data1 = {{#if:{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}} <!-- ***Transliteration language 1*** --> | rowclass2 = mergedtoprow | header2 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{{translit_lang1}}}&nbsp;transcription(s)}} | rowclass3 = {{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label3 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type}}} | data3 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type|}}}|{{{translit_lang1_info|}}}}}}} | rowclass4 = {{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label4 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type1}}} | data4 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|{{{translit_lang1_info1|}}}}}}} | rowclass5 = {{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label5 =&nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type2}}} | data5 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|{{{translit_lang1_info2|}}}}}}} | rowclass6 = {{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label6 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type3}}} | data6 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|{{{translit_lang1_info3|}}}}}}} | rowclass7 = {{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label7 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type4}}} | data7 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|{{{translit_lang1_info4|}}}}}}} | rowclass8 = {{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label8 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type5}}} | data8 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|{{{translit_lang1_info5|}}}}}}} | rowclass9 = mergedbottomrow | label9 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type6}}} | data9 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|{{{translit_lang1_info6|}}}}}}} <!-- ***Transliteration language 2*** --> | rowclass10 = mergedtoprow | header10 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{{translit_lang2}}}&nbsp;transcription(s)}} | rowclass11 = {{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label11 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type}}} | data11 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type|}}}|{{{translit_lang2_info|}}}}}}} | rowclass12 = {{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label12 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type1}}} | data12 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|{{{translit_lang2_info1|}}}}}}} | rowclass13 = {{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label13 =&nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type2}}} | data13 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|{{{translit_lang2_info2|}}}}}}} | rowclass14 = {{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label14 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type3}}} | data14 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|{{{translit_lang2_info3|}}}}}}} | rowclass15 = {{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label15 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type4}}} | data15 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|{{{translit_lang2_info4|}}}}}}} | rowclass16 = {{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label16 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type5}}} | data16 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|{{{translit_lang2_info5|}}}}}}} | rowclass17 = mergedbottomrow | label17 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type6}}} | data17 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|{{{translit_lang2_info6|}}}}}}} <!-- end ** names, type, and transliterations ** --> <!-- ***Skyline Image*** --> | rowclass18 = mergedtoprow | data18 = {{#if:{{{image_skyline|}}}{{{image|}}}|<!-- -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage<!-- -->|image={{if empty|{{{image_skyline|}}}|{{{image|}}}}}<!-- -->|size={{if empty|{{{image_size|}}}|{{{imagesize|}}}}}|sizedefault=250px<!-- -->|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}<!-- -->|title={{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{image_caption|}}}{{{caption|}}}|<div class="ib-pol-div-caption">{{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}}}</div>}} }} <!-- ***Flag, Seal, Shield and Coat of arms*** --> | rowclass19 = mergedtoprow | class19 = maptable | data19 = {{#if:{{{image_flag|}}}{{{image_seal|}}}{{{image_shield|}}}{{{image_blank_emblem|}}}{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}} |{{Инфобокс суурин/columns | 1 = {{#if:{{{image_flag|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_flag}}}|size={{{flag_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|border={{yesno |{{{flag_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{flag_alt|}}}|title=Flag of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<br />{{Инфобокс суурин/link|type={{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|Далбаа}}|link={{{flag_link|}}}|name={{{official_name}}}}}}} | 2 = {{#if:{{{image_seal|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_seal|}}}|size={{{seal_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{seal_alt|}}}|title=Official seal of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<br />{{Инфобокс суурин/link|type={{#if:{{{seal_type|}}}|{{{seal_type}}}|Seal}}|link={{{seal_link|}}}|name={{{official_name}}}}}}} | 3 = {{#if:{{{image_shield|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_shield|}}}||size={{{shield_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{shield_alt|}}}|title=Coat of arms of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<br />{{Инфобокс суурин/link|type=Сүлд|link={{{shield_link|}}}|name={{{official_name}}}}}}} | 4 = {{#if:{{{image_blank_emblem|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_blank_emblem|}}}|size={{{blank_emblem_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{blank_emblem_alt|}}}|title=Official logo of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<br />{{Инфобокс суурин/link|type={{#if:{{{blank_emblem_type|}}}|{{{blank_emblem_type}}}}}|link={{{blank_emblem_link|}}}|name={{{official_name}}}}}}} | 5 = {{#if:{{{image_map|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=100px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div class="ib-pol-div-caption">{{{map_caption}}}}}</div>}} | 0 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}}}}}}} |float = center |width = {{#if:{{{pushpin_mapsize|}}}|{{{pushpin_mapsize}}}|150}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} }} }} <!-- ***Etymology*** --> | rowclass20 = mergedtoprow | data20 = {{#if:{{{etymology|}}}|'''Etymology''': {{{etymology}}} }} <!-- ***Nickname*** --> | rowclass21 = {{#if:{{{etymology|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data21 = {{#if:{{{nickname|}}}|{{#if:{{{nickname_link|}}}|[[{{{nickname_link|}}}|'''Хоч(нууд)''':]]|'''Хоч(нууд)''':}}|{{#if:{{{nicknames|}}}|{{#if:{{{nickname_link|}}}|[[{{{nickname_link|}}}|'''Nicknames''':]]|'''Nicknames''':}}}}}}{{#if:{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}|&nbsp;<div class="ib-pol-div-nick nickname">{{if empty|{{{nickname|}}}|{{{nicknames|}}}}}</div>}} <!-- ***Motto*** --> | rowclass22 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data22 = {{#if:{{{motto|}}}|{{#if:{{{motto_link|}}}|[[{{{motto_link|}}}|'''Motto''':]]|'''Уриа''':}}|{{#if:{{{mottoes|}}}|{{#if:{{{motto_link|}}}|[[{{{motto_link|}}}|'''Уриа''':]]|'''Уриа''':}}}}}}{{#if:{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}|&nbsp;<div class="ib-pol-div-motto nickname">{{if empty|{{{motto|}}}|{{{mottoes|}}}}}</div>}} <!-- ***Anthem*** --> | rowclass23 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data23 = {{#if:{{{anthem|}}}|{{#if:{{{anthem_link|}}}|[[{{{anthem_link|}}}|'''Anthem''':]]|'''Төрийн дуулал''':}} {{{anthem}}}}} <!-- ***Song*** --> | rowclass24 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}{{{anthem|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data24 = {{#if:{{{song|}}}|{{#if:{{{song_type|}}}|{{{song_type}}}:|'''Дуу''':}} {{{song}}}}} <!-- ***Map*** --> | rowclass25 = mergedtoprow | data25 = {{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}||{{#if:{{{image_map|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div class="ib-pol-div-caption">{{{map_caption}}}</div>}} }}}} | rowclass26 = mergedrow | data26 = {{#if:{{{image_map2|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map2}}}|size={{{mapsize2|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt2|}}}|title={{{map_caption2|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption2|}}}|<div class="ib-pol-div-caption">{{{map_caption2}}}</div>}} }} <!-- ***Pushpin Map*** --> | rowclass27 = mergedtoprow | data27 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}||{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}}}}}}} |float = center |width = {{{pushpin_mapsize|}}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} | rowclass28 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map2|}}}{{{pushpin_map|}}}|mergedbottomrow|mergedrow}} | label28 = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&nbsp;position}} | data28 = {{{grid_position|}}} <!-- ***Subdivisions*** --> | rowclass29 = {{#if:{{{subdivision_type1|}}}{{{subdivision_type2|}}}{{{subdivision_type3|}}}{{{subdivision_type4|}}}{{{subdivision_type5|}}}{{{subdivision_type6|}}}|mergedtoprow|}} | label29 = {{{subdivision_type}}} | data29 = {{#if:{{{subdivision_type|}}}|{{{subdivision_name|}}} }} | rowclass30 = mergedrow | label30 = {{{subdivision_type1}}} | data30 = {{#if:{{{subdivision_type1|}}}|{{{subdivision_name1|}}} }} | rowclass31 = mergedrow | label31 = {{{subdivision_type2}}} | data31 = {{#if:{{{subdivision_type2|}}}|{{{subdivision_name2|}}} }} | rowclass32 = mergedrow | label32 = {{{subdivision_type3}}} | data32 = {{#if:{{{subdivision_type3|}}}|{{{subdivision_name3|}}} }} | rowclass33 = mergedrow | label33 = {{{subdivision_type4}}} | data33 = {{#if:{{{subdivision_type4|}}}|{{{subdivision_name4|}}} }} | rowclass34 = mergedrow | label34 = {{{subdivision_type5}}} | data34 = {{#if:{{{subdivision_type5|}}}|{{{subdivision_name5|}}} }} | rowclass35 = mergedrow | label35 = {{{subdivision_type6}}} | data35 = {{#if:{{{subdivision_type6|}}}|{{{subdivision_name6|}}} }} <!--***Established*** --> | rowclass36 = {{#if:{{{established_title1|}}}{{{established_title2|}}}{{{established_title3|}}}{{{established_title4|}}}{{{established_title5|}}}{{{established_title6|}}}|mergedtoprow|}} | label36 = {{{established_title}}} | data36 = {{#if:{{{established_title|}}}|{{{established_date|}}} }} | rowclass37 = mergedrow | label37 = {{{established_title1}}} | data37 = {{#if:{{{established_title1|}}}|{{{established_date1|}}} }} | rowclass38 = mergedrow | label38 = {{{established_title2}}} | data38 = {{#if:{{{established_title2|}}}|{{{established_date2|}}} }} | rowclass39 = mergedrow | label39 = {{{established_title3}}} | data39 = {{#if:{{{established_title3|}}}|{{{established_date3|}}} }} | rowclass40 = mergedrow | label40 = {{{established_title4}}} | data40 = {{#if:{{{established_title4|}}}|{{{established_date4|}}} }} | rowclass41 = mergedrow | label41 = {{{established_title5}}} | data41 = {{#if:{{{established_title5|}}}|{{{established_date5|}}} }} | rowclass42 = mergedrow | label42 = {{{established_title6}}} | data42 = {{#if:{{{established_title6|}}}|{{{established_date6|}}} }} | rowclass43 = mergedrow | label43 = {{{established_title7}}} | data43 = {{#if:{{{established_title7|}}}|{{{established_date7|}}} }} | rowclass44 = mergedrow | label44 = {{{extinct_title}}} | data44 = {{#if:{{{extinct_title|}}}|{{{extinct_date|}}} }} | rowclass45 = mergedrow | label45 = Founded by | data45 = {{{founder|}}} | rowclass46 = mergedrow | label46 = [[Аминдай|Юуны өмнөөс нэрлэсэн]] | data46 = {{{named_for|}}} <!-- ***Seat of government and largest city*** --> | rowclass47 = {{#if:{{{admin_center|}}}{{{largest_settlement|}}}|mergedtoprow}} | label47 = {{#if:{{{capital_type|}}} | {{{capital_type}}} | Нийслэл }}{{#ifeq: {{#ifeq:{{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}}|capital |capital<!-- -->|{{#switch:{{{capital}}} | [[{{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}}]] = capital | {{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}} = capital | not capital }}<!-- -->}}|capital <!-- (#ifeq:)-->|<!------------------------------------------ capital is largest_city/_settlement: ------------------------------------------- --><div class="ib-pol-div-largest">ба {{{largest_settlement_type|томоохон хот}}}</div> }} | data47 = {{#if:{{{capital|}}}|{{{capital}}}{{#if:{{{coordinates|}}}|<br/>{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|type:city}}}} }} | rowclass48 = {{#if:{{{capital|}}}|mergedrow}} | label48 = {{#if:{{{admin_center_type|}}}| {{{admin_center_type}}} | Administrative&nbsp;center }} | data48 = {{#switch:{{{admin_center|}}} |capital | = |[[{{{capital|}}}]] = |{{{capital|}}} = |#default = {{{admin_center}}}{{#if:{{{capital|}}}||{{#if:{{{coordinates|}}}|<br/>{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|type:city}}}} }} }} | rowclass49 = {{#if:{{{capital|}}}{{{admin_center|}}}|mergedbottomrow}} | label49 = Хамгийн том {{{largest_settlement_type|хот}}} | data49 = {{#ifeq: {{#ifeq:{{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}}|capital |capital<!-- -->|{{#switch:{{{capital}}} | [[{{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}}]] = capital | {{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}} = capital | not capital }}<!-- -->}}|capital <!-- (#ifeq:)-->|<!-- nothing already appears above --> | {{if empty| {{{largest_city|}}} | {{{largest_settlement|}}} }} }} | label50 = {{#if:{{{official_languages_type|}}} | {{{official_languages_type}}} | Албан ёсны хэл }} | data50 = {{{official_languages|}}} | rowclass51 = mergedrow | label51 = {{nobold|1={{#if:{{{recognized_languages|}}}|Зөвшөөрөгдсөн|Зөвшөөрөгдсөн}}&nbsp;хэл}} | data51 = {{if empty| {{{recognized_languages|}}} | {{{recognised_languages|}}} }} | rowclass52 = mergedrow | label52 = {{nobold|1={{#if:{{{recognized_national_languages|}}}|Recognized|Recognised}} national&nbsp;languages}} | data52 = {{if empty| {{{recognized_national_languages|}}} | {{{recognised_national_languages|}}} | {{{national_languages|}}} }} | rowclass53 = mergedrow | label53 = {{nobold|1={{#if:{{{recognized_regional_languages|}}}|Recognized|Recognised}} regional&nbsp;languages}} | data53 = {{if empty| {{{recognized_regional_languages|}}} | {{{recognised_regional_languages|}}} | {{{regional_languages|}}} }} | label54 = Common&nbsp;languages | data54 = {{{common_languages|}}} | rowclass55 = {{#ifeq:{{{languages2_sub|}}}|yes |{{#ifeq:{{{languages_sub|}}}|yes |mergedrow}} |{{#ifeq:{{{languages_sub|}}}|yes |mergedbottomrow}} }} | label55 ={{#ifeq:{{{languages_sub|}}}|yes |<div class="ib-pol-div-lang">{{if empty| {{{languages_type|}}} | Other&nbsp;languages }}</div> |{{if empty| {{{languages_type|}}} | Бусад&nbsp;хэл }} }} | data55 = {{{languages|}}} | rowclass56 = {{#ifeq:{{{languages2_sub|}}}|yes |mergedbottomrow}} | label56 = {{#ifeq:{{{languages2_sub|}}}|yes |<div class="ib-pol-div-lang">{{if empty|{{{languages2_type|}}} | Other&nbsp;languages }}</div> |{{if empty|{{{languages2_type|}}} | Other&nbsp;languages }} }} | data56 = {{{languages2|}}} | label57 = [[Ястан|Угсаатны&nbsp;бүлгүүд]] <!-- -->{{#if:{{{ethnic_groups_year|}}} |<div class="ib-pol-div-ethnic"> ({{{ethnic_groups_year}}}){{{ethnic_groups_ref|}}}</div>|<div class="ib-pol-div-ethnic">{{{ethnic_groups_ref|}}}</div>}} | data57 = {{{ethnic_groups|}}} | label58 = Шашин <!-- -->{{#if:{{{religion_year|}}} |<div class="ib-pol-div-religion"> ({{{religion_year}}}){{{religion_ref|}}}</div>|<div class="ib-pol-div-religion">{{{religion_ref|}}}</div>}} | data58 = {{{religion|}}} | label59 = [[Ард түмний нэр|Ард түмний нэршил]] | data59 = {{#if:{{{demonym|}}} |{{#ifexist:{{{demonym}}} people | [[{{{demonym}}} people|{{{demonym}}}]] | {{{demonym}}} }} }} <!-- ***Government type and Leader*** --> | label60 = {{#if:{{{government_type|}}} | {{#if:{{{politics_link|}}} | [[{{{politics_link}}}|Төр засаг]]<!-- -->| {{#ifexist:Politics of {{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} | [[{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} улсын улс төр|Төр засаг]]<!-- -->| Төр засаг<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}} | data60 = {{{government_type|}}} <!-- ***Government*** --> | header61 = {{#if:{{{government_type|}}} || {{#if:{{{leader_title1|}}}{{{leader_name1|}}} | Төр засаг }} }} | rowclass62 = mergedrow | data62 = {{#if:{{{leader_name1|}}}|{{Инфобокс улс/multirow|{{{leader_title1|}}} |{{{leader_name1|}}} |{{{leader_title2|}}} |{{{leader_name2|}}} |{{{leader_title3|}}} |{{{leader_name3|}}} |{{{leader_title4|}}} |{{{leader_name4|}}} |{{{leader_title5|}}} |{{{leader_name5|}}} |{{{leader_title6|}}} |{{{leader_name6|}}} |{{{leader_title7|}}} |{{{leader_name7|}}} |{{{leader_title8|}}} |{{{leader_name8|}}} |{{{leader_title9|}}} |{{{leader_name9|}}} |{{{leader_title10|}}} |{{{leader_name10|}}} |{{{leader_title11|}}} |{{{leader_name11|}}} |{{{leader_title12|}}} |{{{leader_name12|}}} |{{{leader_title13|}}} |{{{leader_name13|}}} |{{{leader_title14|}}} |{{{leader_name14|}}} |{{{leader_title15|}}} |{{{leader_name15|}}} }} }} | label63 = Хууль тогтоох байгууллага | data63 = {{{legislature|}}} | rowclass64 = mergedrow | label64 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{#if:{{{type_house1|}}}|{{{type_house1}}}|[[Дээд танхим]]}}</div> | data64 = {{{upper_house|{{{house1|}}}}}} | rowclass65 = mergedbottomrow | label65 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{#if:{{{type_house2|}}}|{{{type_house2}}}|[[Доод танхим]]}}</div> | data65 = {{{lower_house|{{{house2|}}}}}} | label66 = {{#if:{{{judiciary_link|}}} | [[{{{judiciary_link}}}|Шүүх]]<!-- -->| {{#ifexist:Judiciary of {{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} | [[Judiciary of {{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}}|Judiciary]]<!-- -->| Шүүх<!-- -->}}<!-- -->}} | data66 = {{{judiciary|}}} <!-- ***Representation in federal/national government*** --> | header67 = {{#if:{{{national_representation_type1|}}} | {{#if:{{{national_representation|}}} | {{{national_representation}}} | Үндэсний&nbsp;төлөөлөл }} }} | rowclass68 = {{#if:{{{national_representation2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label68 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{{national_representation_type1}}}</div> | data68 = {{#if:{{{national_representation_type1|}}}|{{{national_representation1|}}} }} | rowclass69 = mergedbottomrow | label69 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{{national_representation_type2}}}</div> | data69 = {{#if:{{{national_representation_type2|}}}|{{{national_representation2|}}} }} <!-- ***Geographical characteristics*** --> <!-- ***Area*** --> | rowclass70 = mergedtoprow | header70 = {{#if:{{{area_km2|}}}{{{area_ha|}}}{{{area_sq_mi|}}}{{{area_acre|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}} | {{#if:{{{area_link|}}} | [[{{{area_link}}}|Газар нутаг]] | {{#ifexist:{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}} улсын газарзүй}} | [[{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} улсын газарзүй|Газар нутаг]] | Газар нутаг <!-- -->}}<!-- -->}} }} | rowclass71 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_label2|}}}{{{area_label3|}}}{{{percent_water|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label71 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{{area_label|Нийт}}}{{{FR_foot4|}}}</div> | data71 = {{#if:{{{area_km2|}}}{{{area_ha|}}}{{{area_sq_mi|}}}{{{area_acre|}}} |{{#if:{{{area_km2|}}}{{{area_sq_mi|}}} |{{{area_km2|}}} км<sup>2</sup> |{{#if:{{{area_ha|}}}{{{area_acre|}}} |{{convinfobox|{{{area_ha|}}}|ha|{{{area_acre|}}}|acre|abbr=on}} }} }}{{{area_footnote|}}}{{#if:{{{area_rank|}}} |&#32;([[{{#if:{{{area_rank_link|}}}|{{{area_rank_link|}}}|List of countries and dependencies by area}}|{{{area_rank}}}]]) }} }} | rowclass72 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_label2|}}}{{{area_label3|}}}{{{percent_water|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label72 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Газар</div> | data72 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_acre|}}} |{{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_sq_mi|}}} |{{{area_land_km2|}}} км<sup>2</sup> }}{{{area_land_footnote|}}} }} | rowclass73 = {{#if:{{{area_label2|}}}{{{area_label3|}}}{{{percent_water|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label73 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Ус</div> | data73 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_acre|}}} |{{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_sq_mi|}}} |{{{area_water_km2|}}} км<sup>2</sup> }}{{{area_water_footnote|}}} }} | rowclass74 = {{#if:{{{area_label2|}}}{{{area_label3|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label74 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Усны эзлэх талбай&nbsp;(%)</div> | data74 = {{{percent_water|}}} | rowclass75 = {{#if:{{{area_label3|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label75 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{{area_label2|}}}</div> | data75 = {{#if:{{{area_label2|}}}| {{{area_data2|}}} }} | rowclass76 = {{#if:{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label76 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{{area_label3|}}}</div> | data76 = {{#if:{{{area_label3|}}}| {{{area_data3|}}} }} | rowclass77 = {{#if:{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label77 = {{{stat_year1|}}}{{{ref_area1|}}} | data77 = {{#if: {{{stat_area1|}}} | {{{stat_area1|}}} км<sup>2</sup> }} | rowclass78 = {{#if:{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label78 = {{{stat_year2|}}}{{{ref_area2|}}} | data78 = {{#if: {{{stat_area2|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area2|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass79 = {{#if:{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label79 = {{{stat_year3|}}}{{{ref_area3|}}} | data79 = {{#if: {{{stat_area3|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area3|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass80 = {{#if:{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label80 = {{{stat_year4|}}}{{{ref_area4|}}} | data80 = {{#if: {{{stat_area4|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area4|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass81 = mergedbottomrow | label81 = {{{stat_year5|}}}{{{ref_area5|}}} | data81 = {{#if: {{{stat_area5|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area5|}}}|km2||sqmi}} }} <!-- ***Dimensions*** --> | rowclass82 = mergedtoprow | header82 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}|Dimensions<div class="ib-settlement-fn">{{{dimensions_footnotes|}}}</div>}} | rowclass83 = mergedrow | label83 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Length</div> | data83 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}} |{{convinfobox|{{{length_km|}}}|km|{{{length_mi|}}}|mi|abbr=on}} }} | rowclass84 = mergedbottomrow | label84 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Width</div> | data84 = {{#if:{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}} |{{convinfobox|{{{width_km|}}}|km|{{{width_mi|}}}|mi|abbr=on}} }} <!-- ***Elevation*** --> | rowclass85 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}|mergedtoprow|}} | label85 = {{#if:{{{elevation_link|}}}|[[{{{elevation_link|}}}|Elevation]]|Elevation}}<div class="ib-pol-div-elevation">{{{elevation_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_point|}}}|&#32;({{{elevation_point}}})}}</div> | data85 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}} |{{инфобокс суурин/lengthdisp |m ={{{elevation_m|}}} |ft ={{{elevation_ft|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }} }} | rowclass86 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}|mergedrow|{{#if:{{{elevation_min_m|}}}{{{elevation_min_ft|}}}|mergedtoprow|}}}} | label86 = Хамгийн өндөр&nbsp;цэг<div class="ib-pol-div-elevation">{{{elevation_max_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_max_point|}}}|&#32;({{{elevation_max_point}}})}}</div> | data86 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}} |{{инфобокс суурин/lengthdisp |m ={{{elevation_max_m|}}} |ft ={{{elevation_max_ft|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }} }} <!-- ***Elevation max rank*** --> | rowclass87 = {{#if:{{{elevation_min_m|}}}{{{elevation_min_ft|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label87 = &nbsp;•&nbsp;Rank | data87 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}| {{{elevation_max_rank|}}} }} | rowclass88 = {{#if:{{{elevation_min_rank|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label88 = Хамгийн нам&nbsp;цэг<div class="ib-pol-div-elevation">{{{elevation_min_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_min_point|}}}|&#32;({{{elevation_min_point}}})}}</div> | data88 = {{#if:{{{elevation_min_m|}}}{{{elevation_min_ft|}}} |{{{elevation_min_m|}}} м }} <!-- ***Elevation min rank*** --> | rowclass89 = mergedbottomrow | label89 = &nbsp;•&nbsp;Rank | data89 = {{#if:{{{elevation_min_m|}}}{{{elevation_min_ft|}}}|{{{elevation_min_rank|}}}}} <!-- ***Population*** --> <!-- ***Demographics 1*** --> | rowclass90 = mergedtoprow | header90 = {{#if:{{{population_estimate|}}}{{{population_census|}}}{{{stat_pop1|}}}{{{stat_pop2|}}}{{{stat_pop3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}} |{{#if:{{{population_link|}}} | {{#ifeq:{{{population_link}}}|no|Хүн ам|[[{{{population_link}}}|Хүн ам]]}}<!-- -->| {{#ifexist:{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} улсын хүн ам | [[{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} улсын хүн ам|Хүн ам]]<!-- -->| Хүн ам<!-- -->}}<!-- -->}} }} | rowclass91 = mergedrow | label91 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{#if:{{{population_estimate_year|}}} |{{{population_estimate_year}}} тооцоо|Тооцоо}}</div> | data91 = {{#if:{{{population_estimate|}}} |{{{population_estimate}}}<!-- -->{{#if:{{{population_estimate_rank|}}} |&#32;([[{{#if:{{{population_rank_link|}}}|{{{population_rank_link|}}}|Улс орнуудын хүн амын тоо}}|{{{population_estimate_rank}}}]])}} }} | rowclass92 = mergedrow | label92= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{{population_label2|}}}</div> | data92= {{#if:{{{population_label2|}}}|{{{population_data2|}}}}} | rowclass93= mergedrow | label93= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{{population_label3|}}}</div> | data93= {{#if:{{{population_label3|}}}|{{{population_data3|}}}}} | rowclass94= mergedrow | data94= {{#if:{{{stat_pop1|}}}{{{stat_pop2|}}}{{{stat_pop3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}}|{{инфобокс улс/multirow|{{{stat_year1|}}}{{{ref_pop1|}}} |{{{stat_pop1|}}}|{{{stat_year2|}}}{{{ref_pop2|}}} |{{{stat_pop2|}}}|{{{stat_year3|}}}{{{ref_pop3|}}} |{{{stat_pop3|}}}|{{{stat_year4|}}}{{{ref_pop4|}}} |{{{stat_pop4|}}}|{{{stat_year5|}}}{{{ref_pop5|}}} |{{{stat_pop5|}}} }} }} | rowclass95= mergedrow | label95= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{#if:{{{population_census_year|}}} |{{{population_census_year}}}&nbsp;тооллого|Тооллого}}</div> | data95= {{#if:{{{population_census|}}} |{{{population_census}}}<!-- -->{{#if:{{{population_census_rank|}}} |&#32;([[{{#if:{{{population_rank_link|}}}|{{{population_rank_link|}}}|Улс орнуудын хүн амын тоо}}|{{{population_census_rank}}}]])}} }} | rowclass96 = mergedbottomrow | label96= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Нягтаршил{{{FR_foot5|}}}</div> | data96= {{#if:{{{population_density_km2|}}}{{{population_density_sq_mi|}}} | {{{population_density_km2|}}}/км<sup>2</sup>{{{pop_den_footnote|}}}<!-- -->{{#if:{{{population_density_rank|}}} |&#32;([[{{#if:{{{population_density_rank_link|}}}|{{{population_density_rank_link|}}}|Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг}}|{{{population_density_rank}}}]])}} }} | rowclass107= mergedtoprow | label107= [[Gross value added|GVA]] | data107= {{#if:{{{GVA|}}}{{{GVA_per_capita|}}} |{{#if:{{{GVA_year|}}} |{{{GVA_year}}}&nbsp;}}estimate }} | rowclass108= mergedrow | label108= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | data108= {{#if:{{{GVA|}}} |{{{GVA}}}<!-- -->{{#if:{{{GVA_rank|}}} |&#32;({{{GVA_rank}}})}} }} | rowclass109= mergedbottomrow | label109= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Per capita</div> | data109= {{#if:{{{GVA_per_capita|}}} | {{{GVA_per_capita}}}<!-- -->{{#if:{{{GVA_per_capita_rank|}}} |&#32;({{{GVA_per_capita_rank}}})}} }} | rowclass110= mergedtoprow | label110= {{#if:{{{GDP_PPP_type|}}}|{{{GDP_PPP_type}}}|[[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]]&nbsp;{{nobold|([[Худалдаж авах чадварын паритет|ХАЧТ]])}}}} | data110= {{#if:{{{GDP_PPP|}}}{{{GDP_PPP_per_capita|}}} |{{#if:{{{GDP_PPP_year|}}} |{{{GDP_PPP_year}}}&nbsp;}}тооцоо }} | rowclass111= mergedrow | label111= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Нийт</div> | data111= {{#if:{{{GDP_PPP|}}} |{{{GDP_PPP}}}<!-- -->{{#if:{{{GDP_PPP_rank|}}} |&#32;([[{{#if:{{{GDP_PPP_rank_link|}}}|{{{GDP_PPP_rank_link|}}}|Улс орнуудын жагсаалт (Худалдан авах чадвараар тэгшитгэгдсэн Дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээр)}}|{{{GDP_PPP_rank}}}]])}} }} | rowclass112= mergedbottomrow | label112= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Нэг хүнд ноогдох</div> | data112= {{#if:{{{GDP_PPP_per_capita|}}} |{{{GDP_PPP_per_capita}}}<!-- -->{{#if:{{{GDP_PPP_per_capita_rank|}}} |&#32;([[{{#if:{{{GDP_PPP_per_capita_rank_link|}}}|{{{GDP_PPP_per_capita_rank_link|}}}|Улс орнуудын жагсаалт (Нэг хүнд оногдох Худалдан авах чадвараар тэгшитгэгдсэн Дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээр)}}|{{{GDP_PPP_per_capita_rank}}}]])}} }} | rowclass113= mergedtoprow | label113= {{#if:{{{GDP_nominal_type|}}}|{{{GDP_nominal_type}}}|[[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]]&nbsp;{{nobold|(нэрлэгч)}}}} | data113= {{#if:{{{GDP_nominal|}}}{{{GDP_nominal_per_capita|}}} |{{#if:{{{GDP_nominal_year|}}} |{{{GDP_nominal_year}}}&nbsp;}}тооцоо }} | rowclass114= mergedrow | label114= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Нийт</div> | data114= {{#if:{{{GDP_nominal|}}} |{{{GDP_nominal}}}<!-- -->{{#if:{{{GDP_nominal_rank|}}} |&#32;([[{{#if:{{{GDP_nominal_rank_link|}}}|{{{GDP_nominal_rank_link|}}}|Улс орнуудын жагсаалт (Нэрлэсэн Дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээр)}}|{{{GDP_nominal_rank}}}]])}} }} | rowclass115= mergedbottomrow | label115= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Нэг хүнд ноогдох</div> | data115= {{#if:{{{GDP_nominal_per_capita|}}} | {{{GDP_nominal_per_capita}}}<!-- -->{{#if:{{{GDP_nominal_per_capita_rank|}}} |&#32;([[{{#if:{{{GDP_nominal_per_capita_rank_link|}}}|{{{GDP_nominal_per_capita_rank_link|}}}|Улс орнуудын жагсаалт (Нэг хүнд оногдох Нэрлэсэн Дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээр)}}|{{{GDP_nominal_per_capita_rank}}}]])}} }} | label116= [[Орлогын тэгш бус байдлын илтгэлцүүр|ОТББИ]]{{#if:{{{Gini_year|}}} |&nbsp;{{nobold|1=({{{Gini_year}}})}}}} | data116= {{#if:{{{Gini|}}} | {{#switch:{{{Gini_change|}}} |increase = {{increaseNegative}}&nbsp;<!-- -->|decrease = {{decreasePositive}}&nbsp;<!-- -->|steady = {{steady}}&nbsp;<!-- -->}}{{{Gini}}}{{{Gini_ref|}}}<br/><!-- ---------Evaluate and add Gini category:---------- -->{{nowrap|1=<!-- -->{{#iferror:<!-- -->{{#ifexpr:{{{Gini}}}>100 <!-- -->| {{error|Error: Gini value above 100}}<!--Handled by outer #iferror, not visible to users--><!-- -->| {{#ifexpr:{{{Gini}}}>=60 |{{color|red|маш өндөр}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{Gini}}}>=46 <!-- -->| {{color|darkred|өндөр}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{Gini}}}>=30 <!-- -->| {{color|orange|дунд}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{Gini}}}>=0 <!-- -->| {{color|forestgreen|бага}}<!-- -->| {{error|Error:Gini value below 0}}<!--Handled by outer #iferror, not visible to users--><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->| {{error|Error: Invalid Gini value}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -----------Add Gini_rank (if supplied):---------- -->{{#if:{{{Gini_rank|}}} |&nbsp;·&nbsp;[[{{#if:{{{Gini_rank_link|}}}|{{{Gini_rank_link|}}}|улс орнуудын жагсаалт (Орлогын тэгш байдлаар)}}|{{{Gini_rank}}}]]<!-- -->}}<!-- -->}} | label117= [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]]{{#if:{{{HDI_year|}}} |&nbsp;{{nobold|1=({{{HDI_year}}})}}}} | data117= {{#if:{{{HDI|}}} | {{#switch:{{{HDI_change|}}} |increase = {{increase}}&nbsp;<!-- -->|decrease = {{decrease}}&nbsp;<!-- -->|steady = {{steady}}&nbsp;<!-- -->}}{{{HDI}}}{{{HDI_ref|}}}<br/><!-- ---------Evaluate and add HDI category:--------- -->{{nowrap|1=<!-- -->{{#iferror:<!-- -->{{#ifexpr:{{{HDI}}}>1 <!-- -->| {{error|Error: HDI value greater than 1}}<!--Handled by outer #iferror, not visible to users--><!-- -->| {{#ifexpr:{{{HDI}}}>0.799 <!-- -->| {{color|darkgreen|маш өндөр}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{HDI}}}>0.699 <!-- -->| {{color|forestgreen|өндөр}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{HDI}}}>0.549 <!-- -->| {{color|orange|дунд}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{HDI}}}>=0.000<!-- -->| {{color|red|бага}}<!-- -->| {{error|Error: HDI value less than 0}}<!--Handled by outer #iferror, not visible to users--><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->| {{error|Error: Invalid HDI value}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- ----------Add HDI_rank (if supplied):----------- -->{{#if:{{{HDI_rank|}}} |&nbsp;·&nbsp;[[{{#if:{{{HDI_rank_link|}}}|{{{HDI_rank_link|}}}|Улс орны жагсаалт (Хүний хөгжлийн илтгэлцүүрээр)}}|{{{HDI_rank}}}]]<!-- -->}}<!-- -->}} | label118= Мөнгөний нэгж | data118= {{#if:{{{currency|}}} | {{{currency}}} {{#if:{{{currency_code|}}} |([[ISO 4217|{{{currency_code}}}]])}} }} <!-- ***Time Zones*** --> | rowclass119 = {{#if:{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | header119 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|Цагийн бүс}}|Цагийн бүс]]|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|Цагийн бүс}}|Цагийн бүс]]}}|}} | rowclass120 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label120 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{{timezone1_location}}}|{{#if:{{{timezone2_location|}}}|{{{timezone2_location}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|Цагийн бүс}}|Цагийн бүс]]|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|Цагийн бүс}}|Цагийн бүс]]}}}}}} | data120 = {{#if:{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset1|{{{utc_offset}}}}}}]] {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}|({{{timezone1|{{{timezone}}}}}})}} |{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{#if:{{{utc_offset_list|}}}|{{{utc_offset_list}}} {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}|({{{timezone1|{{{timezone}}}}}})}}}} }} | rowclass121 = mergedbottomrow | label121 = <div class="ib-pol-div-fake-li">&nbsp;•&nbsp;Зун ([[Зуны цаг|ЗЦ]])</div> | data121 = {{#if:{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}} |[[UTC{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}}]] {{#if:{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}}|({{{timezone1_DST|{{{timezone_DST}}}}}})}} |{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}}{{#if:{{{utc_offset_list_DST|}}}|{{{utc_offset_list_DST}}}}} }} <!-- ***Date format*** --> | label130 = Огнооны формат | data130= {{{date_format|}}} <!-- ***Electricity*** --> | label131 = [[Төвлөрсөн хангамжийн цахилгаан шугам|Сүлжээний хүчдэл]] | data131= {{{electricity|}}} <!-- ***Driving side*** --> | label132= [[Зүүн ба баруун гар талын хөдөлгөөн|Жолооны тал]] | data132= {{#if:{{{drives_on|}}} | {{lcfirst:{{{drives_on}}}}} }} <!-- ***Calling Code(s)*** --> | rowclass133 = {{#if:{{{iso_code|}}}{{{postal_code|}}}{{{postal2_code|}}}|mergedtoprow|}} | label133= {{#if:{{{calling_code|}}} |{{#ifexist:{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}} улс дахь утасны дугаар}} | [[{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} улс дахь утасы дугаар|Утасны томьёо]] | Утасны томьёо }} }} | data133= {{{calling_code|}}} <!-- ***Postal Code(s)*** --> | rowclass134 = {{#if:{{{calling_code|}}}|mergedrow|{{#if:{{{postal2_code|}}}{{{iso_code|}}}|mergedtoprow|}}}} | label134 = {{{postal_code_type}}} | data134 = {{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal_code}}}</div>}}}} | rowclass135 = {{#if:{{{iso_code|}}}|mergedrow|{{#if:{{{postal_code|}}}|mergedbottomrow|}}}} | label135 = {{{postal2_code_type}}} | data135 = {{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal2_code}}}</div>}} }} }} <!-- ISO Code--> | rowclass136 = {{#if:{{{calling_code|}}}{{{postal_code|}}}{{{postal2_code|}}}|mergedbottomrow|}} | label136= [[ISO 3166|ISO 3166 код]] | data136= {{{iso_code|}}} <!-- ccTLD--> | label137= [[Интернетийн улсын домэйнуудын жагсаалт|Домэйн нэр]] | data137= {{{cctld|}}} <!-- ***Blank Fields (two sections)*** --> | rowclass139 = mergedtoprow | label139 = {{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}} | data139 = {{#if:{{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}}|{{{blank_info_sec1|{{{blank_info|}}}}}}}} | rowclass140 = mergedrow | label140 = {{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}} | data140 = {{#if:{{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}}|{{{blank1_info_sec1|{{{blank1_info|}}}}}}}} | rowclass141 = mergedrow | label141 = {{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}} | data141 = {{#if:{{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}}|{{{blank2_info_sec1|{{{blank2_info|}}}}}}}} | rowclass142 = mergedrow | label142 = {{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}} | data142 = {{#if:{{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}}|{{{blank3_info_sec1|{{{blank3_info|}}}}}}}} | rowclass143 = mergedrow | label143 = {{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}} | data143 = {{#if:{{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}}|{{{blank4_info_sec1|{{{blank4_info|}}}}}}}} | rowclass144 = mergedrow | label144 = {{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}} | data144 = {{#if:{{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}}|{{{blank5_info_sec1|{{{blank5_info|}}}}}}}} | rowclass145 = mergedrow | label145 = {{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}} | data145 = {{#if:{{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}}|{{{blank6_info_sec1|{{{blank6_info|}}}}}}}} | rowclass146 = mergedbottomrow | label146 = {{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}} | data146 = {{#if:{{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}}|{{{blank7_info_sec1|{{{blank7_info|}}}}}}}} | rowclass147 = mergedtoprow | label147 = {{{blank_name_sec2}}} | data147 = {{#if:{{{blank_name_sec2|}}}|{{{blank_info_sec2|}}}}} | rowclass148 = mergedrow | label148 = {{{blank1_name_sec2}}} | data148 = {{#if:{{{blank1_name_sec2|}}}|{{{blank1_info_sec2|}}}}} | rowclass149 = mergedrow | label149 = {{{blank2_name_sec2}}} | data149 = {{#if:{{{blank2_name_sec2|}}}|{{{blank2_info_sec2|}}}}} | rowclass150 = mergedrow | label150 = {{{blank3_name_sec2}}} | data150 = {{#if:{{{blank3_name_sec2|}}}|{{{blank3_info_sec2|}}}}} | rowclass151 = mergedrow | label151 = {{{blank4_name_sec2}}} | data151 = {{#if:{{{blank4_name_sec2|}}}|{{{blank4_info_sec2|}}}}} | rowclass152 = mergedrow | label152 = {{{blank5_name_sec2}}} | data152 = {{#if:{{{blank5_name_sec2|}}}|{{{blank5_info_sec2|}}}}} | rowclass153 = mergedrow | label153 = {{{blank6_name_sec2}}} | data153 = {{#if:{{{blank6_name_sec2|}}}|{{{blank6_info_sec2|}}}}} | rowclass154 = mergedbottomrow | label154 = {{{blank7_name_sec2}}} | data154 = {{#if:{{{blank7_name_sec2|}}}|{{{blank7_info_sec2|}}}}} <!-- ***Website*** --> | label155 = Вебсайт | data155 = {{#if:{{{website|}}}|{{{website}}}}} <!-- ***Footnotes*** --> | belowrowclass = mergedtoprow | below = {{{footnotes|}}} }}{{#switch:{{{coordinates_region|}}}|CA-X|US-X|IN-X=[[Category:Pages using infobox political division with imprecise region codes]] }}{{#if:{{{image_dot_map|}}}{{{dot_mapsize|}}}{{{dot_map_base_alt|}}}{{{dot_map_alt|}}}{{{dot_map_caption|}}}{{{dot_x|}}}{{{dot_y|}}}|[[Category:Pages using infobox political division with a dot map]] }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox political division with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox political division]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y | admin_center | admin_center_type | alt | anthem | anthem_link | area_label | area_data2 | area_label2 | area_data3 | area_label3 | area_km2 | area_sq_mi | area_footnotes | area_land_acre | area_land_ha | area_land_km2 | area_land_sq_mi | area_magnitude | area_metro_acre | area_metro_footnotes | area_metro_ha | area_metro_km2 | area_metro_sq_mi | area_note | area_rank | area_rank_link | area_rural_acre | area_rural_footnotes | area_rural_ha | area_rural_km2 | area_rural_sq_mi | area_total_acre | area_total_ha | area_total_km2 | area_total_sq_mi | area_urban_acre | area_urban_footnotes | area_urban_ha | area_urban_km2 | area_urban_sq_mi | area_water_acre | area_water_ha | area_water_km2 | area_water_percent | area_water_sq_mi | blank_emblem_link | blank_emblem_size | blank_emblem_type | blank_info | blank_info_sec1 | blank_info_sec2 | blank_name | blank_name_sec1 | blank_name_sec2 | blank1_info | blank1_info_sec1 | blank1_info_sec2 | blank1_name | blank1_name_sec1 | blank1_name_sec2 | blank2_info | blank2_info_sec1 | blank2_info_sec2 | blank2_name | blank2_name_sec1 | blank2_name_sec2 | blank3_info | blank3_info_sec1 | blank3_info_sec2 | blank3_name | blank3_name_sec1 | blank3_name_sec2 | blank4_info | blank4_info_sec1 | blank4_info_sec2 | blank4_name | blank4_name_sec1 | blank4_name_sec2 | blank5_info | blank5_info_sec1 | blank5_info_sec2 | blank5_name | blank5_name_sec1 | blank5_name_sec2 | blank6_info | blank6_info_sec1 | blank6_info_sec2 | blank6_name | blank6_name_sec1 | blank6_name_sec2 | blank7_info | blank7_info_sec1 | blank7_info_sec2 | blank7_name | blank7_name_sec1 | blank7_name_sec2 | calling_code | capital | capital_type | caption | cctld | common_languages | coor_pinpoint | coor_type | coordinates | coordinates_footnotes | currency | currency_code | date_format | demonym | drives_on | electricity | elevation_footnotes | elevation_ft | elevation_link | elevation_m | elevation_max_footnotes | elevation_max_ft | elevation_max_m | elevation_max_point | elevation_max_rank | elevation_min_footnotes | elevation_min_ft | elevation_min_m | elevation_min_point | elevation_min_rank | elevation_point | embed | established_date | established_date1 | established_date2 | established_date3 | established_date4 | established_date5 | established_date6 | established_date7 | established_title | established_title1 | established_title2 | established_title3 | established_title4 | established_title5 | established_title6 | established_title7 | ethnic_groups_ref | ethnic_groups_year | ethnic_groups | etymology | extinct_date | extinct_title | flag_alt | flag_border | flag_link | flag_size | flag_type | footnotes | founder | GDP_nominal_per_capita_rank | GDP_nominal_per_capita_rank_link | GDP_nominal_per_capita | GDP_nominal_rank | GDP_nominal_rank_link | GDP_nominal_year | GDP_nominal | GDP_nominal_type | GDP_PPP_per_capita_rank | GDP_PPP_per_capita | GDP_PPP_rank | GDP_PPP_year | GDP_PPP | GVA_per_capita_rank | GVA_per_capita | GVA_rank | GVA_year | GVA | Gini_change | Gini_rank | Gini_rank_link | Gini_ref | Gini_year | Gini | governing_body | government_footnotes | government_type | grid_name | grid_position | HDI_change | HDI_rank | HDI_rank_link | HDI_ref | HDI_year | HDI | image | image_alt | image_blank_emblem | image_caption | image_flag | image_map | image_map2 | image_seal | image_shield | image_size | image_skyline | imagesize | iso_code | judiciary | judiciary_link | languages_sub | languages_type | languages | languages2_sub | languages2_type | languages2 | largest_city | largest_settlement_type | largest_settlement | leader_name | leader_name1 | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_name5 | leader_name6 | leader_party | leader_title | leader_title1 | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | leader_title5 | leader_title6 | legislature | length_km | length_mi | linking_name | lower_house | map_alt | map_alt2 | map_caption | map_caption2 | mapsize | mapsize2 | motto | motto_link | mottoes | name | named_for | national_languages | national_representation | national_representation1 | national_representation2 | national_representation_type1 | national_representation_type2 | native_name | native_name_lang | nickname | nickname_link | nicknames | official_languages | official_languages_type | official_name | other_name | percent_water | politics_link | pop_den_footnote | population_census_rank | population_census_year | population_census | population_data2 | population_data3 | population_density_km2 | population_density_rank | population_density_rank_link | population_density_sq_mi | population_estimate_rank | population_estimate_year | population_estimate | population_rank_link | population_label2 | population_label3 | population_link | postal_code | postal_code_type | postal2_code | postal2_code_type | pushpin_image | pushpin_label | pushpin_label_position | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_caption_notsmall | pushpin_map_narrow | pushpin_mapsize | pushpin_outside | pushpin_overlay | pushpin_relief | recognised_languages | recognised_national_languages | recognised_regional_languages | recognized_languages | recognized_national_languages | regional_languages | registration_plate | registration_plate_type | religion_ref | religion_year | religion | seal_alt | seal_link | seal_size | seal_type | seat | seat_type | seat1 | seat1_type | seat2 | seat2_type | settlement_type | shield_alt | shield_link | shield_size | short_description | song | song_type | subdivision_name | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | subdivision_name4 | subdivision_name5 | subdivision_name6 | subdivision_type | subdivision_type1 | subdivision_type2 | subdivision_type3 | subdivision_type4 | subdivision_type5 | subdivision_type6 | timezone | timezone_DST | timezone_link | timezone1 | timezone1_DST | timezone1_location | timezone2 | timezone2_DST | timezone2_location | total_type | translit_lang1 | translit_lang1_info | translit_lang1_info1 | translit_lang1_info2 | translit_lang1_info3 | translit_lang1_info4 | translit_lang1_info5 | translit_lang1_info6 | translit_lang1_type | translit_lang1_type1 | translit_lang1_type2 | translit_lang1_type3 | translit_lang1_type4 | translit_lang1_type5 | translit_lang1_type6 | translit_lang2 | translit_lang2_info | translit_lang2_info1 | translit_lang2_info2 | translit_lang2_info3 | translit_lang2_info4 | translit_lang2_info5 | translit_lang2_info6 | translit_lang2_type | translit_lang2_type1 | translit_lang2_type2 | translit_lang2_type3 | translit_lang2_type4 | translit_lang2_type5 | translit_lang2_type6 | type | unit_pref | upper_house | utc_offset | utc_offset_DST | utc_offset1 | utc_offset1_DST | utc_offset2 | utc_offset2_DST | utc_offset_list | utc_offset_list_DST | website | width_km | width_mi }}{{#if:{{{image|}}}|[[Category:Pages using infobox political division with the image parameter|{{#if:{{{image_skyline|}}}|!}}{{PAGENAME}}]]}}{{#if:{{{coordinates_wikidata|}}}{{{wikidata|}}} |[[Category:Pages using infobox political division with the wikidata parameter]] }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} <!--Please add this template's categories to the /doc subpage, not here - thanks!--> </noinclude> n6iw892o39za45bmvgne26o80o0eb31 858467 858465 2026-06-09T08:23:40Z Enkhsaihan2005 64429 858467 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{main other|{{#invoke:Settlement short description|main}}|}}{{Инфобокс | child = {{yesno|{{{embed|}}}}} | templatestyles = Template:Инфобокс улс төрийн хуваалт/styles.css | bodyclass = ib-pol-div vcard | {{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|title|above}} = {{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes| |<div class="fn org">{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> }}{{#if:{{{native_name|}}}|<div class="ib-pol-div-native nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}}{{#if:{{{other_name|}}}|<div class="ib-pol-div-other nickname">{{{other_name}}}</div>}} <!--** names, type, and transliterations ** --> | subheader = {{#if:{{both|{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}{{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|1}}|{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}}}|<div class="category">{{{settlement_type|{{{type}}}}}}</div>}} | rowclass1 = mergedtoprow ib-pol-div-official-below | data1 = {{#if:{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}} <!-- ***Transliteration language 1*** --> | rowclass2 = mergedtoprow | header2 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{{translit_lang1}}}&nbsp;transcription(s)}} | rowclass3 = {{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label3 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type}}} | data3 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type|}}}|{{{translit_lang1_info|}}}}}}} | rowclass4 = {{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label4 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type1}}} | data4 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|{{{translit_lang1_info1|}}}}}}} | rowclass5 = {{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label5 =&nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type2}}} | data5 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|{{{translit_lang1_info2|}}}}}}} | rowclass6 = {{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label6 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type3}}} | data6 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|{{{translit_lang1_info3|}}}}}}} | rowclass7 = {{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label7 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type4}}} | data7 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|{{{translit_lang1_info4|}}}}}}} | rowclass8 = {{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label8 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type5}}} | data8 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|{{{translit_lang1_info5|}}}}}}} | rowclass9 = mergedbottomrow | label9 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang1_type6}}} | data9 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|{{{translit_lang1_info6|}}}}}}} <!-- ***Transliteration language 2*** --> | rowclass10 = mergedtoprow | header10 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{{translit_lang2}}}&nbsp;transcription(s)}} | rowclass11 = {{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label11 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type}}} | data11 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type|}}}|{{{translit_lang2_info|}}}}}}} | rowclass12 = {{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label12 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type1}}} | data12 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|{{{translit_lang2_info1|}}}}}}} | rowclass13 = {{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label13 =&nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type2}}} | data13 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|{{{translit_lang2_info2|}}}}}}} | rowclass14 = {{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label14 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type3}}} | data14 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|{{{translit_lang2_info3|}}}}}}} | rowclass15 = {{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label15 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type4}}} | data15 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|{{{translit_lang2_info4|}}}}}}} | rowclass16 = {{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label16 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type5}}} | data16 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|{{{translit_lang2_info5|}}}}}}} | rowclass17 = mergedbottomrow | label17 = &nbsp;•&nbsp;{{{translit_lang2_type6}}} | data17 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|{{{translit_lang2_info6|}}}}}}} <!-- end ** names, type, and transliterations ** --> <!-- ***Skyline Image*** --> | rowclass18 = mergedtoprow | data18 = {{#if:{{{image_skyline|}}}{{{image|}}}|<!-- -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage<!-- -->|image={{if empty|{{{image_skyline|}}}|{{{image|}}}}}<!-- -->|size={{if empty|{{{image_size|}}}|{{{imagesize|}}}}}|sizedefault=250px<!-- -->|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}<!-- -->|title={{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{image_caption|}}}{{{caption|}}}|<div class="ib-pol-div-caption">{{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}}}</div>}} }} <!-- ***Flag, Seal, Shield and Coat of arms*** --> | rowclass19 = mergedtoprow | class19 = maptable | data19 = {{#if:{{{image_flag|}}}{{{image_seal|}}}{{{image_shield|}}}{{{image_blank_emblem|}}}{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}} |{{Инфобокс суурин/columns | 1 = {{#if:{{{image_flag|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_flag}}}|size={{{flag_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|border={{yesno |{{{flag_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{flag_alt|}}}|title=Flag of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<br />{{Инфобокс суурин/link|type={{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|Далбаа}}|link={{{flag_link|}}}|name={{{official_name}}}}}}} | 2 = {{#if:{{{image_seal|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_seal|}}}|size={{{seal_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{seal_alt|}}}|title=Official seal of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<br />{{Инфобокс суурин/link|type={{#if:{{{seal_type|}}}|{{{seal_type}}}|Seal}}|link={{{seal_link|}}}|name={{{official_name}}}}}}} | 3 = {{#if:{{{image_shield|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_shield|}}}||size={{{shield_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{shield_alt|}}}|title=Coat of arms of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<br />{{Инфобокс суурин/link|type=Сүлд|link={{{shield_link|}}}|name={{{official_name}}}}}}} | 4 = {{#if:{{{image_blank_emblem|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_blank_emblem|}}}|size={{{blank_emblem_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{blank_emblem_alt|}}}|title=Official logo of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<br />{{Инфобокс суурин/link|type={{#if:{{{blank_emblem_type|}}}|{{{blank_emblem_type}}}}}|link={{{blank_emblem_link|}}}|name={{{official_name}}}}}}} | 5 = {{#if:{{{image_map|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=100px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div class="ib-pol-div-caption">{{{map_caption}}}}}</div>}} | 0 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}}}}}}} |float = center |width = {{#if:{{{pushpin_mapsize|}}}|{{{pushpin_mapsize}}}|150}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} }} }} <!-- ***Etymology*** --> | rowclass20 = mergedtoprow | data20 = {{#if:{{{etymology|}}}|'''Etymology''': {{{etymology}}} }} <!-- ***Nickname*** --> | rowclass21 = {{#if:{{{etymology|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data21 = {{#if:{{{nickname|}}}|{{#if:{{{nickname_link|}}}|[[{{{nickname_link|}}}|'''Хоч(нууд)''':]]|'''Хоч(нууд)''':}}|{{#if:{{{nicknames|}}}|{{#if:{{{nickname_link|}}}|[[{{{nickname_link|}}}|'''Nicknames''':]]|'''Nicknames''':}}}}}}{{#if:{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}|&nbsp;<div class="ib-pol-div-nick nickname">{{if empty|{{{nickname|}}}|{{{nicknames|}}}}}</div>}} <!-- ***Motto*** --> | rowclass22 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data22 = {{#if:{{{motto|}}}|{{#if:{{{motto_link|}}}|[[{{{motto_link|}}}|'''Motto''':]]|'''Уриа''':}}|{{#if:{{{mottoes|}}}|{{#if:{{{motto_link|}}}|[[{{{motto_link|}}}|'''Уриа''':]]|'''Уриа''':}}}}}}{{#if:{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}|&nbsp;<div class="ib-pol-div-motto nickname">{{if empty|{{{motto|}}}|{{{mottoes|}}}}}</div>}} <!-- ***Anthem*** --> | rowclass23 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data23 = {{#if:{{{anthem|}}}|{{#if:{{{anthem_link|}}}|[[{{{anthem_link|}}}|'''Anthem''':]]|'''Төрийн дуулал''':}} {{{anthem}}}}} <!-- ***Song*** --> | rowclass24 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}{{{anthem|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data24 = {{#if:{{{song|}}}|{{#if:{{{song_type|}}}|{{{song_type}}}:|'''Дуу''':}} {{{song}}}}} <!-- ***Map*** --> | rowclass25 = mergedtoprow | data25 = {{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}||{{#if:{{{image_map|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div class="ib-pol-div-caption">{{{map_caption}}}</div>}} }}}} | rowclass26 = mergedrow | data26 = {{#if:{{{image_map2|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map2}}}|size={{{mapsize2|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt2|}}}|title={{{map_caption2|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption2|}}}|<div class="ib-pol-div-caption">{{{map_caption2}}}</div>}} }} <!-- ***Pushpin Map*** --> | rowclass27 = mergedtoprow | data27 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}||{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}}}}}}} |float = center |width = {{{pushpin_mapsize|}}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} | rowclass28 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map2|}}}{{{pushpin_map|}}}|mergedbottomrow|mergedrow}} | label28 = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&nbsp;position}} | data28 = {{{grid_position|}}} <!-- ***Subdivisions*** --> | rowclass29 = {{#if:{{{subdivision_type1|}}}{{{subdivision_type2|}}}{{{subdivision_type3|}}}{{{subdivision_type4|}}}{{{subdivision_type5|}}}{{{subdivision_type6|}}}|mergedtoprow|}} | label29 = {{{subdivision_type}}} | data29 = {{#if:{{{subdivision_type|}}}|{{{subdivision_name|}}} }} | rowclass30 = mergedrow | label30 = {{{subdivision_type1}}} | data30 = {{#if:{{{subdivision_type1|}}}|{{{subdivision_name1|}}} }} | rowclass31 = mergedrow | label31 = {{{subdivision_type2}}} | data31 = {{#if:{{{subdivision_type2|}}}|{{{subdivision_name2|}}} }} | rowclass32 = mergedrow | label32 = {{{subdivision_type3}}} | data32 = {{#if:{{{subdivision_type3|}}}|{{{subdivision_name3|}}} }} | rowclass33 = mergedrow | label33 = {{{subdivision_type4}}} | data33 = {{#if:{{{subdivision_type4|}}}|{{{subdivision_name4|}}} }} | rowclass34 = mergedrow | label34 = {{{subdivision_type5}}} | data34 = {{#if:{{{subdivision_type5|}}}|{{{subdivision_name5|}}} }} | rowclass35 = mergedrow | label35 = {{{subdivision_type6}}} | data35 = {{#if:{{{subdivision_type6|}}}|{{{subdivision_name6|}}} }} <!--***Established*** --> | rowclass36 = {{#if:{{{established_title1|}}}{{{established_title2|}}}{{{established_title3|}}}{{{established_title4|}}}{{{established_title5|}}}{{{established_title6|}}}|mergedtoprow|}} | label36 = {{{established_title}}} | data36 = {{#if:{{{established_title|}}}|{{{established_date|}}} }} | rowclass37 = mergedrow | label37 = {{{established_title1}}} | data37 = {{#if:{{{established_title1|}}}|{{{established_date1|}}} }} | rowclass38 = mergedrow | label38 = {{{established_title2}}} | data38 = {{#if:{{{established_title2|}}}|{{{established_date2|}}} }} | rowclass39 = mergedrow | label39 = {{{established_title3}}} | data39 = {{#if:{{{established_title3|}}}|{{{established_date3|}}} }} | rowclass40 = mergedrow | label40 = {{{established_title4}}} | data40 = {{#if:{{{established_title4|}}}|{{{established_date4|}}} }} | rowclass41 = mergedrow | label41 = {{{established_title5}}} | data41 = {{#if:{{{established_title5|}}}|{{{established_date5|}}} }} | rowclass42 = mergedrow | label42 = {{{established_title6}}} | data42 = {{#if:{{{established_title6|}}}|{{{established_date6|}}} }} | rowclass43 = mergedrow | label43 = {{{established_title7}}} | data43 = {{#if:{{{established_title7|}}}|{{{established_date7|}}} }} | rowclass44 = mergedrow | label44 = {{{extinct_title}}} | data44 = {{#if:{{{extinct_title|}}}|{{{extinct_date|}}} }} | rowclass45 = mergedrow | label45 = Founded by | data45 = {{{founder|}}} | rowclass46 = mergedrow | label46 = [[Аминдай|Юуны өмнөөс нэрлэсэн]] | data46 = {{{named_for|}}} <!-- ***Seat of government and largest city*** --> | rowclass47 = {{#if:{{{admin_center|}}}{{{largest_settlement|}}}|mergedtoprow}} | label47 = {{#if:{{{capital_type|}}} | {{{capital_type}}} | Нийслэл }}{{#ifeq: {{#ifeq:{{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}}|capital |capital<!-- -->|{{#switch:{{{capital}}} | [[{{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}}]] = capital | {{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}} = capital | not capital }}<!-- -->}}|capital <!-- (#ifeq:)-->|<!------------------------------------------ capital is largest_city/_settlement: ------------------------------------------- --><div class="ib-pol-div-largest">ба {{{largest_settlement_type|томоохон хот}}}</div> }} | data47 = {{#if:{{{capital|}}}|{{{capital}}}{{#if:{{{coordinates|}}}|<br/>{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|type:city}}}} }} | rowclass48 = {{#if:{{{capital|}}}|mergedrow}} | label48 = {{#if:{{{admin_center_type|}}}| {{{admin_center_type}}} | Administrative&nbsp;center }} | data48 = {{#switch:{{{admin_center|}}} |capital | = |[[{{{capital|}}}]] = |{{{capital|}}} = |#default = {{{admin_center}}}{{#if:{{{capital|}}}||{{#if:{{{coordinates|}}}|<br/>{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|type:city}}}} }} }} | rowclass49 = {{#if:{{{capital|}}}{{{admin_center|}}}|mergedbottomrow}} | label49 = Хамгийн том {{{largest_settlement_type|хот}}} | data49 = {{#ifeq: {{#ifeq:{{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}}|capital |capital<!-- -->|{{#switch:{{{capital}}} | [[{{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}}]] = capital | {{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}} = capital | not capital }}<!-- -->}}|capital <!-- (#ifeq:)-->|<!-- nothing already appears above --> | {{if empty| {{{largest_city|}}} | {{{largest_settlement|}}} }} }} | label50 = {{#if:{{{official_languages_type|}}} | {{{official_languages_type}}} | Албан ёсны хэл }} | data50 = {{{official_languages|}}} | rowclass51 = mergedrow | label51 = {{nobold|1={{#if:{{{recognized_languages|}}}|Зөвшөөрөгдсөн|Зөвшөөрөгдсөн}}&nbsp;хэл}} | data51 = {{if empty| {{{recognized_languages|}}} | {{{recognised_languages|}}} }} | rowclass52 = mergedrow | label52 = {{nobold|1={{#if:{{{recognized_national_languages|}}}|Recognized|Recognised}} national&nbsp;languages}} | data52 = {{if empty| {{{recognized_national_languages|}}} | {{{recognised_national_languages|}}} | {{{national_languages|}}} }} | rowclass53 = mergedrow | label53 = {{nobold|1={{#if:{{{recognized_regional_languages|}}}|Recognized|Recognised}} regional&nbsp;languages}} | data53 = {{if empty| {{{recognized_regional_languages|}}} | {{{recognised_regional_languages|}}} | {{{regional_languages|}}} }} | label54 = Common&nbsp;languages | data54 = {{{common_languages|}}} | rowclass55 = {{#ifeq:{{{languages2_sub|}}}|yes |{{#ifeq:{{{languages_sub|}}}|yes |mergedrow}} |{{#ifeq:{{{languages_sub|}}}|yes |mergedbottomrow}} }} | label55 ={{#ifeq:{{{languages_sub|}}}|yes |<div class="ib-pol-div-lang">{{if empty| {{{languages_type|}}} | Other&nbsp;languages }}</div> |{{if empty| {{{languages_type|}}} | Бусад&nbsp;хэл }} }} | data55 = {{{languages|}}} | rowclass56 = {{#ifeq:{{{languages2_sub|}}}|yes |mergedbottomrow}} | label56 = {{#ifeq:{{{languages2_sub|}}}|yes |<div class="ib-pol-div-lang">{{if empty|{{{languages2_type|}}} | Other&nbsp;languages }}</div> |{{if empty|{{{languages2_type|}}} | Other&nbsp;languages }} }} | data56 = {{{languages2|}}} | label57 = [[Ястан|Угсаатны&nbsp;бүлгүүд]] <!-- -->{{#if:{{{ethnic_groups_year|}}} |<div class="ib-pol-div-ethnic"> ({{{ethnic_groups_year}}}){{{ethnic_groups_ref|}}}</div>|<div class="ib-pol-div-ethnic">{{{ethnic_groups_ref|}}}</div>}} | data57 = {{{ethnic_groups|}}} | label58 = Шашин <!-- -->{{#if:{{{religion_year|}}} |<div class="ib-pol-div-religion"> ({{{religion_year}}}){{{religion_ref|}}}</div>|<div class="ib-pol-div-religion">{{{religion_ref|}}}</div>}} | data58 = {{{religion|}}} | label59 = [[Ард түмний нэр|Ард түмний нэршил]] | data59 = {{#if:{{{demonym|}}} |{{#ifexist:{{{demonym}}} people | [[{{{demonym}}} people|{{{demonym}}}]] | {{{demonym}}} }} }} <!-- ***Government type and Leader*** --> | label60 = {{#if:{{{government_type|}}} | {{#if:{{{politics_link|}}} | [[{{{politics_link}}}|Төр засаг]]<!-- -->| {{#ifexist:Politics of {{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} | [[{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} улсын улс төр|Төр засаг]]<!-- -->| Төр засаг<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}} | data60 = {{{government_type|}}} <!-- ***Government*** --> | header61 = {{#if:{{{government_type|}}} || {{#if:{{{leader_title1|}}}{{{leader_name1|}}} | Төр засаг }} }} | rowclass62 = mergedrow | data62 = {{#if:{{{leader_name1|}}}|{{Инфобокс улс/multirow|{{{leader_title1|}}} |{{{leader_name1|}}} |{{{leader_title2|}}} |{{{leader_name2|}}} |{{{leader_title3|}}} |{{{leader_name3|}}} |{{{leader_title4|}}} |{{{leader_name4|}}} |{{{leader_title5|}}} |{{{leader_name5|}}} |{{{leader_title6|}}} |{{{leader_name6|}}} |{{{leader_title7|}}} |{{{leader_name7|}}} |{{{leader_title8|}}} |{{{leader_name8|}}} |{{{leader_title9|}}} |{{{leader_name9|}}} |{{{leader_title10|}}} |{{{leader_name10|}}} |{{{leader_title11|}}} |{{{leader_name11|}}} |{{{leader_title12|}}} |{{{leader_name12|}}} |{{{leader_title13|}}} |{{{leader_name13|}}} |{{{leader_title14|}}} |{{{leader_name14|}}} |{{{leader_title15|}}} |{{{leader_name15|}}} }} }} | label63 = Хууль тогтоох байгууллага | data63 = {{{legislature|}}} | rowclass64 = mergedrow | label64 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{#if:{{{type_house1|}}}|{{{type_house1}}}|[[Дээд танхим]]}}</div> | data64 = {{{upper_house|{{{house1|}}}}}} | rowclass65 = mergedbottomrow | label65 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{#if:{{{type_house2|}}}|{{{type_house2}}}|[[Доод танхим]]}}</div> | data65 = {{{lower_house|{{{house2|}}}}}} | label66 = {{#if:{{{judiciary_link|}}} | [[{{{judiciary_link}}}|Шүүх]]<!-- -->| {{#ifexist:Judiciary of {{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} | [[Judiciary of {{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}}|Judiciary]]<!-- -->| Шүүх<!-- -->}}<!-- -->}} | data66 = {{{judiciary|}}} <!-- ***Representation in federal/national government*** --> | header67 = {{#if:{{{national_representation_type1|}}} | {{#if:{{{national_representation|}}} | {{{national_representation}}} | Үндэсний&nbsp;төлөөлөл }} }} | rowclass68 = {{#if:{{{national_representation2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label68 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{{national_representation_type1}}}</div> | data68 = {{#if:{{{national_representation_type1|}}}|{{{national_representation1|}}} }} | rowclass69 = mergedbottomrow | label69 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{{national_representation_type2}}}</div> | data69 = {{#if:{{{national_representation_type2|}}}|{{{national_representation2|}}} }} <!-- ***Geographical characteristics*** --> <!-- ***Area*** --> | rowclass70 = mergedtoprow | header70 = {{#if:{{{area_km2|}}}{{{area_ha|}}}{{{area_sq_mi|}}}{{{area_acre|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}} | {{#if:{{{area_link|}}} | [[{{{area_link}}}|Газар нутаг]] | {{#ifexist:{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}} улсын газарзүй}} | [[{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} улсын газарзүй|Газар нутаг]] | Газар нутаг <!-- -->}}<!-- -->}} }} | rowclass71 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_label2|}}}{{{area_label3|}}}{{{percent_water|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label71 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{{area_label|Нийт}}}{{{FR_foot4|}}}</div> | data71 = {{#if:{{{area_km2|}}}{{{area_ha|}}}{{{area_sq_mi|}}}{{{area_acre|}}} |{{#if:{{{area_km2|}}}{{{area_sq_mi|}}} |{{{area_km2|}}} км<sup>2</sup> |{{#if:{{{area_ha|}}}{{{area_acre|}}} |{{convinfobox|{{{area_ha|}}}|ha|{{{area_acre|}}}|acre|abbr=on}} }} }}{{{area_footnote|}}}{{#if:{{{area_rank|}}} |&#32;([[{{#if:{{{area_rank_link|}}}|{{{area_rank_link|}}}|List of countries and dependencies by area}}|{{{area_rank}}}]]) }} }} | rowclass72 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_label2|}}}{{{area_label3|}}}{{{percent_water|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label72 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Газар</div> | data72 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_acre|}}} |{{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_sq_mi|}}} |{{{area_land_km2|}}} км<sup>2</sup> }}{{{area_land_footnote|}}} }} | rowclass73 = {{#if:{{{area_label2|}}}{{{area_label3|}}}{{{percent_water|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label73 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Ус</div> | data73 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_acre|}}} |{{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_sq_mi|}}} |{{{area_water_km2|}}} км<sup>2</sup> }}{{{area_water_footnote|}}} }} | rowclass74 = {{#if:{{{area_label2|}}}{{{area_label3|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label74 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Усны эзлэх талбай&nbsp;(%)</div> | data74 = {{{percent_water|}}} | rowclass75 = {{#if:{{{area_label3|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label75 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{{area_label2|}}}</div> | data75 = {{#if:{{{area_label2|}}}| {{{area_data2|}}} }} | rowclass76 = {{#if:{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label76 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{{area_label3|}}}</div> | data76 = {{#if:{{{area_label3|}}}| {{{area_data3|}}} }} | rowclass77 = {{#if:{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label77 = {{{stat_year1|}}}{{{ref_area1|}}} | data77 = {{#if: {{{stat_area1|}}} | {{{stat_area1|}}} км<sup>2</sup> }} | rowclass78 = {{#if:{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label78 = {{{stat_year2|}}}{{{ref_area2|}}} | data78 = {{#if: {{{stat_area2|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area2|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass79 = {{#if:{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label79 = {{{stat_year3|}}}{{{ref_area3|}}} | data79 = {{#if: {{{stat_area3|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area3|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass80 = {{#if:{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label80 = {{{stat_year4|}}}{{{ref_area4|}}} | data80 = {{#if: {{{stat_area4|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area4|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass81 = mergedbottomrow | label81 = {{{stat_year5|}}}{{{ref_area5|}}} | data81 = {{#if: {{{stat_area5|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area5|}}}|km2||sqmi}} }} <!-- ***Dimensions*** --> | rowclass82 = mergedtoprow | header82 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}|Dimensions<div class="ib-settlement-fn">{{{dimensions_footnotes|}}}</div>}} | rowclass83 = mergedrow | label83 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Length</div> | data83 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}} |{{convinfobox|{{{length_km|}}}|km|{{{length_mi|}}}|mi|abbr=on}} }} | rowclass84 = mergedbottomrow | label84 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Width</div> | data84 = {{#if:{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}} |{{convinfobox|{{{width_km|}}}|km|{{{width_mi|}}}|mi|abbr=on}} }} <!-- ***Elevation*** --> | rowclass85 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}|mergedtoprow|}} | label85 = {{#if:{{{elevation_link|}}}|[[{{{elevation_link|}}}|Elevation]]|Elevation}}<div class="ib-pol-div-elevation">{{{elevation_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_point|}}}|&#32;({{{elevation_point}}})}}</div> | data85 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}} |{{инфобокс суурин/lengthdisp |m ={{{elevation_m|}}} |ft ={{{elevation_ft|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }} }} | rowclass86 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}|mergedrow|{{#if:{{{elevation_min_m|}}}{{{elevation_min_ft|}}}|mergedtoprow|}}}} | label86 = Хамгийн өндөр&nbsp;цэг<div class="ib-pol-div-elevation">{{{elevation_max_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_max_point|}}}|&#32;({{{elevation_max_point}}})}}</div> | data86 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}} |{{инфобокс суурин/lengthdisp |m ={{{elevation_max_m|}}} |ft ={{{elevation_max_ft|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }} }} <!-- ***Elevation max rank*** --> | rowclass87 = {{#if:{{{elevation_min_m|}}}{{{elevation_min_ft|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label87 = &nbsp;•&nbsp;Байр | data87 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}| {{{elevation_max_rank|}}} }} | rowclass88 = {{#if:{{{elevation_min_rank|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label88 = Хамгийн нам&nbsp;цэг<div class="ib-pol-div-elevation">{{{elevation_min_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_min_point|}}}|&#32;({{{elevation_min_point}}})}}</div> | data88 = {{#if:{{{elevation_min_m|}}}{{{elevation_min_ft|}}} |{{{elevation_min_m|}}} м }} <!-- ***Elevation min rank*** --> | rowclass89 = mergedbottomrow | label89 = &nbsp;•&nbsp;Байр | data89 = {{#if:{{{elevation_min_m|}}}{{{elevation_min_ft|}}}|{{{elevation_min_rank|}}}}} <!-- ***Population*** --> <!-- ***Demographics 1*** --> | rowclass90 = mergedtoprow | header90 = {{#if:{{{population_estimate|}}}{{{population_census|}}}{{{stat_pop1|}}}{{{stat_pop2|}}}{{{stat_pop3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}} |{{#if:{{{population_link|}}} | {{#ifeq:{{{population_link}}}|no|Хүн ам|[[{{{population_link}}}|Хүн ам]]}}<!-- -->| {{#ifexist:{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} улсын хүн ам | [[{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} улсын хүн ам|Хүн ам]]<!-- -->| Хүн ам<!-- -->}}<!-- -->}} }} | rowclass91 = mergedrow | label91 = <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{#if:{{{population_estimate_year|}}} |{{{population_estimate_year}}} тооцоо|Тооцоо}}</div> | data91 = {{#if:{{{population_estimate|}}} |{{{population_estimate}}}<!-- -->{{#if:{{{population_estimate_rank|}}} |&#32;([[{{#if:{{{population_rank_link|}}}|{{{population_rank_link|}}}|Улс орнуудын хүн амын тоо}}|{{{population_estimate_rank}}}]])}} }} | rowclass92 = mergedrow | label92= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{{population_label2|}}}</div> | data92= {{#if:{{{population_label2|}}}|{{{population_data2|}}}}} | rowclass93= mergedrow | label93= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{{population_label3|}}}</div> | data93= {{#if:{{{population_label3|}}}|{{{population_data3|}}}}} | rowclass94= mergedrow | data94= {{#if:{{{stat_pop1|}}}{{{stat_pop2|}}}{{{stat_pop3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}}|{{инфобокс улс/multirow|{{{stat_year1|}}}{{{ref_pop1|}}} |{{{stat_pop1|}}}|{{{stat_year2|}}}{{{ref_pop2|}}} |{{{stat_pop2|}}}|{{{stat_year3|}}}{{{ref_pop3|}}} |{{{stat_pop3|}}}|{{{stat_year4|}}}{{{ref_pop4|}}} |{{{stat_pop4|}}}|{{{stat_year5|}}}{{{ref_pop5|}}} |{{{stat_pop5|}}} }} }} | rowclass95= mergedrow | label95= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;{{#if:{{{population_census_year|}}} |{{{population_census_year}}}&nbsp;тооллого|Тооллого}}</div> | data95= {{#if:{{{population_census|}}} |{{{population_census}}}<!-- -->{{#if:{{{population_census_rank|}}} |&#32;([[{{#if:{{{population_rank_link|}}}|{{{population_rank_link|}}}|Улс орнуудын хүн амын тоо}}|{{{population_census_rank}}}]])}} }} | rowclass96 = mergedbottomrow | label96= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Нягтаршил{{{FR_foot5|}}}</div> | data96= {{#if:{{{population_density_km2|}}}{{{population_density_sq_mi|}}} | {{{population_density_km2|}}}/км<sup>2</sup>{{{pop_den_footnote|}}}<!-- -->{{#if:{{{population_density_rank|}}} |&#32;([[{{#if:{{{population_density_rank_link|}}}|{{{population_density_rank_link|}}}|Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг}}|{{{population_density_rank}}}]])}} }} | rowclass107= mergedtoprow | label107= [[Gross value added|GVA]] | data107= {{#if:{{{GVA|}}}{{{GVA_per_capita|}}} |{{#if:{{{GVA_year|}}} |{{{GVA_year}}}&nbsp;}}estimate }} | rowclass108= mergedrow | label108= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | data108= {{#if:{{{GVA|}}} |{{{GVA}}}<!-- -->{{#if:{{{GVA_rank|}}} |&#32;({{{GVA_rank}}})}} }} | rowclass109= mergedbottomrow | label109= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Per capita</div> | data109= {{#if:{{{GVA_per_capita|}}} | {{{GVA_per_capita}}}<!-- -->{{#if:{{{GVA_per_capita_rank|}}} |&#32;({{{GVA_per_capita_rank}}})}} }} | rowclass110= mergedtoprow | label110= {{#if:{{{GDP_PPP_type|}}}|{{{GDP_PPP_type}}}|[[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]]&nbsp;{{nobold|([[Худалдаж авах чадварын паритет|ХАЧТ]])}}}} | data110= {{#if:{{{GDP_PPP|}}}{{{GDP_PPP_per_capita|}}} |{{#if:{{{GDP_PPP_year|}}} |{{{GDP_PPP_year}}}&nbsp;}}тооцоо }} | rowclass111= mergedrow | label111= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Нийт</div> | data111= {{#if:{{{GDP_PPP|}}} |{{{GDP_PPP}}}<!-- -->{{#if:{{{GDP_PPP_rank|}}} |&#32;([[{{#if:{{{GDP_PPP_rank_link|}}}|{{{GDP_PPP_rank_link|}}}|Улс орнуудын жагсаалт (Худалдан авах чадвараар тэгшитгэгдсэн Дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээр)}}|{{{GDP_PPP_rank}}}]])}} }} | rowclass112= mergedbottomrow | label112= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Нэг хүнд ноогдох</div> | data112= {{#if:{{{GDP_PPP_per_capita|}}} |{{{GDP_PPP_per_capita}}}<!-- -->{{#if:{{{GDP_PPP_per_capita_rank|}}} |&#32;([[{{#if:{{{GDP_PPP_per_capita_rank_link|}}}|{{{GDP_PPP_per_capita_rank_link|}}}|Улс орнуудын жагсаалт (Нэг хүнд оногдох Худалдан авах чадвараар тэгшитгэгдсэн Дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээр)}}|{{{GDP_PPP_per_capita_rank}}}]])}} }} | rowclass113= mergedtoprow | label113= {{#if:{{{GDP_nominal_type|}}}|{{{GDP_nominal_type}}}|[[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]]&nbsp;{{nobold|(нэрлэгч)}}}} | data113= {{#if:{{{GDP_nominal|}}}{{{GDP_nominal_per_capita|}}} |{{#if:{{{GDP_nominal_year|}}} |{{{GDP_nominal_year}}}&nbsp;}}тооцоо }} | rowclass114= mergedrow | label114= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Нийт</div> | data114= {{#if:{{{GDP_nominal|}}} |{{{GDP_nominal}}}<!-- -->{{#if:{{{GDP_nominal_rank|}}} |&#32;([[{{#if:{{{GDP_nominal_rank_link|}}}|{{{GDP_nominal_rank_link|}}}|Улс орнуудын жагсаалт (Нэрлэсэн Дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээр)}}|{{{GDP_nominal_rank}}}]])}} }} | rowclass115= mergedbottomrow | label115= <div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Нэг хүнд ноогдох</div> | data115= {{#if:{{{GDP_nominal_per_capita|}}} | {{{GDP_nominal_per_capita}}}<!-- -->{{#if:{{{GDP_nominal_per_capita_rank|}}} |&#32;([[{{#if:{{{GDP_nominal_per_capita_rank_link|}}}|{{{GDP_nominal_per_capita_rank_link|}}}|Улс орнуудын жагсаалт (Нэг хүнд оногдох Нэрлэсэн Дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээр)}}|{{{GDP_nominal_per_capita_rank}}}]])}} }} | label116= [[Орлогын тэгш бус байдлын илтгэлцүүр|ОТББИ]]{{#if:{{{Gini_year|}}} |&nbsp;{{nobold|1=({{{Gini_year}}})}}}} | data116= {{#if:{{{Gini|}}} | {{#switch:{{{Gini_change|}}} |increase = {{increaseNegative}}&nbsp;<!-- -->|decrease = {{decreasePositive}}&nbsp;<!-- -->|steady = {{steady}}&nbsp;<!-- -->}}{{{Gini}}}{{{Gini_ref|}}}<br/><!-- ---------Evaluate and add Gini category:---------- -->{{nowrap|1=<!-- -->{{#iferror:<!-- -->{{#ifexpr:{{{Gini}}}>100 <!-- -->| {{error|Error: Gini value above 100}}<!--Handled by outer #iferror, not visible to users--><!-- -->| {{#ifexpr:{{{Gini}}}>=60 |{{color|red|маш өндөр}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{Gini}}}>=46 <!-- -->| {{color|darkred|өндөр}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{Gini}}}>=30 <!-- -->| {{color|orange|дунд}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{Gini}}}>=0 <!-- -->| {{color|forestgreen|бага}}<!-- -->| {{error|Error:Gini value below 0}}<!--Handled by outer #iferror, not visible to users--><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->| {{error|Error: Invalid Gini value}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -----------Add Gini_rank (if supplied):---------- -->{{#if:{{{Gini_rank|}}} |&nbsp;·&nbsp;[[{{#if:{{{Gini_rank_link|}}}|{{{Gini_rank_link|}}}|улс орнуудын жагсаалт (Орлогын тэгш байдлаар)}}|{{{Gini_rank}}}]]<!-- -->}}<!-- -->}} | label117= [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]]{{#if:{{{HDI_year|}}} |&nbsp;{{nobold|1=({{{HDI_year}}})}}}} | data117= {{#if:{{{HDI|}}} | {{#switch:{{{HDI_change|}}} |increase = {{increase}}&nbsp;<!-- -->|decrease = {{decrease}}&nbsp;<!-- -->|steady = {{steady}}&nbsp;<!-- -->}}{{{HDI}}}{{{HDI_ref|}}}<br/><!-- ---------Evaluate and add HDI category:--------- -->{{nowrap|1=<!-- -->{{#iferror:<!-- -->{{#ifexpr:{{{HDI}}}>1 <!-- -->| {{error|Error: HDI value greater than 1}}<!--Handled by outer #iferror, not visible to users--><!-- -->| {{#ifexpr:{{{HDI}}}>0.799 <!-- -->| {{color|darkgreen|маш өндөр}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{HDI}}}>0.699 <!-- -->| {{color|forestgreen|өндөр}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{HDI}}}>0.549 <!-- -->| {{color|orange|дунд}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{HDI}}}>=0.000<!-- -->| {{color|red|бага}}<!-- -->| {{error|Error: HDI value less than 0}}<!--Handled by outer #iferror, not visible to users--><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->| {{error|Error: Invalid HDI value}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- ----------Add HDI_rank (if supplied):----------- -->{{#if:{{{HDI_rank|}}} |&nbsp;·&nbsp;[[{{#if:{{{HDI_rank_link|}}}|{{{HDI_rank_link|}}}|Улс орны жагсаалт (Хүний хөгжлийн илтгэлцүүрээр)}}|{{{HDI_rank}}}]]<!-- -->}}<!-- -->}} | label118= Мөнгөний нэгж | data118= {{#if:{{{currency|}}} | {{{currency}}} {{#if:{{{currency_code|}}} |([[ISO 4217|{{{currency_code}}}]])}} }} <!-- ***Time Zones*** --> | rowclass119 = {{#if:{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | header119 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|Цагийн бүс}}|Цагийн бүс]]|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|Цагийн бүс}}|Цагийн бүс]]}}|}} | rowclass120 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label120 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{{timezone1_location}}}|{{#if:{{{timezone2_location|}}}|{{{timezone2_location}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|Цагийн бүс}}|Цагийн бүс]]|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|Цагийн бүс}}|Цагийн бүс]]}}}}}} | data120 = {{#if:{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset1|{{{utc_offset}}}}}}]] {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}|({{{timezone1|{{{timezone}}}}}})}} |{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{#if:{{{utc_offset_list|}}}|{{{utc_offset_list}}} {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}|({{{timezone1|{{{timezone}}}}}})}}}} }} | rowclass121 = mergedbottomrow | label121 = <div class="ib-pol-div-fake-li">&nbsp;•&nbsp;Зун ([[Зуны цаг|ЗЦ]])</div> | data121 = {{#if:{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}} |[[UTC{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}}]] {{#if:{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}}|({{{timezone1_DST|{{{timezone_DST}}}}}})}} |{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}}{{#if:{{{utc_offset_list_DST|}}}|{{{utc_offset_list_DST}}}}} }} <!-- ***Date format*** --> | label130 = Огнооны формат | data130= {{{date_format|}}} <!-- ***Electricity*** --> | label131 = [[Төвлөрсөн хангамжийн цахилгаан шугам|Сүлжээний хүчдэл]] | data131= {{{electricity|}}} <!-- ***Driving side*** --> | label132= [[Зүүн ба баруун гар талын хөдөлгөөн|Жолооны тал]] | data132= {{#if:{{{drives_on|}}} | {{lcfirst:{{{drives_on}}}}} }} <!-- ***Calling Code(s)*** --> | rowclass133 = {{#if:{{{iso_code|}}}{{{postal_code|}}}{{{postal2_code|}}}|mergedtoprow|}} | label133= {{#if:{{{calling_code|}}} |{{#ifexist:{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}} улс дахь утасны дугаар}} | [[{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} улс дахь утасы дугаар|Утасны томьёо]] | Утасны томьёо }} }} | data133= {{{calling_code|}}} <!-- ***Postal Code(s)*** --> | rowclass134 = {{#if:{{{calling_code|}}}|mergedrow|{{#if:{{{postal2_code|}}}{{{iso_code|}}}|mergedtoprow|}}}} | label134 = {{{postal_code_type}}} | data134 = {{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal_code}}}</div>}}}} | rowclass135 = {{#if:{{{iso_code|}}}|mergedrow|{{#if:{{{postal_code|}}}|mergedbottomrow|}}}} | label135 = {{{postal2_code_type}}} | data135 = {{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal2_code}}}</div>}} }} }} <!-- ISO Code--> | rowclass136 = {{#if:{{{calling_code|}}}{{{postal_code|}}}{{{postal2_code|}}}|mergedbottomrow|}} | label136= [[ISO 3166|ISO 3166 код]] | data136= {{{iso_code|}}} <!-- ccTLD--> | label137= [[Интернетийн улсын домэйнуудын жагсаалт|Домэйн нэр]] | data137= {{{cctld|}}} <!-- ***Blank Fields (two sections)*** --> | rowclass139 = mergedtoprow | label139 = {{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}} | data139 = {{#if:{{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}}|{{{blank_info_sec1|{{{blank_info|}}}}}}}} | rowclass140 = mergedrow | label140 = {{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}} | data140 = {{#if:{{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}}|{{{blank1_info_sec1|{{{blank1_info|}}}}}}}} | rowclass141 = mergedrow | label141 = {{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}} | data141 = {{#if:{{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}}|{{{blank2_info_sec1|{{{blank2_info|}}}}}}}} | rowclass142 = mergedrow | label142 = {{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}} | data142 = {{#if:{{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}}|{{{blank3_info_sec1|{{{blank3_info|}}}}}}}} | rowclass143 = mergedrow | label143 = {{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}} | data143 = {{#if:{{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}}|{{{blank4_info_sec1|{{{blank4_info|}}}}}}}} | rowclass144 = mergedrow | label144 = {{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}} | data144 = {{#if:{{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}}|{{{blank5_info_sec1|{{{blank5_info|}}}}}}}} | rowclass145 = mergedrow | label145 = {{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}} | data145 = {{#if:{{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}}|{{{blank6_info_sec1|{{{blank6_info|}}}}}}}} | rowclass146 = mergedbottomrow | label146 = {{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}} | data146 = {{#if:{{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}}|{{{blank7_info_sec1|{{{blank7_info|}}}}}}}} | rowclass147 = mergedtoprow | label147 = {{{blank_name_sec2}}} | data147 = {{#if:{{{blank_name_sec2|}}}|{{{blank_info_sec2|}}}}} | rowclass148 = mergedrow | label148 = {{{blank1_name_sec2}}} | data148 = {{#if:{{{blank1_name_sec2|}}}|{{{blank1_info_sec2|}}}}} | rowclass149 = mergedrow | label149 = {{{blank2_name_sec2}}} | data149 = {{#if:{{{blank2_name_sec2|}}}|{{{blank2_info_sec2|}}}}} | rowclass150 = mergedrow | label150 = {{{blank3_name_sec2}}} | data150 = {{#if:{{{blank3_name_sec2|}}}|{{{blank3_info_sec2|}}}}} | rowclass151 = mergedrow | label151 = {{{blank4_name_sec2}}} | data151 = {{#if:{{{blank4_name_sec2|}}}|{{{blank4_info_sec2|}}}}} | rowclass152 = mergedrow | label152 = {{{blank5_name_sec2}}} | data152 = {{#if:{{{blank5_name_sec2|}}}|{{{blank5_info_sec2|}}}}} | rowclass153 = mergedrow | label153 = {{{blank6_name_sec2}}} | data153 = {{#if:{{{blank6_name_sec2|}}}|{{{blank6_info_sec2|}}}}} | rowclass154 = mergedbottomrow | label154 = {{{blank7_name_sec2}}} | data154 = {{#if:{{{blank7_name_sec2|}}}|{{{blank7_info_sec2|}}}}} <!-- ***Website*** --> | label155 = Вебсайт | data155 = {{#if:{{{website|}}}|{{{website}}}}} <!-- ***Footnotes*** --> | belowrowclass = mergedtoprow | below = {{{footnotes|}}} }}{{#switch:{{{coordinates_region|}}}|CA-X|US-X|IN-X=[[Category:Pages using infobox political division with imprecise region codes]] }}{{#if:{{{image_dot_map|}}}{{{dot_mapsize|}}}{{{dot_map_base_alt|}}}{{{dot_map_alt|}}}{{{dot_map_caption|}}}{{{dot_x|}}}{{{dot_y|}}}|[[Category:Pages using infobox political division with a dot map]] }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox political division with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox political division]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y | admin_center | admin_center_type | alt | anthem | anthem_link | area_label | area_data2 | area_label2 | area_data3 | area_label3 | area_km2 | area_sq_mi | area_footnotes | area_land_acre | area_land_ha | area_land_km2 | area_land_sq_mi | area_magnitude | area_metro_acre | area_metro_footnotes | area_metro_ha | area_metro_km2 | area_metro_sq_mi | area_note | area_rank | area_rank_link | area_rural_acre | area_rural_footnotes | area_rural_ha | area_rural_km2 | area_rural_sq_mi | area_total_acre | area_total_ha | area_total_km2 | area_total_sq_mi | area_urban_acre | area_urban_footnotes | area_urban_ha | area_urban_km2 | area_urban_sq_mi | area_water_acre | area_water_ha | area_water_km2 | area_water_percent | area_water_sq_mi | blank_emblem_link | blank_emblem_size | blank_emblem_type | blank_info | blank_info_sec1 | blank_info_sec2 | blank_name | blank_name_sec1 | blank_name_sec2 | blank1_info | blank1_info_sec1 | blank1_info_sec2 | blank1_name | blank1_name_sec1 | blank1_name_sec2 | blank2_info | blank2_info_sec1 | blank2_info_sec2 | blank2_name | blank2_name_sec1 | blank2_name_sec2 | blank3_info | blank3_info_sec1 | blank3_info_sec2 | blank3_name | blank3_name_sec1 | blank3_name_sec2 | blank4_info | blank4_info_sec1 | blank4_info_sec2 | blank4_name | blank4_name_sec1 | blank4_name_sec2 | blank5_info | blank5_info_sec1 | blank5_info_sec2 | blank5_name | blank5_name_sec1 | blank5_name_sec2 | blank6_info | blank6_info_sec1 | blank6_info_sec2 | blank6_name | blank6_name_sec1 | blank6_name_sec2 | blank7_info | blank7_info_sec1 | blank7_info_sec2 | blank7_name | blank7_name_sec1 | blank7_name_sec2 | calling_code | capital | capital_type | caption | cctld | common_languages | coor_pinpoint | coor_type | coordinates | coordinates_footnotes | currency | currency_code | date_format | demonym | drives_on | electricity | elevation_footnotes | elevation_ft | elevation_link | elevation_m | elevation_max_footnotes | elevation_max_ft | elevation_max_m | elevation_max_point | elevation_max_rank | elevation_min_footnotes | elevation_min_ft | elevation_min_m | elevation_min_point | elevation_min_rank | elevation_point | embed | established_date | established_date1 | established_date2 | established_date3 | established_date4 | established_date5 | established_date6 | established_date7 | established_title | established_title1 | established_title2 | established_title3 | established_title4 | established_title5 | established_title6 | established_title7 | ethnic_groups_ref | ethnic_groups_year | ethnic_groups | etymology | extinct_date | extinct_title | flag_alt | flag_border | flag_link | flag_size | flag_type | footnotes | founder | GDP_nominal_per_capita_rank | GDP_nominal_per_capita_rank_link | GDP_nominal_per_capita | GDP_nominal_rank | GDP_nominal_rank_link | GDP_nominal_year | GDP_nominal | GDP_nominal_type | GDP_PPP_per_capita_rank | GDP_PPP_per_capita | GDP_PPP_rank | GDP_PPP_year | GDP_PPP | GVA_per_capita_rank | GVA_per_capita | GVA_rank | GVA_year | GVA | Gini_change | Gini_rank | Gini_rank_link | Gini_ref | Gini_year | Gini | governing_body | government_footnotes | government_type | grid_name | grid_position | HDI_change | HDI_rank | HDI_rank_link | HDI_ref | HDI_year | HDI | image | image_alt | image_blank_emblem | image_caption | image_flag | image_map | image_map2 | image_seal | image_shield | image_size | image_skyline | imagesize | iso_code | judiciary | judiciary_link | languages_sub | languages_type | languages | languages2_sub | languages2_type | languages2 | largest_city | largest_settlement_type | largest_settlement | leader_name | leader_name1 | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_name5 | leader_name6 | leader_party | leader_title | leader_title1 | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | leader_title5 | leader_title6 | legislature | length_km | length_mi | linking_name | lower_house | map_alt | map_alt2 | map_caption | map_caption2 | mapsize | mapsize2 | motto | motto_link | mottoes | name | named_for | national_languages | national_representation | national_representation1 | national_representation2 | national_representation_type1 | national_representation_type2 | native_name | native_name_lang | nickname | nickname_link | nicknames | official_languages | official_languages_type | official_name | other_name | percent_water | politics_link | pop_den_footnote | population_census_rank | population_census_year | population_census | population_data2 | population_data3 | population_density_km2 | population_density_rank | population_density_rank_link | population_density_sq_mi | population_estimate_rank | population_estimate_year | population_estimate | population_rank_link | population_label2 | population_label3 | population_link | postal_code | postal_code_type | postal2_code | postal2_code_type | pushpin_image | pushpin_label | pushpin_label_position | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_caption_notsmall | pushpin_map_narrow | pushpin_mapsize | pushpin_outside | pushpin_overlay | pushpin_relief | recognised_languages | recognised_national_languages | recognised_regional_languages | recognized_languages | recognized_national_languages | regional_languages | registration_plate | registration_plate_type | religion_ref | religion_year | religion | seal_alt | seal_link | seal_size | seal_type | seat | seat_type | seat1 | seat1_type | seat2 | seat2_type | settlement_type | shield_alt | shield_link | shield_size | short_description | song | song_type | subdivision_name | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | subdivision_name4 | subdivision_name5 | subdivision_name6 | subdivision_type | subdivision_type1 | subdivision_type2 | subdivision_type3 | subdivision_type4 | subdivision_type5 | subdivision_type6 | timezone | timezone_DST | timezone_link | timezone1 | timezone1_DST | timezone1_location | timezone2 | timezone2_DST | timezone2_location | total_type | translit_lang1 | translit_lang1_info | translit_lang1_info1 | translit_lang1_info2 | translit_lang1_info3 | translit_lang1_info4 | translit_lang1_info5 | translit_lang1_info6 | translit_lang1_type | translit_lang1_type1 | translit_lang1_type2 | translit_lang1_type3 | translit_lang1_type4 | translit_lang1_type5 | translit_lang1_type6 | translit_lang2 | translit_lang2_info | translit_lang2_info1 | translit_lang2_info2 | translit_lang2_info3 | translit_lang2_info4 | translit_lang2_info5 | translit_lang2_info6 | translit_lang2_type | translit_lang2_type1 | translit_lang2_type2 | translit_lang2_type3 | translit_lang2_type4 | translit_lang2_type5 | translit_lang2_type6 | type | unit_pref | upper_house | utc_offset | utc_offset_DST | utc_offset1 | utc_offset1_DST | utc_offset2 | utc_offset2_DST | utc_offset_list | utc_offset_list_DST | website | width_km | width_mi }}{{#if:{{{image|}}}|[[Category:Pages using infobox political division with the image parameter|{{#if:{{{image_skyline|}}}|!}}{{PAGENAME}}]]}}{{#if:{{{coordinates_wikidata|}}}{{{wikidata|}}} |[[Category:Pages using infobox political division with the wikidata parameter]] }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} <!--Please add this template's categories to the /doc subpage, not here - thanks!--> </noinclude> fhx0re2og5yvaydn9zcvelvttfck9i2 Багш 0 134362 858448 832982 2026-06-09T04:23:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858448 wikitext text/x-wiki '''Багш''' гэж эрдэм ном зааж, хүмүүжүүлдэг нийгмийн хамгийн их эрэлттэй, нэр хүндтэй бөгөөд түгээмэл мэргэжил юм. == Түүхэн тойм == Багш хүн бол өсвөр залуу үеийг хүн төрөлхтний олон зууны туршид хуримтлуулсан эрдэм мэдлэгийн их сантай танилцуулдаг хүн юм. Тиймээс ч багшаар эрдэм ном заалгаагүй хүн гэж бараг үгүй билээ. Монгол оронд [[1921 он|1921]] оны хувьсгал гарахаас өмнө гэрийн багш нийтлэг байсан бөгөөд хөвгүүд сүмд шавилан суух зэргээр эрдэм номд суралцдаг байв. [[Дорноговь аймаг|Говийн]] их догшин Ноён хутагт [[Дулдуйтын Данзанравжаа|Данзанравжаа]] [[хүүхдийн дацан]] байгуулж хөвгүүд охидод эрдэм зааж байжээ. Ардын засаг ялсан цагаас эхлэн Монгол улс эрдэм боловсролд онцгой анхаарч анхны сургуулиудыг байгуулах ажлыг эрчимжүүлж эхэлсэн. 1921 оны 8-р сарын 14-ний өдрийн Засгийн газрын 11 дүгээр хурлаар сургуулийн танхим нээж, түүнд хүүхдийг багаас нь сургах тухай хэлэлцэж “Бага сургууль байгуулах тухай” тогтоол баталсан нь Монгол улсад шинэ цагийн боловсролын тогтолцоо бий болгох талаар гаргасан хамгийн анхны эрх зүйн баримт бичиг болжээ. Ингэснээр багшлах боловсон хүчнийг албан ёсоор бэлтгэх эх суурь тавигдсан. 1922 онд Багшийн сургууль түр дамжаа курсээр багш нарыг бэлтгэж эхэлсэн. Ардын Засгийн газрын 1924 оны 31 дүгээр тогтоолоор “Ардыг гэгээрүүлэх яам”-ыг байгуулах тухай шийдвэрлэж, улмаар 1924 оны 2 дугаар сарын 27-ны өдөр /цагаан сарын шинийн нэгэнд/ тус яамны тамгыг хүлээн авч, яамыг нээж, хэрэг шийдэж явуулсан тухай Ардын засгийн газраас яамд, аймгийн яамдад мэдэгдэж байжээ. 1924 онд 1 жилийн хугацаатай “Оюутны '''сургууль'''” болж, багш, хууль цааз, харилцан туслах хоршооны эдийн засагч гэсэн 3 ангид нээж байжээ. 1942 онд МУИС-ийг гурван факультет 95 оюутантай нээсний нэг нь багшийн факультет байсан юм. 1946 онд Багшийн оройн институт байгуулагдав. Чухам энэ л цаг үед сургуулийн насны хүүхдийг сургуульд бүрэн хамруулах, хөдөлмөрчдийг бичиг үсэгт сургах /тэр үед 65 хувь нь бичиг мэддэг байсан/ шинэ салбаруудыг мэргэжилтэй боловсон хүчнээр хангах зорилт тавьж байжээ. Монгол Улсад багш бэлтгэн ирсэн ууган сургууль бол [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль]] буюу хуучнаар 1951 онд Улсын Багшийн Институт, 1957 онд УБДС "Улсын Багшийн дээд сургууль", 1990 онд УБИС "Улсын Багшийн их сургууль" гэж өөрчлөгдөж ирсэн юм. [[1982 он|1982]] онд батлагдсан [[Ардын боловсролын хууль]] бусад баримт бичигт багш сурган хүмүүжүүлэгчдийн талаар онцгой анхаарсан байдаг аа. == Багш нарын баяр == Монгол улсад 1966 оноос эхлэн жил бүрийн 2 дугаар сарын эхний долоо хоногийн Ням гарагт "Багш нарын өдөр"-ийг тэмдэглэдэг уламжлалтай байв. Жил бүрийн [[10 сарын 5]]-ны өдрийг [[ЮНЕСКО]]-гоос [[Дэлхий]]<nowiki/>н багш нарын өдөр болгон 1994 онд зарласан. Монгол улс 2013 оны 412  дугаар тогтоолоор “Түүхэн үйл явдлын ой, тэмдэглэлт өдрийг тэмдэглэх, гавьяат үйлстнийг алдаршуулах, дурсгалыг нь мөнхжүүлэх” журамд Монголын багш нарын өдрийг жилийн бүрийн 10 сарын 5-нд тэмдэглэж байхаар өөрчлөлт оруулсан юм. Багш нарын баярын өдрийг дэлхийн 100 гаруй оронд өргөн тэмдэглэж багш нарыг алдаршуулдаг байна. == Зохиол бүтээлд == "[[Шинэ үсгийн багш]]" кино [[Дондогийн Цэвэгмид]] "Анхны багш" ном [[Шаравын Сүрэнжав]] "Багш" найраглал (1985) үг Ж.Бадраа, аяыг Ш.Эрдэнэбат "Багшаа дуулья" дуу. == Гадаад холбоос == [http://www.baabar.mn/tag/%D0%B4%D1%8D%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D1%88%D0%B8%D0%BB%D0%B4%D1%8D%D0%B3%20%D0%B1%D0%B0%D0%B3%D1%88 Дэлхийн шилдэг багш]{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Ангилал:Мэргэжил]] [[Ангилал:Багш]] m9ctl00aiza7zy2092kg1gaysfc3lmt Лхасүрэнгийн Моломжамц 0 138657 858493 858066 2026-06-09T11:55:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858493 wikitext text/x-wiki [[Файл:Molomjamts L Portrait.jpg|thumb|Өөрийн фото хөрөг]] '''Лхасүрэнгийн Моломжамц''' (1961 оны 10-р сарын 21-нд Улаанбаатар хотод төрсөн - 1998 оны 5-р сарын 14-нд нас барсан) [[Монголын урчуудын эвлэл|Монголын Урчуудын Эвлэл]]<nowiki/>ийн нэрэмжит шагналт зураач, МУЭ-гишүүн, [[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын Социал-Демократ]] намын гишүүн, Чингэлтэй дүүргийн ИТХ-ын төлөөлөгч, СУИС-ийн багшаар тус тус ажилласан. ==Намтар== Лхасүрэнгийн Моломжамц Улаанбаатар хотод төрж өссөн. Анх таван настайдаа зураг зурж өвөөдөө магтуулан өхөөрдүүлж байсан гэдэг. Дунд сургуульд байхдаа "Международный детский фестиваль СССР-74" 1974 оны [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт холбоот улсын]] хүүхдийн наадамд “Хөгжлийн зам” зургаараа алтан медаль 1-р байр эзэлсэн. Унгарын Занкагийн Хүүхдийн бүтээлийн галерейгаас (Gyermekalkotások Galériája) зохиогдсон Олон улсын хүүхдийн зургийн уралдаанд “Буурын ноцолдоон” зургаараа 1976 онд оролцсон. "Международный детский фестиваль СССР-77" 1977 оны Зөвлөлт холбоот улсын хүүхдийн наадамд "Манай гаргийн хүүхдүүд" зургаараа оролцон мөнгөн медаль хүртэж, [[Артек (олон улсын хүүхдийн зуслан)|Артек]] олон улсын хүүхдийн зусланд амарч байсан. Энэтхэгийн Шанкарын олон улсын хүүхдийн зургийн уралдаанд, 1977 онд "Хөдөө нутаг" зургаараа оролцож мөнгөн медаль хүртсэн. "Biiku Bunka Kyokai (Япон улсын урлагийн боловсролын сан) & Nippon Television Network Cultural Society"-н 13 дахь удаагийн олон улсын хүүхдийн үзэсгэлэнгийн мөнгөн медаль. Улаанбаатар хотын Октябрийн районы 10 жилийн 42-р дунд сургуульд суралцаж 7-р ангиа сайн дүнтэй төгсөж, өөрийн авьяас сонирхлын дагуу Дүрслэх Урлагийн Дунд Сургуульд зургийн ангид 1977 онд орж суралцаад 1981 онд төгссөн. Ингээд Сэлэнгэ аймгийн Урчуудын Эвлэлд зураачаар томилогдон очиж ажиллаж, уран бүтээлийн ээлжит үзэсгэлэнгүүдэд тогтмол оролцсоор, 1984 оноос Монголын Урчуудын Эвлэлийн хорооны Монументаль чимэглэлийн үйлдвэрт гүйцэтгэх зураачаар ажилласан. Улмаар 1989-1995 оны хооронд ЗХУ-ын Санкт-Петербург (тухайн үеийн Ленинград) хотын [[:en:Saint_Petersburg_Stieglitz_State_Academy_of_Art_and_Design|А.Л.Штиглицийн нэрэмжит Уран зураг, аж үйлдвэрийн академ]]<nowiki/>ийг(хуучнаар Санкт-Петербург хотын В.И.Мухина нэрэмжит дүрслэх урлагийн академи) монументаль чимэглэлийн уран зургийн зураач, урлаг судлалын магистрын зэрэгтэй суралцаж төгссөн. Уран зургийн мэргэжлийн багш нар нь Монгол улсын төрийн шагналт зураач [[Батцэндийн Пүрэвсүх|Б.Пүрэвсүх]], урлагийн гавьяат зүтгэлтэн зураач [[Сумъяажавын Дондог|С.Дондог]], Орос улсын ардын зураач [[:ru:Савинов,_Глеб_Александрович|Глеб Александрович Савинов]], Орос улсын гавьяат зураач [[:ru:Кузнецов,_Олег_Иванович_(скульптор)|Олег Иванович Кузнецов]].<ref>{{Cite news |last=Пүрэвжавын |first=Пүрэвсүрэн |date=1996.10.05 |title=Зам дөнгөж эхэлж байна |pages=1 |work=ЗАСГИЙН ГАЗРЫН МЭДЭЭ |url=https://ubinfo.mn/zgm |archive-date=2025-01-25 |access-date=2025-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125050342/https://ubinfo.mn/zgm |url-status=dead }}</ref> Өөрийн бие даасан үзэсгэлэнг МУЭ-ийн үзэсгэлэнгийн танхимд 1997 онд гаргасан. Монголын Урчуудын Эвлэлийн Хорооны нэрэмжит шагналыг "Шивнээ", "Алтан намар" бүтээлүүдээрээ 1997 оны 12-р сарын 25-нд хүртсэн. ==Гарал== Тэрээр хуучнаар Засагт ханы эрдэнэ бэйсийн хошуу одоогийн [[Чандмань сум (Ховд)|Ховд аймгийн Чандмань сум]]ын зүүн урд хэсэг Талын булаг багаас гаралтай Олхонуд овгийн хүн. ==Галерей== Монголын уран зургийн галерейн алтан сан хөмрөгийн бүтээлүүд:<gallery widths="133" heights="120"> Файл:Чулуунууд.jpg|''Чулуунууд,'' (1992) Файл:Цэлмэг өдөр.jpg|''Цэлмэг өдөр,'' (1991) Файл:Цагаан натюрморт.jpg|''Цагаан натюрморт,'' (1993) Файл:Анужин.jpg|''Анужин,'' (1991) </gallery> * "Нарлаг өдөр" * "Оюутны өрөө" * "Найр" * "Талын дуу" * "Талын айл" Байгалийн сэдэвт уран зургийн уралдаанд "Дөрвөн улирал" цуврал зураг нь хоёрдугаар байранд шалгарсан (1995 он). Урлаг судлаач Д.Дашбалдан агсан Үнэн сонинд бичсэн нэг нийтлэлдээ зураач Л.Моломжамцын "Партизаны гудамж", "Эмээ бид хоёр" бүтээлүүдийг үнэлэн бичсэн байдаг. Хөдөө нутаг, байгалийн сэдэвт зураг зурж байсныг урлаг судлалын ухааны доктор М.Батзориг өөрийн багшийнхаа тухай бичсэн нийтлэлдээ: ''"Монголын байгалийн зурагт үзэгдэл болсон бүтээлийг нэрлэ гэвэл би Б.Чогсомын “Хоргын дуулал”, “Говь”, Л.Гаваагийн “Нутгийн бараа”, Г.Орсоогийн “Борооны өмнө”, До.Болдын “Орхоны хүрхрээ”, Ц.Энхжин, Ц.Нарангэрэл нарын тал нутгийн цуврал, Л.Моломжамц, Х.Ганбат нарын зарим нэг зураг, С.Дагвадоржийн “Үенчийн хавцал”, Ч.Ичинноров зураачийн ерээд оны үеийн зургуудыг нэрлэнэ."''<ref>{{Cite news |last=Mart |first=Batzorig |date=2020-11-29 |title=Билиг танхай зураач |language=en |work=Medium |url=https://batzorigmart.medium.com/%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B3-%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9-%D0%B7%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B0%D1%87-e4cc79dcd554}}</ref> гэж дурдсан байв. Түүний бүтээлүүд уран зураг цуглуулагч МУИС-ийн профессор, геологи эрдэс зүйн шинжлэх ухааны доктор Ж.Бямба <ref>{{Cite web |title=Ж.Бямба: Геологийн шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл хоёр нэгдмэл байх ёстой |url=http://www.baabar.mn/article/6452 |website=www.baabar.mn {{!}} Шилдэг нийтлэлчдийн клуб}}</ref>, Монгол Улсын Ардын багш, профессор Л.Дашням<ref>{{Cite web |title=Л.Дашням: Монголын оюуны их өв сан, зургууд, зураач нараас холдомгүй байна |url=https://montsame.mn/en/read/339409 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref> нарт байна. ==Гэр бүл== Эхнэр Баасангийн Энхтуяа, хүү Моломжамцын Анужин. ==Эшлэл== <references /> {{DEFAULTSORT:Моломжамц, Лхасүрэнгийн}} [[Ангилал:Монголын зураач]] [[Ангилал:Монголын уран зураач]] [[Ангилал:Чандманийн (Ховд) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] [[Ангилал:1998 онд өнгөрсөн]] tk7bltndk1r1nafl7up6pyhvm7eujlk Болорсофт 0 141290 858452 826652 2026-06-09T05:37:47Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858452 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | logo = [[Файл:Logo Standard.png|thumb|alt=Bolorsoft Logo|Болорсофт лого]] | name = Болорсофт | type = Хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани | traded_as = | industry = [[Програм хангамж]], [[Компьютерын хэл шинжлэл]] | foundation = 2008 | founder = С. Бадрал | location_city = Улаанбаатар | location_country = Монгол Улс | products = [[Болор Толь]]<br/>[[Болор алдаа шалгуур|Болор Дуран]]<br/>[[Кудос]]<br/>[[КиМо]]<br/>[[Тунгаамал Толь]] | services = {{hlist|Програм хангамжийн хөгжүүлэлт|Өгөгдлийн бэлтгэл}} | assets = | equity = | owner = | num_employees = 30+ (2025) | parent = | divisions = | subsid = | homepage = https://bolorsoft.com/ }} '''Болорсофт''' нь 2008 онд цахим орчинд [[Монгол хэл|Монгол хэлийг]] чөлөөтэй ашиглах боломжтой болгож, түүний хэрэглээг нэмэгдүүлэх зорилгоор үүсгэн байгуулагдсан цахим хэл шинжлэлийн компани юм. Тус компанийн анхны бүтээл бол монгол хүн бүрийн мэддэг Монголын хамгийн том онлайн толь бичиг болох [[Болор Толь]] юм.<ref name="company">{{cite web|title=Болорсофтын тухай|url=https://bolorsoft.com/about}}</ref> ==Түүх== Болорсофт компанийг 2008 оны 8 дугаар сарын 12-нд [[Улаанбаатар]] хотод С. Бадрал байгуулсан. "Болорсофт" гэдэг нэр нь болор шиг тунгалаг цэвэр код бичих зорилгыг илэрхийлж, өндөр чанартай бүтээгдэхүүн гаргахыг билэгдсэн гэдэг. <ref name="company"/> 2000 оны эхээр цахим ертөнцөд Монгол хэлний хэрэгслүүдийн дутагдалтай, үг үсгийн алдаа хянах хэрэгсэл бүү хэл кирилл болон Монгол бичгээр дижитал орчинд чөлөөтэй бичих ч боломжгүй байлаа. Энэ нь дижитал технологийн хөгжил дөнгөж эхэлж байсан болон [[Монгол хэл]] нь морфологийн хувьд нийлмэл бүтэцтэй [[Байгалийн хэлний боловсруулалт|байгалийн хэлний боловсруулалтын]] хувьд тун төвөгтэй хэлний нэгд зүй ёсоор тооцогддог байсантай холбоотой. Тиймээс тус төвөгтэй асуудлыг зориглон шийдэж эх хэлээ цахим орчинд чөлөөтэй хэрэглэх боломжийг нээхээр зориг шулуудан судалгаанд суурилсан хөгжүүлэлт (R&D) бүхий программ хангамж үйлдвэрлэдэг анхны программ хангамжийн компани болж байв. == Бүтээгдэхүүн ба үйлчилгээ == [[Болор Толь]] (https://bolor-toli.com) нь Монголын хамгийн том, хамгийн их хандалттай вэб сайтуудын нэг юм. Энэхүү платформ нь Монгол хэл болон англи, герман, солонгос, япон, орос, хятад гэсэн зургаан хэл хооронд орчуулга хийх боломжийг олгодог. Хэлний нийлбэр дүнгээр 1 сая гаруй үг хэллэгтэй тус толь бичгийг вэб болон гар утасны аппликейшнээр бараг бүх Монгол хүн хэрэглэдэг. <ref name="bolortoli">{{cite web|title=БолорТоль толь бичиг|url=https://bolor-toli.com}}</ref> ===Болор Дуран=== [[Болор алдаа шалгуур|Болор Дуран]] нь Монгол хэлний баталгаатай, байнга шинэчлэгддэг [[Кирилл үсэг|кирилл бичгийн]] цор ганц [[үгийн алдаа шалгуур]] программ юм. Тус бүтээгдэхүүний вэб хувилбарыг https://spellcheck.mn хаягаар орж богино бичвэрийн хувьд төлбөргүй ашиглах боломжтой бөгөөд жилийн 49 000 төгрөгөөр [[Microsoft Office]]-д нэгтгэгдсэн хувилбарыг нь худалдан авч оффлайнаар ашиглах боломжтой байдаг.<ref name="spellcheck">{{cite web|title=Монгол үгийн алдаа шалгагч|url=https://spellcheck.mn}}</ref> ===Кудос=== Кудос (https://kudos.mn) нь Монголын зах зээлд зориулсан иж бүрэн медиа мониторингийн платформ юм. Энэ нь Монголын бүх онлайн сонин болон [[Facebook]], [[Twitter]] зэрэг олон нийтийн сүлжээг хянадаг. Систем нь язгуур үгээр задлан хайх чадамжтай бөгөөд энэ нь Монгол хэлний залгамал бүтэцэд сайн тохирч, онцгой үр дүн авчирдаг. <ref name="kudos">{{cite web|title=Кудос медиа мониторинг|url=https://kudos.mn}}</ref> ===Кимо=== Кимо (https://kimo.mngl.net) нь Монголын хоёр албан ёсны бичиг болох [[Кирилл үсэг|кирилл]] болон [[Монгол бичиг|уламжлалт босоо Монгол бичиг]] хооронд хөрвүүлэгч юм. 2025 оны 1 сарын 1-с Монгол хэлний тухай хуулиар төрийн бүх албан хэрэг хос бичгээр хөтлөх ёстой болсноор байгууллагуудад бичиг хөрвүүлэх шаардлага өсөн нэмэгдэж, тус хэрэгцээг хангахаар КиМо программыг Microsoft Office-ийн нэмэлт хэрэгсэл (жилийн лиценз: ₮89,000) болгон өргөжүүлсэн нь олны талархлыг хүлээж, төрийн байгууллагуудад түгээмэл ашиглагдаж байна.<ref name="kimo">{{cite web|title=Кимо бичиг хөрвүүлэгч|url=https://kimo.mngl.net}}</ref> ===Тунгаамал толь=== [[Монгол бичиг|Монгол бичгийн]] үгсийн тайлбар толь бөгөөд дуу хоолойгоор хайх боломжтой төлбөргүй гар утасны аппликейшн. ==Судалгаа ба хөгжүүлэлт== ===Монгол хэлний морфологийн анализ=== Болорсофт нь Монгол хэлний [[морфологийн шинжилгээ|морфологийн анализаторыг]] хөгжүүлсэн бөгөөд Монгол хэлний үйл үгийн язгуур нь 1800 хүртэл, нэр үгийн язгуур нь 800 хүртэл хувирал үүсгэж болохыг илрүүлсэн. Тус компани нь бүх Монгол үгийн язгуур хэлбэрийг гаргахаас гадна нэр ба үйл үгийг хувиргадаг [[төгсгөлөг төлөвт автоматыг]] бүтээсэн. Энэ технологи нь Болорсофтын бүх суурь бүтээгдэхүүнд хэрэглэгддэг.<ref name="morphology">{{cite web|title=Монгол хэлний морфологийн судалгаа|url=https://bolorsoft.com/research}}{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Тунгаамал загвар=== Тунгаамал загвар (https://web.archive.org/web/20250811004657/https://mngl.net/) нь [[Монгол бичиг|Монгол бичгийн]] [[Юникод]] кодчиллын асуудлуудыг шийдвэрлэхээр хэл шинжлэл, үсэг зүй, тилограф, програмын архитектурын талаас нь судлан Болорсофтын санал болгож буй маш хялбар шийдэл юм. Одоогоор Монгол улсын үндэсний стандартчиллын газраас үндэсний стандарт болгох асуудлыг хэлэлцэж байна. Дэлгэрэнгүй мэдээлэл, заавар зөвлөгөөг https://web.archive.org/web/20240821121007/https://www.wiki.mngl.net/ хаягаар орж үзэх боломжтой.<ref name="refined">{{cite web|title=Тунгаамал загварын вики|url=https://wiki.mngl.net}}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Түншлэл== Болорсофт нь Монголын хамгийн том хэлний хөмрөгийг эзэмшдэг бөгөөд Болорсофтоос салан гарсан Чимэгэ системс болон Эгүнэ AI компаниудад Монгол хэлний өгөгдөл нийлүүлдэг. Компани нь програм хангамж хөгжүүлэлтэд төвлөрч, эдгээр түнш компаниудын хиймэл оюун ухааны загваруудыг сургах өгөгдлийг бэлтгэн нийлүүлж өгдөг. 2024 оны байдлаар тус компани нь 7 хөгжүүлэгч, 5 судлаач, бизнес маркетингийн 3 ажилтан болон 16 өгөгдөл хөгжүүлэгч зэрэг 30 гаруй ажилтантай үйл ажиллагаагаа тасралтгүй явуулж байна. ==Байгууллагын соёл== Болорсофтын уриа болох "Соёлыг тээнэ..." гэдэг нь цахим орчинд инновациар дамжуулан Монгол хэл, соёлыг хадгалж, баяжуулах эрхэм зорилгыг илэрхийлдэг. Компани нь дижитал орчинд Монголын оюуны соёлыг тээгч гол байгууллага гэж хүлээн зөвшөөрөгддөг болжээ.<ref name="culture">{{cite web|title=Болорсофтын соёл|url=https://bolorsoft.com/culture}}{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Мөн үзэх== * [[Монгол хэл]] * [[Компьютерын хэл шинжлэл]] * [[Байгалийн хэлний боловсруулалт]] * [[Монгол бичиг]] ==Ишлэл== {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== * [https://bolorsoft.com/ Албан ёсны вэбсайт] * [https://www.linkedin.com/company/bolorsoft LinkedIn хуудас] * [https://www.facebook.com/bolorsoft Facebook хуудас] * [https://x.com/bolorsoft x.com хаяг] * [https://bolor-toli.com Болор Толь бичиг] * [https://spellcheck.mn Болор Дуран үгийн алдаа шалгуур] * [https://kudos.mn Кудос медиа мониторинг] * [https://web.archive.org/web/20240821121007/https://www.wiki.mngl.net/ Тунгаамал загварын баримт бичиг] [[Ангилал:Монголын програм хангамжийн компаниуд]] [[Ангилал:Улаанбаатар дахь компаниуд]] [[Ангилал:Компьютерийн хэл шинжлэл]] [[Ангилал:Байгалийн хэлний боловсруулалт]] [[Ангилал:2008 онд байгуулагдсан компаниуд]] [[Ангилал:Монгол хэл]] bs3e5hinaua2vtdl94fvw9e9r4k41gj Дорж-Юндэнгийн Болдхуяг 0 144359 858466 845303 2026-06-09T08:15:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858466 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | зураг = | хэмжээ = | зургийн тайлбар = | жинхэнэ нэр = | зураг = Яруу найрагч Д.Болдхуяг.jpg | хэмжээ = | зургийн тайлбар = | жинхэнэ нэр = | нууц нэр = | төрсөн огноо = {{birth date|1977|12|08}} | төрсөн газар = [[Улаанбаатар]] хот | мэргэжил = Археологич | гарал үүсэл = | яс үндэс = Халх | иргэний харъяалал = Монгол Улс | боловсрол = | төрөл = Яруу найраг | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = Яруу найргийн "Болор цом" наадмын тэргүүн шагнал, “Цагаан уул” наадмын тэргүүн шагнал. |в = | вэбсайт = }} '''Дорж-Юндэнгийн Болдхуяг''' нь 1977 оны 12 дугаар сарын 08-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн.<ref>{{Cite web |title=Дорж-Юндэнгийн Болдхуяг |url=https://www.biirbeh.mn/index.php?sel=content&f=one&obj_id=2262 |access-date=2025-12-21 |website=www.biirbeh.mn |language=en}}</ref> Монгол улсын яруу найрагч. [[Болор цом|"Болор цом"-ын]] эзэн (2011). [[Монголын Зохиолчдын Эвлэл|Монголын Зохиолчдын эвлэлийн]] шагналт (2020). 2000-аад оны Монголын яруу найргийн нэг гол төлөөлөл. == Намтар == Даян овогт Дорж-Юндэнгийн Болдхуяг эцгийн талаас [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Алдархаан сум|Алдархаан]] сум, эхийн талаас [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Батцэнгэл сум|Батцэнгэл]] сумын уугуул.<ref>{{Cite web |date=2011-12-14 |title=Д.Болдхуяг: Хоёр, гурван аймаг булаалдаад байхаар од нь гийсэн бөх би биш |url=https://www.24tsag.mn/a/4613 |access-date=2025-12-21 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}</ref> Аав Дорж-Юндэн нь Алдархаан сумын Богдын голд төрсөн буюу их яруу найрагч [[Бэгзийн Явуухулан|Бэгзийн Явуухулантай]] нэг голын хүн байжээ.<ref>{{Cite web |date=2011-12-14 |title=Д.Болдхуяг: Хоёр, гурван аймаг булаалдаад байхаар од нь гийсэн бөх би биш |url=https://www.24tsag.mn/a/4613 |access-date=2025-12-21 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}</ref> ===Боловсрол=== 2001 онд Улаанбаатарын их сургуулийг [[Археологи|археологич]] мэргэжлээр төгсөөд 2003 онд тус сургуульд магистр хамгаалсан. 2009-2013 онд [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] их сургуулийн докторантурт суралцаж “Монгол улсын нутаг дэвсгэрт буй [[Хэрлэн Барс|Хятаны]] үеийн хот суурин” сэдвээр археологийн ухааны докторын (Ph.D) зэрэг хамгаалсан.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=“Болор цом”-ын эзэн До.Болдхуяг доктор болов |url=https://gogo.mn/r/123963 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Эрхэлсэн ажил=== [[Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи|ШУА-ийн]] Археологийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтны хувиар 1999-2005 онд Монгол, [[Герман|Германы]] хамтарсан [[Хархорум|Хархорумын]] судалгааны экспедицид оролцжээ.<ref>{{Cite web |date=2025-08-15 |title=До.Болдхуяг: “Орхоны хөндийд нийслэлээ байгуулбал хүчирхэг болно” гэх нүүдэлчдийн итгэл үнэмшил биеллээ олдог зүй тогтолтой |url=https://www.zms.mn/a/102230 |access-date=2025-12-21 |website=www.zms.mn |language=mn}}</ref> Мөн [https://chinggisinstitute.gov.mn/mn Чингис хааны өв соёлын хүрээлэнд] эрдэм шинжилгээний ажилтан, "Монсудар" хэвлэлийн газарт ерөнхий редактор, 2014-2020 онд [[Бээжин]] хот дахь Хятадын Төв Радио Телевизийн Ази, Африкийн төвд гадаад мэргэжилтнээр ажиллаж байв. ==Эрдэм шинжилгээний бүтээл== Д.Болдхуяг “Вааран савны нэр томьёоны асуудалд”,<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsetseg |first=Enkhbat |date=2022-01-01 |title=МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЦУВРАЛ БИЧГҮҮДЭД НИИТЛЭГДСЭН БҮТЭЭЛИИН БҮРТГЭЛ 1959 2021 / BIBLIOGRAPHY OF PAPERS PUBLISHED IN THE MONGOLIAN STUDIES SERIES 1959-2021 |url=https://www.academia.edu/113522889/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%93%D0%9E%D0%9B_%D0%A1%D0%A3%D0%94%D0%9B%D0%90%D0%9B%D0%AB%D0%9D_%D0%A6%D0%A3%D0%92%D0%A0%D0%90%D0%9B_%D0%91%D0%98%D0%A7%D0%93%D2%AE%D2%AE%D0%94%D0%AD%D0%94_%D0%9D%D0%98%D0%98%D0%A2%D0%9B%D0%AD%D0%93%D0%94%D0%A1%D0%AD%D0%9D_%D0%91%D2%AE%D0%A2%D0%AD%D0%AD%D0%9B%D0%98%D0%98%D0%9D_%D0%91%D2%AE%D0%A0%D0%A2%D0%93%D0%AD%D0%9B_1959_2021_BIBLIOGRAPHY_OF_PAPERS_PUBLISHED_IN_THE_MONGOLIAN_STUDIES_SERIES_1959_2021 |journal=МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЦУВРАЛ БИЧГҮҮДЭД НИИТЛЭГДСЭН БҮТЭЭЛИИН БҮРТГЭЛ (1959-2021)}}</ref> “Хархорумын шаазан эдлэлийн тухай дахин өгүүлэх нь”, “[https://mongoltoli.mn/history/h/317 Хятаны хотуудын] үүрэг зориулалт” зэрэг эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, “Хятаны өв соёл” (хамтын бүтээл), “Даян Монголын тэнгэрийн хөх шаазан” (хамтын бүтээл)<ref>{{Cite web |last=News.mn |date=2022-06-30 |title=“Даян Монголын тэнгэрийн хөх шаазан” каталогийн нээлт боллоо {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2569720/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> зэрэг нэгэн сэдэвт судалгааны зохиол туурвиж хэвлүүлсэн юм. ==Яруу найраг== Д.Болдхуяг 1993 оноос шүлэг зохиол оролдож, 2000 онд "Миний жаахан Амбуунаа" анхныхаа номыг хэвлүүлжээ. Тэр жилээ оюутан залуусын “Бүжинлхам” наадамд “Эгчмэдхэн” шүлгээрээ тэргүүн байр эзэлсэн байна. Улмаар [[Дулдуйтын Данзанравжаа|Данзанравжаагийн]] нэрэмжит “Мөнгөн цом” (2001), хайрын “Цагаан уул” наадам (2002), “Алтан үзэг” наадамд (2003) жил дараалан түрүүлэв. Мөн 2006 онд монгол туургатны “Уянгын дөл” наадамд “[[Зэв|Зэв жанжин]]” шүлгээрээ тэргүүн байр эзэлжээ. ===Шүлгийн номууд=== * "Миний жаахан Амбуунаа". 2000 он * “Чинад нууцхан сэтгэл”. 2005 он * “Эсэруагийн охины хоолойн чимэг”. 2007 он * “Хундага сарны онгод”. 2009 он * “Мянган оны хойно" (Хөххотод монгол бичгээр хэвлэгдсэн). 2011 он * “Мянган наст шүлэг”. 2013 он * “Дурсгалын дэвтэр”. 2013 он * “Батцэнгэлийн бадгууд” 2014 он * “Амраг шанзны аялгуу (Бээжингийн Үндэсний хэвлэлийн хороонд монгол бичгээр хэвлэгдсэн). 2020 он * “Хэн эс үнэмшинэ”. 2022 он * “Ху-гийн цуур”. 2025 он ==="Болор цом-29" наадам=== 1983 оноос жил бүр уламжлал болон зохион байгуулагдсан яруу найргийн "Болор цом" наадам 2011 онд Архангай аймгийн [[Цэцэрлэг (хот)|Цэцэрлэг хотод]] болов.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Яруу найрагч Д.Болдхуяг “Болор цом”-ын эзэн боллоо |url=https://gogo.mn/r/89y66 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Монголын Зохиолчдын эвлэл утга зохиол, яруу найргийг орон нутгийн иргэдэд илүү хүргэх зорилгоор уг наадмыг аймгуудаар зохион байгуулах болсны нэг нь энэ байлаа. 29 дэх удаагийн "Болор цом" наадамд 50 яруу найрагч оролцсоноос нэгийн даваанд 38 найрагч шалгарч үлдсэн юм. Улмаар яруу найрагч Д.Болдхуяг "Монгол хэл"<ref>{{Cite web |last=Zindaa |title=БОЛОР ЦОМ-29 {{!}} Тэргүүн шүлэг - "Монгол хэл" |url=https://www.zindaa.mn/31a4 |access-date=2025-12-21 |website=www.zindaa.mn |language=en}}</ref> шүлгээрээ тэргүүн байр эзэлж цомын эзэн болсон бол удаах байруудад [[Жамъянгийн Мөнхбат|Ж.Мөнхбат]], Б.Баярсайхан, Б.Мягмаржав, Ц.Эрдэнэбаатар шалгарсан.<ref>{{Cite web |date=2011-12-12 |title=“Болор цом 29” наадамд Д.Болдхуяг түрүүллээ |url=https://www.24tsag.mn/a/4382 |access-date=2025-12-21 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}</ref> Наадмын шүүгчээр [[Ардын Уран Зохиолч|Ардын уран зохиолч]] [[Пунцагийн Бадарч|П.Бадарч]], утга зохиол судлаач, шүүмжлэгч [[Дашлхүмбийн Галбаатар|Д.Галбаатар]], яруу найрагч [[Баярхүүгийн Ичинхорлоо|Б.Ичинхорлоо]] нар ажиллажээ. Тухайн үед Д.Болдхуяг Өвөр Монголын их сургуулийн докторантурт суралцаж байсан тул уг наадамд Хөххотоос ирж оролцсон байна.<ref>{{Cite web |date=2011-12-14 |title=Д.Болдхуяг: Хоёр, гурван аймаг булаалдаад байхаар од нь гийсэн бөх би биш |url=https://www.24tsag.mn/a/4613 |access-date=2025-12-21 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}</ref> Энэ явдлаас хойш 14 жилийн дараа буюу 2025 оны "Болор цом-43" наадамд Д.Болдхуяг "Монгол бичиг" шүлгээрээ гуравдугаар байр эзэлсэн билээ.<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2025-11-27 |title=“Болор цом-43” наадамд тэргүүлсэн яруу найрагчдийн шүлэг {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2836143/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |title=2025 оны "Болор цом” наадамд эхний гурван байр эзэлсэн шүлгүүд |url=https://duuren.life/post/12360 |access-date=2025-12-21 |website=duuren.life |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title="Болор цом-43" наадмын шилдгүүд тодорлоо |url=https://ergelt.mn/news/109/single/56682 |access-date=2025-12-21 |website=https://ergelt.mn |language=mn}}</ref> ===Дууны шүлэг=== До.Болдхуяг "Хурд" хамтлагийн “Хайрын салхи”, "Voice" хамтлагийн "Voice of Mongolia", МУГЖ Л.Болдбаатарын “Зүрхний амраг”, Д.Бурмаагийн “Хүрээ хархүү”, Д.Намсрайноровын “Зул цэцэг”, С.Батсайханы “Багын найз”, Өвөр Монголын “Нот зам” хамтлагийн “Амсаагүй жаргал”, “Битгий уйлаач”, Хөгжилбаатарын “Цогзолмаа”, “Ардын дууны Адараа” зэрэг дууны шүлгийг бичсэн бөгөөд 2013 онд “Сэтгэлийн зарлиг” хэмээх дуу, шүлгийн цомог хэвлүүлсэн юм.<ref>{{Cite web |title=МЗЭ-ийн шагналт, “Болор цом”-ын эзэн яруу найрагч До.Болдхуягийн уран бүтээлээс – Ашид Эерэг |url=https://ashideyereg.mn/?p=5351 |access-date=2025-12-21 |language=mn |archive-date=2026-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106072108/https://ashideyereg.mn/?p=5351 |url-status=dead }}</ref> == Эх сурвалж == {{reflist}} [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:1977 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналтан]] 7buvoj4ywos5617kovot4x7cg1ablde Сүн Гунди 0 146620 858387 858327 2026-06-08T15:46:19Z 唐吉訶德的侍從 5036 858387 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name = Сүн Гунди | title = | image = Song Gongdi2.jpg | caption = Сүн Гунди | succession = [[Хятад хаадын жагсаалт|Сүн улсын эзэн хаан]] | reign = 1274 оны 8 сарын 12 – {{nowrap|1276 оны 2 сарын 4}} | coronation = | predecessor = [[Сүн Дүзун]] | successor = [[Сүн Дуаньзун]] | birth_name = Жао Шянь (趙㬎) | birth_date = 1271 оны 11 сарын 2 | birth_place = Линьань ([[Ханжоу]]), [[Сүн улс]] | death_date = 1323 оны 5 сарын 31 (51 насалсан) | death_place = [[Юань улс]] | spouse = | spouse-type = | issue = | full name = | era dates = Дэёу (德祐), 1275–1276 | regnal name = Шяаогун Ишэн хаан (孝恭懿聖皇帝) | posthumous name = | temple name = | house = | dynasty = [[Сүн улс|Сүн]] | father = [[Сүн Дүзун]] | mother = Цюань хатан | religion = [[Буддын шашин]] }} '''Сүн Гунди''' (宋恭帝; овог нэр: '''Жао Шянь''' 趙㬎; 1271-1323) — 1274-1276 онд төр барьсан [[Сүн улс]]ын арван зургаадугаар [[хаан]] байв. Тэрээр [[Сүн Дузон]]гийн зургаа дахь хүү байв. Дузонг хаан 1274 онд нас барж, гурван настайдаа хаан ширээнд суусан бөгөөд эмээ Се Даоцин (謝道清) нь захирагчийн үүрэг гүйцэтгэжээ. 1276 онд [[Юань улс]]ын арми Сүн улсын нийслэл Линьань ([[Ханжоу]]) хотыг бүслэн авч, Се Даоцин бууж өгөхийг тушаав. Сүн Гунди болон Сүн улсын хааны гэр бүлийн бусад гишүүдийг [[Шанду]] руу аваачжээ. [[Хубилай хаан]] Сүн улсын хааны гэр бүлд нэлээд зөөлөн хандаж, Сүн Гундид "Ин гуо гүн" (瀛國公) цол олгож, [[Ханбалиг]]т амьдрахыг зөвшөөрч, тэр ч байтугай түүнийг хэн болох нь тодорхойгүй [[гүнж]]тэй гэрлүүлжээ. Сүн улсын зарим түшмэд Монголын ноёрхлын эсрэг эсэргүүцлээ үргэлжлүүлэхийн тулд өмнө зүг рүү зугтсан. Монголчууд эцэст нь 1279 онд Сүн гүрнийг эзлэн авчээ. 1282 онд Сүн Гунди Шанду руу нүүжээ. 1288 онд тэрээр [[Төвөд]] рүү явж, [[Сажа хийд]]эд Буддын шашныг судалжээ. Сүн Гунди өөртөө төвөд хэлээр "Чойжиринчин" ({{lang-bo|ཆོས་ཀྱི་རིན་ཆེན་}}) гэдэг нэр өгчээ. Төвөдөд түүнийг хүндэтгэлтэйгээр "Манз Лхазун" ({{lang-bo|སྨན་རྩེ་ལྷ་བཙུན}}, "[[Манз]]ын ханхүү") гэж нэрлэдэг байжээ. 1323 онд Сүн Гунди нас баржээ. Төвөдийн түүхийн тэмдэглэлд түүнийг Хэси (河西) бүс нутагт амиа хорлосон гэж бичсэн байдаг; амиа хорлох үед шархнаас нь цагаан цус урсаж, хүн бүр түүнийг гэм буруугүй гэж итгэхэд хүргэсэн. Хятадын зарим түүхийн тэмдэглэлд Сүн Гунди зарим шүлэг бичсэн гэж дурдсан байдаг бөгөөд [[Шадбал гэгээн хаан]] түүнийг Хятадын бослогыг өдөөсөн гэж сэжиглэж, улмаар түүнийг амиа хорлоход хүргэсэн байна. Сүн Гунди нас барсны дараа Шадбал гэгээн хаан нь Ханбалиг дэх Буддын шашны сүмүүдэд түүний сүнсний төлөө залбиран судар уншихыг тушаажээ. [[Ангилал:Хятадын хаан]] 6hblpczbpjb7pdvfc6ge981a1q4ik4k 858388 858387 2026-06-08T15:48:11Z 唐吉訶德的侍從 5036 858388 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name = Сүн Гунди<br>{{nobold|宋恭帝}} | title = | image = Song Gongdi2.jpg | caption = Сүн Гунди | succession = [[Хятад хаадын жагсаалт|Сүн улсын эзэн хаан]] | reign = 1274 оны 8 сарын 12 – {{nowrap|1276 оны 2 сарын 4}} | coronation = | predecessor = [[Сүн Дүзун]] | successor = [[Сүн Дуаньзун]] | birth_name = Жао Шянь (趙㬎) | birth_date = 1271 оны 11 сарын 2 | birth_place = Линьань ([[Ханжоу]]), [[Сүн улс]] | death_date = 1323 оны 5 сарын 31 (51 насалсан) | death_place = [[Юань улс]] | spouse = | spouse-type = | issue = | full name = | era dates = Дэёу (德祐), 1275–1276 | regnal name = Шяаогун Ишэн хаан (孝恭懿聖皇帝) | posthumous name = | temple name = | house = | dynasty = [[Сүн улс|Сүн]] | father = [[Сүн Дүзун]] | mother = Цюань хатан | religion = [[Буддын шашин]] }} '''Сүн Гунди''' (宋恭帝; овог нэр: '''Жао Шянь''' 趙㬎; 1271-1323) — 1274-1276 онд төр барьсан [[Сүн улс]]ын арван зургаадугаар [[хаан]] байв. Тэрээр [[Сүн Дузон]]гийн зургаа дахь хүү байв. Дузонг хаан 1274 онд нас барж, гурван настайдаа хаан ширээнд суусан бөгөөд эмээ Се Даоцин (謝道清) нь захирагчийн үүрэг гүйцэтгэжээ. 1276 онд [[Юань улс]]ын арми Сүн улсын нийслэл Линьань ([[Ханжоу]]) хотыг бүслэн авч, Се Даоцин бууж өгөхийг тушаав. Сүн Гунди болон Сүн улсын хааны гэр бүлийн бусад гишүүдийг [[Шанду]] руу аваачжээ. [[Хубилай хаан]] Сүн улсын хааны гэр бүлд нэлээд зөөлөн хандаж, Сүн Гундид "Ин гуо гүн" (瀛國公) цол олгож, [[Ханбалиг]]т амьдрахыг зөвшөөрч, тэр ч байтугай түүнийг хэн болох нь тодорхойгүй [[гүнж]]тэй гэрлүүлжээ. Сүн улсын зарим түшмэд Монголын ноёрхлын эсрэг эсэргүүцлээ үргэлжлүүлэхийн тулд өмнө зүг рүү зугтсан. Монголчууд эцэст нь 1279 онд Сүн гүрнийг эзлэн авчээ. 1282 онд Сүн Гунди Шанду руу нүүжээ. 1288 онд тэрээр [[Төвөд]] рүү явж, [[Сажа хийд]]эд Буддын шашныг судалжээ. Сүн Гунди өөртөө төвөд хэлээр "Чойжиринчин" ({{lang-bo|ཆོས་ཀྱི་རིན་ཆེན་}}) гэдэг нэр өгчээ. Төвөдөд түүнийг хүндэтгэлтэйгээр "Манз Лхазун" ({{lang-bo|སྨན་རྩེ་ལྷ་བཙུན}}, "[[Манз]]ын ханхүү") гэж нэрлэдэг байжээ. 1323 онд Сүн Гунди нас баржээ. Төвөдийн түүхийн тэмдэглэлд түүнийг Хэси (河西) бүс нутагт амиа хорлосон гэж бичсэн байдаг; амиа хорлох үед шархнаас нь цагаан цус урсаж, хүн бүр түүнийг гэм буруугүй гэж итгэхэд хүргэсэн. Хятадын зарим түүхийн тэмдэглэлд Сүн Гунди зарим шүлэг бичсэн гэж дурдсан байдаг бөгөөд [[Шадбал гэгээн хаан]] түүнийг Хятадын бослогыг өдөөсөн гэж сэжиглэж, улмаар түүнийг амиа хорлоход хүргэсэн байна. Сүн Гунди нас барсны дараа Шадбал гэгээн хаан нь Ханбалиг дэх Буддын шашны сүмүүдэд түүний сүнсний төлөө залбиран судар уншихыг тушаажээ. [[Ангилал:Хятадын хаан]] 2oehmeic7l4lg8i2o9cxd2n6llty9jc Алтганын гол 0 146623 858421 858347 2026-06-09T00:54:59Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Алтганы гол]] to [[Алтганын гол]] without leaving a redirect 858347 wikitext text/x-wiki Хөвсгөл аймгийн Түнэл сумын нутагт далайн түвшнээс дээш 1637 м өндөрт Бумбатын гол, Шавартын гол, Жаргалантын голууд нийлж Алтганы гол болж 15 км урсан Эгийн голд Алтганы овооны баруун урдаас цутгана. 65gps2ycwvb3mtp87kmlsn1p349i08z 858423 858421 2026-06-09T00:56:09Z Zorigt 49 858423 wikitext text/x-wiki [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] [[Түнэл сум]]ын нутагт далайн түвшнээс дээш 1637 м өндөрт Бумбатын гол, Шавартын гол, Жаргалантын голууд нийлж '''Алтганын гол''' болж 15 км урсан [[Эгийн гол]]д Алтганын овооны баруун урдаас цутгана. [[Ангилал:Монголын гол мөрөн]] 5qdoisj2lj5vzxbbanjdcs9sjyit786 Олгой нуур 0 146624 858424 858348 2026-06-09T00:56:27Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Баянхонгор аймгийн Галуут сумын Олгой нуур]] to [[Олгой нуур]] without leaving a redirect 858348 wikitext text/x-wiki Энэ нутаг нь Галуут сумын төвөөс баруун өмнөд зүгт орших үзэсгэлэнт сайхан нутаг юм. Энд дулааны хөндийлжийн гаралтай хэд хэдэн жижиг нуурууд байдаг. Эргэн тойрон өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн Олгой нуурын хотгорын гадарга нилээд мараалаг учир холоос цайран харагддаг. Цайран харагдах их хөндийн дунд голын татам, нуурын эргээр ургасан нугын ургамал ногоорон харагдах нь сонин. Галуут хавцалын зүүн урд хэсэгт орших Олгой нуур (1.5 км2  талбайтай, нуурын урт 4.2 км, нуурын дундаж өргөн 0.4 км,  нуурын дундаж гүн 1.6 м, хамгийн их гүн 3.0 м  ) бол гадагш урсгалтай, дулааны хөндийлжийн гаралтай нуур юм. Энэ нуур нь далайн түвшинээс дээш 2041 м өндөрт оршино. Эндхийн нууруудад хавар, намрын цагт нүүдлийн шувуудын чуулга болдог. Товцог хайрхан уул (д.т.д 2706 м) нь Олгой нуурын баруун талд орших өндөр сүрлэг уул бөгөөд улсын тусгай хамгаалалтанд авбал зохих нутгуудын тоонд ордог. Энэ нутаг аялал жуулчлалын төдийгүй танин мэдэхүй ихээхэн ач холбогдолтой нутаг юм. 7elrol3bjncclgucry38ag6yp1xvqtu 858425 858424 2026-06-09T01:03:40Z Zorigt 49 858425 wikitext text/x-wiki '''Олгой нуур''' нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Галуут сум]]ын төвөөс баруун өмнөд зүгт орших нуур юм. Энд дулааны хөндийлжийн гаралтай хэд хэдэн жижиг нуур байдаг. Эргэн тойрон өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн Олгой нуурын хотгорын гадарга нилээд мараалаг учир холоос цайран харагддаг. Цайран харагдах их хөндийн дунд голын татам, нуурын эргээр ургасан нугын ургамал ногоорон харагдах нь сонин. Галуут хавцлын зүүн урд хэсэгт орших Олгой нуур (1.5 км<sup>2</sup> талбайтай, нуурын урт 4.2 км, нуурын дундаж өргөн 0.4 км, нуурын дундаж гүн 1.6 м, хамгийн их гүн 3.0 м) бол гадагш урсгалтай, дулааны хөндийлжийн гаралтай нуур юм. Энэ нуур нь далайн түвшнээс дээш 2041 м өндөрт оршино. Эндхийн нууруудад хавар, намрын цагт нүүдлийн шувуудын чуулга болдог. Товцог хайрхан уул (д.т.д 2706 м) нь Олгой нуурын баруун талд орших өндөр сүрлэг уул юм. [[Ангилал:Монголын нуур]] 0s2dxfkb79ot8n4f8uyk9yxly5h7if4 Биндэръяа хөх нуур 0 146625 858426 858351 2026-06-09T01:04:34Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Баянхонгор аймгийн Жаргалант сумын Биндэръяа хөх нуур]] to [[Биндэръяа хөх нуур]] without leaving a redirect 858351 wikitext text/x-wiki Биндэръяа Хөх нуур нь  Заг-Байдрагийн   голын эхэн сав  нутгийн байгалийн цогцолборт газарт хамрагдах бөгөөд Баянхонгор аймгийн Жаргалант сумын нутагт, аймгийн төвөөс баруун хойш 250 км-т, сумын төвөөс баруун хойш 70 км-т орших байгалийн өвөрмөц тогтоцтой  газар юм . Заг-Байдрагийн  голын эхэн сав   нутгийг 2012 оны 5-р сард УИХ-ын 35–р тогтоолоор Улсын тусгай хамгаалалтад авсан бөгөөд  хамрагдаж буй газар нутгийн хэмжээ 117500 га  болно. Биндэръяа Хөх нуурыг хүрээлэн орших уулс нь нийтдээ д.т.д.3000 м-ээс дээш өргөгдсөн Хэцүү хясаа(3215.0м), Хурц уул(3323,1м), Жинстийн Цохиот(2928.1 м), Үхэр чулууны нуруу(2950.0 м), Ар Божих(3290.0 м), Өвөр Божих(3220.6 м), Их Тамгат (3048.8 м), Ногоон нуурын хясаа (2749.0 м), Халзан уул (3027.0 м) зэрэг өндөр уулс байна. Эдгээр уулс нь нийтдээ эгц цавчим хажуутай, хад чулуу ил гарсан, ялангуяа өвөр хэсэгтээ нураг асга ихтэй байна. Биндэръяа Хөх нуур нь   Загийн голын эхний зүүн салаа болох  Нуурын голын хавцал хөндийд д.т.д 2357.5 м-ийн өндөрт орших ба 2.3 км<sup>2</sup> талбайтай, 5.4 км урт, 0.6 км өргөн, эргийн шугамын урт 1.3км, гүн нь 35.7 м, урт сунасан байрлалтай, эргийн шугам тахирлаж муруйсан байдалтай болно.  Өөрөөр хэлбэл, Биндэръяа Хөх нуур нь   урсгал нуур бөгөөд Нуурын гол тус нуурт цутгах хийгээд нуураас гарч урсана. Нуурын гол нь цааш Хатавчийн голтой нийлж Загийн гол болж урсдаг. Иймд Биндэръяа Хөх нуур нь   Загийн голын гол усан тэжээл нь болно. Биндэръяа Хөх нуурыг тэжээж буй Нуурын дээд голд Жинстийн баруун, зүүн салаа, Нуурын давааны гол, Арцат, Шаварт, Хөх анаг, Заваг, Өлзийт голууд, Хөх нуурт өөрт нь Ар Божих, Ногоон нуурын гол, Өргөн модны гол зэрэг жижиг гол, горхиуд тал бүрээс нь  цутгах ба  Хөх нуураас доогуур хэсэгт Аханчийн гол бас нийлж усаа өгөх ажээ.    Биндэръяа Хөх нуур нь   гарал үүслийн хувьд мөстлөгийн гаралтай цэнгэг, урсгал нуур бөгөөд Нуурын голын нарийн хавцал хөндийг дагаж урсан орж ирсэн эртний морены хурдсанд боогдож тогтсон  ажээ. Иймд нуурын 2 хажуу дагуу болон нуурын төгсгөл хэсэгт хажуугийн болон адгийн морены хурдас өргөн тархсан байна. Эдгээр морены хурдас нуурын дунд хэсгээр түрж орсоноос нуур тахирлаж энэ нь бас нуур урт болох нэг нөхцөл болжээ. Биндэръяа Хөх нуур орчим болон Заг-Байдрагийн  голын эхэн сав газарт дархан цаазтай болон ховор ан амьтдаас буга, зэрлэг гахай, цөөвөр чоно, тарвага, зурам, шувуудаас ангир, бор галуу, хөх тогоруу, өрөвтас, цахлай элбэгтэй. Эдгээр амьтад нь байршил нутгийн хувьд өөр хоорондоо харилцан нэвтрэлцэж тархсан хэдий ч нягтшил нь төдийлөн их биш юм. Харин Биндэръяа Хөх нуур болон голуудад зэвэг, хадран, алтайн сугас загас элбэг байна. Энэ нутагт вансэмбрүү, мэхээр, царван, зэрлэг цахилдаг, хөх дэгд, шар дэгд, тарваган шийр, алтан гагнуур, сэржмядаг, манжингарав, нохойн хошуу, цагаан уул, юмдүүжин, сөд, хонгор зул, хад, тошлой, үхрийн нүд, улаалзгана зэрэг эмийн болон жимс жимсгэнийн олон төрлийн ургамал ургадаг. Биндэръяа Хөх нуурын район нь   рекреацийн нөхцөл, нөөцөөр арвин, аялал жуулчлалын үйл ажиллагаанд нэн тохиромжтой, жуулчдын нүд баясгаж, сэтгэл сэргээх зүйлс элбэг арвин нутаг юм. Тухайлбал, хангайн сүрлэг уулс, үзэсгэлэнт хавцал хөндий, уулын тунгалаг гол, горхи, нуур, рашаан ус элбэгтэйгээс нутгийн ард түмний шүтээн болсон Биндэръяа Хөх нуур,  нуурын эхэнд орших халуун, хүйтэн рашаан нь байгалийн үзэсгэлэнт газрын нэг болно. 377l0195wa0zddu4hit0ar244s1w6ak 858427 858426 2026-06-09T01:08:10Z Zorigt 49 858427 wikitext text/x-wiki '''Биндэръяа Хөх нуур '''нь Заг-Байдрагийн голын эхэн сав нутгийн байгалийн цогцолборт газарт хамрагдах бөгөөд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Жаргалант сум (Баянхонгор)|Жаргалант сумын]] нутагт, аймгийн төвөөс баруун хойш 250 км-т, сумын төвөөс баруун хойш 70 км-т орших байгалийн өвөрмөц тогтоцтой  газар юм. Заг-Байдрагийн голын эхэн сав нутгийг 2012 оны 5-р сард УИХ-ын 35–р тогтоолоор Улсын тусгай хамгаалалтад авсан бөгөөд хамрагдаж буй газар нутгийн хэмжээ 117500 га болно. Биндэръяа Хөх нуурыг хүрээлэн орших уулс нь нийтдээ д.т.д.3000 м-ээс дээш өргөгдсөн Хэцүү хясаа (3215.0м), Хурц уул (3323,1м), Жинстийн Цохиот (2928.1 м), Үхэр чулууны нуруу (2950.0 м), Ар Божих (3290.0 м), Өвөр Божих (3220.6 м), Их Тамгат (3048.8 м), Ногоон нуурын хясаа (2749.0 м), Халзан уул (3027.0 м) зэрэг өндөр уулс байна. Эдгээр уулс нь нийтдээ эгц цавчим хажуутай, хад чулуу ил гарсан, ялангуяа өвөр хэсэгтээ нураг асга ихтэй байна. Биндэръяа Хөх нуур нь Загийн голын эхний зүүн салаа болох  Нуурын голын хавцал хөндийд д.т.д 2357.5 м-ийн өндөрт орших ба 2.3 км<sup>2</sup> талбайтай, 5.4 км урт, 0.6 км өргөн, эргийн шугамын урт 1.3км, гүн нь 35.7 м, урт сунасан байрлалтай, эргийн шугам тахирлаж муруйсан байдалтай болно. Өөрөөр хэлбэл, Биндэръяа Хөх нуур нь урсгал нуур бөгөөд Нуурын гол тус нуурт цутгах хийгээд нуураас гарч урсана. Нуурын гол нь цааш Хатавчийн голтой нийлж Загийн гол болж урсдаг. Иймд Биндэръяа Хөх нуур нь Загийн голын гол усан тэжээл нь болно. Биндэръяа Хөх нуурыг тэжээж буй Нуурын дээд голд Жинстийн баруун, зүүн салаа, Нуурын давааны гол, Арцат, Шаварт, Хөх анаг, Заваг, Өлзийт голууд, Хөх нуурт өөрт нь Ар Божих, Ногоон нуурын гол, Өргөн модны гол зэрэг жижиг гол, горхиуд тал бүрээс нь цутгах ба Хөх нуураас доогуур хэсэгт Аханчийн гол бас нийлж усаа өгөх ажээ.    Биндэръяа Хөх нуур нь гарал үүслийн хувьд мөстлөгийн гаралтай цэнгэг, урсгал нуур бөгөөд Нуурын голын нарийн хавцал хөндийг дагаж урсан орж ирсэн эртний морены хурдсанд боогдож тогтсон ажээ. Иймд нуурын 2 хажуу дагуу болон нуурын төгсгөл хэсэгт хажуугийн болон адгийн морены хурдас өргөн тархсан байна. Эдгээр морены хурдас нуурын дунд хэсгээр түрж орсноос нуур тахирлаж энэ нь бас нуур урт болох нэг нөхцөл болжээ. Биндэръяа Хөх нуур орчим болон Заг-Байдрагийн голын эхэн сав газарт дархан цаазтай болон ховор ан амьтдаас буга, зэрлэг гахай, цөөвөр чоно, тарвага, зурам, шувуудаас ангир, бор галуу, хөх тогоруу, өрөвтас, цахлай элбэгтэй. Эдгээр амьтад нь байршил нутгийн хувьд өөр хоорондоо харилцан нэвтрэлцэж тархсан хэдий ч нягтшил нь төдийлөн их биш юм. Харин Биндэръяа Хөх нуур болон голуудад зэвэг, хадран, алтайн сугас загас элбэг байна. Энэ нутагт вансэмбэрүү, мэхээр, царван, зэрлэг цахилдаг, хөх дэгд, шар дэгд, тарваган шийр, алтан гагнуур, сэржмядаг, манжингарав, нохойн хошуу, цагаан уул, юмдүүжин, сөд, хонгор зул, хад, тошлой, үхрийн нүд, улаалзгана зэрэг эмийн болон жимс жимсгэнийн олон төрлийн ургамал ургадаг. [[Ангилал:Монголын нуур]] tlnxf9ombq5mpuwwq4wh5wkpxaaz5rx Хөх бүрдийн нуур 0 146626 858431 858354 2026-06-09T01:17:04Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Баянхонгор аймгийн Баян-Овоо сумын Хөхбүрдийн нуур]] to [[Хөх бүрдийн нуур]] without leaving a redirect 858354 wikitext text/x-wiki Хөх бүрдийн нуур нь Баян-Овоо сумын нутагт, Баянхонгор аймгаас баруун хойш 25 км-т, Баян-Овоо сумаас баруун урагш 1.6 км-т оршино. Нуурын усан мандалын талбай 1.6 км<sup>2</sup>, урт нь 1.3 км, дундаж өргөн 0.65 км, хамгийн их өргөн 0.94 км, дундаж гүн 0.80 м.  Энэ нуур нь далайн түвшинээс дээш 1934 м өндөрт оршино. Хөх бүрдийн нуур нь 10 гаруй булгийн усаар тэжээгдэнэ. Хөх бүрдийн нуураас Нарийний гол эх авна. Шувуудаас ангир, бор галуу, хөх тогоруу элбэг, Монголын улаан номонд гангар хун (Cygnes, Cygnes), Цасч тэглэй (Egretta alba) тааралдана. 5ecmgeqq5m80f9rnps7350uqa14lx0u 858432 858431 2026-06-09T01:19:12Z Zorigt 49 858432 wikitext text/x-wiki '''Хөх бүрдийн нуур''' нь [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)|Баян-Овоо сум]]ын нутагт, [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгаас]] баруун хойш 25 км-т, Баян-Овоо сумаас баруун урагш 1.6 км-т оршино. Нуурын усан мандлын талбай 1.6 км<sup>2</sup>, урт нь 1.3 км, дундаж өргөн 0.65 км, хамгийн их өргөн 0.94 км, дундаж гүн 0.80 м. Энэ нуур нь далайн түвшнээс дээш 1934 м өндөрт оршино. Хөх бүрдийн нуур нь 10 гаруй булгийн усаар тэжээгдэнэ. Хөх бүрдийн нуураас Нарийны гол эх авна. Шувуудаас ангир, бор галуу, хөх тогоруу элбэг, Монголын улаан номд багтсан гангар хун (Cygnes, Cygnes), Цасч дэглий (Egretta alba) тааралдана. [[Ангилал:Монголын нуур]] 6pv78i316ixuhhyx0fee8nniyq61joz Баянбүрд 0 146628 858433 858368 2026-06-09T01:51:54Z Доржнамжин 105196 Баянбүрд гэж юу вэ? Баянбүрдийн судалгаа, түүхийн талаарх мэдээлэл 858433 wikitext text/x-wiki Баянбүрд гэдэг нь говь, цөлийн бүсэд орших үржил шимтэй хэсэг газрыг хэлдэг ажээ. Говьд Хангайгаас тасалж авчраад тавьчихсан юм шиг бяцхан газар хаа нэг тааралдах бөгөөд ус дагасан ургамал бүхий тийм газрыг баянбүрд гэж нэрлэнэ. Баянбүрд бол өндөр уулсын газар доорхи усны илэрцийн цэг болох булаг ундран гарч газар хөрсийг чийгтүүлснээс үүссэн, хааяа ордог борооны усаар тэжээгддэг ба олонхи нь ус хуримтлалын хотгор, өргөн хөндийд оршдог. Баянбүрд нь говь, цөлд горхи шанд болон гүний ус нэвчин гарсан баялаг ургамал бүхий хэсэгхэн газар гэж Монголын нэвтэрхий толь, Шагж багшийн толь бичигт тодорхойлжээ. Уулс ховор, гадарга нь тэгшивтэр хээр, усны хуримтлалын онцлог усархаг ургамал, зэгс, шагшуурга ургасан харьцангуй үзэсгэлэнт газрыг нутгийн хүмүүс бүрд хэмээн нэрлэх нь бий. Говь нутгийн чийглэг, ус ихтэй булаг орчим сөөг бут ургаж, түүнийг даган амьтад олноороо цугладаг. Баянбүрд нь Монгол орны цөлийн экосистемийн онцгой хэсэг бөгөөд түүнийг судлах, хамгаалах, үр ашигтайгаар ашиглах, ширгэхээс нь сэргийлэх нь асар их ач холбогдолтой билээ. Баянбүрд нь ургамал болон амьтны ундны гол тэжээлийн цэг болох учраас цөлийн экосистемийн ногоон ургамалын бүрэлдэлтэнд чухал байр суурь эзэлдэг байна. Баянбүрдийн ангилал ба тархалт Баянбүрдийн ангилал нь олон хүчин зүйлүүдээс хамаардаг байна. Баянбүрдүүдийн газарзүйн байршил, усны эх үүсвэр, хэмжээ, үүссэн цаг хугацаа, усны нөөц, ургамалшил, хөрсний бүтэц, булгийн тоо, амьтны нягтшил гээд нөлөөлөх хүчин зүйлүүд их бий. Дээрхи хүчин зүйлүүд нь баянбүрдүүдийг хооронд нь ялгаатай болгодог. Байгалийн баянбүрд гэдэг нь хүний гараар бүтээгдээгүй, хүний үйл ажиллагааны нөлөөнд автаагүй баянбүрдийг хэлдэг ажээ. Энэ төрлийн баянбүрдүүд хүний хөлөөс ихэнхдээ хол байдаг байна. Хүний гараар бүтээгдсэн буюу байгуулмал баянбүрд гэдэг нь хүний хэрэгцээ шаардлагын дагуу бий болгосон баянбүрдүүдийг хэлнэ. Үүссэн цаг хугацааны хувьд баянбүрдүүдийг нэн эртний, эртний, шинэ, нэн шинэ хэмээн 4 ангилжээ. Нэн эртний баянбүрд гэдэг нь 1000 жилийн өмнө, эсвэл түүнээс ч өмнө үүссэн баянбүрдүүдийг нэрлэнэ. Эртний баянбүрд гэдэгт 100-1000 жилийн өмнө үүссэн баянбүрдүүдийг хэлдэг бол шинэ баянбүрд гэдэг нь 100-гаас бага жилийн настай баянбүрдүүдийг хэлдэг ажээ. Нэн шинэ баянбүрд гэдэгт 10-аас бага жилийн өмнө үүссэн баянбүрдийг хэлдэг. 1975 онд судлаач М. П. Петров говийн баянбүрдүүдийг геоморфологийн онцлогоос нь хамаараад нам газрын, уулын амны хэмээн ангилжээ. Харин Монгол орны хувьд баянбүрдийг байгалийн ба хүний гараар бүтээгдсэн гэж 2 ангилдаг. Баянбүрдийн хэмжээг түүний усны нөөц нь тодорхойлдог ажээ. Ерөнхийдөө Алтайн нурууны бэлээр баянбүрдүүд нь том хэмжээтэй, ус ихтэй байдаг нь уулын үерийн ус бууж ирдэгтэй холбоотой. Харин говийн баянбүрдүүд талбайн хувьд бага гэх боловч тухайн нутагтаа экологийн тэнцвэрийн амин чухал ач холбогдолтой. Иймээс цөлжилтөөс сэргийлэх, говийн байгалийг хамгаалахын тулд баянбүрдийг анхааран авч үзэх ёстой. Говийн баянбүрд нь говийн шим мандлын түүхэн хөгжлийг харуулах уугуул төрх, нөгөө талаар говийг амьд бүрдлийн хувьд сайжруулахад хэрэгтэй генофондын үнэт сан хөмрөгийг агуулсан ховор чамин тогтолцоо юм. Монгол орны цөлийн бүсийн нийт нутаг дэвсгэрийн 0,5-1%-ийг эзлэх боловч экологи, байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөгөөрөө хэмжээнээсээ ч илүү чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байна. 1998 онд судалгаа хийсэн Л. Чимэдрэгзэн Зүүнгарын говьд 10, Алтайн цаад говьд 54, Алашагийн говийн Монголын хэсэгт 20 байна гэж тэмдэглэсэн нь бий. Энэ нь нийтдээ 80 гаруй баянбүрд болж байгаа юм. Тэрээр мөн баянбүрдийн ангилал хийжээ. Газарзүйн байрлалын хувьд Монгол орны баянбүрдүүдийг Алашаагийн, Алтайн өвөр говийн, Зүүнгарын говийн баянбүрдүүд хэмээн 3 ангилжээ. Монгол орны баянбүрдүүд нь Монгол орны цөлийн бүсэд буюу өмнөд хэсэгт, тодруулбал Ховд, Говь-Алтай, Баянхонгор, Өмнөговь, Дорноговь аймгуудын өмнөд хэсгээр тархжээ. Алашаа говийн тойрог нь Монгол орны өмнөд хил дагуу буюу Тост уулаас эхлэн Сулинхээр хүртэл нарийн зурвасыг хамардаг. Өөрөөр хэлбэл энд Өмнөговь аймгийн Борзонгийн говь, Заг сүжийн говь, Гурилын говь, Гашууны говь, Улаан толгойн хоолой гэсэн газрууд хамаарагдана. Энд цөөн тоотой, хэмжээгээрээ жижигхэн баянбүрдүүд байдаг. 1 баянбүрдэд дунджаар 488000 га цөлийн бүс ноогдож байгаа нь баянбүрдийн нягтшил сийрэг гэдгийг харуулж байна. Алашагийн баянбүрдүүд нь талбайн хувьд бага, усны нөөцөөр бага байдаг. Алтайн өвөр говийн баянбүрдийн тойрогт Монгол Алтай болон Говь-Алтайн нурууны өмнөд хэсэг бүхий уудам нутаг хамаарагдана. Энд Сэгс цагаан богд, Эдрэнгийн нуруу зэрэг томоохон уулс байдаг. нэг баянбүрдэд дунджаар 100000 га цөлийн бүс ноогддог ба энэ үзүүлэлтээрээ харьцангуй өндөр нягтшилтай гэж тооцогддог ажээ. Зүүнгарын говийн тойрог нь үндсэндээ Үенч, Бодонч голуудын сав газар, Байтаг, Хавтаг, Тахийн шан нурууны бэлийг хэлнэ. Энд нэг баянбүрдэд дунджаар 247000 га цөлийн бүсийн талбай ноогдож байгаа нь баянбүрдийн тархалт, нягтшилын хувьд Алашаагаас өндөр боловч Алтайн өвөр говийн тойргоос харьцангуй бага байна. Баянбүрдийн ургамалжилт Их нууруудын хөндий, хотгор болон Зүүнгарын говийг оролцуулаад Монголын говь-цөлийн бүсэд 1140 орчим зүйлийн ургамал ургадаг байна. Монгол орны баянбүрдүүдэд 164 зүйлийн ургамал ургадаг байна. Ургамалын төрөл зүйлийн хувьд Алтайн өвөр говийн баянбүрдүүдэд харьцангуй баялаг байдаг бол Алашаа, Зүүнгарын говийн баянбүрдүүдэд бага байдаг ажээ. Баянбүрдүүдийг тойрог тус бүрээр нь ангилан үзвэл Алтайн өвөр говь болон Зүүнгарын говьд ургамалын төрөл зүйл нь олон байдаг бол Алашаагийн говьд харьцангуй цөөхөн ажээ. Энэ нь мэдээж хэрэг усны нөөцтэй нь холбоотой. Баянбүрдийг ашиглаж ирсэн түүхээс Евроазийг холбосон эртний алдарт Торгоны зам нь баянбүрдүүдээр дайрдаг байсан бөгөөд үүнийгээ дагаад худалдааны зангилаа хотууд үүсэж бий болсон юм. БНХАУ-ын судлаач эрдэмтэн Хан 1995 онд баянбүрдийн судалгаа хийсэн бөгөөд тэрээр 1км2 талбай бүхий баянбүрд нь дунджаар 5420000м3 ус гаргах боломжтой гэжээ. БНХАУ-ын цэвэр усны нөөцийн 11%-ийг баянбүрд эзэлдэг байна. Баянбүрдийг сэргээж, байгааг нь зөв зүйтэй ашиглаж байгаа жишээ Төв Азийн улсууд, Хятадад байна. БНХАУ-ын Шинжаан Уйгур буюу Шинэ Хязгаарын Өөртөө Засах Орон /1,6 сая км2/ нь говь, цөл газар бөгөөд нийт нутгийнх нь 4% нь л баянбүрд ажээ. Гэвч хүн амынх нь 90%, хот тосгодынх нь 98% нь баянбүрдүүдээ даган бий болж, суурьшжээ. Энэ бүс нутагт баянбүрд нь зөвхөн тариалангийн ач холбогдолтой бус, харин ч экологи, гоо зүй, танин мэдэхүй, эрүүл ахуйн ач холбогдолтой ажээ. Тэрнээс гадна эрт цагт Уйгур болон Төв Азийн нүүдэлчид баянбүрдийг байгалийн гамшиг болох элсний нүүдэл, шороон шуургаас хамгаалах “бэхлэлт” маягаар ашигладаг байв. БНХАУ-ын туршлагыг судалж үзэхэд баянбүрдүүдээ хамгаалахын тулд 1950 оноос хойш нийт 24 сая га нутгийг ойжуулж, 933000 га талбайг зүлэгжүүлжээ. Мөн 2,4 сая га элсийг тойруулж өвс тарин хамгаалалт хийжээ. Хятадад нэгэн зүйр үг байдаг нь “ямх өвс уул шиг элсийг халхална” гэсэн утгатай. Цөлжилтийн бүсэд ойжуулах ажлын явц нь 5-9%-тай байна.Тэнгэр уулын хойд хэсэгт орших баянбүрдүүд Тэнгэр уулын бүс нутгийн 4,5%-ийг эзлэх боловч тус нутгийн хүн амын 95% нь баянбүрдээ даган төвлөрдөг байна. Байгалиас заяасан энэхүү бүтээгдэхүүний усны нөөцийг хуримтлуулан иж бүрэн ашиглах замаар говийн унаган модлог, сөөглөг, заг, хайлаас ургуулах, газар тариалан эрхлэх, төрөл бүрийн аж ахуй эрхлэх өргөн боломжтой ажээ. Манай орны хувьд баянбүрд чухал бөгөөд түүний анхдагч элемент нь ус юм. Усаа дагаж ургамал, ургамалыг дагаж амьтан цугладаг байгалийн хууль. Баянбүрдийг хүн ам, мал сүргийн амьдралын нөхцлийг сайжруулах болон цөлжилтийг сааруулах тулгуур цэг гэж үзэж болох юм. Монгол орны говийн бүсэд Сайншанд, Баруун-урт, Даланзадгад, Есөнбулаг зэрэг усныхаа нэрээр нэрлэгдсэн суурин газрууд олон байдаг. Монголын говьд анх баянбүрдийг түшиглэн Оросын эрдэмтэн В. Ф. Шубин 1940 онд 0,5 га талбайд газар тариалан эрхэлж байжээ. 1970-80 онд Говийн бүсийн ундарга сайтай булаг, гүний худаг түшиглэн хүнсний ногоо, жимс тариалдаг байв. Говийн булаг бүрд мод таривал багагүй хэмжээний талбай ойжуулах боломжтой. Гэхдээ ус байсан ч гэсэн тохирох хөрсгүй газар олон бий. Тиймээс тохиромжтой газрыг илрүүлэн, баянбүрд байгуулах боломжтой. 1970-80-аад оны судалгаагаар газар доорхи усны ордуудыг илрүүлсэн. Энэ нь говьд баянбүрд байгуулах боломжтойг илтгэнэ. Говийн байгаль маш эмзэг учраас болгоомжтой хандах хэрэгтэй. Говьд усны нөөцийг ашиглаж байгуулмал баянбүрд байгуулсан жишээ хэд хэдийг дурьдаж болно. Хүний байгуулсан баянбүрдүүд байх ба 1960 онд Оросуудын тусламжтайгаар баянбүрд байгуулах ажил хийгдэж эхэлсэн байна. Хөрсний болон гадаргын усыг ашиглах замаар баянбүрдүүд бий болгох нь цөлжилт болон экологийн тэнцвэрт байдал алдагдахаас сэргийлэх нь чухал ач холбогдолтой арга хэмжээ юм. Говийн зарим нутагт байгуулсан баянбүрдүүдийг нэрлэвэл: Говь-Алтай аймгийн Бигэр сумын Мянган, Бургас, Цогт сумын тэгш, Халиун сумын Халиун гол, Шарга сумын Урд гол, Дэлгэр сумын Гуулин, Увс аймгийн Улаантолгойн чацарганы плантаци, Ховд аймгийн Булган, Манхан сум, Өмнөговь аймгийн Ханхонгор сумын Хадат булаг зэрэг баянбүрдүүд бий. Баянбүрдийн усны нөөц, горимын судалгааг жинчид, жуулчид хоноглох усаа авах зорилгоор тэмдэглэж байсан ба 1940-өөд оноос шинжлэн ухааны үндэстэй газарзүйн судалгааг хийсэн байдаг. Алдартай баянбүрдийн тоонд Говь-Алтай аймгийн Захуй, Баянхонгор аймгийн Эхийн гол, Өмнөговь аймгийн Зулганай, Гвь-Алтайн Тооройн булаг, Наран сэвстэй зэрэг орно. Зарим нь 400км2 талбайтай том байхад зарим нь 1 га хүрэхгүй талбайтай хэрнээ байгалийн алдарт уран бүтээл хэвээрээ хадгалагдан үлджээ. Монгол орны баянбүрдүүд дэлхийн бусад орныхтой харьцуулахад хүн, малын хөлд бага идэгдсэн ба гэж зарим судлаачид үздэг боловч өдгөө хатаж ширгэсээр байгаа юм. Говийн баянбүрдүүд Говийн Их Дархан газар, Бага дархан газар, Говь Гурвансайхны Байгалийн Цогцолборт газруудад орших ба энэ нь баянбүрдүүдийг хамгаалах, ашиглахад анхаарах шаардлагатай гэдгийг харуулж өгч байгаа юм. Түүнээс гадна Зуун мод, Зулганай, Эхийн гол зэрэг баянбүрдүүд нь ховор ан амьтны нүүдлийн зам гэдгийг бас анхаарах шаардлагатай. Монголчуудын хувьд нүүдлийн иргэншилтэй бөгөөд хүн ам нь таруу байршсан байдаг. Энэ нөхцөл байдал нь Монгол оронд баянбүрдийг ашиглан аялал жуулчлал, МАА, усалгаатай газар тариалан хөгжүүлэхэд хязгаарлагч хүчин зүйлс байх болно. Монголчууд баянбүрдүүдээ хамгаалж ирсэн сайхан уламжлалтай ард түмэн. Баянбүрдийн үр шимийг нэмэгдүүлэх, ашиглах талаар бидэнд алдаж оносон зүйлс асар их бий. Баянбүрдийн усны нөөцийг ашиглана гэхээр бүх усыг нь шавхаад газар тариаланд хэрэглэнэ гэсэн үг бишээ. Харин ч нөөцийг нь зөв тодорхойлж, орон нутгийн игэдтэй хамтран ашиглах нь чухал юм. Манай оронд хүний гараар буюу байгуулмал баянбүрдүүдийг бий болгох боломжтой. Зөвхөн баянбүрдүүдийг байгуулаад зогсохгүй хүний болон байгалийн нөлөөгөөр эвдэрч доройтсон баянбүрдүүдийг сэргээх боломжууд ч бий гэж үзэж байна. Хүний гараар баянбүрдийг бий болгохдоо усны эх үүсвэр, нөөцийг нь тооцох нь маш чухал. Баянбүрд бол хүний идээшлэх нутаг байсан бөгөөд байсаар ч байх болноо. Баянбүрдийг ашиглах, хиймэл баянбүрдийг бий болгохдоо алдаа гаргавал бид цөлжилтийн эсрэг арга хэмжээ авах биш харин цөлжилтийг түргэтгэнэ гэсэн үг. Тиймээс тооцоо, нарийн судалгаа шаардлагатай. Байгалийн талаасаа баянбүрдийн хамгийн том дайсан нь шороон болон элсэн шуурга болон ган юм. Баянбүрд нь их эмзэг. Устаж доройтохдоо их амархан. Тиймээс орчин үед судалгааг нарийн хийж, дэвшилтэт технологийг хуучин уламжлалт аргатай хослуулан ашиглах нь чухал. Хүн-баянбүрдийн хоорондын харилцаа, хамаарал нь маш чухал бөгөөд хүмүүс шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг. lu90vpw73hq2z6pyi74ef8ia99czftg 858435 858433 2026-06-09T02:40:34Z Доржнамжин 105196 Баянбүрд гэж юу вэ? Баянбүрдийн судалгаа, түүхийн талаарх мэдээлэл 858435 wikitext text/x-wiki Баянбүрд гэдэг нь грек хэлний oasis гэдэг үгнээс гаралтай түүний орчны ус, ургамал, амьтны цогцлолыг нэрлэж байгаа юм. Монгол үгийн гарлын хувьд Бүрд, Баянбүрд бараг адил утгаар хэрэглэгдэж иржээ. Эрдэмтэн Я.Цэвэлийн зохиосон “Монгол хэлний тайлбар толь” хэмээх бүтээлд Бүрд гэдэг бол “Газраас ундран гарч хол урсахгүй тогтсон багахан ус (шанд бүрд) юм” хэмээжээ. Харин 2008 онд зохиосон Монгол хэлний дэлгэрэнгүй тайлбар толь хэмээх бүтээлд баянбүрд нь “Говь газар байх устай, өвс ургамал жигдэрсэн хэсэг газар” хэмээн тодорхойлжээ. Эндээс үзэхэд говь, цөлийн бүсэд хөрсний ус нэвчин булаг, шанд ундран, Өөрөөр хэлбэл ногоон толбо бүхий багахан ургамалтай газрыг “Бүрд”, өвс ургамал жигдэрсэн буюу мод, сөөг, өвслөг ургамал хосолсон хэлбэрээр ургаж, усны ундарга сайтай газрыг “Баянбүрд” хэмээн ойлгож ирсэн байх юм. Энэ утгаараа дэлхийн улс орнуудын сонгодог утгатай монголчуудын баянбүрд хэмээх ойлголт нь дүйж байна. Харин судлаачид өдий хүртэл ба Бүрд, Баянбүрд хэмээх ойлголтыг салган ялгаж ойлгоогүй. Тухайлбал: говь, цөлийн бүс нутгийн горхи шанд болон хөрсний ус нэвчин гарсан баялаг ургамал бүхий хэсэгхэн газар хэмээн нэг ойлголтын хүрээнд авч үзсээр ирсэн байх юм. Эртний чийглэг сав ширэнгийн гаралтай ургамал үлдэн хоцорсон хуурай цөл нутагт хамаарах ус чийгээр харьцангуй илүү хангамжтай цэгийг баянбүрд гэж үзэж ирсэн юм. Баянбүрд нь говь, цөлд горхи шанд болон гүний ус нэвчин гарсан баялаг ургамал бүхий хэсэгхэн газар гэж Монголын нэвтэрхий толь, Шагж багшийн толь бичигт тодорхойлжээ. Уулс ховор, гадарга нь тэгшивтэр хээр, усны хуримтлалын онцлог усархаг ургамал, зэгс, шагшуурга ургасан харьцангуй үзэсгэлэнт газрыг нутгийн хүмүүс бүрд хэмээн нэрлэх нь бий. Говь нутгийн чийглэг, ус ихтэй булаг орчим сөөг бут ургаж, түүнийг даган амьтад олноороо цугладаг. Баянбүрд нь Монгол орны цөлийн экосистемийн онцгой хэсэг бөгөөд түүнийг судлах, хамгаалах, үр ашигтайгаар ашиглах, ширгэхээс нь сэргийлэх нь асар их ач холбогдолтой билээ. Баянбүрд нь ургамал болон амьтны ундны гол тэжээлийн цэг болох учраас цөлийн экосистемийн ногоон ургамалын бүрэлдэлтэнд чухал байр суурь эзэлдэг байна. Баянбүрдийн ангилал ба тархалт Баянбүрдийн ангилал нь олон хүчин зүйлүүдээс хамаардаг байна. Баянбүрдүүдийн газарзүйн байршил, усны эх үүсвэр, хэмжээ, үүссэн цаг хугацаа, усны нөөц, ургамалшил, хөрсний бүтэц, булгийн тоо, амьтны нягтшил гээд нөлөөлөх хүчин зүйлүүд их бий. Дээрхи хүчин зүйлүүд нь баянбүрдүүдийг хооронд нь ялгаатай болгодог. Байгалийн баянбүрд гэдэг нь хүний гараар бүтээгдээгүй, хүний үйл ажиллагааны нөлөөнд автаагүй баянбүрдийг хэлдэг ажээ. Энэ төрлийн баянбүрдүүд хүний хөлөөс ихэнхдээ хол байдаг байна. Хүний гараар бүтээгдсэн буюу байгуулмал баянбүрд гэдэг нь хүний хэрэгцээ шаардлагын дагуу бий болгосон баянбүрдүүдийг хэлнэ. Үүссэн цаг хугацааны хувьд баянбүрдүүдийг нэн эртний, эртний, шинэ, нэн шинэ хэмээн 4 ангилжээ. Нэн эртний баянбүрд гэдэг нь 1000 жилийн өмнө, эсвэл түүнээс ч өмнө үүссэн баянбүрдүүдийг нэрлэнэ. Эртний баянбүрд гэдэгт 100-1000 жилийн өмнө үүссэн баянбүрдүүдийг хэлдэг бол шинэ баянбүрд гэдэг нь 100-гаас бага жилийн настай баянбүрдүүдийг хэлдэг ажээ. Нэн шинэ баянбүрд гэдэгт 10-аас бага жилийн өмнө үүссэн баянбүрдийг хэлдэг. 1975 онд судлаач М. П. Петров говийн баянбүрдүүдийг геоморфологийн онцлогоос нь хамаараад нам газрын, уулын амны хэмээн ангилжээ. Харин Монгол орны хувьд баянбүрдийг байгалийн ба хүний гараар бүтээгдсэн гэж 2 ангилдаг. Баянбүрдийн хэмжээг түүний усны нөөц нь тодорхойлдог ажээ. Ерөнхийдөө Алтайн нурууны бэлээр баянбүрдүүд нь том хэмжээтэй, ус ихтэй байдаг нь уулын үерийн ус бууж ирдэгтэй холбоотой. Харин говийн баянбүрдүүд талбайн хувьд бага гэх боловч тухайн нутагтаа экологийн тэнцвэрийн амин чухал ач холбогдолтой. Иймээс цөлжилтөөс сэргийлэх, говийн байгалийг хамгаалахын тулд баянбүрдийг анхааран авч үзэх ёстой. Говийн баянбүрд нь говийн шим мандлын түүхэн хөгжлийг харуулах уугуул төрх, нөгөө талаар говийг амьд бүрдлийн хувьд сайжруулахад хэрэгтэй генофондын үнэт сан хөмрөгийг агуулсан ховор чамин тогтолцоо юм. Монгол орны цөлийн бүсийн нийт нутаг дэвсгэрийн 0,5-1%-ийг эзлэх боловч экологи, байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөгөөрөө хэмжээнээсээ ч илүү чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байна. 1998 онд судалгаа хийсэн Л. Чимэдрэгзэн Зүүнгарын говьд 10, Алтайн цаад говьд 54, Алашагийн говийн Монголын хэсэгт 20 байна гэж тэмдэглэсэн нь бий. Энэ нь нийтдээ 80 гаруй баянбүрд болж байгаа юм. Тэрээр мөн баянбүрдийн ангилал хийжээ. Газарзүйн байрлалын хувьд Монгол орны баянбүрдүүдийг Алашаагийн, Алтайн өвөр говийн, Зүүнгарын говийн баянбүрдүүд хэмээн 3 ангилжээ. Монгол орны баянбүрдүүд нь Монгол орны цөлийн бүсэд буюу өмнөд хэсэгт, тодруулбал Ховд, Говь-Алтай, Баянхонгор, Өмнөговь, Дорноговь аймгуудын өмнөд хэсгээр тархжээ. Алашаа говийн тойрог нь Монгол орны өмнөд хил дагуу буюу Тост уулаас эхлэн Сулинхээр хүртэл нарийн зурвасыг хамардаг. Өөрөөр хэлбэл энд Өмнөговь аймгийн Борзонгийн говь, Заг сүжийн говь, Гурилын говь, Гашууны говь, Улаан толгойн хоолой гэсэн газрууд хамаарагдана. Энд цөөн тоотой, хэмжээгээрээ жижигхэн баянбүрдүүд байдаг. 1 баянбүрдэд дунджаар 488000 га цөлийн бүс ноогдож байгаа нь баянбүрдийн нягтшил сийрэг гэдгийг харуулж байна. Алашагийн баянбүрдүүд нь талбайн хувьд бага, усны нөөцөөр бага байдаг. Алтайн өвөр говийн баянбүрдийн тойрогт Монгол Алтай болон Говь-Алтайн нурууны өмнөд хэсэг бүхий уудам нутаг хамаарагдана. Энд Сэгс цагаан богд, Эдрэнгийн нуруу зэрэг томоохон уулс байдаг. нэг баянбүрдэд дунджаар 100000 га цөлийн бүс ноогддог ба энэ үзүүлэлтээрээ харьцангуй өндөр нягтшилтай гэж тооцогддог ажээ. Зүүнгарын говийн тойрог нь үндсэндээ Үенч, Бодонч голуудын сав газар, Байтаг, Хавтаг, Тахийн шан нурууны бэлийг хэлнэ. Энд нэг баянбүрдэд дунджаар 247000 га цөлийн бүсийн талбай ноогдож байгаа нь баянбүрдийн тархалт, нягтшилын хувьд Алашаагаас өндөр боловч Алтайн өвөр говийн тойргоос харьцангуй бага байна. Баянбүрдийн ургамалжилт Их нууруудын хөндий, хотгор болон Зүүнгарын говийг оролцуулаад Монголын говь-цөлийн бүсэд 1140 орчим зүйлийн ургамал ургадаг байна. Монгол орны баянбүрдүүдэд 164 зүйлийн ургамал ургадаг байна. Ургамалын төрөл зүйлийн хувьд Алтайн өвөр говийн баянбүрдүүдэд харьцангуй баялаг байдаг бол Алашаа, Зүүнгарын говийн баянбүрдүүдэд бага байдаг ажээ. Баянбүрдүүдийг тойрог тус бүрээр нь ангилан үзвэл Алтайн өвөр говь болон Зүүнгарын говьд ургамалын төрөл зүйл нь олон байдаг бол Алашаагийн говьд харьцангуй цөөхөн ажээ. Энэ нь мэдээж хэрэг усны нөөцтэй нь холбоотой. Баянбүрдийг ашиглаж ирсэн түүхээс Евроазийг холбосон эртний алдарт Торгоны зам нь баянбүрдүүдээр дайрдаг байсан бөгөөд үүнийгээ дагаад худалдааны зангилаа хотууд үүсэж бий болсон юм. БНХАУ-ын судлаач эрдэмтэн Хан 1995 онд баянбүрдийн судалгаа хийсэн бөгөөд тэрээр 1км2 талбай бүхий баянбүрд нь дунджаар 5420000м3 ус гаргах боломжтой гэжээ. БНХАУ-ын цэвэр усны нөөцийн 11%-ийг баянбүрд эзэлдэг байна. Баянбүрдийг сэргээж, байгааг нь зөв зүйтэй ашиглаж байгаа жишээ Төв Азийн улсууд, Хятадад байна. БНХАУ-ын Шинжаан Уйгур буюу Шинэ Хязгаарын Өөртөө Засах Орон /1,6 сая км2/ нь говь, цөл газар бөгөөд нийт нутгийнх нь 4% нь л баянбүрд ажээ. Гэвч хүн амынх нь 90%, хот тосгодынх нь 98% нь баянбүрдүүдээ даган бий болж, суурьшжээ. Энэ бүс нутагт баянбүрд нь зөвхөн тариалангийн ач холбогдолтой бус, харин ч экологи, гоо зүй, танин мэдэхүй, эрүүл ахуйн ач холбогдолтой ажээ. Тэрнээс гадна эрт цагт Уйгур болон Төв Азийн нүүдэлчид баянбүрдийг байгалийн гамшиг болох элсний нүүдэл, шороон шуургаас хамгаалах “бэхлэлт” маягаар ашигладаг байв. БНХАУ-ын туршлагыг судалж үзэхэд баянбүрдүүдээ хамгаалахын тулд 1950 оноос хойш нийт 24 сая га нутгийг ойжуулж, 933000 га талбайг зүлэгжүүлжээ. Мөн 2,4 сая га элсийг тойруулж өвс тарин хамгаалалт хийжээ. Хятадад нэгэн зүйр үг байдаг нь “ямх өвс уул шиг элсийг халхална” гэсэн утгатай. Цөлжилтийн бүсэд ойжуулах ажлын явц нь 5-9%-тай байна.Тэнгэр уулын хойд хэсэгт орших баянбүрдүүд Тэнгэр уулын бүс нутгийн 4,5%-ийг эзлэх боловч тус нутгийн хүн амын 95% нь баянбүрдээ даган төвлөрдөг байна. Байгалиас заяасан энэхүү бүтээгдэхүүний усны нөөцийг хуримтлуулан иж бүрэн ашиглах замаар говийн унаган модлог, сөөглөг, заг, хайлаас ургуулах, газар тариалан эрхлэх, төрөл бүрийн аж ахуй эрхлэх өргөн боломжтой ажээ. Манай орны хувьд баянбүрд чухал бөгөөд түүний анхдагч элемент нь ус юм. Усаа дагаж ургамал, ургамалыг дагаж амьтан цугладаг байгалийн хууль. Баянбүрдийг хүн ам, мал сүргийн амьдралын нөхцлийг сайжруулах болон цөлжилтийг сааруулах тулгуур цэг гэж үзэж болох юм. Монгол орны говийн бүсэд Сайншанд, Баруун-урт, Даланзадгад, Есөнбулаг зэрэг усныхаа нэрээр нэрлэгдсэн суурин газрууд олон байдаг. Монголын говьд анх баянбүрдийг түшиглэн Оросын эрдэмтэн В. Ф. Шубин 1940 онд 0,5 га талбайд газар тариалан эрхэлж байжээ. 1970-80 онд Говийн бүсийн ундарга сайтай булаг, гүний худаг түшиглэн хүнсний ногоо, жимс тариалдаг байв. Говийн булаг бүрд мод таривал багагүй хэмжээний талбай ойжуулах боломжтой. Гэхдээ ус байсан ч гэсэн тохирох хөрсгүй газар олон бий. Тиймээс тохиромжтой газрыг илрүүлэн, баянбүрд байгуулах боломжтой. 1970-80-аад оны судалгаагаар газар доорхи усны ордуудыг илрүүлсэн. Энэ нь говьд баянбүрд байгуулах боломжтойг илтгэнэ. Говийн байгаль маш эмзэг учраас болгоомжтой хандах хэрэгтэй. Говьд усны нөөцийг ашиглаж байгуулмал баянбүрд байгуулсан жишээ хэд хэдийг дурьдаж болно. Хүний байгуулсан баянбүрдүүд байх ба 1960 онд Оросуудын тусламжтайгаар баянбүрд байгуулах ажил хийгдэж эхэлсэн байна. Хөрсний болон гадаргын усыг ашиглах замаар баянбүрдүүд бий болгох нь цөлжилт болон экологийн тэнцвэрт байдал алдагдахаас сэргийлэх нь чухал ач холбогдолтой арга хэмжээ юм. Говийн зарим нутагт байгуулсан баянбүрдүүдийг нэрлэвэл: Говь-Алтай аймгийн Бигэр сумын Мянган, Бургас, Цогт сумын тэгш, Халиун сумын Халиун гол, Шарга сумын Урд гол, Дэлгэр сумын Гуулин, Увс аймгийн Улаантолгойн чацарганы плантаци, Ховд аймгийн Булган, Манхан сум, Өмнөговь аймгийн Ханхонгор сумын Хадат булаг зэрэг баянбүрдүүд бий. Баянбүрдийн усны нөөц, горимын судалгааг жинчид, жуулчид хоноглох усаа авах зорилгоор тэмдэглэж байсан ба 1940-өөд оноос шинжлэн ухааны үндэстэй газарзүйн судалгааг хийсэн байдаг. Алдартай баянбүрдийн тоонд Говь-Алтай аймгийн Захуй, Баянхонгор аймгийн Эхийн гол, Өмнөговь аймгийн Зулганай, Гвь-Алтайн Тооройн булаг, Наран сэвстэй зэрэг орно. Зарим нь 400км2 талбайтай том байхад зарим нь 1 га хүрэхгүй талбайтай хэрнээ байгалийн алдарт уран бүтээл хэвээрээ хадгалагдан үлджээ. Монгол орны баянбүрдүүд дэлхийн бусад орныхтой харьцуулахад хүн, малын хөлд бага идэгдсэн ба гэж зарим судлаачид үздэг боловч өдгөө хатаж ширгэсээр байгаа юм. Говийн баянбүрдүүд Говийн Их Дархан газар, Бага дархан газар, Говь Гурвансайхны Байгалийн Цогцолборт газруудад орших ба энэ нь баянбүрдүүдийг хамгаалах, ашиглахад анхаарах шаардлагатай гэдгийг харуулж өгч байгаа юм. Түүнээс гадна Зуун мод, Зулганай, Эхийн гол зэрэг баянбүрдүүд нь ховор ан амьтны нүүдлийн зам гэдгийг бас анхаарах шаардлагатай. Монголчуудын хувьд нүүдлийн иргэншилтэй бөгөөд хүн ам нь таруу байршсан байдаг. Энэ нөхцөл байдал нь Монгол оронд баянбүрдийг ашиглан аялал жуулчлал, МАА, усалгаатай газар тариалан хөгжүүлэхэд хязгаарлагч хүчин зүйлс байх болно. Монголчууд баянбүрдүүдээ хамгаалж ирсэн сайхан уламжлалтай ард түмэн. Баянбүрдийн үр шимийг нэмэгдүүлэх, ашиглах талаар бидэнд алдаж оносон зүйлс асар их бий. Баянбүрдийн усны нөөцийг ашиглана гэхээр бүх усыг нь шавхаад газар тариаланд хэрэглэнэ гэсэн үг бишээ. Харин ч нөөцийг нь зөв тодорхойлж, орон нутгийн игэдтэй хамтран ашиглах нь чухал юм. Манай оронд хүний гараар буюу байгуулмал баянбүрдүүдийг бий болгох боломжтой. Зөвхөн баянбүрдүүдийг байгуулаад зогсохгүй хүний болон байгалийн нөлөөгөөр эвдэрч доройтсон баянбүрдүүдийг сэргээх боломжууд ч бий гэж үзэж байна. Хүний гараар баянбүрдийг бий болгохдоо усны эх үүсвэр, нөөцийг нь тооцох нь маш чухал. Баянбүрд бол хүний идээшлэх нутаг байсан бөгөөд байсаар ч байх болноо. Баянбүрдийг ашиглах, хиймэл баянбүрдийг бий болгохдоо алдаа гаргавал бид цөлжилтийн эсрэг арга хэмжээ авах биш харин цөлжилтийг түргэтгэнэ гэсэн үг. Тиймээс тооцоо, нарийн судалгаа шаардлагатай. Байгалийн талаасаа баянбүрдийн хамгийн том дайсан нь шороон болон элсэн шуурга болон ган юм. Баянбүрд нь их эмзэг. Устаж доройтохдоо их амархан. Тиймээс орчин үед судалгааг нарийн хийж, дэвшилтэт технологийг хуучин уламжлалт аргатай хослуулан ашиглах нь чухал. Хүн-баянбүрдийн хоорондын харилцаа, хамаарал нь маш чухал бөгөөд хүмүүс шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг. 14fqy87keh0lx3t24kszvh7v7se3knf 858438 858435 2026-06-09T03:38:21Z Zorigt 49 858438 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oasis in Libya.jpg|thumb]] '''Баянбүрд''' гэдэг нь грек хэлний oasis гэдэг үгнээс гаралтай түүний орчны ус, ургамал, амьтны цогцлолыг нэрлэж байгаа юм. Монгол үгийн гарлын хувьд Бүрд, Баянбүрд бараг адил утгаар хэрэглэгдэж иржээ. Эрдэмтэн Я.Цэвэлийн зохиосон “Монгол хэлний тайлбар толь” хэмээх бүтээлд Бүрд гэдэг бол “Газраас ундран гарч хол урсахгүй тогтсон багахан ус (шанд бүрд) юм” хэмээжээ. Харин 2008 онд зохиосон Монгол хэлний дэлгэрэнгүй тайлбар толь хэмээх бүтээлд баянбүрд нь “Говь газар байх устай, өвс ургамал жигдэрсэн хэсэг газар” хэмээн тодорхойлжээ. Эндээс үзэхэд говь, цөлийн бүсэд хөрсний ус нэвчин булаг, шанд ундран, Өөрөөр хэлбэл ногоон толбо бүхий багахан ургамалтай газрыг “Бүрд”, өвс ургамал жигдэрсэн буюу мод, сөөг, өвслөг ургамал хосолсон хэлбэрээр ургаж, усны ундарга сайтай газрыг “Баянбүрд” хэмээн ойлгож ирсэн байх юм. Энэ утгаараа дэлхийн улс орнуудын сонгодог утгатай монголчуудын баянбүрд хэмээх ойлголт нь дүйж байна. Харин судлаачид өдий хүртэл ба Бүрд, Баянбүрд хэмээх ойлголтыг салган ялгаж ойлгоогүй. Тухайлбал: говь, цөлийн бүс нутгийн горхи шанд болон хөрсний ус нэвчин гарсан баялаг ургамал бүхий хэсэгхэн газар хэмээн нэг ойлголтын хүрээнд авч үзсээр ирсэн байх юм. Эртний чийглэг сав ширэнгийн гаралтай ургамал үлдэн хоцорсон хуурай цөл нутагт хамаарах ус чийгээр харьцангуй илүү хангамжтай цэгийг баянбүрд гэж үзэж ирсэн юм. Баянбүрд нь говь, цөлд горхи шанд болон гүний ус нэвчин гарсан баялаг ургамал бүхий хэсэгхэн газар гэж Монголын нэвтэрхий толь, Шагж багшийн толь бичигт тодорхойлжээ. Уулс ховор, гадарга нь тэгшивтэр хээр, усны хуримтлалын онцлог усархаг ургамал, зэгс, шагшуурга ургасан харьцангуй үзэсгэлэнт газрыг нутгийн хүмүүс бүрд хэмээн нэрлэх нь бий. Говь нутгийн чийглэг, ус ихтэй булаг орчим сөөг бут ургаж, түүнийг даган амьтад олноороо цугладаг. Баянбүрд нь Монгол орны цөлийн экосистемийн онцгой хэсэг бөгөөд түүнийг судлах, хамгаалах, үр ашигтайгаар ашиглах, ширгэхээс нь сэргийлэх нь асар их ач холбогдолтой билээ. Баянбүрд нь ургамал болон амьтны ундны гол тэжээлийн цэг болох учраас цөлийн экосистемийн ногоон ургамалын бүрэлдэлтэнд чухал байр суурь эзэлдэг байна. ==Баянбүрдийн ангилал ба тархалт== Баянбүрдийн ангилал нь олон хүчин зүйлүүдээс хамаардаг байна. Баянбүрдүүдийн газарзүйн байршил, усны эх үүсвэр, хэмжээ, үүссэн цаг хугацаа, усны нөөц, ургамалшил, хөрсний бүтэц, булгийн тоо, амьтны нягтшил гээд нөлөөлөх хүчин зүйлүүд их бий. Дээрхи хүчин зүйлүүд нь баянбүрдүүдийг хооронд нь ялгаатай болгодог. Байгалийн баянбүрд гэдэг нь хүний гараар бүтээгдээгүй, хүний үйл ажиллагааны нөлөөнд автаагүй баянбүрдийг хэлдэг ажээ. Энэ төрлийн баянбүрдүүд хүний хөлөөс ихэнхдээ хол байдаг байна. Хүний гараар бүтээгдсэн буюу байгуулмал баянбүрд гэдэг нь хүний хэрэгцээ шаардлагын дагуу бий болгосон баянбүрдүүдийг хэлнэ. Үүссэн цаг хугацааны хувьд баянбүрдүүдийг нэн эртний, эртний, шинэ, нэн шинэ хэмээн 4 ангилжээ. Нэн эртний баянбүрд гэдэг нь 1000 жилийн өмнө, эсвэл түүнээс ч өмнө үүссэн баянбүрдүүдийг нэрлэнэ. Эртний баянбүрд гэдэгт 100-1000 жилийн өмнө үүссэн баянбүрдүүдийг хэлдэг бол шинэ баянбүрд гэдэг нь 100-гаас бага жилийн настай баянбүрдүүдийг хэлдэг ажээ. Нэн шинэ баянбүрд гэдэгт 10-аас бага жилийн өмнө үүссэн баянбүрдийг хэлдэг. 1975 онд судлаач М. П. Петров говийн баянбүрдүүдийг геоморфологийн онцлогоос нь хамаараад нам газрын, уулын амны хэмээн ангилжээ. Харин Монгол орны хувьд баянбүрдийг байгалийн ба хүний гараар бүтээгдсэн гэж 2 ангилдаг. Баянбүрдийн хэмжээг түүний усны нөөц нь тодорхойлдог ажээ. Ерөнхийдөө Алтайн нурууны бэлээр баянбүрдүүд нь том хэмжээтэй, ус ихтэй байдаг нь уулын үерийн ус бууж ирдэгтэй холбоотой. Харин говийн баянбүрдүүд талбайн хувьд бага гэх боловч тухайн нутагтаа экологийн тэнцвэрийн амин чухал ач холбогдолтой. Иймээс цөлжилтөөс сэргийлэх, говийн байгалийг хамгаалахын тулд баянбүрдийг анхааран авч үзэх ёстой. Говийн баянбүрд нь говийн шим мандлын түүхэн хөгжлийг харуулах уугуул төрх, нөгөө талаар говийг амьд бүрдлийн хувьд сайжруулахад хэрэгтэй генофондын үнэт сан хөмрөгийг агуулсан ховор чамин тогтолцоо юм. Монгол орны цөлийн бүсийн нийт нутаг дэвсгэрийн 0,5-1%-ийг эзлэх боловч экологи, байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөгөөрөө хэмжээнээсээ ч илүү чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байна. 1998 онд судалгаа хийсэн Л. Чимэдрэгзэн Зүүнгарын говьд 10, Алтайн цаад говьд 54, Алашагийн говийн Монголын хэсэгт 20 байна гэж тэмдэглэсэн нь бий. Энэ нь нийтдээ 80 гаруй баянбүрд болж байгаа юм. Тэрээр мөн баянбүрдийн ангилал хийжээ. Газарзүйн байрлалын хувьд Монгол орны баянбүрдүүдийг Алашаагийн, Алтайн өвөр говийн, Зүүнгарын говийн баянбүрдүүд хэмээн 3 ангилжээ. Монгол орны баянбүрдүүд нь Монгол орны цөлийн бүсэд буюу өмнөд хэсэгт, тодруулбал Ховд, Говь-Алтай, Баянхонгор, Өмнөговь, Дорноговь аймгуудын өмнөд хэсгээр тархжээ. Алашаа говийн тойрог нь Монгол орны өмнөд хил дагуу буюу Тост уулаас эхлэн Сулинхээр хүртэл нарийн зурвасыг хамардаг. Өөрөөр хэлбэл энд Өмнөговь аймгийн Борзонгийн говь, Заг сүжийн говь, Гурилын говь, Гашууны говь, Улаан толгойн хоолой гэсэн газрууд хамаарагдана. Энд цөөн тоотой, хэмжээгээрээ жижигхэн баянбүрдүүд байдаг. 1 баянбүрдэд дунджаар 488000 га цөлийн бүс ноогдож байгаа нь баянбүрдийн нягтшил сийрэг гэдгийг харуулж байна. Алашагийн баянбүрдүүд нь талбайн хувьд бага, усны нөөцөөр бага байдаг. Алтайн өвөр говийн баянбүрдийн тойрогт Монгол Алтай болон Говь-Алтайн нурууны өмнөд хэсэг бүхий уудам нутаг хамаарагдана. Энд Сэгс цагаан богд, Эдрэнгийн нуруу зэрэг томоохон уулс байдаг. нэг баянбүрдэд дунджаар 100000 га цөлийн бүс ноогддог ба энэ үзүүлэлтээрээ харьцангуй өндөр нягтшилтай гэж тооцогддог ажээ. Зүүнгарын говийн тойрог нь үндсэндээ Үенч, Бодонч голуудын сав газар, Байтаг, Хавтаг, Тахийн шан нурууны бэлийг хэлнэ. Энд нэг баянбүрдэд дунджаар 247000 га цөлийн бүсийн талбай ноогдож байгаа нь баянбүрдийн тархалт, нягтшилын хувьд Алашаагаас өндөр боловч Алтайн өвөр говийн тойргоос харьцангуй бага байна. ==Баянбүрдийн ургамалжилт== Их нууруудын хөндий, хотгор болон Зүүнгарын говийг оролцуулаад Монголын говь-цөлийн бүсэд 1140 орчим зүйлийн ургамал ургадаг байна. Монгол орны баянбүрдүүдэд 164 зүйлийн ургамал ургадаг байна. Ургамалын төрөл зүйлийн хувьд Алтайн өвөр говийн баянбүрдүүдэд харьцангуй баялаг байдаг бол Алашаа, Зүүнгарын говийн баянбүрдүүдэд бага байдаг ажээ. Баянбүрдүүдийг тойрог тус бүрээр нь ангилан үзвэл Алтайн өвөр говь болон Зүүнгарын говьд ургамалын төрөл зүйл нь олон байдаг бол Алашаагийн говьд харьцангуй цөөхөн ажээ. Энэ нь мэдээж хэрэг усны нөөцтэй нь холбоотой. ==Баянбүрдийг ашиглаж ирсэн түүхээс== Евразийг холбосон эртний алдарт Торгоны зам нь баянбүрдүүдээр дайрдаг байсан бөгөөд үүнийгээ дагаад худалдааны зангилаа хотууд үүсэж бий болсон юм. БНХАУ-ын судлаач эрдэмтэн Хан 1995 онд баянбүрдийн судалгаа хийсэн бөгөөд тэрээр 1км2 талбай бүхий баянбүрд нь дунджаар 5420000м3 ус гаргах боломжтой гэжээ. БНХАУ-ын цэвэр усны нөөцийн 11%-ийг баянбүрд эзэлдэг байна. Баянбүрдийг сэргээж, байгааг нь зөв зүйтэй ашиглаж байгаа жишээ Төв Азийн улсууд, Хятадад байна. БНХАУ-ын Шинжаан Уйгур буюу Шинэ Хязгаарын Өөртөө Засах Орон /1,6 сая км2/ нь говь, цөл газар бөгөөд нийт нутгийнх нь 4% нь л баянбүрд ажээ. Гэвч хүн амынх нь 90%, хот тосгодынх нь 98% нь баянбүрдүүдээ даган бий болж, суурьшжээ. Энэ бүс нутагт баянбүрд нь зөвхөн тариалангийн ач холбогдолтой бус, харин ч экологи, гоо зүй, танин мэдэхүй, эрүүл ахуйн ач холбогдолтой ажээ. Тэрнээс гадна эрт цагт Уйгур болон Төв Азийн нүүдэлчид баянбүрдийг байгалийн гамшиг болох элсний нүүдэл, шороон шуургаас хамгаалах “бэхлэлт” маягаар ашигладаг байв. БНХАУ-ын туршлагыг судалж үзэхэд баянбүрдүүдээ хамгаалахын тулд 1950 оноос хойш нийт 24 сая га нутгийг ойжуулж, 933000 га талбайг зүлэгжүүлжээ. Мөн 2,4 сая га элсийг тойруулж өвс тарин хамгаалалт хийжээ. Хятадад нэгэн зүйр үг байдаг нь “ямх өвс уул шиг элсийг халхална” гэсэн утгатай. Цөлжилтийн бүсэд ойжуулах ажлын явц нь 5-9%-тай байна.Тэнгэр уулын хойд хэсэгт орших баянбүрдүүд Тэнгэр уулын бүс нутгийн 4,5%-ийг эзлэх боловч тус нутгийн хүн амын 95% нь баянбүрдээ даган төвлөрдөг байна. Байгалиас заяасан энэхүү бүтээгдэхүүний усны нөөцийг хуримтлуулан иж бүрэн ашиглах замаар говийн унаган модлог, сөөглөг, заг, хайлаас ургуулах, газар тариалан эрхлэх, төрөл бүрийн аж ахуй эрхлэх өргөн боломжтой ажээ. Манай орны хувьд баянбүрд чухал бөгөөд түүний анхдагч элемент нь ус юм. Усаа дагаж ургамал, ургамалыг дагаж амьтан цугладаг байгалийн хууль. Баянбүрдийг хүн ам, мал сүргийн амьдралын нөхцлийг сайжруулах болон цөлжилтийг сааруулах тулгуур цэг гэж үзэж болох юм. Монгол орны говийн бүсэд Сайншанд, Баруун-урт, Даланзадгад, Есөнбулаг зэрэг усныхаа нэрээр нэрлэгдсэн суурин газрууд олон байдаг. Монголын говьд анх баянбүрдийг түшиглэн Оросын эрдэмтэн В. Ф. Шубин 1940 онд 0,5 га талбайд газар тариалан эрхэлж байжээ. 1970-80 онд Говийн бүсийн ундарга сайтай булаг, гүний худаг түшиглэн хүнсний ногоо, жимс тариалдаг байв. Говийн булаг бүрд мод таривал багагүй хэмжээний талбай ойжуулах боломжтой. Гэхдээ ус байсан ч гэсэн тохирох хөрсгүй газар олон бий. Тиймээс тохиромжтой газрыг илрүүлэн, баянбүрд байгуулах боломжтой. 1970-80-аад оны судалгаагаар газар доорхи усны ордуудыг илрүүлсэн. Энэ нь говьд баянбүрд байгуулах боломжтойг илтгэнэ. Говийн байгаль маш эмзэг учраас болгоомжтой хандах хэрэгтэй. Говьд усны нөөцийг ашиглаж байгуулмал баянбүрд байгуулсан жишээ хэд хэдийг дурьдаж болно. Хүний байгуулсан баянбүрдүүд байх ба 1960 онд Оросуудын тусламжтайгаар баянбүрд байгуулах ажил хийгдэж эхэлсэн байна. Хөрсний болон гадаргын усыг ашиглах замаар баянбүрдүүд бий болгох нь цөлжилт болон экологийн тэнцвэрт байдал алдагдахаас сэргийлэх нь чухал ач холбогдолтой арга хэмжээ юм. Говийн зарим нутагт байгуулсан баянбүрдүүдийг нэрлэвэл: Говь-Алтай аймгийн Бигэр сумын Мянган, Бургас, Цогт сумын тэгш, Халиун сумын Халиун гол, Шарга сумын Урд гол, Дэлгэр сумын Гуулин, Увс аймгийн Улаантолгойн чацарганы плантаци, Ховд аймгийн Булган, Манхан сум, Өмнөговь аймгийн Ханхонгор сумын Хадат булаг зэрэг баянбүрдүүд бий. Баянбүрдийн усны нөөц, горимын судалгааг жинчид, жуулчид хоноглох усаа авах зорилгоор тэмдэглэж байсан ба 1940-өөд оноос шинжлэн ухааны үндэстэй газарзүйн судалгааг хийсэн байдаг. Алдартай баянбүрдийн тоонд Говь-Алтай аймгийн Захуй, Баянхонгор аймгийн Эхийн гол, Өмнөговь аймгийн Зулганай, Гвь-Алтайн Тооройн булаг, Наран сэвстэй зэрэг орно. Зарим нь 400км2 талбайтай том байхад зарим нь 1 га хүрэхгүй талбайтай хэрнээ байгалийн алдарт уран бүтээл хэвээрээ хадгалагдан үлджээ. Монгол орны баянбүрдүүд дэлхийн бусад орныхтой харьцуулахад хүн, малын хөлд бага идэгдсэн ба гэж зарим судлаачид үздэг боловч өдгөө хатаж ширгэсээр байгаа юм. Говийн баянбүрдүүд Говийн Их Дархан газар, Бага дархан газар, Говь Гурвансайхны Байгалийн Цогцолборт газруудад орших ба энэ нь баянбүрдүүдийг хамгаалах, ашиглахад анхаарах шаардлагатай гэдгийг харуулж өгч байгаа юм. Түүнээс гадна Зуун мод, Зулганай, Эхийн гол зэрэг баянбүрдүүд нь ховор ан амьтны нүүдлийн зам гэдгийг бас анхаарах шаардлагатай. Монголчуудын хувьд нүүдлийн иргэншилтэй бөгөөд хүн ам нь таруу байршсан байдаг. Энэ нөхцөл байдал нь Монгол оронд баянбүрдийг ашиглан аялал жуулчлал, МАА, усалгаатай газар тариалан хөгжүүлэхэд хязгаарлагч хүчин зүйлс байх болно. Монголчууд баянбүрдүүдээ хамгаалж ирсэн сайхан уламжлалтай ард түмэн. Баянбүрдийн үр шимийг нэмэгдүүлэх, ашиглах талаар бидэнд алдаж оносон зүйлс асар их бий. Баянбүрдийн усны нөөцийг ашиглана гэхээр бүх усыг нь шавхаад газар тариаланд хэрэглэнэ гэсэн үг бишээ. Харин ч нөөцийг нь зөв тодорхойлж, орон нутгийн игэдтэй хамтран ашиглах нь чухал юм. Манай оронд хүний гараар буюу байгуулмал баянбүрдүүдийг бий болгох боломжтой. Зөвхөн баянбүрдүүдийг байгуулаад зогсохгүй хүний болон байгалийн нөлөөгөөр эвдэрч доройтсон баянбүрдүүдийг сэргээх боломжууд ч бий гэж үзэж байна. Хүний гараар баянбүрдийг бий болгохдоо усны эх үүсвэр, нөөцийг нь тооцох нь маш чухал. Баянбүрд бол хүний идээшлэх нутаг байсан бөгөөд байсаар ч байх болноо. Баянбүрдийг ашиглах, хиймэл баянбүрдийг бий болгохдоо алдаа гаргавал бид цөлжилтийн эсрэг арга хэмжээ авах биш харин цөлжилтийг түргэтгэнэ гэсэн үг. Тиймээс тооцоо, нарийн судалгаа шаардлагатай. Байгалийн талаасаа баянбүрдийн хамгийн том дайсан нь шороон болон элсэн шуурга болон ган юм. Баянбүрд нь их эмзэг. Устаж доройтохдоо их амархан. Тиймээс орчин үед судалгааг нарийн хийж, дэвшилтэт технологийг хуучин уламжлалт аргатай хослуулан ашиглах нь чухал. Хүн-баянбүрдийн хоорондын харилцаа, хамаарал нь маш чухал бөгөөд хүмүүс шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг. r628d2n8cgrq3yzpm2hhp133tzu4oeu Ацтека цэнгэлдэх хүрээлэн 0 146629 858419 858371 2026-06-09T00:49:45Z Zorigt 49 858419 wikitext text/x-wiki [[Файл:Estadio Azteca desde el aire 2.tif|thumb|375x375px]] '''Ацтека цэнгэлдэх хүрээлэн''' ([[Испани хэл|испани.]] ''Estadio Azteca'') -[[Мексик]] улсын нийслэл [[Мехико]] хотод байрлах, дэлхийн хамгийн том хөлбөмбөгийн цэнгэлдэх хүрээлэнгүүдийн нэг бөгөөд 87,523 үзэгчийн суудалтай юм. Ацтека нь [[Латин Америк|Латин Америкийн]] хамгийн том цэнгэлдэх хүрээлэн, дэлхийд 5-рт ордог. Хөлбөмбөгийн тэмцээнд зориулан тусгайлан бүтээсэн дэлхийн хамгийн том тус цэнгэлдэх хүрээлэн далайн түвшнээс дээш 2,200 метрээс дээш өндөрт байрладаг гэдгээрээ мөн онцлог юм. Уг цэнгэлдэх хүрээлэн Хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий финалын тоглолтыг хоёр удаа (Бразилийн [[Маракана цэнгэлдэх хүрээлэн|Маракана цэнгэлдэх хүрээлэнгийн]] адил) хүлээн авсан хоёр цэнгэлдэх хүрээлэнгийн нэг юм. Ацтека цэнгэлдэх хүрээлэн нь 1968 оны Мехико хотод болсон [[1968 оны Зуны Олимп|Зуны Олимпын наадмын]] талбайнуудын нэг бөгөөд хөлбөмбөгийн тэмцээний гол цэнгэлдэх хүрээлэн байв. Ацтека цэнгэлдэх хүрээлэн бол Мексикийн гол цэнгэлдэх хүрээлэн бөгөөд тус улсын үндэсний шигшээ баг 1966 оноос хойш гэрийн тоглолтуудаа энд хийж ирсэн байна. te373df48eapb2k9fz30y130rzt50ok Гуадалахара 0 146630 858372 2026-06-08T12:07:54Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Guadalajara, PH.jpg|thumb]] '''Гуадалаха́ра''' ([[Испани хэл|испани.]] ''Guadalajara'' ) — [[Мексик]] улсын Халиско мужийн 2020 оны байдлаар 1 сая 386 мянган хүн амтай байсан хот. Номхон далайн баруун бүсэд орших Гуадалахара хотыг Тапатиагийн сувд, Барууны сувд, Гуанатос, Сарнай..." 858372 wikitext text/x-wiki [[Файл:Guadalajara, PH.jpg|thumb]] '''Гуадалаха́ра''' ([[Испани хэл|испани.]] ''Guadalajara'' ) — [[Мексик]] улсын Халиско мужийн 2020 оны байдлаар 1 сая 386 мянган хүн амтай байсан хот. Номхон далайн баруун бүсэд орших Гуадалахара хотыг Тапатиагийн сувд, Барууны сувд, Гуанатос, Сарнайн хот, Халискогийн сүйт бүсгүй, Мексикийн цахиурын хөндий гэх зэргээр нэрлэдэг байна. Гвадалахара бол Мексикийн баруун өмнөд хэсгийн эдийн засаг, тээвэр, соёлын гол төв юм. == Хотын хүн амын тоо == Гуадалахара хот 2020 оны байдлаар 1 сая 386 мянган хүн амтай байсан бөгөөд хот орчмын бүстэйгээ 5 сая орчим байв {| class="wikitable mw-collapsible" !Он !Хүн амын тоо |- !1738 |24 560 |- !1865 |69 670 |- !1960 |740 394 |- !1970 |1 199 391 |- !1980 |1 626 152 |- !1990 |1 650 205 |- !2000 |1 646 183 |- !2010 |1 495 182 |- !2020 |1 385 621 |} == Эдийн засаг == Гуадалахара хотын бүс нутаг нь Мексикийн гурав дахь том эдийн засгийн төв юм (Мехико болон Монтеррей хотуудын дараа). Эдийн засгийн идэвхтэй хүн амын 60 орчим хувь нь худалдаа, үйлчилгээ, аялал жуулчлалын салбарт ажилладаг. Хөгжингүй салбаруудад электроник, нэхмэл эдлэл, гутал, хүнсний боловсруулалт, шар айраг исгэх, автомашины сэлбэг хэрэгсэл, металл багаж хэрэгсэл орно. Хотын бараа бүтээгдэхүүний ихэнхийг АНУ руу экспортолдог. Энэ хотыг Мексикийн Цахиурын хөндий гэж мөн нэрлэдэг. Учир нь General Electric, Intel, Hitachi, Hewlett Packard, Siemens AG, Flextronics, Solectron зэрэг өндөр технологийн компаниуд энд болон хотын захын хорооллуудад үйлдвэрүүдтэй байна. Үүнээс гадна Гвадалахара бол аялал жуулчлалын томоохон төв юм. r8bbeoqusbatk3vqd8qoct2ii8izhgp 858418 858372 2026-06-09T00:47:04Z Zorigt 49 858418 wikitext text/x-wiki [[Файл:Guadalajara, PH.jpg|thumb]] '''Гуадалахара''' ([[Испани хэл|испани.]] ''Guadalajara'' ) — [[Мексик]] улсын Халиско мужийн хот. Номхон далайн баруун бүсэд орших Гуадалахара хотыг Тапатиагийн сувд, Барууны сувд, Гуанатос, Сарнайн хот, Халискогийн сүйт бүсгүй, Мексикийн цахиурын хөндий гэх зэргээр нэрлэдэг. Гвадалахара бол Мексикийн баруун өмнөд хэсгийн эдийн засаг, тээвэр, соёлын гол төв юм. == Хотын хүн амын тоо == Гуадалахара хот 2020 оны байдлаар 1 сая 386 мянган хүн амтай байсан бөгөөд хот орчмын бүстэйгээ 5 сая орчим байв. {| class="wikitable mw-collapsible" !Он !Хүн амын тоо |- !1738 |24 560 |- !1865 |69 670 |- !1960 |740 394 |- !1970 |1 199 391 |- !1980 |1 626 152 |- !1990 |1 650 205 |- !2000 |1 646 183 |- !2010 |1 495 182 |- !2020 |1 385 621 |} == Эдийн засаг == Гуадалахара хотын бүс нутаг нь Мексикийн гурав дахь том эдийн засгийн төв юм (Мехико болон Монтеррей хотуудын дараа). Эдийн засгийн идэвхтэй хүн амын 60 орчим хувь нь худалдаа, үйлчилгээ, аялал жуулчлалын салбарт ажилладаг. Хөгжингүй салбаруудад электроник, нэхмэл эдлэл, гутал, хүнсний боловсруулалт, шар айраг исгэх, автомашины сэлбэг хэрэгсэл, металл багаж хэрэгсэл орно. Хотын бараа бүтээгдэхүүний ихэнхийг АНУ руу экспортолдог. Энэ хотыг Мексикийн Цахиурын хөндий гэж мөн нэрлэдэг. Учир нь General Electric, Intel, Hitachi, Hewlett Packard, Siemens AG, Flextronics, Solectron зэрэг өндөр технологийн компаниуд энд болон хотын захын хорооллуудад үйлдвэрүүдтэй байна. Үүнээс гадна Гуадалахара бол аялал жуулчлалын томоохон төв юм. [[Ангилал:Мексикийн суурин]] k4xwd0tv6ypjsnwr8gbjcapfo4wkqhf Калифорнийн булан 0 146631 858374 2026-06-08T12:54:19Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Wpdms nasa topo gulf of california.jpg|thumb]] '''Калифорнийн булан''' ([[Испани хэл|испани.]]''Golfo de California,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Gulf of California''), мөн Кортезийн тэнгис ([[Испани хэл|испани.]] ''Mar de Cortés'') болон Улаан ягаан тэнгис ([[Испани хэл|испани.]] ''Mar Bermejo'') гэгддэг бөгөөд Калифорн..." 858374 wikitext text/x-wiki [[Файл:Wpdms nasa topo gulf of california.jpg|thumb]] '''Калифорнийн булан''' ([[Испани хэл|испани.]]''Golfo de California,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Gulf of California''), мөн Кортезийн тэнгис ([[Испани хэл|испани.]] ''Mar de Cortés'') болон Улаан ягаан тэнгис ([[Испани хэл|испани.]] ''Mar Bermejo'') гэгддэг бөгөөд [[Калифорнийн хойг|Калифорнийн хойгийг]] Номхон далайгаас Мексикийн эх газрын эргээс тусгаарладаг булан юм. Булангийн ус нь Мексик улсын Доод Калифорни, Өмнөд доод Калифорни, Сонора, Синалоа мужуудын эргийг хүрээлдэг бөгөөд эргийн шугамын урт нь ойролцоогоор 4000 орчим км юм. Калифорнийн булан руу цутгадаг Колорадо, Фуэрте, Майо, Синалоа, Сонора, Яки голууд багтдаг. Булангийн гадаргуугийн талбай нь ойролцоогоор 177,000 хавтгай дөрвөлжин километр юм. Хамгийн их гүн нь 3000 метрээс илүү гүн байдаг ажээ. Энэ буланд 900 орчим арлын 37 томоохон арал байдаг юм. s9b8rgr72783lc1fmzlgrg97ugvii3k 858414 858374 2026-06-09T00:38:43Z Zorigt 49 858414 wikitext text/x-wiki [[Файл:Wpdms nasa topo gulf of california.jpg|thumb]] '''Калифорнийн булан''' ([[Испани хэл|испани.]]''Golfo de California,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Gulf of California''), мөн Кортезийн тэнгис ([[Испани хэл|испани.]] ''Mar de Cortés'') болон Улаан ягаан тэнгис ([[Испани хэл|испани.]] ''Mar Bermejo'') гэгддэг бөгөөд [[Калифорнийн хойг|Калифорнийн хойгийг]] Мексикийн эх газрын эргээс тусгаарладаг булан юм. Булангийн ус нь Мексик улсын Доод Калифорни, Өмнөд доод Калифорни, Сонора, Синалоа мужуудын эргийг хүрээлдэг бөгөөд эргийн шугамын урт нь ойролцоогоор 4000 орчим км юм. Калифорнийн булан руу Колорадо, Фуэрте, Майо, Синалоа, Сонора, Яки голууд цутгадаг. Булангийн гадаргуугийн талбай нь ойролцоогоор 177,000 хавтгай дөрвөлжин километр юм. Хамгийн их гүн нь 3000 метрээс илүү гүн байдаг ажээ. Энэ буланд 900 орчим арал байдгаас 37 нь томоохон арал юм. [[Ангилал:Номхон далайн булан]] [[Ангилал:Мексикийн газар зүй]] m680zey6u1k0rjoj3ocaqoe8j93720h Калифорнийн хойг 0 146632 858378 2026-06-08T13:12:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Baja peninsula (mexico) 250m Sierra Giganta.jpg|thumb|Калифорнийн хойг (сансрын зураг)]] '''Калифорнийн хойг''' ([[Испани хэл|испани]]. ''Baja California,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Baja California peninsula'') нь [[Хойд Америк]] [[Хойд Америк|тивийн]] баруун хэсэгт, Мексикийн баруун хойд хэсэгт орших урт, нар..." 858378 wikitext text/x-wiki [[Файл:Baja peninsula (mexico) 250m Sierra Giganta.jpg|thumb|Калифорнийн хойг (сансрын зураг)]] '''Калифорнийн хойг''' ([[Испани хэл|испани]]. ''Baja California,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Baja California peninsula'') нь [[Хойд Америк]] [[Хойд Америк|тивийн]] баруун хэсэгт, Мексикийн баруун хойд хэсэгт орших урт, нарийн хойг юм. Баруун талаараа [[Номхон далай]], зүүн талаараа [[Калифорнийн булан|Калифорнийн булангаар]] хүрээлэгдсэн 1247 км урт бөгөөд 40-өөс 320 км өргөнтэй хойг юм. Мексикийн Баха Калифорни, Баха Калифорни Сур мужууд хойгт байрладаг. Талбайн хувьд 144,000 км² юм. Доод Калифорнийн ихэнх хэсгийг Сонора болон Баха Калифорнийн цөл эзэлдэг байна. Хойд талаараа тус хойг нь АНУ-ын [[Калифорни|Калифорни муж]] болон Мексикийн Сонора мужийн баруун хэсэгтэй хиллэдэг. Баруун талаараа Номхон далай, зүүн талаараа [[Калифорнийн булан|Калифорнийн булангаар]] хүрээлүүлдэг. Хоёр эргүүд нь нэлээд ялгаатай. 1k7ei6zechpzcq8ew4hzfiwpagf0gd1 858415 858378 2026-06-09T00:39:23Z Zorigt 49 858415 wikitext text/x-wiki [[Файл:Baja peninsula (mexico) 250m Sierra Giganta.jpg|thumb|Калифорнийн хойг (сансрын зураг)]] '''Калифорнийн хойг''' ([[Испани хэл|испани]]. ''Baja California,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Baja California peninsula'') нь [[Хойд Америк]] [[Хойд Америк|тивийн]] баруун хэсэгт, Мексикийн баруун хойд хэсэгт орших урт, нарийн хойг юм. Баруун талаараа [[Номхон далай]], зүүн талаараа [[Калифорнийн булан|Калифорнийн булангаар]] хүрээлэгдсэн 1247 км урт бөгөөд 40-өөс 320 км өргөнтэй хойг юм. Мексикийн Баха Калифорни, Баха Калифорни Сур мужууд хойгт байрладаг. Талбайн хувьд 144,000 км² юм. Доод Калифорнийн ихэнх хэсгийг Сонора болон Баха Калифорнийн цөл эзэлдэг байна. Хойд талаараа тус хойг нь АНУ-ын [[Калифорни|Калифорни муж]] болон Мексикийн Сонора мужийн баруун хэсэгтэй хиллэдэг. Баруун талаараа Номхон далай, зүүн талаараа [[Калифорнийн булан|Калифорнийн булангаар]] хүрээлүүлдэг. Хоёр эргүүд нь нэлээд ялгаатай. [[Ангилал:Америкийн хойг]] [[Ангилал:Мексикийн газар зүй]] 1xaflf2x37r56a77x20vc8non4pjbad Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Швед Вестра Гөталанд 828 146633 858384 2026-06-08T13:31:38Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Вестра Гөталанд', top = 59.50, bottom = 57.10, left = 10.90, right = 15.20, image = 'Sweden Västra Götaland location map.svg' }" 858384 Scribunto text/plain return { name = 'Вестра Гөталанд', top = 59.50, bottom = 57.10, left = 10.90, right = 15.20, image = 'Sweden Västra Götaland location map.svg' } 3sze09sm1hvbxgd8jjojkmwiie5r24g Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Швед Өмнөд 828 146634 858385 2026-06-08T13:32:47Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Өмнөд Швед', top = 60.86, bottom = 55.1, left = 10.4, right = 19.867, image = 'Sweden location map, 40south.svg' }" 858385 Scribunto text/plain return { name = 'Өмнөд Швед', top = 60.86, bottom = 55.1, left = 10.4, right = 19.867, image = 'Sweden location map, 40south.svg' } luu9xukgdsktef1atunkaje3kqoemi0 Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Швед Сконе 828 146635 858390 2026-06-08T17:54:47Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Сконе', top = 56.6, bottom = 55.2, left = 12.2, right = 15.0, image = 'Sweden Scania location map.svg', image1 = 'Sweden Scania relief location map.png' }" 858390 Scribunto text/plain return { name = 'Сконе', top = 56.6, bottom = 55.2, left = 12.2, right = 15.0, image = 'Sweden Scania location map.svg', image1 = 'Sweden Scania relief location map.png' } h37qwi76jf411hpggcs23xj3zsbr9yp Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Швед Йёншөпинг 828 146636 858395 2026-06-08T20:09:28Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Йёншөпинг', top = 58.30, bottom = 56.80, left = 12.90, right = 15.70, image = 'Sweden Jönköping location map.svg' }" 858395 Scribunto text/plain return { name = 'Йёншөпинг', top = 58.30, bottom = 56.80, left = 12.90, right = 15.70, image = 'Sweden Jönköping location map.svg' } e2vqk5q7w2kg0eymp5atugnxsmi4lt3 Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Швед Эстергөтланд 828 146637 858398 2026-06-08T20:17:02Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Эстергөтланд', top = 59.10, bottom = 57.60, left = 14.20, right = 17.20, image = 'Sweden Östergötland location map.svg' }" 858398 Scribunto text/plain return { name = 'Эстергөтланд', top = 59.10, bottom = 57.60, left = 14.20, right = 17.20, image = 'Sweden Östergötland location map.svg' } 6qco3x435g6ar3d7iplnxf4no4wd4zv Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Швед Вестерботтен 828 146638 858400 2026-06-08T20:22:24Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Вестерботтен', top = 66.40, bottom = 63.30, left = 14.10, right = 21.70, image = 'Sweden Västerbotten location map.svg' }" 858400 Scribunto text/plain return { name = 'Вестерботтен', top = 66.40, bottom = 63.30, left = 14.10, right = 21.70, image = 'Sweden Västerbotten location map.svg' } f48sk0lm6f1wfg90mqirr30jfgk95ye Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Норвеги Трёнделаг 828 146639 858404 2026-06-08T20:28:24Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Трёнделаг', top = 65.25, bottom = 62.2, left = 8, right = 14.6, image = 'Norway Trøndelag adm location map.svg' }" 858404 Scribunto text/plain return { name = 'Трёнделаг', top = 65.25, bottom = 62.2, left = 8, right = 14.6, image = 'Norway Trøndelag adm location map.svg' } c2z1l5wuf906y89njkrz6i09fbezcy2 858405 858404 2026-06-08T20:28:35Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Трёнделаг]] to [[Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Норвеги Трёнделаг]] 858404 Scribunto text/plain return { name = 'Трёнделаг', top = 65.25, bottom = 62.2, left = 8, right = 14.6, image = 'Norway Trøndelag adm location map.svg' } c2z1l5wuf906y89njkrz6i09fbezcy2 Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Трёнделаг 828 146640 858406 2026-06-08T20:28:36Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Трёнделаг]] to [[Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Норвеги Трёнделаг]] 858406 Scribunto text/plain return require [[Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Норвеги Трёнделаг]] av7mmqkx5lgdm5sw9hjumhsskrvzy2m Педро Алвареш Кабрал 0 146641 858422 2026-06-09T00:55:06Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Pedro Álvares Cabral.jpg|thumb]] '''Пе́дро А́лвареш (А́лварес) Кабра́л''' ([[Португал хэл|порт.]] ''Pedro Álvares Cabral,'' 1467 /1468 онд Белмонти хотод төрсөн — 1520 он орчим Сантарен хотод нас барсан) — португалийн язгууртан, цэргийн жанжин, далайн ахмад бөгөөд судлаач. Бразилийг а..." 858422 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pedro Álvares Cabral.jpg|thumb]] '''Пе́дро А́лвареш (А́лварес) Кабра́л''' ([[Португал хэл|порт.]] ''Pedro Álvares Cabral,'' 1467 /1468 онд Белмонти хотод төрсөн — 1520 он орчим Сантарен хотод нас барсан) — португалийн язгууртан, цэргийн жанжин, далайн ахмад бөгөөд судлаач. Бразилийг анх нээсэн хүн. kcxx1le3zy6ayqzcvozdmagid76pflo 858428 858422 2026-06-09T01:12:46Z Zorigt 49 858428 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pedro Álvares Cabral.jpg|thumb]] '''Педро Алвареш (Алварес) Кабрал''' ([[Португал хэл|порт.]] ''Pedro Álvares Cabral,'' 1467 /1468 онд Белмонти хотод төрсөн — 1520 он орчим Сантарен хотод нас барсан) — Португалын язгууртан, цэргийн жанжин, далайн ахмад бөгөөд судлаач. Бразилыг анх нээсэн хүн. {{DEFAULTSORT:Кабрал, Педро Алвареш}} [[Ангилал:Португалын аялагч]] [[Ангилал:1460-д онд төрсөн]] [[Ангилал:1520 онд өнгөрсөн]] atjrlr33v7h7zmwg2cdwp2lkagxr5ay 858439 858428 2026-06-09T03:49:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 858439 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pedro Álvares Cabral.jpg|thumb]] '''Педро Алвареш (Алварес) Кабрал''' ([[Португал хэл|порт.]] ''Pedro Álvares Cabral,'' 1467 /1468 онд Португалийн Белмонти хотод төрсөн — 1520 он орчим Португалийн Сантарен хотод нас барсан) — Португалын тосгоны язгууртан гаралтхай өндөр боловсролтой аялагч, цэргийн жанжин, далайн ахмад бөгөөд судлаач. Бразилыг анх нээсэн хүн. == Бразилийг нээсэн тухай == [[Васко да Гама]] Энэтхэг рүү хийсэн анхны Португалийн аялал амжилттай буцаж ирсний дараа [[I Мануэл]] хаан 13 хөлөг онгоц, 1200 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Португалийн хоёр дахь экспедицийг мөн адил замаар илгээхээр шийджээ. 1500 оны 2-р сарын 15-нд Педро Кабрал шинэ экспедицийн Бартоломеу Диас, Николау Коэльо (Энэтхэг рүү хийсэн анхны экспедицийн оролцогч) болон бусад олон алдартай далайчдыг удирдагчаар томилогдсон байна. [[Файл:Cabral voyage 1500 PT.png|thumb|418x418px|Педро Кабралын 1500 оны аялалын газрын зураг]] Ахмадын албан тушаалынхаа төлөө Кабрал 10,000 крузадос болон өөрийн зардлаар 30 тонн чинжүү худалдаж авах, Европ руу буцааж авчирч, Португалийн титэмд татваргүй зарах эрхийг авчээ. Тэрээр мөн 10 хайрцаг ямар ч халуун ногоог татваргүй импортлохыг зөвшөөрсөн. Маш аюултай аялал байсан ч Кабрал Португал руу амжилттай буцаж ирсний дараа маш баян хүн болох сайхан ирээдүйтэй байв. 32 настай Педро Кабралын удирдлаган дор хөлөг онгоц 1500 оны 3-р сарын 9-нд [[Лиссабон]] хотоос Кабо Верде арлууд руу хөдөлжээ. 1500 оны 4-р сарын 24-нд Кабрал Бразилийн эрэг дээр газардаж, Португалийн мэдэлд авсан гэж зарлав. Тэрээр буух газраа Вера Круз Ланд гэж нэрлэжээ (1500 онд үүнийг Санта Круз гэж нэрлэж, хэдэн жилийн дараа Бразил гэдэг нэр бий болсон). Нээлтийн ач холбогдлыг ойлгосон Педро Кабрал ахмадуудынхаа нэгийг Лиссабон руу илгээж, хаанд захидал илгээжээ. Хэдэн сарын дараа хаан Гонсало Коэльогийн удирдлага дор Вера Круз руу гурван каравель илгээв. Үүний зэрэгцээ Кабрал Энэтхэг рүү аяллаа үргэлжлүүлсэн байна. {{DEFAULTSORT:Кабрал, Педро Алвареш}} [[Ангилал:Португалын аялагч]] [[Ангилал:1460-д онд төрсөн]] [[Ангилал:1520 онд өнгөрсөн]] t6t4pvljhlvi1xsrsa1i6pd60ocq3q0 858443 858439 2026-06-09T04:09:43Z Zorigt 49 858443 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pedro Álvares Cabral.jpg|thumb]] '''Педро Алвареш (Алварес) Кабрал''' ([[Португал хэл|порт.]] ''Pedro Álvares Cabral,'' 1467 /1468 онд Португалын Белмонти хотод төрсөн — 1520 он орчим Португалын Сантарен хотод нас барсан) — Португалын тосгоны язгууртан гаралтай өндөр боловсролтой аялагч, цэргийн жанжин, далайн ахмад бөгөөд судлаач. Бразилыг анх нээсэн хүн. == Бразилыг нээсэн тухай == [[Васко да Гама]]гаар удирдуулсан, Энэтхэг рүү хийсэн Португалын анхны аялал амжилттай буцаж ирсний дараа [[I Мануэл]] хаан 13 хөлөг онгоц, 1200 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Португалын хоёр дахь экспедицийг мөн адил замаар илгээхээр шийджээ. 1500 оны 2-р сарын 15-нд Педро Кабрал шинэ экспедицийн Бартоломеу Диас, Николау Коэльо (Энэтхэг рүү хийсэн анхны экспедицийн оролцогч) болон бусад олон алдартай далайчдын удирдагчаар томилогдсон байна. [[Файл:Cabral voyage 1500 PT.png|thumb|418x418px|Педро Кабралын 1500 оны аяллын газрын зураг]] Ахмадын албан тушаалынхаа төлөө Кабрал 10,000 крузадос болон өөрийн зардлаар 30 тонн чинжүү худалдаж авах, Европ руу буцааж авчирч, Португалын титэмд татваргүй зарах эрхийг авчээ. Тэрээр мөн 10 хайрцаг халуун ногоог ямар ч татваргүй импортлох эрхтэй болсон. Маш аюултай аялал байсан ч Кабрал Португал руу амжилттай буцаж ирсний дараа маш баян хүн болох сайхан ирээдүйтэй байв. 32 настай Педро Кабралын удирдлага дор хөлөг онгоц 1500 оны 3-р сарын 9-нд [[Лиссабон]] хотоос Кабо Верде арлууд руу хөдөлжээ. 1500 оны 4-р сарын 24-нд Кабрал Бразилын эрэг дээр газардаж, Португалын мэдэлд авсан гэж зарлав. Тэрээр буух газраа Вера Круз Ланд гэж нэрлэжээ (1500 онд үүнийг Санта Круз гэж нэрлэж, хэдэн жилийн дараа Бразил гэдэг нэр бий болсон). Нээлтийн ач холбогдлыг ойлгосон Педро Кабрал ахмадуудынхаа нэгийг Лиссабон руу илгээж, хаанд захидал илгээжээ. Хэдэн сарын дараа хаан Гонсало Коэльогийн удирдлага дор Вера Круз руу гурван каравель илгээв. Үүний зэрэгцээ Кабрал Энэтхэг рүү аяллаа үргэлжлүүлсэн байна. {{DEFAULTSORT:Кабрал, Педро Алвареш}} [[Ангилал:Португалын аялагч]] [[Ангилал:1460-д онд төрсөн]] [[Ангилал:1520 онд өнгөрсөн]] okh8ai0jg6l2ul6pb1zt29ge9v38c4d Зуун модны баянбүрд 0 146643 858437 2026-06-09T02:56:44Z Доржнамжин 105196 Зуунмодны баянбүрд 858437 wikitext text/x-wiki Баянхонгор аймгийн Шинэжинст суманд орших Зуун модны тооройн баянбүрд нь Эдрэнгийн нурууны зүүн өмнөд шувтрагад өргөргийн 44° 08, уртрагийн 99° 22-ийн , солбицолд далайн түвшинээс дээш 1290 м өндөр өргөгдсөн цөлийн бүсэд оршдог баянбүрд юм. Алтайн өвөр говийн нэн ховор амьтад болох мазаалай, хулан, хар сүүлт гэх мэт олон амьтдыг ундаалдаг гайхамшигт баянбүрдийн 1 юм. Газрын гадарга: Бэсрэг толгод дэнжийн ам хавцал хормойг барьж тогтсон толгодын ам дагуу өмнө зүг сунаж тогтсон. Талбай: 8-10 га орчим. Хөрс: Жинхэнэ цөлийн дээд бүсийн элсэрхэг бор саарал хөрс нуга намгын мараалаг хөрс зонхилно. Усан хангамж: Гүний ус хагалбарын дагуу шүтэлцэх бөгөөд усны ундрага 0.08 л/с, 10-12 м орчим урт урсах булагтай. Ургамалжилт: Populus diversifolia; Carex enervis + Juncus bifonus; Tamarix ramosissima + Reaumuria soongorica; Tamarix ramosissima + Haloxylon ammodendron; Төглийн төрх: 12.0-12.5 м өндөр, 70-80 см бүдүүнтэй хөгшин тоорой зонхилсон баянбүрд. klgq7x2aftsgg8i9z6rcxorxvt3iuwv I Мануэл 0 146644 858441 2026-06-09T04:07:31Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Fernandes Holy Trinity (detail).jpg|thumb]] '''I''' '''Мануэл "Аз жаргалтай"''' ([[Португал хэл|порт.]] ''Manuel I o Venturoso''; 1469 оны 5-р сарын 31-нд [[Лиссабон|Лиссабонд]] төрсөн- 1521 оны 12-р сарын 13-нд Лиссабонд нас барсан) — 1495 оны 10-р сарын 25-наас нас бартлаа Ависс угсааны Португалийн 5 дахь..." 858441 wikitext text/x-wiki [[Файл:Fernandes Holy Trinity (detail).jpg|thumb]] '''I''' '''Мануэл "Аз жаргалтай"''' ([[Португал хэл|порт.]] ''Manuel I o Venturoso''; 1469 оны 5-р сарын 31-нд [[Лиссабон|Лиссабонд]] төрсөн- 1521 оны 12-р сарын 13-нд Лиссабонд нас барсан) — 1495 оны 10-р сарын 25-наас нас бартлаа Ависс угсааны Португалийн 5 дахь хаан. Мануэл өмнөх үеийнхнийхээ Португалийн ноёрхлыг тэлэх бодлогыг үргэлжлүүлсэн. Түүний хаанчлал нь газарзүйн нээлтийн эрин үеээр тэмдэглэгдэн үлдсэн юм. Түүний засаглалын үед [[Васко да Гама]] 1498 онд Энэтхэгийн эрэгт хүрч, [[Педро Алвареш Кабрал]] Бразилийг нээж, Франциско де Алмейда Энэтхэгийн анхны дэд хаан болж (1505), генерал [[Афонсо де Альбукерке]] Персийн буланд анхны колониудыг байгуулжээ. Энэ үе нь Португалийн хүч чадлын оргил үе, далайн эзэнт улс болж цэцэглэн хөгжсөн үе гэгддэг. Түүний эрх мэдлийн эрин үе нь хүн төрөлхтний туулж байсан хамгийн чухал соёл, улс төр, эдийн засаг, шашин шүтлэг, нийгэм, шинжлэх ухааны хувьсгалуудын гэрч болсон юм. I Мануэлийн бодлого нь соёлын хөгжилд гүн гүнзгий анхаарч идэвхтэй дэмжиж байв. Тэрээр ерөнхий боловсролын салбарыг шинэчилж, шинэ сургалтын хөтөлбөр боловсруулсан. Португалчуудын хийсэн шинжлэх ухааны нээлтүүд нь Европын урлаг, шинжлэх ухаан, философийн бүтээлч байдлын сэдэв, асуулт, сорилт болсон юм. Ийнхүү I Мануэл хааны хаанчлал нь Португалийн Сэргэн мандалтын нэг хэсэг бөгөөд эрчимтэй бүтээлч байдал, инновацийн үе гэж үздэг юм. I Мануэл 1521 онд тахлаас болж нас барсны дараа түүний Арагоны Мариа нараас төрсөн хүү III Жуан хаан ширээг залгамжилжээ. qlznq4bii22ivre103z8qptba8m6bm0 858446 858441 2026-06-09T04:18:33Z Zorigt 49 858446 wikitext text/x-wiki [[Файл:Fernandes Holy Trinity (detail).jpg|thumb]] '''I''' '''Мануэл "Аз жаргалтай"''' ([[Португал хэл|порт.]] ''Manuel I o Venturoso''; 1469 оны 5-р сарын 31-нд [[Лиссабон|Лиссабонд]] төрсөн - 1521 оны 12-р сарын 13-нд Лиссабонд нас барсан) — 1495 оны 10-р сарын 25-наас нас бартлаа төр барьсан, Ависс угсааны Португалын 5 дахь хаан. Мануэл өмнөх үеийнхнийхээ Португалын ноёрхлыг тэлэх бодлогыг үргэлжлүүлсэн. Түүний хаанчлал нь газар зүйн нээлтийн эрин үеэр тэмдэглэгдэн үлдсэн юм. Түүний засаглалын үед [[Васко да Гама]] 1498 онд Энэтхэгийн эрэгт хүрч, [[Педро Алвареш Кабрал]] Бразилыг нээж, Франциско де Алмейда Энэтхэгийн анхны дэд хаан болж (1505), генерал [[Афонсо де Альбукерке]] Персийн буланд анхны колониудыг байгуулжээ. Энэ үе нь Португалын хүч чадлын оргил үе, далайн эзэнт улс болж цэцэглэн хөгжсөн үе гэгддэг. Түүний эрх мэдлийн эрин үе нь хүн төрөлхтний туулж байсан хамгийн чухал соёл, улс төр, эдийн засаг, шашин шүтлэг, нийгэм, шинжлэх ухааны хувьсгалуудын гэрч болсон юм. I Мануэлийн бодлого нь соёлын хөгжилд гүн гүнзгий анхаарч идэвхтэй дэмжиж байв. Тэрээр ерөнхий боловсролын салбарыг шинэчилж, шинэ сургалтын хөтөлбөр боловсруулсан. Португалчуудын хийсэн шинжлэх ухааны нээлтүүд нь Европын урлаг, шинжлэх ухаан, философийн бүтээлч байдлын сэдэв, асуулт, сорилт болсон юм. Ийнхүү I Мануэл хааны хаанчлал нь Португалын Сэргэн мандалтын нэг хэсэг бөгөөд эрчимтэй бүтээлч байдал, инновацийн үе гэж үздэг юм. I Мануэл 1521 онд тахлаас болж нас барсны дараа түүний Арагоны Мариагаас төрсөн хүү III Жуан хаан ширээг залгамжилжээ. dueui4yetpfy9o2aekzlm19s7hvt6zi 858447 858446 2026-06-09T04:19:14Z Zorigt 49 858447 wikitext text/x-wiki [[Файл:Fernandes Holy Trinity (detail).jpg|thumb]] '''I''' '''Мануэл "Аз жаргалтай"''' ([[Португал хэл|порт.]] ''Manuel I o Venturoso''; 1469 оны 5-р сарын 31-нд [[Лиссабон|Лиссабонд]] төрсөн - 1521 оны 12-р сарын 13-нд Лиссабонд нас барсан) — 1495 оны 10-р сарын 25-наас нас бартлаа төр барьсан, Ависс угсааны Португалын 5 дахь хаан. Мануэл өмнөх үеийнхнийхээ Португалын ноёрхлыг тэлэх бодлогыг үргэлжлүүлсэн. Түүний хаанчлал нь газар зүйн нээлтийн эрин үеэр тэмдэглэгдэн үлдсэн юм. Түүний засаглалын үед [[Васко да Гама]] 1498 онд Энэтхэгийн эрэгт хүрч, [[Педро Алвареш Кабрал]] Бразилыг нээж, Франциско де Алмейда Энэтхэгийн анхны дэд хаан болж (1505), генерал [[Афонсо де Альбукерке]] Персийн буланд анхны колониудыг байгуулжээ. Энэ үе нь Португалын хүч чадлын оргил үе, далайн эзэнт улс болж цэцэглэн хөгжсөн үе гэгддэг. Түүний эрх мэдлийн эрин үе нь хүн төрөлхтний туулж байсан хамгийн чухал соёл, улс төр, эдийн засаг, шашин шүтлэг, нийгэм, шинжлэх ухааны хувьсгалуудын гэрч болсон юм. I Мануэлийн бодлого нь соёлын хөгжилд гүн гүнзгий анхаарч идэвхтэй дэмжиж байв. Тэрээр ерөнхий боловсролын салбарыг шинэчилж, шинэ сургалтын хөтөлбөр боловсруулсан. Португалчуудын хийсэн шинжлэх ухааны нээлтүүд нь Европын урлаг, шинжлэх ухаан, философийн бүтээлч байдлын сэдэв, асуулт, сорилт болсон юм. Ийнхүү I Мануэл хааны хаанчлал нь Португалын Сэргэн мандалтын нэг хэсэг бөгөөд эрчимтэй бүтээлч байдал, инновацийн үе гэж үздэг юм. I Мануэл 1521 онд тахлаас болж нас барсны дараа түүний Арагоны Мариагаас төрсөн хүү III Жуан хаан ширээг залгамжилжээ. [[Ангилал:Португалын хан]] p3ejsx1g32meduull2747ioyr6b8jmq 858474 858447 2026-06-09T08:50:24Z Zorigt 49 858474 wikitext text/x-wiki [[Файл:Fernandes Holy Trinity (detail).jpg|thumb]] '''I''' '''Мануэл "Аз жаргалтай"''' ([[Португал хэл|порт.]] ''Manuel I o Venturoso''; 1469 оны 5-р сарын 31-нд [[Лиссабон|Лиссабонд]] төрсөн - 1521 оны 12-р сарын 13-нд Лиссабонд нас барсан) — 1495 оны 10-р сарын 25-наас нас бартлаа төр барьсан, Ависс угсааны Португалын 5 дахь хаан. Мануэл өмнөх үеийнхнийхээ Португалын ноёрхлыг тэлэх бодлогыг үргэлжлүүлсэн. Түүний хаанчлал нь газар зүйн нээлтийн эрин үеэр тэмдэглэгдэн үлдсэн юм. Түүний засаглалын үед [[Васко да Гама]] 1498 онд Энэтхэгийн эрэгт хүрч, [[Педро Алвареш Кабрал]] Бразилыг нээж, Франциско де Алмейда Энэтхэгийн анхны дэд хаан болж (1505), генерал [[Афонсо де Албукерке]] Персийн буланд анхны колониудыг байгуулжээ. Энэ үе нь Португалын хүч чадлын оргил үе, далайн эзэнт улс болж цэцэглэн хөгжсөн үе гэгддэг. Түүний эрх мэдлийн эрин үе нь хүн төрөлхтний туулж байсан хамгийн чухал соёл, улс төр, эдийн засаг, шашин шүтлэг, нийгэм, шинжлэх ухааны хувьсгалуудын гэрч болсон юм. I Мануэлийн бодлого нь соёлын хөгжилд гүн гүнзгий анхаарч идэвхтэй дэмжиж байв. Тэрээр ерөнхий боловсролын салбарыг шинэчилж, шинэ сургалтын хөтөлбөр боловсруулсан. Португалчуудын хийсэн шинжлэх ухааны нээлтүүд нь Европын урлаг, шинжлэх ухаан, философийн бүтээлч байдлын сэдэв, асуулт, сорилт болсон юм. Ийнхүү I Мануэл хааны хаанчлал нь Португалын Сэргэн мандалтын нэг хэсэг бөгөөд эрчимтэй бүтээлч байдал, инновацийн үе гэж үздэг юм. I Мануэл 1521 онд тахлаас болж нас барсны дараа түүний Арагоны Мариагаас төрсөн хүү III Жуан хаан ширээг залгамжилжээ. [[Ангилал:Португалын хан]] 4xj58tzb506tyhie5fh4od8fd5tyttd Афонсо де Албукерке 0 146645 858449 2026-06-09T04:29:56Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Afonso de Albuquerque 2.jpg|thumb]] '''Афо́нсо де Альбуке́рке''' ([[Португал хэл|порт.]] ''Afonso de Albuquerque''; 1453 онд Португалийн хаант улсын [[Лиссабон]] хотын орчим Альяандра хотод төрсөн - 1515 оны 12-р сарын 16-нд Португалийн колони байсан Португалийн Энэтхэгийн "хуучин Гоа-д на..." 858449 wikitext text/x-wiki [[Файл:Afonso de Albuquerque 2.jpg|thumb]] '''Афо́нсо де Альбуке́рке''' ([[Португал хэл|порт.]] ''Afonso de Albuquerque''; 1453 онд Португалийн хаант улсын [[Лиссабон]] хотын орчим Альяандра хотод төрсөн - 1515 оны 12-р сарын 16-нд Португалийн колони байсан Португалийн Энэтхэгийн "хуучин Гоа-д нас барсан), '''Их Албукерке''' ([[Португал хэл|порт.]] ''Grande Albuquerque'') гэдэг — португалийн генерал, төрийн зүтгэлтэн бөгөөд Португалийн эзэнт улсыг сүндэрлүүлсэн гол хүн. Энэтхэгийн Гоа (1510), Малайзын Малакка (1511) зэрэг [[Энэтхэгийн далай|Энэтхэгийн далайн]] эрэг дагуу Португалийн байнгын гарнизон бүхий бэхлэлт цэгүүдийг байгуулснаар Альбукерке нь Евразийн далайн худалдааны гол замуудыг Арабуудаас булаан авч хяналтандаа оруулж чаджээ. == Намтар == Афонсо хүү Вила Верде душ Франкос хотын эзэн Гонсало де Альбукеркегийн 4 хүүгийн хоёр дахь нь байв. Түүний эцэг, өвөг эцэг нар I Жуан, I Дуарте хаадуудад итгэмжлэгдсэн нарийн бичгийн дарга нараар ажиллаж байжээ. Түүний эхийн талын өвөг эцэг Португалийн далайн цэргийн адмирал байжээ. Тэрээр Хойд Африкийн мусульман удирдагчдын эсрэг хийсэн аян дайнаас анхны цэргийн туршлагаа олж авсан. Эдгээр "загалмайтны аян дайн"-ыг залуу язгууртнууд алдар нэр, эд баялаг, хааны таалалд хүрэх хамгийн найдвартай арга гэж үздэг байв. 1471 онд тэрээр Танжер, Асилаг эзлэн авахад оролцов. II Жуан хаан залуу офицерыг анзаарч, түүнд хэргэм цол олгож байжээ. Афонсо де Альбукерке Хойд Африкт 10 жил алба хааж, цэргийн ихээхэн туршлага хуримтлуулсан. 1471 онд тэрээр [[V Афонсо]] хаантай хамт Танжер, Анафе, Арзилаг эзлэн авахад хамт явж, хэдэн жил гарнизонд офицероор ажиллажээ. 1476 онд тэрээр Кастилийн эсрэг дайнд ханхүү Жуаныг дагалдан явжээ. Тэрээр мөн 1480 онд Арагон, Сицили, Неаполийн хаан II Фердинанд туслахаар илгээсэн эскадрильд оролцож, "Туркуудыг дарж", Италийн хойг дахь тэдний давшилтыг зогсооход оролцсон бөгөөд энэ нь 1481 онд Христийн шашны ялалтаар өндөрлүүлжээ. 1481 онд II Жуан хаан ширээнд дахин суухад Альбукерке Португал руу буцаж ирээд түүний дэргэд очиж гүн цол хүртжээ. 1489 онд тэрээр Хойд Африкт алба хаахаар буцаж очоод, Лараче хүрэх замд байрлах Лукос голын эрэг дээрх арал дээр байрладаг, 1490 онд II Жуан хааны харуулын нэг хэсэг байсан Грасиоза цайзын хамгаалалтыг удирджээ. 8j9vls3c63qaly901cuhvjh5t9lmvwb 858471 858449 2026-06-09T08:46:30Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Афонсо де Альбукерке]] to [[Афонсо де Албукерке]] without leaving a redirect 858449 wikitext text/x-wiki [[Файл:Afonso de Albuquerque 2.jpg|thumb]] '''Афо́нсо де Альбуке́рке''' ([[Португал хэл|порт.]] ''Afonso de Albuquerque''; 1453 онд Португалийн хаант улсын [[Лиссабон]] хотын орчим Альяандра хотод төрсөн - 1515 оны 12-р сарын 16-нд Португалийн колони байсан Португалийн Энэтхэгийн "хуучин Гоа-д нас барсан), '''Их Албукерке''' ([[Португал хэл|порт.]] ''Grande Albuquerque'') гэдэг — португалийн генерал, төрийн зүтгэлтэн бөгөөд Португалийн эзэнт улсыг сүндэрлүүлсэн гол хүн. Энэтхэгийн Гоа (1510), Малайзын Малакка (1511) зэрэг [[Энэтхэгийн далай|Энэтхэгийн далайн]] эрэг дагуу Португалийн байнгын гарнизон бүхий бэхлэлт цэгүүдийг байгуулснаар Альбукерке нь Евразийн далайн худалдааны гол замуудыг Арабуудаас булаан авч хяналтандаа оруулж чаджээ. == Намтар == Афонсо хүү Вила Верде душ Франкос хотын эзэн Гонсало де Альбукеркегийн 4 хүүгийн хоёр дахь нь байв. Түүний эцэг, өвөг эцэг нар I Жуан, I Дуарте хаадуудад итгэмжлэгдсэн нарийн бичгийн дарга нараар ажиллаж байжээ. Түүний эхийн талын өвөг эцэг Португалийн далайн цэргийн адмирал байжээ. Тэрээр Хойд Африкийн мусульман удирдагчдын эсрэг хийсэн аян дайнаас анхны цэргийн туршлагаа олж авсан. Эдгээр "загалмайтны аян дайн"-ыг залуу язгууртнууд алдар нэр, эд баялаг, хааны таалалд хүрэх хамгийн найдвартай арга гэж үздэг байв. 1471 онд тэрээр Танжер, Асилаг эзлэн авахад оролцов. II Жуан хаан залуу офицерыг анзаарч, түүнд хэргэм цол олгож байжээ. Афонсо де Альбукерке Хойд Африкт 10 жил алба хааж, цэргийн ихээхэн туршлага хуримтлуулсан. 1471 онд тэрээр [[V Афонсо]] хаантай хамт Танжер, Анафе, Арзилаг эзлэн авахад хамт явж, хэдэн жил гарнизонд офицероор ажиллажээ. 1476 онд тэрээр Кастилийн эсрэг дайнд ханхүү Жуаныг дагалдан явжээ. Тэрээр мөн 1480 онд Арагон, Сицили, Неаполийн хаан II Фердинанд туслахаар илгээсэн эскадрильд оролцож, "Туркуудыг дарж", Италийн хойг дахь тэдний давшилтыг зогсооход оролцсон бөгөөд энэ нь 1481 онд Христийн шашны ялалтаар өндөрлүүлжээ. 1481 онд II Жуан хаан ширээнд дахин суухад Альбукерке Португал руу буцаж ирээд түүний дэргэд очиж гүн цол хүртжээ. 1489 онд тэрээр Хойд Африкт алба хаахаар буцаж очоод, Лараче хүрэх замд байрлах Лукос голын эрэг дээрх арал дээр байрладаг, 1490 онд II Жуан хааны харуулын нэг хэсэг байсан Грасиоза цайзын хамгаалалтыг удирджээ. 8j9vls3c63qaly901cuhvjh5t9lmvwb 858472 858471 2026-06-09T08:49:16Z Zorigt 49 858472 wikitext text/x-wiki [[Файл:Afonso de Albuquerque 2.jpg|thumb]] '''Афонсо де Албукерке''' ({{langx|pt|Afonso de Albuquerque''}}; 1453 онд Португалын хаант улсын [[Лиссабон]] хотын орчим Альяандра хотод төрсөн - 1515 оны 12-р сарын 16-нд Португалын колони байсан Португалийын Энэтхэгийн хуучин Гоад нас барсан) буюу '''Их Албукерке''' ({{langx|pt|Grande Albuquerque}}) нь Португалын генерал, төрийн зүтгэлтэн бөгөөд Португалийын эзэнт улсыг сүндэрлүүлсэн гол хүн. Энэтхэгийн Гоа (1510), Малайзын Малакка (1511) зэрэг [[Энэтхэгийн далай|Энэтхэгийн далайн]] эрэг дагуу Португалын байнгын гарнизон бүхий бэхлэлт цэгүүдийг байгуулснаар Албукерке нь Евразийн далайн худалдааны гол замуудыг арабуудаас булаан авч хяналтдаа оруулж чаджээ. == Намтар == Афонсо хүү Вила Верде душ Франкос хотын эзэн Гонсало де Албукеркегийн 4 хүүгийн хоёр дахь нь байв. Түүний эцэг, өвөг эцэг нар I Жуан, I Дуарте хаадад итгэмжлэгдсэн нарийн бичгийн дарга нараар ажиллаж байжээ. Түүний эхийн талын өвөг эцэг Португалын далайн цэргийн адмирал байжээ. Тэрээр Хойд Африкийн мусульман удирдагчдын эсрэг хийсэн аян дайнаас анхны цэргийн туршлагаа олж авсан. Эдгээр "загалмайтны аян дайн"-ыг залуу язгууртнууд алдар нэр, эд баялаг, хааны таалалд хүрэх хамгийн найдвартай арга гэж үздэг байв. 1471 онд тэрээр Танжер, Асилаг эзлэн авахад оролцов. II Жуан хаан залуу офицерыг анзаарч, түүнд хэргэм цол олгож байжээ. Афонсо де Албукерке Хойд Африкт 10 жил алба хааж, цэргийн ихээхэн туршлага хуримтлуулсан. 1471 онд тэрээр [[V Афонсо]] хаантай хамт Танжер, Анафе, Арзилаг эзлэн авахад хамт явж, хэдэн жил гарнизонд офицероор ажиллажээ. 1476 онд тэрээр Кастилийн эсрэг дайнд ханхүү Жуаныг дагалдан явжээ. Тэрээр мөн 1480 онд Арагон, Сицили, Неаполийн хаан II Фердинанд туслахаар илгээсэн эскадрильд оролцож, туркуудыг дарж, Италийн хойг дахь тэдний давшилтыг зогсооход оролцсон бөгөөд энэ нь 1481 онд Христийн шашны ялалтаар өндөрлөжээ. 1481 онд II Жуан хаан ширээнд дахин суухад Албукерке Португал руу буцаж ирээд түүний дэргэд очиж гүн цол хүртжээ. 1489 онд тэрээр Хойд Африкт алба хаахаар буцаж очоод, Лараче хүрэх замд байрлах Лукос голын эрэг дээрх арал дээр байрладаг, 1490 онд II Жуан хааны харуулын нэг хэсэг байсан Грасиоза цайзын хамгаалалтыг удирджээ. 1gri6ck7byxxupl3e00waw72tz3erko 858473 858472 2026-06-09T08:49:52Z Zorigt 49 858473 wikitext text/x-wiki [[Файл:Afonso de Albuquerque 2.jpg|thumb]] '''Афонсо де Албукерке''' ({{langx|pt|Afonso de Albuquerque}}; 1453 онд Португалын хаант улсын [[Лиссабон]] хотын орчим Альяандра хотод төрсөн - 1515 оны 12-р сарын 16-нд Португалын колони байсан Португалийын Энэтхэгийн хуучин Гоад нас барсан) буюу '''Их Албукерке''' ({{langx|pt|Grande Albuquerque}}) нь Португалын генерал, төрийн зүтгэлтэн бөгөөд Португалийын эзэнт улсыг сүндэрлүүлсэн гол хүн. Энэтхэгийн Гоа (1510), Малайзын Малакка (1511) зэрэг [[Энэтхэгийн далай|Энэтхэгийн далайн]] эрэг дагуу Португалын байнгын гарнизон бүхий бэхлэлт цэгүүдийг байгуулснаар Албукерке нь Евразийн далайн худалдааны гол замуудыг арабуудаас булаан авч хяналтдаа оруулж чаджээ. == Намтар == Афонсо хүү Вила Верде душ Франкос хотын эзэн Гонсало де Албукеркегийн 4 хүүгийн хоёр дахь нь байв. Түүний эцэг, өвөг эцэг нар I Жуан, I Дуарте хаадад итгэмжлэгдсэн нарийн бичгийн дарга нараар ажиллаж байжээ. Түүний эхийн талын өвөг эцэг Португалын далайн цэргийн адмирал байжээ. Тэрээр Хойд Африкийн мусульман удирдагчдын эсрэг хийсэн аян дайнаас анхны цэргийн туршлагаа олж авсан. Эдгээр "загалмайтны аян дайн"-ыг залуу язгууртнууд алдар нэр, эд баялаг, хааны таалалд хүрэх хамгийн найдвартай арга гэж үздэг байв. 1471 онд тэрээр Танжер, Асилаг эзлэн авахад оролцов. II Жуан хаан залуу офицерыг анзаарч, түүнд хэргэм цол олгож байжээ. Афонсо де Албукерке Хойд Африкт 10 жил алба хааж, цэргийн ихээхэн туршлага хуримтлуулсан. 1471 онд тэрээр [[V Афонсо]] хаантай хамт Танжер, Анафе, Арзилаг эзлэн авахад хамт явж, хэдэн жил гарнизонд офицероор ажиллажээ. 1476 онд тэрээр Кастилийн эсрэг дайнд ханхүү Жуаныг дагалдан явжээ. Тэрээр мөн 1480 онд Арагон, Сицили, Неаполийн хаан II Фердинанд туслахаар илгээсэн эскадрильд оролцож, туркуудыг дарж, Италийн хойг дахь тэдний давшилтыг зогсооход оролцсон бөгөөд энэ нь 1481 онд Христийн шашны ялалтаар өндөрлөжээ. 1481 онд II Жуан хаан ширээнд дахин суухад Албукерке Португал руу буцаж ирээд түүний дэргэд очиж гүн цол хүртжээ. 1489 онд тэрээр Хойд Африкт алба хаахаар буцаж очоод, Лараче хүрэх замд байрлах Лукос голын эрэг дээрх арал дээр байрладаг, 1490 онд II Жуан хааны харуулын нэг хэсэг байсан Грасиоза цайзын хамгаалалтыг удирджээ. 1k3oh0jdc38tp8c6o9gvp4vygbns1b5 Хэрэглэгч:Aminaao223 2 146647 858487 2026-06-09T11:09:54Z Asaaa18 98448 Хуудас үүсгэв: "{{Welcome}}" 858487 wikitext text/x-wiki {{Welcome}} ro6pnt2k1ojr69txbw95qtj7xii5ey0